VERSLAG 'OMGEVINGEN VOOR ARTISTIEK ONDERZOEK' STUDIEDAG RITS & VTI

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "VERSLAG 'OMGEVINGEN VOOR ARTISTIEK ONDERZOEK' STUDIEDAG RITS & VTI"

Transcriptie

1 DUWENDE VRAGEN VERSLAG 'OMGEVINGEN VOOR ARTISTIEK ONDERZOEK' STUDIEDAG RITS & VTI Tom Viaene Studiedagen horen te vertragen. Als ze eens niet gericht zijn op de opsmuk van een glorieuze toekomst, zorgen ze voor een reflectiemoment dat een nuttige cesuur kan betekenen in de praktijk die aan de orde is. Die cesuur laat in het beste geval wat sporen na. Dan vormt zij een vertakt stippellijnenpad dat naar duwende vragen leidt, waarop niemand nog het gepaste antwoord heeft, maar waarover later in de individuele werkplaatsen nog duchtig wordt voortgediscuteerd. Wie de impactfactor van de studiedag wil meten, kan nagaan op welke manieren deze de fundamentele doelen van de desbetreffende praktijk i.e. het artistieke onderzoek in de podiumkunsten in vraag stelt, en dus onderbreekt. De studiedag die het Rits en VTi op 15 maart 2012 organiseerden rolde zo n onderbrekende vraag het auditorium in en uit. Anders dan de vooraf gefixeerde vraag hoe kan het onderzoek dat op hogescholen ontwikkeld wordt van betekenis zijn voor het artistieke werkveld?, bleek dé vraag die bij iedere spreker zat te duwen: Welke tijd (en ruimte) is er (nog) voor artistiek onderzoek? Dat was de vraag waarvan de tentakels werden geopenbaard door twee aan het Rits verbonden keynote-sprekers (Klaas Tindemans en Geert Opsomer), die impliciet werd afgetoetst aan de eigen onderzoekspraktijk door zes kunstenaars (Chokri Ben Chikha, Vincent Dunoyer, Claire Swyzen, Leentje Vandenbussche en Peters Aers, Myriam Van Imschoot en Eric Joris) en afsluitend expliciet werd aangekaart in het door Delphine Hesters (VTi) gemodereerde panelgesprek met vijf artistieke bemiddelaars tussen hogescholen en de sector (Elsemieke Scholte van detheatermaker, Barbara Van Lindt van DasArts, Elke Van Campenhout van a.pass / a.pt, Katleen Van Langendonck van Kaaitheater en Klaas Tindemans van het Rits). Volgens deze driedeling van de dag kon je gaandeweg die ene vraag zien vertakken in drie onderliggende vragen: 1. Hoe kunnen we binnen de structuren van de hogeschool in de woorden van Tindemans (a) tijd kopen voor artistiek onderzoek waarin reflectie, proces en al dan niet voorlopig resultaat, in een andere balans liggen dan binnen een hoe dan ook op resultaat gerichte kunstensector én (b) weerwerk bieden tegen de sluipende inpassing van artistiek onderzoek in een sowieso gecontesteerde academische logica? 2. Is onderzoek geen label om in de suggesties van Swyzen en Van Imschoot een artistieke praktijk naar derden toe te kunnen legitimeren, zichtbaar te houden, en te begrenzen opdat het meetbaar blijft? 3. Moeten we er niet meer vanuit gaan zoals Van Campenhout stellig verkondigde dat niet enkel kunstenaars aan artistiek onderzoek doen, maar ook zij die de onderzoekscondities scheppen in de centra, de werkplaatsen, de hogescholen? Zulke vragen forceren een grotere bevraging van de doelen van de artistieke onderzoekspraktijk. De Opsomer-lezing Ja, maar niet zo slaagde er middels zijn gewiekste hybriditeit in om het publieke discours omtrent artistiek onderzoek te vitaliseren en de kunstenaars en bemiddelaars op de studiedag verder uit te dagen. Die mengvorm van 1/5

2 veldanalyse, manifest, archeologisch spoorzoeken, contra-hegemonisch snelschrift, meanderend heldendicht, onheilspellende apocalyps, columnachtige tongue in cheek, historische kritiek, en systematisch dagdromen, liet daarenboven toe om een al te rigide en stereotypisch denken met betrekking tot deze doel-bevraging te vermijden. In dit bestek gaan we na wat de consequenties en veronderstellingen zijn van de drie vernoemde vragen die ook na de studiedag het debat kunnen aanwakkeren. Daartoe worden drie begrippenkoppels naar voren geschoven: tijd en intrinsieke waarden, omgeving en transactie, en onderzoek en zelftransformatie. 1 TIJD VOOR WAARDEVOLLE DINGEN De inzet van deze tijd draait om niets anders dan tijd zelf. Tijd is steeds meer een zorgthema binnen het maatschappelijk debat, en ook in de kunsten zorgt tijd voor meer (visuele, nondiscursieve) reflecties. Binnen het discours van de reguliere instituties is er sprake van glijdende werkuren, continu leren, en onverholen tijdmonitoring. Daarbuiten tekent men ondertussen tijdig verzet aan vanuit het oordeel dat we moeten herstellen van een ziekte: trager onderwijs (Jan Blommaert, Studeren voor de kenniseconomie. Open brief aan Fons Leroy), traag voedsel, trage wetenschap (Isabelle Stengers, Een andere wetenschap is mogelijk! Een pleidooi voor slow science) en al vaker ook trage kunst (Opsomer, Ja, maar niet zo!). De roep om vertraging in zoveel maatschappelijke levenssferen heeft te maken met de noodzaak van het terug opeisen wat wij zelf mensen, burgers, onderzoekers, artiesten écht (lees: intrinsiek) belangrijk achten in het licht van de toekomstige gemeenschap. De snelheid waarmee publieke waarden (zoals onderwijs en onderzoek) geïnstrumentaliseerd worden, waarmee de kwaliteit ondergeschikt wordt gesteld aan door derden opgelegde output-criteria, onder tijdsdruk van een onpersoonlijke kenniseconomie, laat zich ook niet misverstaan. De doel-middelverdraaiing laat zich veel scherper voelen dan vroeger, precies omdat het nutsdenken zo sterk veralgemeend is dat we het ondertussen al niet meer vreemd vinden dat, bijvoorbeeld, de functie van universiteiten (en academisch onderzoek) in het publieke discours volledig is overgeleverd aan instrumentele doeleinden (het aanleveren van goed getrainde arbeidskrachten, economische welvaart, sociale inclusie bevorderen enzovoort) opgelegd door de regering en de belastingbetaler. Het slaat ons als we plots dreigen te beseffen dat we wat voor wie precies aan het doen zijn. Dat voorbeeld is niet toevallig gekozen. Niet alleen neemt de vraag naar de ware rol van de universiteiten (en van de wetenschap) opnieuw een plaats in in het maatschappelijke debat, de artistieke onderzoeker die, stereotypisch (zoals Chokri ook aangaf in zijn satirische interventie), veel van wat er fout liep ging afschuiven op de universitaire en/of wetenschappelijke wurggreep, beseft vandaag steeds meer zo bleek ook uit deze studiedag dat ook het wetenschappelijk onderzoek moet strijden tegen het groei-denken én voor haar ware aard. Artistiek en wetenschappelijk onderzoek zitten meer dan ooit in het zelfde schuitje. Ze trekken aan hetzelfde laken als het erop aankomt politici, academische administraties, en zakelijk leiders van antwoord te dienen. Zoals Stefan Collini dat onlangs voordeed voor de universiteiten (What are universities for?, 2012), dient zo n zelfbewust antwoord gespeend te zijn van een vergoelijkende verdedigingsretoriek (gericht op het sussen van de gemoederen van derden ), en gebaseerd op argumenten die aantonen wat deze praktijken nu net zo intrinsiek waardevol, en dus onderscheidend maakt. 2/5

3 2 DIFFUSE OMGEVINGEN De keuze van de studiedag om in te zoomen op de concrete, diverse omgevingen van artistiek onderzoek, heeft belangrijke gevolgen. Het laat toe om aandacht te vragen voor de contexten waarin kwalitatief onderzoek zich kan voltrekken en niet in algemene categorieën te vervallen. Hierbij moet evenwel een onderscheid gemaakt worden tussen de abstractie van het metaonderzoek rond artistiek onderzoek dat op haar beurt een contextualistische methode kan hanteren (onder meer Dieter Lesage, Julian Klein, Kathrin Busch) en de abstractie die is ingegeven door een politiek-economische agenda waarbij onderzoek, teneinde het planbaar en inpasbaar te maken, buiten een ruimere ervaringscontext wordt gehouden. In navolging van Tindemans zou men kunnen stellen dat de eerste abstractie een theorie van de praktijk beoogt, terwijl de tweede eerder de zelfstandige reflectie uit de kunstenpraktijk dreigt te halen. Toen Van Imschoot een inkijk bood in wat ze haar driegdraadpraktijk noemde, riep ze precies op om gevoelig te zijn voor contexten. Ze doelde letterlijk op het materialisme van de onmiddellijke omgevingsvoorwaarden dat de creatieve momenten meebepaalt, maar het houdt ook verband met wat Stengers in haar pleidooi voor een trage wetenschap een rommelig web noemde, de onreduceerbare en altijd ingebedde wisselwerking tussen processen, praktijken, experimenten, manieren van kennis en waarden waar onze gewone wereld uit bestaat. Het terug opeisen van artistiek onderzoek zou analoog daaraan kunnen betekenen: het omgaan met en leren van dat wat aan algemene, objectieve categorieën en contextloze en van buitenaf opgelegde output-criteria ontsnapt. Dat verkennende zoeken binnen niet vooraf gegeven, diffuse, veelvuldige contexten, bleek die dag een veelgehoord ideaal van hoe men zich het best onderzoek in de artistieke praktijk voorstelt. Voor Eric Joris is precies de veelheid van onderzoekscontexten (die hij één voor één verduidelijkte) een evidentie die twee belangrijke pijlers van de onderzoekspraktijk van CREW schraagt: de mogelijkheid tot falen en de continue, wederzijdse beïnvloeding tussen onderzoeksvormen en type onderzoekers. Kortom, die focus op omgevingen van en in artistiek onderzoek draagt een aantal voordelen in zich die niets te maken hebben met ondernemerschap en reproduceerbaarheid. We vermelden er drie. 1. Zo boden een aantal getuigenissen een inkijk in de wijze waarop nieuwe inzichten en ervaringen met betrekking tot de alledaagse realiteit mogelijk worden op basis van artistieke middelen en praktijken. Dat was het meest treffend in de toelichting van de danser Vincent Dunoyer. Zijn (zelf)onderzoek rond transmissie laat zien dat het ook gaat om de verruiming van onze ervaringen en dat die ervaringen ook een reflectie, een leerproces, in zich dragen met betrekking tot onze gevoelens, gedachten, herinneringen, acties én met betrekking tot de antwoorden die we op die acties hebben. Dergelijke gedachte werd aan het begin van de twintigste eeuw al verwoord door de Amerikaanse filosoof John Dewey: door kunst- en onderwijs(filosofie) onlosmakelijk met elkaar te verbinden, kon hij de continuïteit tussen onderzoek en esthetische ervaring, die ook altijd een lerende ervaring is, onderstrepen. Dat komt nog te weinig aan bod in het publieke discours, en zeker in het academische. Dat is jammer, want daardoor blijft dit soort inzichten nog te veel in de vertrouwde, gesloten driehoek van artiesten, kunstcritici en docenten. Toch kunnen we dingen leren van een opvoering die niet geleerd kunnen worden op basis van een objectieve beschrijving van dezelfde voorstelling. Omgevingen doen ons veel beter begrijpen waarover het echt gaat en wellicht moeten zulke omgevingen daar nog beter op gefocust zijn: het creatieve, kritische onderzoek dat er kan ontstaan, maakt niet alleen aanschouwelijk hoe mensen met ideeën, kwesties, informatie en theorieën omgaan, maar vooral ook wie we zijn, wat we doen, en wat we weten. 2. Omgevingen laten het dus toe om enkele hardnekkige, simplistische dichotomieën uit de weg te gaan: wetenschap die staat voor denken, en dus een specifieke vorm van weten; kunst die staat voor voelen, en dus een specifieke vorm van ervaring. Wetenschappelijk en artistiek 3/5

4 onderzoek staan dichter bij elkaar dan we soms denken, zeker als men er zich van vergewist dat beide zoals Van Imschoot beklemtoonde vertrekken vanuit een obstakel, een onbepaaldheid, een niet-weten en uitlopen op een praktisch oordeel. Zoals aangegeven in (1), is er in de kunst ook mogelijkheid tot een specifiek weten op basis van transactie (Dewey) of transcognitie (Graeme Sullivan): het onderzoek is een proces dat de beweging en het doelgerichte zoeken van de artistieke drive in diverse omgevingen in kaart brengt. Volgens Kathrin Busch ( Artistic Research and the Poetics of Knowledge, Art & Research, 2008) heeft de door de bama-hervorming ingegeven bekering van de kunsten tot de wetenschappen gelukkig niet tot de volledige verwetenschappelijking van de kunst geleid. Zij ziet immers de ontwikkeling van een intermediaire zone waarin zowel de kunsten als de wetenschappen in staat zouden moeten kunnen zijn om met elkaar te interageren. In die zone is het nog mogelijk het onderzoek intuïtief op te vatten en het actuele onderzoeksobject onbepaald te laten. Dergelijke transitzones komen in twee vormen terug in de bijdrage van Opsomer. Hij heeft het aanvankelijk over artiest-onderzoekers die erin slagen in het tussengebied van enerzijds wetenschap en anderzijds het mythische denken en/of bricolage te blijven bewegen. Later verwijst hij letterlijk naar transitzones waarin makers een tijdlang kunnen vertoeven. Zulke broedplaatsen van onderzoek zouden zich volgens hem bevinden tussen het onderwijs en het veld in. Wat we volgens hem missen zijn onderzoeksplatformen voor en door makers. Die moeten toelaten de doorstroming en dialoog tussen onderzoekers en onderzoek, tussen onderwijs en werkveld te waarborgen. In het laatste luik van zijn bijdrage gaat Opsomer na welke instrumenten er (zouden moeten) zijn om zulke platformen te verzekeren. 3. Belangrijk nog is dat, paradoxaal, de aandacht voor omgeving de artiest zelf opnieuw centraal stelt. Omgeving veronderstelt niet alleen dat je de beweging van de artiest kan reconstrueren, maar ook dat de artiest zich door een groeiende contextgevoeligheid laat bestuiven door niet-artistieke invloeden. De strikte opdeling tussen de artiest als maker en de wetenschapper als interpretator van het werk door artiesten gemaakt zorgt voor een schizofrene arbeidsdeling die misschien wel logisch lijkt vanuit een eng academisch perspectief, maar onderschat wat er in een atelier mogelijk is, en daardoor de waarde van artistieke kennis en kunstonderwijs onderbelicht laat. Zoals Graeme Sullivan, weliswaar met betrekking tot de beeldende kunsten, al verwoordde in zijn Art Practice as research: Inquiry in the visual arts in 2005: The contemporary artist these days is part theorist, performer, producer, installer, writer, entertainer, and shaman, who creates in material, media, text, and time, all of which takes shape in real, simulated, and virtual worlds. These characteristics of contemporary art practice change the way we think about the visual arts, which influences what we do in educational settings. De artiest-onderzoeker maakt gebruik van en beweegt zich doorheen steeds meer praktijken die disciplinegebonden begrenzingen, mediale conventies, en politieke belangen ontregelen. Niet dat de artiest nu alles in zijn eentje doet. Net niet: hij treedt veel sneller in dialoog en interactie met andere vormen van onderzoek. Artistiek onderzoek veronderstelt zo de ideale plek waarin creatieve en kunstkritische praktijken in interactie met elkaar treden. 3 ONDERZOEK VAN HET LEVEN, HET LEVEN ALS ONDERZOEK De toename van hybriditeit waarover sprake, zal toch gepaard moeten gaan met de ontwikkeling van een eigen ethiek, wil de artistieke onderzoeker niet verworden tot een losgezongen input-outputbolide. De academisering van het hoger kunstenonderwijs mag dan een zware wetenschappelijke stempel gedrukt hebben op de normering van artistiek onderzoek, het mag geen aanleiding zijn zoals Tindemans in navolging van Dieter Lesages 4/5

5 meta-onderzoek benadrukt voor een makkelijke vrijheid of een vergroot isolement. Een academisering zonder academisme (titel van zijn bijdrage) moet waarborgen dat artistiek onderzoek haar eigenheid en autonomie kan nastreven in relatie tot andere onderzoeksvormen en -werelden, zonder dat, zoals de situatie zich nu voordoet, het tezelfdertijd in academische modellen wordt gestroomlijnd. Is onderzoek niet meer dan een label ter legitimatie van een artistiek praktijk aan derden? Het hangt er dus van af. In een helixachtige yin-yangstructuur laat Opsomer twee onderzoeksvormen rond elkaar draaien, al houdt de ene de andere in een soort wurggreep. Onderzoek dat ervaringsgericht en transformatief is, en vanuit de onmogelijkheid ontstaat, moet het onderspit delven voor het dominante onderzoek in de kunsten dat vertrekt vanuit een politiek-economische agenda en het parcours van het mogelijke favoriseert. Opsomer, die erop uit is het systeem op zijn pathologie te bevragen teneinde zo transformatie mogelijk te maken, neemt de heersende regels voor artistiek onderzoek onder de loep en laat af en toe wat licht door de kieren van de grote machtsstructuren schijnen. Zo ziet hij een boeiend alternatief voor het onderzoek in de podiumkunsten in het samenwerkingsproject dat we hebben opgezet tussen twee opleidingen: het Rits Art School en a.pt. Dit Brussels model biedt wél plaats aan kwalitatief artistiek onderzoek, laat zich niet invullen door onderwijsmensen tout court, of meten aan de academische peers of aan de externe outputcriteria, maar aan de interne kwaliteitsbepaling van de onderzoeksgemeenschap enerzijds en aan de kwaliteitsbepalingen in het artistieke veld zelf. Enkel onder die omstandigheden, stelt Opsomer, kunnen we ook van doorstroming spreken van onderwijs naar het veld en vice versa. Daar bestond op de studiedag unanimiteit over: artistiek onderzoek heeft weinig met objectief meetbare output te maken, en meer met de ontwikkeling van de disposities van een actief subject in concrete, alledaags contexten. Diverse moreel geladen metaforen moesten veerkracht verlenen aan dat standpunt: driegdraad (Van Imschoot), doollijnen van de schildpad (Opsomer), mier (Swyzen), aanwezigheid (in plaats van zichtbaarheid ; Dunoyer) Bed je het onderzoek in in die alledaagse, rommelige, diffuse wereld, dan accepteer je dat je door de wisselwerking van opkomende waarden, nieuwe vragen en prioriteiten enzovoort, als onderzoeker zult veranderen door(heen) die duurzame artistieke interventies. En wat je daarbovenop ook aanvaardt in dat geval, is dat onderzoek ook altijd onderzoek is naar wat onderzoek precies is. Dat is ook de reden waarom Elke Van Campenhout en anderen in het panelgesprek een aantal keren verzochten dat ook de leiders van de werkplaatsen, kunsthogescholen en kunstencentra beter beseffen dat ze precies in het doordenken van hun eigen productielogica s mee vorm geven aan wat artistiek onderzoek is en kan zijn. Niet alleen artiesten, maar ook bestuursomgevingen moeten daarom zelftransformatie toelaten en beogen. Het is maar als we de valse dualiteit tussen theorie en praktijk opheffen dat we dat inzien: de ondervraging van wat je onderzoek zou moeten zijn, schuilt in de nimmer afsluitende onderzoekende praktijk van het leven zelf, in het experimentum mundi. Tom Viaene studeerde wijsbegeerte en internationale politiek. Hij schrijft over muziek, non-fictie, het morele en andere cultuurfilosofische thema's, onder meer voor rekto:verso. Daarnaast is hij expo-maker en redacteur bij Piazza dell'arte. Op vraag van VTi schreef hij een verslag over de studiedag 'Omgevingen voor artistiek onderzoek' die we samen met het Rits organiseerden op 15 maart /5

Studiedag: in de kijker. workshop: de ergotherapeut als coach

Studiedag: in de kijker. workshop: de ergotherapeut als coach Studiedag: in de kijker workshop: de ergotherapeut als coach Opbouw workshop Korte duiding van de theorie ( theorie wordt aangehaald) Kennismaking adhv exploreren Zelf in de ervaring stappen: oefenen op

Nadere informatie

Evaluatie National Contact Point-werking van het Vlaams Contactpunt Kaderprogramma

Evaluatie National Contact Point-werking van het Vlaams Contactpunt Kaderprogramma Evaluatie National Contact Point-werking van het Vlaams Contactpunt Kaderprogramma Departement Economie, Wetenschap en Innovatie Afdeling Strategie en Coördinatie Koning Albert II-laan 35 bus 10 1030 Brussel

Nadere informatie

Maatschappelijk verantwoorde technologieontwikkeling

Maatschappelijk verantwoorde technologieontwikkeling Maatschappelijk verantwoorde technologieontwikkeling Belang voor het hoger onderwijs Lieve Goorden, Universiteit Antwerpen Studiedag over technologie, educatie en duurzaamheid LNE 29 april 2014 inhoud

Nadere informatie

3 academische bachelor- en masteropleidingen. 3 instellingen in de Associatie K.U.Leuven. in de Beeldende Kunsten

3 academische bachelor- en masteropleidingen. 3 instellingen in de Associatie K.U.Leuven. in de Beeldende Kunsten studiegebied studiegebied O P L E I D I N G E N I N A S S O C I A T I E K. U. L. 3 instellingen in de Associatie K.U.Leuven 3 academische bachelor- en masteropleidingen Sint-Lucas Beeldende Kunst Gent

Nadere informatie

Inspiratiedag Brede School 29 april 2014 Bronks Talenkennis versterken van kinderen en jongeren in de Brede School

Inspiratiedag Brede School 29 april 2014 Bronks Talenkennis versterken van kinderen en jongeren in de Brede School Inspiratiedag Brede School 29 april 2014 Bronks Talenkennis versterken van kinderen en jongeren in de Brede School Piet Van Avermaet Inhoud Voorstelling SDL Kennismaking Stellingen Taal, taal leren, talige

Nadere informatie

De Leerstoel Grondslagen van het Maatschappelijk Werk

De Leerstoel Grondslagen van het Maatschappelijk Werk De Leerstoel Grondslagen van het Maatschappelijk Werk Hans van Ewijk Bijzonder Hoogleraar Grondslagen van het Maatschaappelijk Werk Lector Sociaal Werk Theorie (Hogeschool Utrecht) Marie Kamphuis (1908

Nadere informatie

Actieonderzoek als stimulans voor een positieve leesattitude bij studenten uit de lerarenopleiding (HBO)

Actieonderzoek als stimulans voor een positieve leesattitude bij studenten uit de lerarenopleiding (HBO) Actieonderzoek als stimulans voor een positieve leesattitude bij studenten uit de lerarenopleiding (HBO) Deeviet Caelen Inge Landuyt Magda Mommaerts Iris Vansteelandt 1 Actieonderzoek als stimulans 1 Situering

Nadere informatie

Goede praktijkvoorbeelden als strategie voor onderwijsvernieuwing?

Goede praktijkvoorbeelden als strategie voor onderwijsvernieuwing? Goede praktijkvoorbeelden als strategie voor onderwijsvernieuwing? Problematiseren en er voorbij Geert Kelchtermans Praktijkvoorbeelden zijn in PV in de hitparade van populair onderwijsjargon Eenvoudige

Nadere informatie

Over nut en noodzaak van praktijkgericht onderzoek. Congres Focus op onderzoek - Oogsten en verbinden 1 en 2 december 2011, Galgenwaard, Utrecht

Over nut en noodzaak van praktijkgericht onderzoek. Congres Focus op onderzoek - Oogsten en verbinden 1 en 2 december 2011, Galgenwaard, Utrecht Over nut en noodzaak van praktijkgericht onderzoek Congres Focus op onderzoek - Oogsten en verbinden 1 en 2 december 2011, Galgenwaard, Utrecht Wat is het probleem? Volgens: 1. De professional 2. De wetenschapper

Nadere informatie

KUNST ONDERZOEK EDUCATIE VISIE VERNIEUWING OMGEVING PUBLIEK WERK BEELD TEKST FASCINATIE

KUNST ONDERZOEK EDUCATIE VISIE VERNIEUWING OMGEVING PUBLIEK WERK BEELD TEKST FASCINATIE ARTISTIEK ONDERZOEK MASTER KUNSTEDUCATIE Willem de Kooning Academie Piet Zwart Instituut te Rotterdam april 2012 Marieke van der Hoek-Vijfvinkel begeleiding: Annette Krauss - MaikoTanaka ? KUNST ONDERZOEK

Nadere informatie

Pijnpunten PBS. W i n d e s h e i m z e t k e n n i s i n w e r k i n g

Pijnpunten PBS. W i n d e s h e i m z e t k e n n i s i n w e r k i n g Pijnpunten PBS Programma Welkom en voorstellen Pijnpunten SWPBS - Pijnpunten kort toelichten - World café: pijnpunten verkennen - Plenair inventariseren Wettelijk kader SWPBS Pedagogische kwaliteit van

Nadere informatie

Ruimte Scheppen. Filosofie, Fontys en het hbo. Redactie: Peter van Zilfhout Charles Vergeer Niek Wiskerke. Fontys Hogescholen Lectoraat Filosofie

Ruimte Scheppen. Filosofie, Fontys en het hbo. Redactie: Peter van Zilfhout Charles Vergeer Niek Wiskerke. Fontys Hogescholen Lectoraat Filosofie Ruimte Scheppen Filosofie, Fontys en het hbo Redactie: Peter van Zilfhout Charles Vergeer Niek Wiskerke Fontys Hogescholen Lectoraat Filosofie bw ruimte scheppen 22-1-2010.indd 3 22-1-10 10:48 Inhoud Voorwoord

Nadere informatie

VIPD Persoonlijk Ontwikkelrapport Naam: Pieter Proef Datum: 20/09/2013 2013 IPDK

VIPD Persoonlijk Ontwikkelrapport Naam: Pieter Proef Datum: 20/09/2013 2013 IPDK VIPD Persoonlijk Ontwikkelrapport Naam: Datum: Inhoudsopgave Deel 1. Inleiding Deel 2. Competentieprofiel Deel 3. Resultatenzicht Deel 4. Zelf-analyse Ontwikkelpunten Deel 1 Inleiding Voor u ligt uw.

Nadere informatie

Kunstendecreet. decreet ondersteuning professionele. kunsten Vlaamse Gemeenschap

Kunstendecreet. decreet ondersteuning professionele. kunsten Vlaamse Gemeenschap Kunstendecreet decreet ondersteuning professionele kunsten Vlaamse Gemeenschap Vernieuwing regelgeving Kunsten 1. Historiek 2. Structuur nieuwe Kunstendecreet 2.1. Organisatie Kunstenbeleid 2.2. Subsidie

Nadere informatie

Lectoraat Denkprocessen in de kunst.

Lectoraat Denkprocessen in de kunst. Lectoraat Denkprocessen in de kunst. Toelichting en plannen. Dit lectoraat is vanaf oktober 2003 ingesteld binnen de Hogeschool voor Beeldende Kunsten, Muziek en Dans te Den Haag. De Koninklijke Academie

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Inleiding 4. Les 1. Introductie filosofie Hebben alle vragen een antwoord? 10. Les 2. Denken Kunnen dieren denken?

Inhoudsopgave. Inleiding 4. Les 1. Introductie filosofie Hebben alle vragen een antwoord? 10. Les 2. Denken Kunnen dieren denken? >> Inhoudsopgave Inleiding 4 Les 1. Introductie filosofie Hebben alle vragen een antwoord? 10 Les 2. Denken Kunnen dieren denken? 14 Les 3. Geluk Wat is het verschil tussen blij zijn en gelukkig zijn?

Nadere informatie

Eindexamen filosofie vwo 2010 - II

Eindexamen filosofie vwo 2010 - II Opgave 2 Religie in een wetenschappelijk universum 6 maximumscore 4 twee redenen om gevoel niet te volgen met betrekking tot ethiek voor Kant: a) rationaliteit van de categorische imperatief en b) afzien

Nadere informatie

Expertisenetwerk School of Education. Zomerschool Praktijkgericht Onderzoek voor lerarenopleiders. 5-7 september 2012 Leuven

Expertisenetwerk School of Education. Zomerschool Praktijkgericht Onderzoek voor lerarenopleiders. 5-7 september 2012 Leuven Expertisenetwerk School of Education Zomerschool Praktijkgericht Onderzoek voor lerarenopleiders 5-7 september 2012 Leuven Drie stenen in de kikkerpoel Situering, omschrijving en belang van praktijkgericht

Nadere informatie

strategische agenda en activiteiten De verbeelding en de macht

strategische agenda en activiteiten De verbeelding en de macht strategische agenda en activiteiten De verbeelding en de macht Inleiding: dwarsverbanden tussen kunst en wetenschap Verwondering, fascinatie, nieuwsgierigheid, passie voor zowel de wetenschapper als de

Nadere informatie

Leren Filosoferen. Tweede avond

Leren Filosoferen. Tweede avond Leren Filosoferen Tweede avond Website Alle presentaties zijn te vinden op mijn website: www.wijsgeer.nl Daar vind je ook mededelingen over de cursussen. Hou het in de gaten! Vragen n.a.v. vorige keer

Nadere informatie

Methoden van het Wetenschappelijk Onderzoek: Deel II Vertaling pagina 83 97

Methoden van het Wetenschappelijk Onderzoek: Deel II Vertaling pagina 83 97 Wanneer gebruiken we kwalitatieve interviews? Kwalitatief interview = mogelijke methode om gegevens te verzamelen voor een reeks soorten van kwalitatief onderzoek Kwalitatief interview versus natuurlijk

Nadere informatie

Bewegen tot leren: Perspectieven voor een krachtige leeromgeving

Bewegen tot leren: Perspectieven voor een krachtige leeromgeving Bewegen tot leren: Perspectieven voor een krachtige leeromgeving Jouw ervaring Neem iets in gedachten dat je nu goed kunt en waarvan je veel plezier hebt in je werk: Vertel waartoe je in staat bent. Beschrijf

Nadere informatie

Over Plantinga s argument voor de existentie van een noodzakelijk bestaand individueel ding. G.J.E. Rutten

Over Plantinga s argument voor de existentie van een noodzakelijk bestaand individueel ding. G.J.E. Rutten 1 Over Plantinga s argument voor de existentie van een noodzakelijk bestaand individueel ding G.J.E. Rutten Introductie In dit artikel wil ik het argument van de Amerikaanse filosoof Alvin Plantinga voor

Nadere informatie

Planning futures. Workshop Interactie tussen GEO- ICT en Ruimtelijke Planning in de praktijk. 12 juni maart 2008 Wageningen Universiteit

Planning futures. Workshop Interactie tussen GEO- ICT en Ruimtelijke Planning in de praktijk. 12 juni maart 2008 Wageningen Universiteit Planning futures Workshop Interactie tussen GEO- ICT en Ruimtelijke Planning in de praktijk 12 juni maart 2008 Wageningen Universiteit De toekomst komt vanzelf De ongekende wederzijdse aantrekkelijkheid

Nadere informatie

Toekomstige structuur Vlaams Hoger Onderwijs

Toekomstige structuur Vlaams Hoger Onderwijs Toekomstige structuur Vlaams Hoger Onderwijs standpunt Vlaamse Hogescholenraad 17 maart 2010 Algemeen De VLHORA is tevreden dat de instellingen, die in eerste instantie verantwoordelijkheid dragen voor

Nadere informatie

(IO)IO Werkvormen kennisoverdracht

(IO)IO Werkvormen kennisoverdracht Hoe zet ik deelnemers aan het werk om zich kennis eigen te maken? Hoe sluit ik beter aan bij het kennisniveau van de deelnemers Hoe maak ik kennisoverdracht actief? Leestafel Op een tafel in de zaal liggen

Nadere informatie

Moreel Beraad. Roelie Dijkman, specialist ouderengeneeskunde SHDH

Moreel Beraad. Roelie Dijkman, specialist ouderengeneeskunde SHDH Moreel Beraad Roelie Dijkman, specialist ouderengeneeskunde SHDH Wat is goed handelen? Wat en wie bepaalt dat? Ethiek Het systematisch nadenken over normen en waarden die in handelings- en beslissituaties

Nadere informatie

Voorwoord 4. Leeswijzer 6. Inleiding 8. 2. Wat gaan we de leerlingen leren? Hoe weten we of de leerlingen de leerstof geleerd hebben?

Voorwoord 4. Leeswijzer 6. Inleiding 8. 2. Wat gaan we de leerlingen leren? Hoe weten we of de leerlingen de leerstof geleerd hebben? Inhoud Voorwoord 4 Leeswijzer 6 Inleiding 8 1. Focus op leren: een helder en overtuigend doel 13 2. Wat gaan we de leerlingen leren? Hoe weten we of de leerlingen de leerstof geleerd hebben? 29 3. Wat

Nadere informatie

Opleidingsprogramma DoenDenken

Opleidingsprogramma DoenDenken 15-10-2015 Opleidingsprogramma DoenDenken Inleiding Het opleidingsprogramma DoenDenken is gericht op medewerkers die leren en innoveren in hun organisatie belangrijk vinden en zich daar zelf actief voor

Nadere informatie

Kunst van bèta. Edwin van Meerkerk

Kunst van bèta. Edwin van Meerkerk Edwin van Meerkerk Turning stem into steam John Maeda: Innovation is born when art meets science. Art helps you see things in a less constrained space. STEM = Science, Technology, Engineering, and Maths

Nadere informatie

IOD Crayenestersingel 59, 2101 AP Heemstede Tel: 023 5283678 Fax: 023 5474115 info@iod.nl www.iod.nl. Leiding geven aan verandering

IOD Crayenestersingel 59, 2101 AP Heemstede Tel: 023 5283678 Fax: 023 5474115 info@iod.nl www.iod.nl. Leiding geven aan verandering Leiding geven aan verandering Mijn moeder is 85 en rijdt nog auto. Afgelopen jaar kwam ze enkele keren om assistentie vragen, omdat haar auto in het verkeer wat krassen en deuken had opgelopen. Ik besefte

Nadere informatie

Sessie 7 :: Kennisgebaseerd beleid en de praktijk

Sessie 7 :: Kennisgebaseerd beleid en de praktijk Sessie 7 :: Kennisgebaseerd beleid en de praktijk Spreker: Joris Janssens (VTI) Voorstelling Onderzoeksplatform Cultuur Spreker: Filip Libin (Departement Cultuur, Jeugd, Sport en Media) Voorstelling Repertorium

Nadere informatie

De socratische methode. Iets meer over Socrates

De socratische methode. Iets meer over Socrates De socratische methode De kunst van het vragen stellen Het is vaak beter om goede vragen te stellen dan zelf goede antwoorden te geven. Met vragen beweeg je anderen tot onderzoek van eigen ervaringen en

Nadere informatie

Studententevredenheid als kwaliteitsmaat?

Studententevredenheid als kwaliteitsmaat? Studententevredenheid als kwaliteitsmaat? Donderdag 19 september 2013 netwerkbijeenkomst van Platform HBO van het Nederlands Netwerk voor Kwaliteitsmanagement (NNK) Presentatie van Annemieke Voets tijdens

Nadere informatie

Achtergrondinformatie Leerstijlen en Werkvormen

Achtergrondinformatie Leerstijlen en Werkvormen Achtergrondinformatie Leerstijlen en Werkvormen Marjoleine Hanegraaf (NMI bv) & Frans van Alebeek (PPO-AGV), december 2013 Het benutten van bodembiodiversiteit vraagt om vakmanschap van de teler. Er is

Nadere informatie

Onderwijs-pedagogische visies van mbo-docenten

Onderwijs-pedagogische visies van mbo-docenten Onderwijs-pedagogische visies van mbo-docenten Do-mi-le 15 mei 2014 Carlos van Kan Onderzoeker carlos.vankan@ecbo.nl Mijn professionele interesse Het helpen ontwikkelen van een kritisch onderzoeksmatige

Nadere informatie

BELEIDSPLAN. Brederodestraat 104 4 1054 VG Amsterdam Nederland. www.stichtingopen.nl info@stichtingopen.nl Rabobank: NL44RABO0143176986

BELEIDSPLAN. Brederodestraat 104 4 1054 VG Amsterdam Nederland. www.stichtingopen.nl info@stichtingopen.nl Rabobank: NL44RABO0143176986 BELEIDSPLAN Brederodestraat 104 4 1054 VG Amsterdam Nederland www.stichtingopen.nl info@stichtingopen.nl Rabobank: NL44RABO0143176986 BELEIDSPLAN STICHTING OPEN 1 1. INLEIDING Voor u ligt het beleidsplan

Nadere informatie

Leiderschap met Ziel en Zakelijkheid

Leiderschap met Ziel en Zakelijkheid Waar ideeën en activiteiten rond ziel en zakelijkheid samenkomen op een prachtige plek, vanuit een geïnspireerd netwerk 7-daagse training: Leiderschap met Ziel en Zakelijkheid Duurzaam en waardevol leiderschap

Nadere informatie

Box 1: Matrix Handelingsgericht werken Schoolwide Positive Behavior Support Oplossingsgericht werken

Box 1: Matrix Handelingsgericht werken Schoolwide Positive Behavior Support Oplossingsgericht werken Kees Dijkstra (Windesheim), Els de Jong (Hogeschool Utrecht) en Elle van Meurs (Fontys OSO). 31 mei 2012 Box 1: Matrix Handelingsgericht werken Schoolwide Positive Behavior Support Oplossingsgericht werken

Nadere informatie

Minor Filosofie en Wetenschap Vrije Universiteit Amsterdam - Onderwijscentrum VU - Minoren - 2013-2014

Minor Filosofie en Wetenschap Vrije Universiteit Amsterdam - Onderwijscentrum VU - Minoren - 2013-2014 Minor Filosofie en Wetenschap Vrije Universiteit Amsterdam - Onderwijscentrum VU - Minoren - 2013-2014 Vrije Universiteit Amsterdam - Onderwijscentrum VU - Minoren - 2013-2014 I Inhoudsopgave Vak: Filosofische

Nadere informatie

Thuiswerktoets Filosofie, Wetenschap en Ethiek Opdracht 1: DenkTank De betekenis van Evidence Based Practice voor de verpleegkunde

Thuiswerktoets Filosofie, Wetenschap en Ethiek Opdracht 1: DenkTank De betekenis van Evidence Based Practice voor de verpleegkunde Thuiswerktoets Filosofie, Wetenschap en Ethiek Opdracht 1: DenkTank De betekenis van Evidence Based Practice voor de verpleegkunde Universitair Medisch Centrum Utrecht Verplegingswetenschappen cursusjaar

Nadere informatie

Ronde 3. Nvt Nt2: één pot nat? 1. Inleiding. 2. Context

Ronde 3. Nvt Nt2: één pot nat? 1. Inleiding. 2. Context . Nederlands als tweede taal Ronde 3 Hellmuth Van Berlo Taaluniecentrum NVT, Brussel Contact: hvanberlo@taaluniecentrum-nvt.org Nvt Nt2: één pot nat? 1. Inleiding Is de hele discussie over de vermeende

Nadere informatie

Eindexamen filosofie vwo 2011 - I

Eindexamen filosofie vwo 2011 - I Opgave 3 Vreemder dan alles wat vreemd is 12 maximumscore 3 de twee manieren waarop je vanuit zingevingsvragen religies kunt analyseren: als waarden en als ervaring 2 een uitleg van de analyse van religie

Nadere informatie

ONDERWIJS- EN EXAMENREGELING. Faculteit der Filosofie, Theologie en Religiewetenschappen. Deel 2 (Opleidingsspecifiek deel): Bachelor Wijsbegeerte

ONDERWIJS- EN EXAMENREGELING. Faculteit der Filosofie, Theologie en Religiewetenschappen. Deel 2 (Opleidingsspecifiek deel): Bachelor Wijsbegeerte ONDERWIJS- EN EXAMENREGELING 2015-2016 Faculteit der Filosofie, Theologie en Religiewetenschappen Deel 2 (Opleidingsspecifiek deel): Bachelor Wijsbegeerte Deze onderwijs- en examenregeling (OER-FFTR) treedt

Nadere informatie

Bedrijfscode Haag Wonen

Bedrijfscode Haag Wonen Bedrijfscode Haag Wonen Bedrijfscode Haag Wonen 1 Dit is de bedrijfscode van woningcorporatie Haag Wonen. In deze code benoemen we onze uitgangspunten voor eerlijk en integer samen werken. Wij handelen

Nadere informatie

Leergang Transformatief Leiderschap

Leergang Transformatief Leiderschap feedback geven living labs advie processen/bijeenkomsten transformatief leiderschap coach perso Leergang Transformatief Leiderschap Anderen bewegen begint bij jezelf Succesvol mensen en organisaties in

Nadere informatie

Uw eigen denken kan de oorzaak zijn van het probleem

Uw eigen denken kan de oorzaak zijn van het probleem Uw eigen denken kan de oorzaak zijn van het probleem Wat dienstverlenende organisaties kunnen leren van de manier waarop Toyota zijn auto s maakt. Wees bereid anders te denken Wij nodigen u uit om eens

Nadere informatie

Syllabus Communicatie en Intergenerationele Samenwerking voor werknemers binnen de publieke sector met een leeftijd van 30-

Syllabus Communicatie en Intergenerationele Samenwerking voor werknemers binnen de publieke sector met een leeftijd van 30- Syllabus Communicatie en Intergenerationele Samenwerking voor werknemers binnen de publieke sector met een leeftijd van 30- Inleiding: De opleiding in en intergenerationele samenwerking is bedoeld voor

Nadere informatie

ONDERWIJS EN INNOVATIE OP DE LINDERTE

ONDERWIJS EN INNOVATIE OP DE LINDERTE ONDERWIJS EN INNOVATIE OP DE LINDERTE Onderwijs zoals we dat vroeger kenden, bestaat al lang niet meer. Niet dat er toen slecht onderwijs was, maar de huidige maatschappij vraagt meer van de leerlingen

Nadere informatie

Ron Bormans Voorzitter CvB Hogeschool Rotterdam. Bestuur Vereniging Hogescholen Lid Commissie Veerman

Ron Bormans Voorzitter CvB Hogeschool Rotterdam. Bestuur Vereniging Hogescholen Lid Commissie Veerman Ron Bormans Voorzitter CvB Hogeschool Rotterdam Bestuur Vereniging Hogescholen Lid Commissie Veerman Hoger beroepsonderwijs Het ongedelfde goud Twitter: @Ronbormans1 Mail: Ron.Bormans@HR.nl Nederland

Nadere informatie

Kennis en Intuïtie in de Geneeskunde

Kennis en Intuïtie in de Geneeskunde Symposium Kennis en Intuïtie in de Geneeskunde Donderdag 21 oktober Illustratie: Annemiek Tuinhof de Moed In de geneeskunde speelt wetenschap een grote rol. Het draait daarbij vanzelfsprekend om theorie

Nadere informatie

Research in Higher Professional Education: A staff perspective. Mw. D.M.E. Griffioen

Research in Higher Professional Education: A staff perspective. Mw. D.M.E. Griffioen Research in Higher Professional Education: A staff perspective. Mw. D.M.E. Griffioen This chapter is part of: Griffioen, D.M.E. (2013). Research in Higher Professional Education: A Staff Perspective. Chapter

Nadere informatie

STAGES IN ARBEIDS- EN ORGANISATIEPSYCHOLOGIE: FEEDBACKINSTRUMENT

STAGES IN ARBEIDS- EN ORGANISATIEPSYCHOLOGIE: FEEDBACKINSTRUMENT STAGES IN ARBEIDS- EN ORGANISATIEPSYCHOLOGIE: FEEDBACKINSTRUMENT Naam stagiair(e):... Stageplaats (+ adres):...... Tussentijdse evaluatie Eindevaluatie Stageperiode:... Datum:.. /.. / 20.. Stagementor:...

Nadere informatie

Hoe kan u strategie implementeren en tot leven brengen in uw organisatie?

Hoe kan u strategie implementeren en tot leven brengen in uw organisatie? Hoe kan u strategie implementeren en tot leven brengen in uw organisatie? De externe omgeving wordt voor meer en meer organisaties een onzekere factor. Het is een complexe oefening voor directieteams om

Nadere informatie

Big Ideas Great STEM. Katrien Strubbe

Big Ideas Great STEM. Katrien Strubbe + Big Ideas Great STEM Katrien Strubbe (Natuur)wetenschappen: doelen 2 Natuurwetenschappen geven leerlingen een fundamenteel en duurzaam inzicht in de structuren en processen die de mens, de natuur en

Nadere informatie

Groeien vanuit de innerlijke grondhouding

Groeien vanuit de innerlijke grondhouding Groeien vanuit de innerlijke grondhouding Succesvolle ondernemers maken bewust of onbewust gebruik van eeuwenoude universele spirituele wetmatigheden. Hierdoor beschikken ze over een transformationele

Nadere informatie

Eindexamen filosofie vwo 2011 - I

Eindexamen filosofie vwo 2011 - I Beoordelingsmodel Opgave 1 Het bestaan van God en het voortbestaan van religie 1 maximumscore 3 een uitleg hoe het volgens Anselmus mogelijk is dat Pauw en Witteman het bestaan van God ontkennen: het zijn

Nadere informatie

Transactionele Analyse. Begrijpen en beïnvloeden. Nederlandse Vereniging voor Transactionele Analyse

Transactionele Analyse. Begrijpen en beïnvloeden. Nederlandse Vereniging voor Transactionele Analyse Nederlandse Vereniging voor Transactionele Analyse Transactionele Analyse Begrijpen en beïnvloeden De Transactionele Analyse biedt een praktische, heldere theorie die door iedereen te begrijpen is. Het

Nadere informatie

Commentaar. Wetenschappelijke rechtsfilosofie?

Commentaar. Wetenschappelijke rechtsfilosofie? Commentaar Wetenschappelijke rechtsfilosofie? Jaap Hage* 1. Hoe het met andere lezers van dit tijdschrift staat weet ik niet, maar zelf heb ik het gevoel dat er aan veel bijdragen in R&R en aan rechtsfilosofische

Nadere informatie

Wat je vooraf moet weten

Wat je vooraf moet weten Wat je vooraf moet weten Ergens onder water Wanneer begeleiders van mensen met autisme gevraagd wordt om enkele kenmerken van deze ontwikkelingsstoornis op te sommen, hoor je al vlug twee soorten antwoorden.

Nadere informatie

Ontwerp van samenwerkingsakkoord

Ontwerp van samenwerkingsakkoord Ontwerp van samenwerkingsakkoord Tussen: de Franse Gemeenschap Vertegenwoordigd door Mevrouw Fadila LAANAN, Minister van Cultuur, Audiovisuele Zaken, Gezondheid en Gelijkheid van Kansen En: de Vlaamse

Nadere informatie

Spanningsvelden bij toegankelijkheid van zorg : We hebben gezocht naar een titel die meteen naar de kern van de zaak gaat en die omvattend is voor de

Spanningsvelden bij toegankelijkheid van zorg : We hebben gezocht naar een titel die meteen naar de kern van de zaak gaat en die omvattend is voor de 1 Inleiding door dr. Walter Krikilion, voorzitter Werkgroep Ethiek in de Kliniek van ICURO - Symposium Spanningsvelden bij toegankelijkheid van zorg 19 oktober 2012 - Hasselt Beste deelnemers, Als Werkgroep

Nadere informatie

DE PROFESSIONALITEIT VAN MAATSCHAPPELIJK WERK

DE PROFESSIONALITEIT VAN MAATSCHAPPELIJK WERK DE PROFESSIONALITEIT VAN MAATSCHAPPELIJK WERK Over de morele identiteit van het beroep en het belang van morele oordeelsvorming Jaarcongres NVMW (10-11-2011) Ed de Jonge INTRODUCTIE: thematiek en spreker

Nadere informatie

Communiceren en Improviseren. Omgaan met dynamiek en complexiteit bij de ontwikkeling en implementatie van een gezondheidsinterventie W.M.A.

Communiceren en Improviseren. Omgaan met dynamiek en complexiteit bij de ontwikkeling en implementatie van een gezondheidsinterventie W.M.A. Communiceren en Improviseren. Omgaan met dynamiek en complexiteit bij de ontwikkeling en implementatie van een gezondheidsinterventie W.M.A. ter Haar Samenvatting In dit proefschrift is de aard en het

Nadere informatie

DOEL: INZICHT IN CONFLICTHANTERING

DOEL: INZICHT IN CONFLICTHANTERING Conflicten hanteren DOEL: INZICHT IN CONFLICTHANTERING Conflicten hanteren Het is makkelijk om kwaad te worden. Maar hoe slaag je er in het conflict in goede banen te leiden en voorkom je dat het onnodig

Nadere informatie

Middelen Proces Producten / Diensten Klanten

Middelen Proces Producten / Diensten Klanten Systeemdenken De wereld waarin ondernemingen bestaan is bijzonder complex en gecompliceerd en door het gebruik van verschillende concepten kan de werkelijkheid nog enigszins beheersbaar worden gemaakt.

Nadere informatie

Communiceren over wetenschap. Geert Vanpaemel KU Leuven

Communiceren over wetenschap. Geert Vanpaemel KU Leuven Communiceren over wetenschap Geert Vanpaemel KU Leuven 1. Inleiding 2. Algemene aanpak 3. Tips & Tricks Negatieve berichtgeving Naamgeving pesticiden, herbiciden, insecticiden, biociden Onvoorziene ecologische

Nadere informatie

Omgaan met diversiteit als sleutelcompetentie Omgaan met diversiteit als leerkrachtencompetentie Omgaan met diversiteit als doelstelling van een

Omgaan met diversiteit als sleutelcompetentie Omgaan met diversiteit als leerkrachtencompetentie Omgaan met diversiteit als doelstelling van een I II III Omgaan met diversiteit als sleutelcompetentie Omgaan met diversiteit als leerkrachtencompetentie Omgaan met diversiteit als doelstelling van een schoolbeleid I. Omgaan met diversiteit als sleutelcompetentie

Nadere informatie

REFLECTIEVE PRACTITIONER WETENSCHAPPELIJKE CLINICUS MISSIE SCIENTIST-PRACTITIONER NISPA. Hoe wordt je een scientist-practitioner?

REFLECTIEVE PRACTITIONER WETENSCHAPPELIJKE CLINICUS MISSIE SCIENTIST-PRACTITIONER NISPA. Hoe wordt je een scientist-practitioner? REFLECTIEVE PRACTITIONER Hoe wordt je een scientist-practitioner? 29 januari 2016 Boukje Dijkstra Inituïtie, fingerspitzengefühl, patiënt en zijn verschillen staan centraal, patiënt is uniek, geen standaard

Nadere informatie

PROCESDOEL 2 MOREEL DENKEN TEGEN ONVERSCHILLIGHEID, VOOR BETROKKENHEID

PROCESDOEL 2 MOREEL DENKEN TEGEN ONVERSCHILLIGHEID, VOOR BETROKKENHEID PROCESDOEL 2 MOREEL DENKEN TEGEN ONVERSCHILLIGHEID, VOOR BETROKKENHEID Bijzondere procesdoelen 2.1 Exploreren, verkennen en integreren van waarden 2.2 Ontdekken van morele problemen 2.3 Ontwikkelen van

Nadere informatie

Leren Ondernemen (Moo Laforce) Leren Ondernemen is een vereniging die gezinnen in armoede ondersteunt. We hebben verschillende projecten.

Leren Ondernemen (Moo Laforce) Leren Ondernemen is een vereniging die gezinnen in armoede ondersteunt. We hebben verschillende projecten. Leren Ondernemen en Kunstbank: project Anders worden Voorstelling van de organisaties Leren Ondernemen (Moo Laforce) Leren Ondernemen is een vereniging die gezinnen in armoede ondersteunt. We hebben verschillende

Nadere informatie

vijf debatten over het strategische en publieke belang van kunst en cultuur als basis voor nieuwe vormen van leefbaarheid, zorg en welzijn

vijf debatten over het strategische en publieke belang van kunst en cultuur als basis voor nieuwe vormen van leefbaarheid, zorg en welzijn noteer in je agenda: 3 maart, 31 maart, 21 april, 19 mei en 16 juni 2015 vijf debatten over het strategische en publieke belang van kunst en cultuur als basis voor nieuwe vormen van leefbaarheid, zorg

Nadere informatie

PASSEND ONDERWIJSONDERZOEK SAMEN ONDERZOEKEND LEREN. José van Loo

PASSEND ONDERWIJSONDERZOEK SAMEN ONDERZOEKEND LEREN. José van Loo PASSEND ONDERWIJSONDERZOEK SAMEN ONDERZOEKEND LEREN José van Loo CNV Schoolleiders 6 november 2014 Onderzoek? Onderzoekende houding Onderzoeksmatig leiderschap Onderzoekende schoolcultuur Onderzoekende

Nadere informatie

Algemene gegevens, doelstellingen en beleid

Algemene gegevens, doelstellingen en beleid Algemene gegevens, doelstellingen en beleid Het NIVOZ (Nederlands Instituut voor Onderwijs en Opvoedingszaken, ook bekend onder de naam hetkind ) is een bij de belastingdienst erkende Algemeen Nut Beogende

Nadere informatie

Horizon Onderzoek bij ROC de Leijgraaf

Horizon Onderzoek bij ROC de Leijgraaf Horizon Onderzoek bij ROC de Leijgraaf Onderzoek van last naar katalysator John Schobben Maaike van Kessel 23 maart 2011 Thema voor vandaag Hoe krijg je roc-breed onderzoek op de agenda? Hoe komt de koppeling

Nadere informatie

Dankwoord 11 Woord vooraf 13. Hoofdstuk 1 Artistieke creativiteit 19

Dankwoord 11 Woord vooraf 13. Hoofdstuk 1 Artistieke creativiteit 19 Dankwoord 11 Woord vooraf 13 Hoofdstuk 1 Artistieke creativiteit 19 Makers en doeners 21 De verschillen tussen wetenschap, vormgeving en kunst 22 Het scheppingsproces als eenheid 23 Materiële werkelijkheid

Nadere informatie

NT2-docent, man/vrouw met missie

NT2-docent, man/vrouw met missie NT2docent, man/vrouw met missie Resultaten van de bevraging bij NT2docenten Door Lies Houben, CTOmedewerker Brede evaluatie, differentiatie, behoeftegericht werken, De NT2docent wordt geconfronteerd met

Nadere informatie

Speech Josee Gehrke presentatie Rob-advies 15,9 uur, 21 april 2016. Dames en heren,

Speech Josee Gehrke presentatie Rob-advies 15,9 uur, 21 april 2016. Dames en heren, Speech Josee Gehrke presentatie Rob-advies 15,9 uur, 21 april 2016 Dames en heren, Allereerst hartelijk dank aan de Rob voor dit lezenswaardige rapport. Het doet me deugd dat de Rob zo veel punten heeft

Nadere informatie

Programma Netwerk Samen Stromen. maandag 22 februari 2016 14-20u

Programma Netwerk Samen Stromen. maandag 22 februari 2016 14-20u Programma Netwerk Samen Stromen maandag 22 februari 2016 14-20u WEGWIJS IN DE BIJLOKE Programma 14u00 14u30 16u45 17u30 18u30 20u00 Onthaal Publieksfoyer Sessies Kraakhuis/Bibliotheek/Auditorium Koffie

Nadere informatie

Examen VWO. Nederlands. tijdvak 1 maandag 14 mei 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen VWO. Nederlands. tijdvak 1 maandag 14 mei 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen VWO 2012 tijdvak 1 maandag 14 mei 13.30-16.30 uur Nederlands Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 20 vragen en een samenvattingsopdracht. Voor dit examen zijn maximaal 49 punten

Nadere informatie

Kwaliteitscode - Vlaanderen 2015-2017

Kwaliteitscode - Vlaanderen 2015-2017 Kwaliteitscode - Vlaanderen 2015-2017 Situering van de Kwaliteitscode Afstemming op Europese referentiekaders De regie-pilots De uitgebreide instellingsreview In de periode 2015-2017 krijgen de universiteiten

Nadere informatie

nieuwe solidariteit Door Anne Breure en emke Idema Olifant De taal van de ander

nieuwe solidariteit Door Anne Breure en emke Idema Olifant De taal van de ander DOSSIER nieuwe solidariteit Denk niet aan een olifant! Maar al te vaak nemen wij de frames met bijbehorende waardesystemen over van onze opponenten. Als we het gesprek over de kunsten werkelijk willen

Nadere informatie

6/02/2015. Godsdienstles geven als het begeleiden van jongeren bij het omgaan met levensvragen

6/02/2015. Godsdienstles geven als het begeleiden van jongeren bij het omgaan met levensvragen Godsdienstles geven als het begeleiden van jongeren bij het omgaan met levensvragen 1 Inleiding Levensbeschouwelijk bezig zijn?? Situeren van problemen binnen de kijk op het leven (hoeveel vrijheid moeten

Nadere informatie

De Toekomst van het Nederlands Verdienmodel

De Toekomst van het Nederlands Verdienmodel De Toekomst van het Nederlands Verdienmodel prof.dr. Hans Strikwerda Met reviews door: prof. dr. Arnoud Boot mr. drs. Atzo Nicolaï drs. Michiel Muller prof. dr. Eric Claassen dr. René Kuijten prof. dr.

Nadere informatie

Annette Koops: Een dialoog in de klas

Annette Koops: Een dialoog in de klas Annette Koops: Een dialoog in de klas Als ondersteuning bij het houden van een dialoog vindt u hier een compilatie aan van Spreken is zilver, luisteren is goud : een handleiding voor het houden van een

Nadere informatie

Symposium Strijdpunten in en over community arts : 14 juni 2012, Groningen Programma en informatie

Symposium Strijdpunten in en over community arts : 14 juni 2012, Groningen Programma en informatie Symposium Strijdpunten in en over community arts : 14 juni 2012, Groningen Programma en informatie 1 Al geruime tijd staat Community Arts in de belangstelling bij makers, beleidsmakers, theoretici en onderwijsinstellingen.

Nadere informatie

Dan doen we het zelf wel

Dan doen we het zelf wel pagina 1 van 5 Home (/plus) Debat cultuursubsidies (http://www.standaard.be/plus/tag/debat-cultuursubsidies) WIE LIJDT ONDER DE SUBSIDIEKRIMP? Dan doen we het zelf wel 25 SEPTEMBER 2015 Geert Sels (http://www.standaard.be/auteur/geert-sels)

Nadere informatie

Index. 1. Voorwoord 2 2. Algemene Tips... 3 3. Gesprek 1.. 6 4. Gesprek 2.. 8

Index. 1. Voorwoord 2 2. Algemene Tips... 3 3. Gesprek 1.. 6 4. Gesprek 2.. 8 Index 1. Voorwoord 2 2. Algemene Tips... 3 3. Gesprek 1.. 6 4. Gesprek 2.. 8 1 1. Voorwoord Welkom bij deze handleiding. Deze handleiding is bedoeld als gids bij het identificeren van de kwaliteiten van

Nadere informatie

Denken als een jurist. Jan Struiksma

Denken als een jurist. Jan Struiksma Denken als een jurist Jan Struiksma VU-alumni 2013 Welke jurist? Advocaat Notaris Bedrijfsjurist Rechter Docent Onderzoeker Student Privaatrecht Strafrecht Staatsrecht Bestuursrecht Denken en rechtsvinding

Nadere informatie

GEDRAGSREGELS SOCIALE MEDIA

GEDRAGSREGELS SOCIALE MEDIA GEDRAGSREGELS SOCIALE MEDIA Algemeen 1. Sociale media zoals Twitter, Facebook, YouTube en LinkedIn bieden de mogelijkheid om te laten zien dat je trots bent op je school en kunnen een bijdrage leveren

Nadere informatie

Tekststudio Schrijven en Schrappen 06-13 59 30 44 www.schrijven-en-schrappen.nl - lotty@schrijven-en-schrappen.nl -

Tekststudio Schrijven en Schrappen 06-13 59 30 44 www.schrijven-en-schrappen.nl - lotty@schrijven-en-schrappen.nl - Graag zou ik je bij dezen iets vertellen betreffende onnodig moeilijk taalgebruik dat geregeld wordt gebezigd. Alhoewel de meeste mensen weten dat ze gerust in spreektaal mogen schrijven, gebruiken ze

Nadere informatie

C & M Cultuur & Media

C & M Cultuur & Media C & M Cultuur & Media Het programma Dag 1 Uitgebreide kennismaking; ideeënuitwisseling in kleine groepjes; programma opstellen voor komende bijeenkomsten. Dag 2 Presentatie persoonlijke plannen; feedback

Nadere informatie

Leerstijlen. www.gertjanschop.com/kennisenleren - pagina 1 van 5

Leerstijlen. www.gertjanschop.com/kennisenleren - pagina 1 van 5 Leerstijlen Leren volgens Kolb Kolb vat leren op als een proces dat, steeds weer, vier stadia doorloopt: fase 1: concreet ervaren fase 2: waarnemen en overdenken (reflecteren) fase 3: abstracte begripsvorming

Nadere informatie

STUDIEDAG WIE IS KUNSTENAAR?

STUDIEDAG WIE IS KUNSTENAAR? STUDIEDAG WIE IS KUNSTENAAR? Wie is kunstenaar? Bevraging Bevraging 7135 individuele kunstenaars/creatieven < database van het Kunstenloket via mail Aanvullende communicatie: intermediairen o.a. steunpunten

Nadere informatie

Effectieve Professionele Ontwikkeling

Effectieve Professionele Ontwikkeling Effectieve Professionele Ontwikkeling EFFECTIEVE Professionele Ontwikkeling resulteert in aantoonbare, wenselijke en duurzame veranderingen bij leraren Kennis Inzicht Vaardigheden Competenties Attitudes

Nadere informatie

Geachte collega's, beste studenten,

Geachte collega's, beste studenten, College van Bestuur Geachte collega's, beste studenten, Na de hectische weken met de bezetting van het Bungehuis en het Maagdenhuis, hebben we een moment van bezinning ingelast. Wij hebben tijd genomen

Nadere informatie

Intentieverklaring. inzake onderwijssamenwerking tussen Nederland en Vlaanderen

Intentieverklaring. inzake onderwijssamenwerking tussen Nederland en Vlaanderen Intentieverklaring van de Nederlandse minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, dr. Jet Bussemaker en de Vlaamse minister van Onderwijs en viceministerpresident van de Vlaamse Regering, Hilde Crevits,

Nadere informatie

Stichting voor toegepaste filosofie. culturele dienstverlening voor organisaties en instellingen. Beleidsplan 2013-2017. Inleiding

Stichting voor toegepaste filosofie. culturele dienstverlening voor organisaties en instellingen. Beleidsplan 2013-2017. Inleiding Stichting voor toegepaste filosofie culturele dienstverlening voor organisaties en instellingen Beleidsplan 2013-2017 Inleiding Onze ambitie richt zich niet alleen op het onderwijs, maar ook op de culturele

Nadere informatie