GEONIEUWS. maandblad.jaargang 5 nummer 5 mei MINERANT 80. Internationale Ruilbeur s 10 en 11 mei 1980 Handelsbeurs Antwerpe n

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "GEONIEUWS. maandblad.jaargang 5 nummer 5 mei MINERANT 80. Internationale Ruilbeur s 10 en 11 mei 1980 Handelsbeurs Antwerpe n"

Transcriptie

1 GEONIEUWS maandblad.jaargang 5 nummer 5 mei MINERANT 80 Internationale Ruilbeur s 10 en 11 mei 1980 Handelsbeurs Antwerpe n Mineralogische Kring Antwerpen vz w

2 Mineralogische Kring Antwerpen vz w Vereniging gesticht op 11 mei Statuten verschenen onder nr in de Bijlage tot het Belgisc h Staatsblad van 17 november Zetel gevestigd Ommeganckstraat 26, 2000 Antwerpen. GEONIEUW S Maandelijkse publikatie ; verschijnt niet in augustus. Wettelijk gedeponeerd bij de Koninklijke Bibliotheek van Belgit. Gehele f gedeeltelijke overname van artikels en illustratie s mag enkel gebeuren mits schriftelijke toestemming van de uitgever. Redaktie en verantwoordelijke uitgever : P. d'hanens, J. De Grooflaan 3, bus 2, Hemiksem. Tel. 031/ SEKRETARIAAT : MKA vzw, Ripetraat 108, Sint-Gillis-Waas. Tel. 031/ BETALINGEN : op P.R t.n.v. MKA vzw, Deuzeldlaan 16 bus 1, Schoten. Tel. 031/ RAD WAN BEHEE R De Bruyn E. Op de Beeck E. Van Goethem L. d'hanens P. Schoenmaeckers A. Van hee P. Dillen H. Tambuyser J. Vercammen A. Michiels L. Tambuyser P. VERGADERINGE N Haandver_edcrin g Elke tweede vrijdag van de maand m uur. Lokaal : H.B.K., Lange Lozanastraat 250/250 te 2000 Antwerpen. Jeugdvergaderin g Elke tweede zaterdag van de maand van tot uur. Lokaal : Ommeganckstraat 26 te 2000 Antwerpen. Praktiku m Elke vierde zaterdag van de maand van tot uur. Lokaal : Ommeganckstraat 26 te 2000 Antwerpen. BELANGRIJK : Wijzigingen i.v.m. plaats, datum en uur van dez e aktiviteiten zijn steeds mogelijk! Gelieve steeds de mededelingen hierover in Geonieuw s te raadplegen!

3 MICA - Aktiviteite n ZATLRJAL 3 MEI 1980 : plakaktie doorheen Antwerpen. 5amenkomut om 9.00 uur aan het lokaal van d e mmegarckstraat 26 te 2000 Antwerpen. Meer inlichtingen hieromtrent vindt u verder i n dit nummer. VRIJDAG 9 PREI 1980 : vanaf 9.00 uur 's mor g ens wordt in de Handels - beurs alles opgesteld voor Minerant 60. Helaende handen zijn meer dan welkom,. ZATERDAG 10 EN ZONDAG 11 HEI 1980, telkens van 10 tot 18 uu r minerant 8 0 Deze lustrum-aflevering van onze jaarlijkse dein s laat door in de Handelsbeurs, Twaalfmaandenstraa t (bij de Meir) te 2000 Antwerpen. Meer inlichtin g en verder in dit nummer. ZATERDAG 24 P'1EI 1980 : praktikum van tot uur in het lokaa l Ommeganckstraat 26 te 2000 Antwerpen. Leudinn : Mevr. E. Van hee-op de Oeeek. AANDACHT : Gelieve er nota van te vemen dat er omwille van Minerant E 0 GEEF maandvcroadering NOCH jeugdveroaderinn plaats vinden. ALLES voo r makrofotograf i e Grote Markt 1 7 Antwerpe n Tel private parking

4 MINERANT 80 Voor de 5de mant richt de Mineralogische Kring Antwerpen vzw haar jaarlijkse mineralenheurs MINERANT 80 in, en dit p zaterdag 10 mei en, zon - dag 11 mei in de Handelsbeurs, Twaulfmaandenutraat (bij de Meir ) te 2000 Antwerpen. LI vindt op MINERANT mineralen, fossielen, schelpen, kuralen,gestuenten, Loeken, mikroskopen en toebehoren, ultrasoonbaden, enz. Jeugdleden va n de eigen kring en andere verenigingen krijgen naar jaarlijkse traditi e een stand. De sekretariaatsstand van de MVA vzw za l geologisch materiaa l (Estwing) en mineralendoosjes (Jousi) aanbieden. 44 vr, \ -,,, \ 1n Je cezelliye har kunt u terecht om eer hapje te eten of om iets t e drinken. De toegangsprijs bedraagt (al sinds 5 jaar!!) 4[] HF ;!zinderen onder d e 14 jaar betalen slechts 10 BF ; maar voor elk ["IKA-lid is de toegan g JRATIS. Zoals steeds doen wij een warme oproep aan onze leden om te helpen bi j het gigantische werk dat de inrichting van een beurs met zich meebrengt. 94

5 1. We zoeken mensen, die op zaterdag 3 mei 1980 willen helpen bij he t plaatsen ven affichen in de Antwerpse winkels. Bamenkomot om 9.00 h in het lokaal Ommeganckstraat 26 te 2000 Antwerpen. Er wordt eenvergoeding van 300 BF (in de vorm van een aankoopbun) voorzien plus ee n middagmaal. 2. Bij de opvouw en inrichting van de beurs op vrijdag 9 mei 1980 vanaf uur tot uur zijn helpende handen onontbeerlijk!!! 3. Tijdens de openinrisuren van de beurs verwachten wij leden die, al i s het maar een uurtje, kunnen helpen (bv. inkom, sekretariaat,algemee n tuezicht, bar,...). 4. Op zondag 11 mei 1980 om uur is het gedaan... voor de buitenstaander. Maar alles moet dan terug afgebroken en ontruimd worden. Ook hiervoor doen we een beroep p uw hulp. BELANILIRIO ; ; Het suksen van MINGRANT 80 hangt voor een groot deel a f van de puhliciteit. Zorg er a.u.b. voor dat uw familie, u w kennissenkrin g, uw firma en uw kollega's p het werk, u w school en medestudenten op de hoogte zijn van deze mani - festatie en.., er naar toe komen! Er zijn 20 non folders en 2 DOE affichen ter beschikkin g Gebruik ze, en wees er voor é6n keer eens kwistig mee (i n de positieve zin van het moord)! Went u meer folders en t h afficnen dan volstaat een telefoontje naar de bee r A. uiercamimori, P'almanabocvestraat 21, 2610 Llilri jk ; tel. [ Ei euiale oproep voor de jeundloden! Wij zoeken jeugdleien die ti.i dens [- inurant (vooral zaterdag de r.ana e dag en zondagvnnrmiddag) folders willen uitdelen op straat. Zij kunne n een vergoeding opstrijken van 100 BF per uur in de vorm van aankoopbons. Gegad i g den kunnen kontakt opnemen met de knu rdinator, de heer P.lien hee, Oeuzeldlaan 10 bus 1 te 2120 Schoten ; tel. 031/ , en wel z o spoedig mogelijk, want het aantal uitcelnrs wordt beperkt. M irnerctrnt 80 U komt zeker 1 9 5

6 MKA - Nieuw s * We vernemen dat ons medelid van de Raad van Beheer, de hee r J. Tanbuyser, op 20 maart j.l. een vrij zware heelkundige ingree p heeft ondergaan die over i g ens goed geslaagd is. Hoe dan nok, hij za l enkele maanden inaktief moeten blijven om goed te kunnen herstellen. Langs deze weg wensen al zijn medebeheerders en leden van de MKA he m een spoedig en volledig herstel toe. In het dagblad Le S ir van 5 maart 1980 lazen wij op de voorpagin a dat volgens het Russische pe2sagentsnhap Tass, Russische geologe n een nieuw mineraal hebben ontdekt dat zij "olympiet" zullen noemen. Het gaat om een natriumfosfaatmineraal dat ontdekt werd np he t Kola -sohie_eiland. p de duur komt zelfs de mineralogie nog in d e politiek en de spart terecht. In de nieuwe funktie- en taakverdeling, die u sinds het maart-numme r op de achter binnenkaft van Geonieuws aantreft, wordt een wijzigin g doorgevoerd : verantwoordelijke voor het praktikum wordt voortaa n de heer W. Uan Tichelen, Van Putlei 37 bus 9, 2017 Antwerpen ; tel. 31/ * ALLE publikaties van de Mineralogische Kring Antwerpen zijn, zoal s de wet het voorschrijft, wettelijk gedeponeerd bij de Koninklijk e Bibliotheek van België. Dit betekent dat gehele f gedeeltelijk e overname van artikels slechts mag gebeuren mits SCHRIFTELIJKE toe - stemming van de verantwoordelijke uitgever de heer P. d'hanens, J. De Grooflaan 3/B 2, 2620 Hemiksem ; tel. 031/ mineralogische kring antwerpen vz w m. m. v. speleologische stichting deurre v z w NODIGT U UIT O P MINERANT '80 9 6

7 X-Stralendif frakti e Nu ook binnen hut hereik van MKA-leden!!! Reeds geruime tijd worden u,e binnen, onze vereniging gekonfronteerd me t het probleem van de minerelenidentifikatie. Reg elmatig komen verzamelaars op ons ai met, dikwijls interessante, maar p zicht onmo g elij k te detorminerer specimens. De logische-weg is dan, gebruik te maken van technieken en apparate n die voor determinatienoeleinden geschikt zijn. De voornaamste technie k die ons in de overgrote meerderheid der gevallen tot een ondubbelzinnige determinatie van een mineraal in staat stelt, is de X-stralendiffraktemetrie. Maar aan een X-stralendiffrektometer spendeer je al gauw een miljoen AF. Het.'aanschaffen (en het onderhoud) van een dergelijk e apparatuur valt dus buiten onze financiële mogelijkheden. Het enig e haalbare is dus het analysewerk uit te besteden, en in die zin hebbe n we nu met een laboratorium een officieel kontrakt afgesloten.hraktisc h komt dit er op neer dat wij het specimen zelf prepareren,dat het laboratorium van dit preparaat een X-strelendiffrakt gram opneemt dat w e dan zelf interpreteren. Op deze manier zijn we eindelijk in staat o m onze leden langs een officiële weg van een ondubbelzinnige determinatie te voorzier. Bovendien sluiten we met deze werkwijze de mogelijkheid niet uit het lid toch nog aktief in de analyse te vetrekker, nl. in de voorbereidin g ven het monster en de interpretatie van het dif - fraktogram. Ucnr het goede verloop ven zaken reven we hier een aantal praktisch e richtlijnen : - een analyse kost 250 AF per specimen ; aangezien dit een bijzonde r gunstig tarief is, zal deze faciliteit strikt beperkt blijven tot d e leden van de MKA. - net bedrag ven 250 AF per analyse ' dient voorafbetaald te worden aa n de MKA. - het aantal analyses per jaar is beperkt. - specimens kunnen door het Bestuur van de MKA, zonder opgave van reden, geweigerd worden. - alhoewel deze analysetechniek niet destruktief is (owz. het mineraalmonster wordt tijdens de analyse niet verbruikt) moeten we toch ee n kleine hoeveelheid van het te determineren mineral tot poeder fijnmalen ; de minimale hoeveelheid is ongeveer 0,1 cm' (bv. een blokj e met 0,5 cm ribbe). Kontakteer ons echter liefst vooraleer u aan u w mineraal g aat "sleutelen", want een juiste monstername is erg belangrijk ; de uiteindelijke preparatie doen wij voor u. - specimens kan u ons bezorger op de maandelijkse vergaderinnen of o p de praktikums. - we verwachten dat u ons zoveel mogelijk gegevens over het te determineren mineraal bezorgd (bv. juiste vindplaats, moedergesteente, begeleidende mineralen, enz.). Zoals reeds gesu g gereerd, denken we eraan om eventueel een kleine werkgroep op te richten voor leden die g raag iets meerover deze technie k willen weten en die bij de monsterpreparatie en de interpretatie va n de diffraktonrammer, kunnen behulpzaam zijn. Wie hieraan g éinteresseerd - is, leest hierover meer in een voleend Geonieuws of neemt kontakt o p met : Tambuyser, Jan Samijnlaan 37, B-2100 Deurne ; tel. 031/

8 Kristaloptica Alder_nireld t 1. Inleidin n De optische kristallografie heeft naast een wetenschappelijke betekeni s ook Een praktische i.v.m. de determinatie van mineralen. Het meest gebruikte hulpmiddel is de polarisatiemikroskoop. Met dit instrument ka n men mineralen identificeren steunende p optische eigenschappen zoal s interferentie, dubbelbreking en vooral het vermogen van anis trope middenstoffen om een polarisatievlak te doen draaien. Het is de bedoelin n om in dit artikel enkele vzn die optische eigenschappen te verduidelijken Brekingsindex (n ) Het is misschien wel nodig om deze term in herinnering te brengen. D e brekingsindex n is de kunstante verhouding van de sinus van de invalshoek i tot die var de hoek van de gebroken straal r (i en r zijn bepaal d t.o.v. de normaal). Als n groter is dan 1 dan zal de invallende straal naar de normaal toe worde n R gebroken ; als n echter kleiner is dan 1 dan zal de brekine van de normaal weg geschieden. In het eerste geval (n1 ) zal de lichtstraal van een optisch ijle luch t naar een optisch dichtere stof gaan ; i n het tweede geval ( n 2 ) omgekeerd. Het i s gla s dan wel logisch dat bv. voor lucht naa r water en voor water naar lucht de volgende betrekking geldt : n1 = 1/n 2 De grootst mogelijke hoek waarvoor bre- Fig. 1 king kan optreden noemt men de "grens - hoek (g)". Is de invalshoek groter dan de grenshoek dan heeft men ee n totale terugkaatsing. Samengevat in formules krijgen we : sin i v 1 n = = sin r v 2 1 sin g = - n Zie voor enkele cijfergegevens naar appendix. Dpmerkingen : 1) Omdat in een middenstof de golflengte (X ) redig is met de voortplantingssnelheid (v ) nog gelijk zijn aan X0..2 ; > i en Xs zijn da n licht in respektievelijk de middenstoffen 1 2) Voor n kleiner dan 1 kan men geen grenshoe k met v 1 de voortplantingssnelheid van he t licht in medium 1. v de voortplantingssnelheid van he t 2 licht in medium 2. van het licht recht even - zal de brekingsindex ook de golflengte van he t en 2. opgeven (immers als 1/ n dan groter is dan 1 voldoet men niet aan de voorwaarde van de funkti e g = Bg sin 1/n). Er treedt m.a.w. bij elke invalshoek breking p. g8

9 2.2 specifiek brekend vermoge n De vrek ; u :n i NdeX is afha ikeli jk van de golflengte van het licht en d e temperatuur van de middenstof (de dichtheid daalt bij een temperatuurssti _ ging). Hrn deze "fouten" to vermijden gebruikt men soms het specifie k brekend vermogen dat gegeveehordt door : n 2-1 (n 2 + 1)D :net D de dichthei d 3. Isotropie. d.uubelo r. Iri s dij 2e_i rizomo o'éc,'r Een middenstof noemt men isotroo p als het licht in alle richtinge n even snel vaortplant. De lichtstra - len eerden deels Gebroken en deel s teruggekaatst. De Brekingsindex i s in alle richtingen hetzelfde. D e mineralen behorende tot het ku - bische stelsel zijn isotroop. In een aniso Lr pe middenstof word t een invallende straal intwee lood - rechte, op elkaar gepolariseerd e lichtstralen gesplitst (zie fis. 2 en volgende punt "polarisatie).ee n anisutrope stof is dubdelarekend. 4. Polarisatie. Een Lransvernale (is een golf ;". l,yri cr, r, ai 7 ; i waarbij de voortpladtings - r nu/ lich, eis lich t richting loodrecht op du-trilrichting staat) is gepolariseerd / als de trillingen in éé n vink voorkomen (zie fig. 3.). ///,// Dit vlak wordt bepaald door d e voorkeursrichting van de kri s - talli jne stof van de palarisa-- p oli ri ;ator llrii L2.ta r tor. Deze voorkeursrichting i s de richting volgens deuelke de r'ir 3 : opti :Lnactiev e 3t0 ::- pnlarinator het beste het licht ai jekrist.: stro r doorlaat. Achter de p larisator kan men no, eer analysator plaateen.deze laat het gepolariseerde licht door naargelang zijn onderlinge stan d met de pularisator. Als de stof tussen de kristallijne plae t, ies het po - larisatievlak doet wentelen (fig. 4) dan noemt men die stof 'optisch ' aktief. Een stuf die deze eigenschap niet bezit is 'optisch inaktief ' (zie fig. 3). Hij een oc:tiscli inaklieve stof is er achter de analysato r!-iet meeste licht als de voorkeursrichtinnen van polarisatar en analyse - tor evenwijdig zijn. Als deze richtingen loodrecht op elkaar staan i s er na r. >znoer ; geen licht achter de analysator (gekruiste stand). Aan d e hand var het voorgaande kan men dus de graad van optische aktiviteitbepalen van een optisch aktieve stof. Een eerste stof is optisch aktieve r dan een tweede als ze een polarisatievlak meer doet wentelen. Een dergelijke stof kan een polarisatievlak naar links (linksdraaiend) af naa r rechts (rechtsdraaiend) doen draaien. 9 9

10 dp :l '. rl ed r L_c.tt lich t Fi-_.4 : tt e.t o.. J 2. dr L te dt'd-a 3. Jp tische a :la -- ;e oen L- dd3 Lr-pop kri.n mal doven een op -spier -etake.id lijntje, -raait dan zal men iit lijntje n een Lc1 dubbel zien.!et is m qul. '*k da t.i de streed enkel ziet. In rilt Beval geeft de streep de richti.n va n uptisc,e aá aan. Jij Kristallen var net tetragonale, trigonale tr i iexa nnale stelsel is er maar '_ ín derzeli jke rlchling ; ze zijn dus cptiseh `-nnassig. Hristaallen ven de andere stelsels eve n twee riehtin.en ; ze zijn o nzise i tl.:eeassin. Optische assen kan men lokaliseren met lohul n van int.er p ereri Lie :atrnnen. dijtldcn tsker dij.rna'- -i ge (cr1 1 nc] Lrs-: ) s.talï_n. ï)e ;wee Lij = u--elbrek i ng unls;arre o dralen I ieboen verschillende nael - eden ; dus ook veiscnillen o drekingsirndiue5 (w en t voer ruepektie - slijk de eeu,one en de bui Leriu-. ewone s *ra. l). Het optisch teken vind t men dan d or het teken te nemen van LA.- - ; t -w is dan 7,eveno d e aarde van de duhhelbrekino. C.2. Llptisuh Leken bij bweea enige (aninclrope) kristallen. De r clitiiiy met de gro Lnte hrrkinosinidex (kleinste licl-ilnii dllteid) nee-- een we y en die met de kleinste brekinnsindex zx. r -- x is de waar.c e van de dubhelhrekinp. Het optiscn teken van een tweeassig kristal i s positief als de hoek tu.nsen de optische assen kleiner ie dan LID. Tussen en is er nog een gemiddelde brekingoindex (f). Qe optisch e richtingen (,c, r, () staan onderling loodrecht op elkaar en valle n slechts hij bepaalde kristalsteloels samen met de richtingen van d e o ptische assen.

11 Tabel raski n mineraa l ank-rist. nl_l tie t ai_ :-ul ; t 137y 1 _alci *.. t r loptaa s hematie t ha c itsri - - lyrornur i- t ru`_in l auheeiie t,.ri e t nmithnonie t EO orm al i jas Nana g enie t wul F_nie t -. r k n a n Ulcus ( oh../r-) Lij srh g as' "-r-ln minaralen. ristalstelha l 1,- _i t 1,693 triu-ao l 1,324 1,62 9 '',55! 1,5'77 t-,r~r3unaa l 1,565 axagonna l 1,4-A 1,348,rigenaa l,7o 1,64 trigona3 1 2,94 3,27 trigonaa l!'7 :' 2,006 to'racnnoa l,p48 2,058 hexagonaa l 2,095 2,_D5 tetragonaa l 1,933 1,920 tetragonaa l 1,635 1,875 hexagonaa l 1,x,18 1,818 trigonaa l 1,620 1,655 trigonaa l 2,350 2,415 hexa g onaa l 2,283 2, 1x03 tetragonaa l 1,908 1,923 tetrac,unaal Tahel 2. 11rekinrsindices en k' ) Uij optisch tw7eassige minerel :-n. mineraal kristalstelse l actinoltet 1, 599 1,612 1,522 monoklie n azuriet 1,730 1,756 1, 838. monoklie n rerussiel 1,8036 2,3783 r h mh i sc l chrysokoll 1,575 1,597 1,555 rhom^iac h colurnani_t C8 1,592 1,h14 monoklie n epid t 1,715 1,723 1, monoklie n =rytiiriet 1,626 1,651 1,1599 monoklie n goethiet 2,7E0 2,393 2, 3 'J E3 rhombisc h gips 1,31 9 1, , 525 monoklie n hedenberniet 1,716 1,723 1,741 monoklie n Semihorfiet 1,614 1, ,53E rhombisc h kern rir-_t 1,41 1 1,472 i,4ei8 monoklie n kan lat 1,712 1,721 1,727 triklie n natroliet 1,473 1,475 1,485 rhombisc h stronlianiel 1,515 1,564 1, :113 ; rhombisc h talk 1, 539 1, 589 1,589 monoklie n topaas 1,506 1,609 1,316 rhombisc h vi vla gnet 1,579 1,302 1,629 monoklie n SIHLIOORf1,FI i - Welk mineraal is raat? J. Oauer en F. Tvrz ; Nederlandse bewerking va n H. p rul ; uitheveri j D.V.W. i. Thieme K Cie, Zutphen Handbrok of chemistry and physics, 52nd edition ; gepublieherd doo r Chemical Rubber Company, Cranwood Parkway, Cleveland, Ohio, Ui ever : Robert C. Wenst. - Mineralogie ; Font-Altaba/A. Macri ; vertaling van 0. K lthoff ; uitgeverij Van Goor Zonen' s U. M. f_1. U., 1973 Den Haag. - Winkler Prins, deel 5, BRE-CHT (Trefword : breking), Elsevier, Amsterdam/Brussel Het wonder van het licht, Sir William Bragg, bewerking van Yge Foppema, N.V.H.P. Leopold's Uitg.-Vlij ; 's Gravenhage, 1932.

12 Nieuwe mineralen u r Tichelen Jour vf-r zie!i The AmeriLn n Minnralouist", ;+ ( _ 3',, vi r wie t.. upiri!tonov e- I.. Jhvileva,,testnik PGoskve I_niv., ru n. neo1., _. 1, 4L-52 (17.7). Au 5 (Cu,Fs) 3 (Tn,'b), Jrtliorhomuisci Jronskleurl,u. Vazakhstun, U.2.'1 R met gao2. en tnlluriden. nlormanasseie t Feokistov et al., lap. IJses. ineral. C]bshn_r., 117, (197H). \,luuí ne nuuwke_, iue formule zie de referentie ; manasseiet = `ig 9 Al 2 (GH) 1e (CL ;). r exagonaal. A ;Pyrarririale xx (tot versuhnidene mm lang) ; kleurloos tot groen. Angara rivier, 51bP_rld, J.5.H.R. Caruv* ll ie t r. Lregorio et al., ineral. 1a *>, 99-1U ). Fe5bHi5 4 9rthorhombisch. Aggregater' tot 2DD m. \Jel]e del Frigido, Tuscana, Italië. _eorgeis t P.U. :bridge et al., linersl. ag., 143, 97-3H. (1_]79). Cu 5 (CU 3 ) 3 (0H).SHL L Amorf. LicI blauw, transparant. Als laagjes, samen met malachiet e n chalconatroniet, op tremoliet in de Carr Boyd mine, Jestern Australia, Jixianie t Liu Jianchang, Acta Geol. Sinica, 51, (1979). Pb(W,Fe 3+ ) 2 (0, UH) 7 Kubisch. :licrokristallijne en korstvormige aggregaten, zelden al s ctahedrische xx tot 1F50 micron. Rood, transparant, zwak magnetisch. Het wordt gevonden te Jixian, Hebei, China samen met o.a. wolframiet, scheeliet, zilver, kwarts, sericiet en malachiet. 1D2

13 i`,eck1c'_ t Arni, 'ILuke, Veues Jahrb. Kirier'al. ALihi., 1`., (1' :i' ) (1.-:a, My) ( J', /n) u (Fe 3 ) (LIIJ) j (PL 4 ) l4.2h 2 L NC!!LkliPn. Aggrey!J1.E' \,- :r. : r :i lhrui.ne xx t : : 11. :. Hurlenhorf, ';d ia n, lest Duitsland. f.,lu.=mur i.- t 'r... ilkington et al., i,_ I f. Jo., 33-"_'5 (1 T: ) nal `. (P p 4 ).2 ([i-1)k.3h, H 10 : uklien, Ukerkieuri-e korsten (1 2 mm di<), up mr;r!y un` ua_:=n n i jzere'rts. 'ron hnou, Zuid AuotroliU. ionldurie t J. _. Uonert en i*.l. l`' raurv, doi _il!j. lrinl :l. kettol.,!` 5, ' (1979). M s 5i B B. I.(Gh,F) u M = ke 2+,Mg,r 1n Fe overeegt; f':onoklien. urnen. I'.nmt vuur als korrels, ongevo-er '[ *u. _aro : - '_, i ij L a Hourhooule, rrsnkri jk. u-itiet. z, lie t r, 1 l r et 1., 1 'Jeues Jahrh. [ier. ].,nats., 2 Ph1Zo, ('gu l+ )( i : J r, )(Hi,l 7 ) f= uf!uklien. Kleurloze tot lichtgele xx tot 1f=lxJx_i.3 mm rnot. Het uinrd t ynvund-n te Tsumeh samen met o.a. ]nr',eiiiot, olimosiet en melanotekiel. Rajiu t ;.A.. lilliams, ;imeral fla t,., 53, 11- :1r (1T7J). :ute,b _ ionaklie! Jlordt gevonden als kleine (1.5 nrri), yi uei e xx i_ rl!yiil.iet t e l._ one Pino, JGu Mexico, met mackayict. liaci_ L F. Lech, I` leues Jahru. Minoral. Monatsl., (197 g ). AI(SD )(IdH).5 H Drallorh Ejr ;hicchi. TotEi : het mineraal lappare r tiat, dat later beschreven werd als khadomiet, is omgedoopt tot wastiet (zie Dana's 5vstem of Mineralogv, 7th ed., v. é, p. 511) i

14 _oolio.de L ok Iooa- e7,u ;l. rr. 1-1,rd_, T i oo.-4 jo- olciet. :A_I klv, orovio, 1h,mvdkov EL J=i=s. 1LL,, (IH''). d, : n(p,, )(LIJ. 1 1-ndloq, i-i var L,IEolle.., io L R3zP, LnIE -je1 :7 - ti' kor :E17. Fo xx (tot 2 u). c:4_ komt voo r l, it t. L_vozEro m ol5ai,, 1-, -,ola. a.e mot r,efelieo, aodliet, oancriniet E o aegiriejt. (71, ook Am. MioEI1., ;H, 11 D, MEI] : "u nar- le d ieuia, DegEJ p o s 3oooEloo,uiczat AriLi,e r ; hex ạquo31. J11_01E L T.-,noro l ir ` UEloa,OiEL MnU 2.m(R 2 U, RO, R 2 J 3 ).nh 7 E = Na,Cd,ro,ro,Fr ; hexagonaal. UEru :ro,e miograle o DroogmdnsiRt kasolie t Frioidiet tetrahedliet Po 1''.i-houdende minerale n 'Sohucharntiet = oikkelhuudeode vermiculiet-ohlorie t 34-

15 Beurzenkalender Ir T 1 - * ; ( 1),. Diori i.n (A), L. t,i-i- i' 3-4 T heluy (D), 5 or' i_ri l ul *. =.u-.]._. =end S- kin,ion (D), I a+,'nli. - _- i _,nint-ltieri e (F), H. t Ll ' e.o II _'. j_!+ ;remieu (F). 4 Duinburg (D), MercaL ri :-11e ; ï1--1l n. 1 lalzhurrl (A), Hotnl Pit-ter ; r-1 6 t-- i Trzic Mi), L ankar e o - t s 1U-11 ARTWERPEIU (9), 5de min ei alenheu s I ir..l :H it 60, inraerich L d,nr de Minnralnniscbe '-Lringg r'\,nti., u_ - il 1.'ë!, nrr : t i1a- ie : de heer P. 'Jun h= e, Deuzeldlaan L u - - te 2120 Echote n (Lol. 031/ ). Openingsuren : telkens van 1D Lot 16 uur, Handelsbeurs, Tuiaalfmaandenstreat (zijstraat i"`oir) te 2C1iC L\ntmerr_en Phelempin (F), h uiplie (F). 1n-11 ;treshour*. (F), Feestzaal 5chiltieheim ; ;t! h irono :-le (F), Palais des 5pnrts Lueen (CH), Padigli ne Donza (Lido). 11 Wuppertal (D), Zon-Laststntte ; 1LI-17 h. 11 Augsburg (D), Muneresshalle ; h. 11 Karlsruhe (D), K nzerthaus, Festpletz ; D-16 h Porrier (F), Camping des Grut-Les ; p 24/05 enkel rui l 31-01/D6 Deidesbeiri (D), 5tedthalle ; 10-16/9-17 h /06 Forbeeh (F), otadhu i 31-01/F16 Haint-[Jaz re (F), Balie des 5ports "La 5ouonupe". 105

16 Mineralenbeurzen in Ju.c lijnt udrot er in r"nrrnu ti rn,c ti tnl gndeve11. di,17ii lin en en/o r _.1 uistheden v211en Puiten onze \JL rantunnrdul i, jkhnii3. [JE1T10. R 0'i-H5 D lahpnve r! iiennr nu nlu ;t D Dreieic h Wied 35 D [IU? sele n Linz J5.3.alzbur n 4 'dien 05 D DU upldnr 1 4. Innsbruck D Ul _. n'ner n iu ternloh 11-1? A Tie n +- Ili lleurharine 1-2 D Men Je n Stutt._.art 12 S,_zen z - i- 4nnebv 12 OH Ser a Arco 12 0 Lejerkuae n r su tun D ; [T nshe n 1d-13 D 1= raihur--i.-hr. [TLI D Ma rhur d 75-,r6 F Pari s -J. J Idur-J2.-ei -,tuin CH Wi l -0 F te- larie-aux- ] ïinus 2J D Koblen z A iiuf ste i.n 25 D Jiersen- Uchtel n -13 CH Fi :srn ()K) 20 J A,nsterda m -'3 1 Ricuinne 2u D DsteroJ a Mittcrsill P'dOJr=''' D H unnavn r A Zeil si m y es 22 A Lin _ij-10 F z i 1, rzine 02 J Re+'ierpark Jonderor t i0 D Bonn U66-n9 CH ZU-cic h CH Drinten 06-n9 D 5tiittgar t -J-25 GO Herro-.ate 09 A Miehelnior f 3i -1 F Riem 09 D i'nnster. L " laas' richt 09 D Traunstei n.,[ T TEM0E0 09 D Wupperta l F Cerna y P -117 CH Sltdcrf 1D-l : B Li b e L--U7 D I-[Tridel i[teru 1, A [Tiener NP_ustad t B Bruisei 16 D Hc`iaafheim-;loshau h 14 A p t,anmann 19 D Sontra-Wichmannshause n 1+ D iloulenz D Gelr,enkirche n D KUln D i3amburr2 21 NL 's Hertn3nnmosch tey r 21 A Tnn,hrusk 23 A -9ti.Jlin ; B Dilbeek 29-3!1 D Berli n 2( NL Den laai 33 D 3erisch Lladbac h 2r- OH Kani1 rstnd 30 D ilarlsruh e 3n D Kamp-Lintfor t DECEMHE R OG- '7 D t3remen D Albstadl, 2 - Tailfinye n 07 D 3ie_Jburg I r + D Wupperta l 07 A Linz 14 NL Venl o 07 A Uien 21 D Krefeld ;_ R (*) 1Her voorbehoud 106

17 Uit onze tijdschrifte n I_. p E 5 ( ), _ 'rir 1 : -i1 Zwillingc. 12-1`i Zwi1lir;gaoLruktur u. 1L ; Das E iserne Kreuz (1? ri t). 17-1B Zwill LI ielen Mei Harrn tnm.,nr_l Plii llipsit. 19 Diamant Zwillinye und Grilli g i,u von Lsrussit und 2raroni t Japuner Zr_iillin_:e (I';.* r 1.n). 30 Feldsnut-Zs'illinL.le Ru'til Lied Zuindtein. And. 7nc. I :r ol. nli-.; 1. 1),.e n 1 7 ' : 1-10 g Cn11UL;uium over 1<arnLtln ie : een tuintigtal nr'ti el : over kurst- Jerschi jn-r. - len, vooral in ',slrliu. Lixiviution a!moniacalc J'un -nin1.rai cu, r -r_ooeltifirs L :iilr,_r' Ftuee 'une coupe d,-ns les s diment.s uuuternaires de la rot s de la A.laine Louroe (ArLie, Oelgin) ' 4 i{ydrodynamil ;ue de lc nappe ar;uifre du nalceire ïarb ni p re e n 1lainaut Un sonde.u[ rur IE plateau des I iautes-fagnes au ltel ;-di L " L a Brcnkvenn " accurentes de lilliophorite, usutite et cryptnmélane dans l c lassif de otavolo L. i ende et ;9i (3raux rn" 35, mrt-april 1`aH L Jaspos de l'lror-lun Ualléo de 8inn, Suisse (2rle dool). 2H-29/36 Les vieilles mines 'Jas_uos : Ondar lles Itinr.S raires minralogi.guos au Lrsil (vervolg) Teerre et terrains p(.olo :iuues (1ute deel) Le voluenisrne les rockes volcaniques. 43 DeLsrn;inati n micronnirnique des min raux (vervolg). 45 Lou; rosns do nabic..-erfgei zee Etrahlsr 14 (h), fuhr 79E L11 Hettenbildunde HMr:ati L-E insr:hlisce in Juartzkristaller HUrdaur Hergkristalle mit gerieften, negativen TrspezondcrflZchen F13 Fhenakitfunde aus den 5chr2eizer Alpen. 2[J3-2H5 Ein aussergetut iinlicher Zepter- apanerbildunp Ein f4urio um : Tief (, )-4uarz, aufrewachnen auf 7uarz, paramorp h noch Hoch-Quarz. Rocks & Minerale 55 (1), ;e -felr An introduction L zeolites A L11.scussion of sand fulgurites PreparatLon of micromounts. 1157

18 ddr \I_Ir g ul g hs A (A, irl 1 1,-1 1 Ti L u g d d\fullil -Yurkd n mgd L: g hunaligen teinhr u g h u n g i[ r g iuuridd...,_d g ini D d :. ral isd dus duw! ' ugma' \g3n g ddrsodrr/npr. un d ±'_i1 g dro ::ed-iden. -de Urn'ur d urr g uit- g uns in deu'dhl g - ud g 13 lu ddiij :d. -»id uumd Ll duu Crdg ud Tvsijord/ilurd gen. srsite ulo g odin.irnll g ugl Mrll g. 1A : r7i_ :>:, ins n' d _drs g Lu us Tr : uun (Li gzends ; tolk).,;gr ldd Jloit g LIdds gg ulted vult ur g u Lnz_rn. _ urlidg 5.3-1n (d), mr t d-1 g 7 cl.d uhd E g ldtshschen In den r..lodu. did Oruse Claru und :Lire loerali g n. Fdsdill g n U-2ahn-Hdu- I. eruelsohichtsn cwldsd-n d g dr uu O Ids-ner. - yut'dahu g Lsohoik und Betrachtungsgbrnu. uid g rollensunn g 37 Grossglockner - dduadi g su g s bdhidntsturen19od. MKA - Bibliothee k ] g d.ddo rd-i-, IJI -digd : duur du áuroiolduild our Fre g ni g d g r.1 : ne d]ld (Hr..,) (udlu,vsr _-)ur P,ursnlu), Ij u ddldhidking in Tds d Udd dirdlinder - dur FD,o1nd1e Jus! d itsruuda s Li gg dhladkr.utdrn. glhneh Kluft,minerHI I g - d p r gisterreidhi :shen 7to1do. j. /lor... inerslogi g uni 6g g lsgie dur r5 g erpfolz. 4. diuurslien und 'jdstuine 171 5dentirald. 5. Zul- Mineralogie und Geol g uld ier Umgcuung \ton G!Ittingen. d3-. een nieuwre aa g uil g st uit do redks "Prentice-Hall Foundations Dr cort h n g lsncu seri g s" Earth resource s Brian J. bkinner, 152 pp., 4.50 UK ot. Inhoud : 1. Resources, what and 'AH'. 2. Where are rcsources foun d 3. Energv from fossil fuels. 4. Energy for the future. 5. The abundant metals. 6. The soarce metals. 7. Fertilizer and ohemical minerals. E. Building materials. 5. djater. 1 ne

19 *p - zicht - i dentif ikat ie van minerale n ii ]i_-lijf ; Ih:l ;i.l Ef':i Er1R 1i! I : O. Tn-.iiuy e r 1. InleidIn J nn Jan de Perste pr hlemen waarmee een verzamelaar van mi :ereien n. - knnfrnnteerd wnrdt, is de idantifikatie van zijn specimens. Vet "up-zicht-identifikatie" bedoelen we het determineren van minerale n louter aan de hand van kenmerken die we kunnen bepalen door het specime n ast te nemen en er naar te kijken (eventueel doorheem een degelijk e 1 upe). Strikt enome :i, sluiten ie dus alle hulpmiddelen zoals bv. hardheidsmetingen, dichtleidshepalingeri, chemische testen, enz... uit.,door de meeste amateurs en zelfs voor het merendeel van de verenigingen, die niet over de riodipe apfpara tuur beschikken, blijft de op-zion -inen- Lifika tie_!-iet enilie nulprniddel om hun vondsten te karakteriseren. Over de monelijkheden en de beporkinnien van deze methode bestaan no-a l wat vraagtekens hij heel wat verzamelaars. In deze tekst.gillen we na - welke kenmerken voor op- ich L-ieren ti[tkatie in aanmerking kamen, en welk hun relatief belaa g in. 2. ;lat is een mi-r`' =: 1 Jooraleer we is met mineralen-identifikatie bezighouden, ie het va n nelang te _weten mat een mineraal eigenlijk is. Het antwoord op dez e vraag is hlijkaaar niet zn vanzelfsprekend als op het eerste gezich t lijkt. Een alom aanvaarde definitie voor de term "mineraal" bestaa t niet. Toch is er een zekere overeenkomst tussen de door verschillend e ustenacbapslui gegeven omochrijvineen. Zonder evenwel op deze ]ro_,lematiek in te gaan kunnen i,ie do term "mineraal" als volgt definluren : Een mineraal ie een in de natuur voorkomende, anorganisch gevormde, homogene, vaste stof, met een bepaalde e f iemic,che samenstelling e n met een uepaalde kristaistruktuur. Om alle diskussies aangaande,grensgevallen van deze definitie te ver - mijden werd de term "mineralo g ed" ingevoerd. Deze term duidt dan o p elke stof die op n of meerdere aspekten na, overeenkomst met de definitie van mineraal bezit en die daarom binnen de interessesfeer van d e mineralogie valt en als dusdanig ook dient bestudeerd te worden. In d e enne etekenis van het woord, wordt de term "mineraloiid" voor nietkristallijne 'mineralen' g ebruikt. Wat ons in deze definitie het meest interesseert, tenminste wanneer w e ons aan mineraal-identifikatie gaan wagen, is dat een mineraal een bepaalde chemische samenstelling heeft en dat het een bepaalde kristal-- struktuur bezit. Het is immers op grond van deze twee ei :enkede n chemische samenstelling 1n kristalstruktuur, dat 'net onderscheid Lusse n de verschillende mineralen wordt gemaakt. Diverse uiterlijke kenmerke n van een mineraal worden er door bepaald. Dit laat ons dan ook toe i n sommige gevallen, mineralen p zicht nf aan de hand van enkele een.:ouii g te bepalen fijsinche of chemische kenmerken te identificeren. 1Q9

20 3. 1=.lassifik.e.,ie,_, nri.erulen. Lip :rond van ` gun,umi.scnc en krintallografische kenmerken kunnen ee n 1 U00-tal mi neralen els valide species onderscheiden warden. Het uit_inpspunt voor de klassifikatie van deze species vormt de chemische samenstelling. Het systeem Strunz (Dtrunz, 1977) brengt de mineralen onder in negen klassen, cfnankeli jk ven het duminante anion f anionische _r-en in -iet mi n eraal. Redenen m te opteren vuur dit krit_rium zijn s.a. - liet sterk op elkaar geli jk e. 1 en verwant zijn in kristulcireriisch e kenmerken van mineralen met hetzelfde dominante anion of anionisch e -!roei. Dit in tegenstelling tot mineralen met eenzelfde kation,hv. sulfiden lijken meer op elkaar dan zinkmineralen. - mineralen met identieke anionen komen dikwijls voor in hetzelfd e af in een gelijkaardig geologisch milieu. De neven klassen volgens Strunz zi n : 1. 3lementen (+ legeringen, carbiden, nitriden, fosfiden). 2. `sulfiden (+ neleniden, telluriden, er eniden, antim niden, uismutiden). 3. Halogeniden. L. Oxyden en hydroxyden. flitraten, carbonaten en bareten. h. dulfaten (+ chromaton, molhneten, wolframaten). 7. Fosfaten, arsenaten en vanadaten. B. ilikaten..'j Drua 7iscne s ubstanties chemische sa.renstelliriq alleen is niet voldoende om een mineraal t e karakteriseren. Een mineraal is pa volledig bepaald als zoweluiiemisch e samenstelling, '_n krintalstruktuur dekensi zijn. Geide vormen immers d e essentie van het mineraal en bepalen zijn fysische kenmerken. HijStrun z is de kristalchemie dan ook de basis voor een verdere onderverdeling va n de negen klassen in afdelingen, g roepen, reeksen, enz. Wan de divers e mineralen bestaan overigens non een aantal v ninteiten. Waritteiten worden niet als afzonderlijk species aangezien. 4. Uitwendige keimerken Yen mineralen. Wanneer we een onbekend specimen willen identificeren, dan zou de mees t logische weg zijn, de chemische samenstelling en de kristalstruktuu r vast te stellen. Op die wijze zuu het mineraal dan helemaal gekarakteriseerd zijn. Deze werkwijze vergt evenwel heel wat gnnofiotikeerde apparatuur en kennis en ligt zelfs voor de meeste mineralogische verenigingen buiten het financieel haalbare. ielukkig bepalen de aard van atomen waaruit een mineraal bestaat (che - mische samenstelling), de soorten chemische bindingen en de kristal - struktuur, een aantal fysische kenmerken die we meestal zonder vee l hulpmiddelen kunnen vaststellen. Op-zicht-identifikatie is dan ok gebaseerd p het waarnemen van uitwendige kenmerken zoals kleur, kristal - vorm, glans, e.d. In de volgende paragrafen zullen we een aantal va n deze kenmerken in het kort bespreken en aangeven hoe we ze het bes t kunnen bepalen en welke hun determinatieve waarde is. 110

21 'Ann s De glans van mineralen kan men in twee typen onderverdelen : metaal-- glans of niet-metaalglans. Een scnerp onderscheid is niet altij d mogelijk en voor randgevallen gebruikt men dan ook de term half - metaalglans. De soorten glans kan men als volgt nerkennen : metaallan s Een mineraal met een blinkend uitzicht :, kenmerkend voor metale n (zoals goud, koper, ijzer,...) heeft een metaalglans. Dergelijk e mineralen zijn tevens ondoorzichtig en hebben een donkere streek. Galeniet, pyriet en chalc pyriet zijn typische voorbeelden. Ee n metaalglans kan men best waarnemen aan een vers breukvlak! Wan - neer de glans niet perfekt metallisch is, dan spreekt men va n half-metaalglans ; voorbeelden zijn tantaliet en uo lframiet. All e andere soorten glans dorden samengevat in de term : neet-metaalglan s Deze mineralen zijn over het algemeen licht gekleurd en dikwijl s doorschijnend. De ;treek is meestal kleurloos of licht von kleur. Volgende termen garden nog gebruikt m de niet-metaalglans va n een mineraal te specifiren : diamantglans : is tynisch voor mineralen met een hoge brekingsindex ; typevoorbeelden zijn uiteraard diamant e n cerussiet. :lasglans : de glans van gebroken. gleis. Dele mineralen hebbe n een glasglans. De vlakken van kwartskristallen zij n het beste vo rbeele. vetglans : typisch bij kwarts-breukvlakken. harsglans : sphalerieten (in het bijzonder de gele) hebben dez e kenmerkende g lans. parelmoerdans : deze glans neemt men dikwijls waar p vlakke n die evenwijdig liggen met splijtvlakken, vb. he t basisvlak van apophyliet xx. zijdeglans : deze glans is het resultaat van een vezelige struktuur, vb. vezelige gips en sommige malachieten. In vele gevallen is het moeilijk om een mineraal als metallisch o f ni p t-metallisch glanzend te beschrijven. Dok kan de glans van ee n bepaald mineraal afhankelijk zijn van zijn korrelgrootte of aggre - gaatvorm

22 4.2 H1nu r Bij verschillende mineralen, in het bijzonder deze met een metaalglans, is de kleur vrij konstant en is dan ook een belangrijk identifikatiemiddel. De kleur van een mineraal dat een metaalglans heef t bepaalt men best aan een vers breukvlak. De kleur van een verwerings - laagje kan immers misleidend zijn, denken we maar aan de aanloopkleuren van pyriet in sommige septaritn. Verstrooid daglicht is bete r dan direkt zonlicht om de juiste kleur te bepalen. Vele mineralen hebben echter geen konstante kleur maar kunnen meerdere, vaak uiteenlopende kleuren vertonen. Deze kleurvariatie binne n een bepaalde mineraals ort kan diverse oorzaken hebben. Een verandering in kleur kan te wijten zijn aan een verandering in samenstelling ; hv. naargelang het ijzer- of mangaangehalte van sphaleriet za l dit mineraal geel, bruin f zwart gekleurd zijn. Dat de kleuren va n een bepaald mineraal sterk kunnen varieren wordt het best geyllustreerd door fluoriet, dat zowel kleurloos, rose, geel, groen, blauw, violet tot bijna zwart kan zijn. Alhoewel de kleur van een mineraa l een belangrijke fvsische eigenschap is, mag men haar waarde als identifikatiemiddel niet overschatten. 4.3 :tree k De kleur van het poeder van een mineraal noemt men streek of streekkleur. Men kan de streekkleur het best bepalen door het specimen over ee n stuk nbeglazuurd porselein (streekplaatje) te wrijven. De hard - neid van zo'n streekplaatje beperkt zijn gebruik tot mineralen di e zachter zijn dan 7 op de imohs-hardheidsschaal. Baar gezegd was da t de kleur van bepaalde mineralen nogal eens kan varieren, is dit i n mindere mate het geval wat de streek betreft. De streek is vrij konstant voor een bepaald mineraal ; bv. fluoriet heeft altijd een witt e streek. Er zijn natuurlijk uitzonderingen : zuiver hematiet bv. heef t een roodbruine streek, aanwezigheid van titaan veroorzaakt een zwart e streekkleur. N.4 Hardhei d De weerstand dat een mineraal ppervlak biedt aan inkrassing noem t men zijn hardheid. De hardheidsgraad van een mineraal bepaalt me n dus door het te krassen met een ander mineraal of voorwerp. Elk mineraai heeft een min of meer bepaalde hardheid, die kan uitgedrukt worden door een getal. Een reeks van tien mineralen met specifieke hardheld werd gekozen. Deze reeks van mineralen, gerangschikt naar stijgende hardheid, noemt men de schaal van MDHS (naar de ontwerper ervan) : hardheid mineraa l 1 tal k 2 gip s 3 calcie t 4 fluorie t 5 apatie t orthoklaa s 7 kwart s 8 topaa s 9 korun d 1E diaman t 1 1 2

23 Een mineraal kan elk ander mineraal krassen dat een gelijke of klei - nere hardheid bezit. Zo kan kwarts, kwarts krassen en alle ander e mineralen met kleinere of gelijke hardheid. Indien we een specime n kunnen krassen met kwarts (H = 7) en niet met rtheklaas (H = u}, terwijl het zelf orthuklaas kan krassen, dan heeft het mineraal ee n hardheid van 6,5. rn de hardheid van een mineraal te bepalen, zou men in het bezi t moeten zijn van de tien mineralen uit de Mohs-schaal. We kunnen echter over enkele andere hulpmiddelen beschikken zoals : vingernagel H = 2 2, 5 koperen muntstuk H = 3 zakmes H = 5 vensterglas H = 5, 5 stalen vijltje H = 6,5 Om dus een eerste benaderende hardheid te bepalen, kunnen we hulpmiddelen inschakelen in de schaal van Mo p s : dez e 1 krasbaar me t 2 vingernagel worden doo r een me s gekras t [i deze minerale n krassen zel f venstergla s Hoor nauwkeurige bepaling van hardheden groter dan 5 kan men gebruik maken ven de zogenaamde hardheidsstiften. Het zijn aangeslepen mineraalpunten p een metalen stift gemonteerd. Nog enkele wenken : bes t konisc h - Soms is het mineraal waarmee men tracht te krassen zachter dan he t te testen mineraal. Het kan gebeuren dat het zachte mineraal verpulvert en een schijnbare kras achterlaat. Daarom moet men de kra s altijd met een loupe bekijken. - De hardheid moet men bepalen op een vers breukvlak, een splijtvla k of een kristalvlak. Een verweerd oppervlak is altijd zachter da n het originele mineraal. Een aggregaat heeft ook een kleinere hardheid. - Men moet er steeds zorg voor dragen m mooie specimens niet doo r een hardheidsbepaling te beschadigen. - De hardheid van een kristal kan verschillen naargelang de richting. In het algemeen wordt dit niet waargenomen bij gewone hardheidsbepalingen. Kyaniet vormt hierop echter een grote uitzondering. Evenwijdig aan het prisma kan men het krassen met een mes ; het heeft in die richting een hardheid 4,5. Loodrecht p dez e richting heeft het een hardheid E,5 en is dus niet meer met ee n mes krasbaar

24 s 4.5 Kristalmorfologi e Je nebben reeds vermeld dat mineralen kristallijn zijn, d.w.z. dat de deeltjes (atomen, ionen, ionengroepen,...) waaruit ze zijn opgebouwd, volgens een bepaald ruimtelijk patroon geordend zijn.onde r bepaalde omstandigheden kan deze kristallijne natuur tot uiting komen onder de vorm van kristallen. Aangezien ieder mineraal zijn eigen kristalstruktuur bezit, kan de vorm van zijn kristallen kenmerkend zijn voor het mineraal. Up grond van hun symmetrie kan men kristallen onderbrengen in klas - sen. Er zijn 32 kristalklassen die in 7 kristalstelsels onder t e brengen zijn. Wanneer een kristal gued ontwikkeld is, dan kan men het, uitgaande van zijn morfologie in een van die klassen of toc h minstens in een van de stelsels onderbrengen. Een opgave die nie t altijd eenvoudig is, daar over het algemeen, kristallen niet ideaa l ontwikkeld zijn en wel eens pseudosymmetrienn kunnen optreden. Sommige kristallen hebben zo'n typischt uitzicht dat de identiteit va n het mineraal onmiddellijk gekend is. De kristallen van één mineraalspecies kunnen er echter vrij verschillend uitzien al naargelang d e ontwikkeling der aanwezige vormen. Up de morfologie van geisoleerd e kristallen kunnen we hier niet ingaan (dat is een kursus apart). Vele mineralen vinden we niet als losse kristallen, maar wel al s opeenhopingen en groepen van kristallen. Zo'n opeenhoping noemt me n een aggregaat. Een a g gregaat kan uit n of uit meerdere minerale n opgebouwd zijn. De vorm van een aggregaat is dikwijls kenmerken d voor een bepaald mineraal. Enkele typische aggregaatvormen zijn : - bladerige aggre g aten : een aggregaat bestaande uit vele bladvormige kristallen. - lamellaire aggregaten : het specimen bestaat uit een a greg3a t van lasnellen of plaatjes. - gehand (gezoneerd) : het mineraal komt voor in dunne lagen va n verschillende kleur of uitzicht. - sf,oriscne af lobulaire a :ggrenuuteii : deze zijn bolvormig ; dergelijke aggregaten kunnen tevens radiaalstralig zijn, d.w.z. da t alle kristallen vanuit het middelpunt vertrekken. - hoiryn1daal : het specimen komt voor als bestaande uit een gree p van globulaire aggregaten. - korrelig : het aggregaat bestaat uit aaneengekitte korreltjes o f kristalletjes van een mineraal ; derg elijke aggregaten kan me n soms met de vingers vergruizen. - oblietisch : opgebouwd uit kleine afzonderlijke bolletjes doo r mikrokristallijn materiaal aan elkaar gekit. - dendrieten : zijn aggregaten die dikwijls p plantjes of mosgelijken. - stalactieten : ontstaan in grotten 3f holten door afzetting ui t mineraalhoudend water. - geode : is een halte waarvan de binnenwand bezet is met kristallen. 4. f Lpli jtin g Men spreekt van splijtbaarheid wanneer een mineraal breekt volgen s bepaalde vlakken. splijtbaarheid hangt af van de kristalstruktuur e n treedt p, evenwijdig aan atoomvlakken waartussen slechts zwakk e bindingskrachten bestaan. Splijtvlakken zijn altijd evenwijdig aa n bestaande of potentile krietalvlakken. Splijting kan perfekt zijn, 1 1 4

25 zoals bij mica's ; soms is splijting onduidelijk of zelfs volledi g afwezig. Niet alle mineralen vertonen splijting en slechts specie s vertonen het erg duidelijk. U'o r deze laatste soort is het dan oo k een bijzondere diagnostisch kriterium. 4.7 Diagnostische waarde van uitwendige kenmerke n Wie zich al wat langer roet mineralogie bezighoudt zal wellicht d e opmerking maken dat er nog heel wat meer fysisnhe kenmerken zij n (o.a. dichtheid, luminescentie, e.d.) die men aan minernalspooime n kan bepalen. Bewust werden enkel die kenmerken beschreven die ee n belangrijke rol spelen bij de op-zicht-identifikatie. We moeten z e echter gebruiken met de wetenschap dat die uitwendige kenmerken va n een mineraal kunnen varieren van specimen tot specimen. Een kenmerk dat misschien het meest opvallend is, is de kleur. Hoo r sommige mineralen is ze konstant en soms erg typisch, bij andereminerelen kan ze soms enorm verschillen. Haar determinatieve weerd e ie. dan ook variabel. De streekkleur is belangrijker. De clans is vrij konstant voor de meeste species en is dan ook ee n belangrijk keiterium bij op-zicht-identifikatie. De kristalmorfolo g ie is uiterst belangrijk ; zeker voor de identifikatie van mikrokristallen. Jammer genoeg schept do studie van d e kristallografie voor p en aantal verzamelaars nog problemen. DE hardheid van een mineraal varieert slechts binnen bep e r.kter,renzen. De hardheid van eer eng regaat kan echter fel afwijken van di e van een enkel kristal. 5plijtinn is e-q LelaraLrijk, maar niet altijd (bv. bij agg,reeaten ) duidelijk waarneembaar. 5. Op-zicht-identifikatie, kan dat '? Zoals uit vorige puraera.ef reeds is gebleken, is net grootste prcbier :m Lij p-zicht-identifikatie ven mineraler, dat Fén -reeie"in enorm vee l vormen kan voorkomen en dat anderzijds een aantal specimens die e r allen gelijkaardig uitzien toch verschillende mineralen kunnen zijn. Determinat.ietelheller, (zelfs hele g oede) '.ebben dan Gak maar eer; beperk - te waarde. Met mineralen is het niet zoals bv. met planten die men me t behulp var, een flora op louter m rfolor.ische arnnd'en kan identificeren. Enorm belanerijk is tevens wat men "ervaring" noe m t. Met ervaring Ledoe'en we dat men veel specimens heeft gezien, dat men flink wat name n kan onthouden en Lonral dat men een correlatie kar, legger, tussen ee n species en ren aantal van zijn typische kenmerken. doe -:root iemand s ervaring ook kan zijn, men komt toch ergens oen een Drens. Het is e n blijft immers onmo g elijk om de chemische samenstelling van een speci - men te bepalen, louter door er naar te kijken en er be*.taat niet zo - iets als een "atoombril" waarmee we de kristalstruktcur kunnen zien. En het zijn tenslotte die twee kenmerken die het minera el volledi g karakteriseren. Eer, mooi voorbeeld in dit verband is afkomstig ve n Toni Imhoff, de uitbater van de Lengenbachgroeve in het dinntel. Dez e groeve is nekend voor een aantal (Den 2G-tal) sulfozoaten die er voor - komen. Men liet g em ecn aantal specimens cp-zicht-identificeren, di e later met behulp vue X-stra aldi.ffraktie 1 erden Bede termir;cerd. Dnn,evice r 75% van de specimens werden door Imhoff juist eedetermineerd ; nie t 1 1 5

26 slecht voor zo'n moeilijke mineralen, maar wat zouden wij ervan terech t brengen? Ju zijn niet alle mineralen even moeilijk als de Lengenbach - ulfozouten. Eenmaal een amethyst gezien, herken je deze kwartsvarilteit altijd. Eenmaal Een massief stuk malachiet gezien, herken j e het in alle mineralenverzamelingen ; tot je ooit eens groene naaldje s vindt die dan ook nog met de beschrijving van een twintigtal andere mineralen overeenkomen. Het ideaal, tenminste wanneer men zelf mineralen gaat zoeken, is t e beschikken over een degelijke beschrijving van de mineralen die op di e bepaalde vindplaats voorkomen. Beschikt men over die gegevens ( zoal s morfolo g ie en tyuische kenmerken) dan kan men met enige zekerheid d e mineralen van die vindplaats identificeren. In verband met op-zicht-identifikatie citeer ik hiergraag de uitspraa k van wijlen Albert Van hee : " Wie é*=n jaar verzamelt is beginner, wie twee jaar verzamelt is kenner, wie twintig jaar verzamelt is voorzichtig! " Algemeen kunnen ue stellen dat men een onuekend mineraal, or meteen o p zicht kan determineren, of indien dit niet lukt, de kans erg gering i s om het met eenvoudige hulpmiddelen te identificeren. Kunnen we een mineraal op zicht determineren dan blijven we toch nog nz_eker over ee n aantal van zijn fundamentele kenmerken (bv. zijn exacte samenstellinrj, sporenelementen, de ju-late celparameters, enz. ). Voor een verdere stu - die van het mineraal zijn we dus toch in elk geval aangewezen op mee r gespecialiseerde technieken

27 BESTUURS- EN ANDERE FUNKTIE S Voorzitter L. Michiels, Kakkersdreef 41, B-2180 K,almthout. Tel. 031/ Ondervoorzitter : L. Van Goethem, T mrneltlaan 17, B-2510 Niortsel. Tel. 031/ ekretaris _ : H. Dillen, Ripstraat 108, BB-2780 Sint-Gillis-daas. Tel. 031/ Penningmeesteres : Mevr. A. Van hee-sch enmaeckers, Deuzeldlaan 16, bus 1, Schoten. Tel. 031/ Redakteur Geonieuwo P. d'hanens, J. De Gr flaan 3, bus 2, B-2E20 Hemiksem. Tel. 031/ Verzending Geonieuws : Mevr. E. 0p de eeck, Invaliedenlaan 11, H-2120 Schoten. Tel. 031/ PuLlic Relations : A. Vercammen, Palmanshoevestraat 21, H-2610 Wilrijk. Tel. 031/ Konrdinator (beurzen : P. Van hee, Deuzeldlaan 16, bus 1, B-2120 Schoten. en tentoonstellingen) Tel. 031/ Technische realisaties : L. De 8ruyn, Lindenlei 152, B-2120 Schoten. Kursus mineralogi e Identifikatiediens t Bibliotokari s Uitstappe n Samenaankoo p Jeugdafdelin g Praktiku m P. Tambuyser, Jan 5amijnlaan 37, G-2100 Deurne. Tel. 031/ J. Tambuyser, Jan 5amijnlaan, 37, Deurne. Tel. 031/ E. Rchuybr eck, Karel de '5lde-straat 11, Antwer p en. J. Jensen, Lallo Romeinenlaan 5, hus 4, B-2550 K ntich. A. Vercammen, Palmanshoevestraat 21, Wilrijk. Tel. 031/ L. Van Boethem, T mmeltlaan 17, luli;sel. Tel. 031/ W. Van Tichelen, Van Putlei 37 'fus 9 B-2000 Antwerpen. Tel. 031/ Vindplaat ; p ' kartotee l : K. Bal, Van Amstelstraat 164, Deurne. Dok umen t[] tiedienst H. Dillen, Ripstraat 108, ;int-gillis-waas. Tel. 031/70 GO 07.

28 Will-Wetzlar binoculaire loepen en stereoscopische microscope n Die kwaliteitstoestellen werden voor onderwijs, natuurwetenschappelijk onderzoek en industriële controle ontworpen. L 24 E L reeks : 9 modellen, vergrotingen van 4 to t 140 x. Voorbeelden : L 3 : vaste objectieven l x, oculairs 10x, hoes. Prijs : 7.938,- B F L 24 E : objectieven 2x en 4x, oculairs 10x, hoes, opvallend verlichting en transformator. Prijs : ,-- B F Reeks 33 : 12 modellen, vergrotingen va n 5 tot 180x. Veel toebehoren, Voorbeelden : 33-D-13 : objectieven 1x en 3x, oculairs 10x, hoes, ingebouwde op- en doorvallende verlich - ting met transformator, Prijs : ,- B F 33-A-745 : zoom objectieven 0,7x - 4,5x, oculairs 10x, hoes. Prijs ,- B F Wij geven Ll de bovenvermelde prijzen te r inlichting, zonder enige verbintenis onzerzijds. Prijzen exclusief 16 1o BTW. September Ree/go/abo 1900 OVERIJSE Tel. (02)