Stigma. Thema kl. Begrip en luisterend oor voor familie. Ouderen terug naar de wijk. Het gevoel van stigma & zelfstigma

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Stigma. Thema. 2013-kl. Begrip en luisterend oor voor familie. Ouderen terug naar de wijk. Het gevoel van stigma & zelfstigma"

Transcriptie

1 Alter Gratis magazine over geestelijke gezondheid 2013-kl Jaargang 14 - maart Begrip en luisterend oor voor familie Thema Stigma Ouderen terug naar de wijk + + Het gevoel van stigma & zelfstigma altrecht geestelijke gezondheidszorg

2 3 Kort 4 Wat is een stigma? 6 Het gevoel van stigma & zelfstigma 8 5 vragen aan Kornelis Jan van der Vaart 9 Column Geestelijke verzorging 10 Familie-ervaringsdeskundige werkt aan begrip en luisterend oor voor familie 12 Wat betekent stigma voor jou? Inhoud 14 Terug naar de wijk 15 Column van Vaif 16 Post 18 Fictie: Een vrouw zonder vlekje 20 Stigma en arbeid: Opnieuw beginnen 22 Nieuws 24 Nieuws van de Cliëntenraad Colofon: Alter is een uitgave van Altrecht geestelijke gezondheidszorg Redactie: Marjolein Klaassen (hoofdredacteur) Sjef Odekerken (eindredactie) Bert Aben Tresy Benders (ondersteuner Cliëntenraad Altrecht Senior) Margriet Mannak (Familieraad) Saphira Metekohy Nanda Jansen Kendrick Youssef Abjij Ina Veenstra (Altrecht Willem Arntsz) Sterre de Jong Laura Vervaart Aan dit nummer werkten verder mee: Vaif, Laura, Eva Ouwehand en Carice de Wildt Redactieadres: Distelvlinder AA Den Dolder Telefoon: Fotografie: Dick Boes, e.a. Ontwerp en opmaak: Studio Langezaal, Odijk Drukwerk: Bergdrukkerij, Amersfoort Deadline: Alter nummer 2 verschijnt in juni De deadline voor dit nummer is: 6 mei Overname: Zonder toestemming van de redactie mag niets uit dit nummer worden overgenomen Kopij: Wil je reageren op artikelen in Alter? Stuur je reactie naar: De redactie behoudt zich het recht voor reacties te weigeren, in te korten of naar een later moment te verschuiven. [2] Alter 1 13

3 Nieuw Aanmeldpunt Vroegdiagnostiek 0-5 jaar: Vroege hulp is van belang! Altrecht, Reinaerde en Trajectum bundelen hun krachten op het gebied van vroegdiagnostiek bij jonge kinderen van nul tot vijf jaar. Door nauw samen te werken in het nieuwe aanmeldpunt, kunnen ouders en verwijzers snel terecht voor screening van kinderen waarbij zorgen zijn over de ontwikkeling en/of het gedrag. Kort Juist bij jonge kinderen is het vaak lastig om te zien wat er aan de hand is. Met dit nieuwe aanmeldpunt willen wij voorkomen dat ouders soms een lange moeizame weg bewandelen, voordat zij op de juiste plek terecht komen voor advies en diagnostiek. Voor wie? Ouders met jonge kinderen die ontwikkelings- en/of gedragsproblemen hebben op meerdere ontwikkelingsgebieden, kunnen een laagdrempelig beroep doen op de expertise van het aanmeldpunt. Aanmelden Een kind kan voor screening eenvoudig aangemeld worden via de website. Indien noodzakelijk kan na screening, in overleg met een verwijzer of verwijzende instantie, aanvullende diagnostiek plaatsvinden bij één van onze organisaties. Laagdrempelig en professioneel. Meer informatie: Utrechtse cliënten- en familieorganisaties in de ggz tekenen voor meer samenwerking Volwaardig burgerschap voor mensen met psychiatrische problemen, in een gastvrije samenleving, is prioriteit van de komende jaren. Daarom ondertekenden Utrechtse cliëntenen familieorganisaties op vrijdag 7 december in aanwezigheid van wethouder Everhardt van Volksgezondheid en Roxanne Vernimmen, bestuursvoorzitter van Altrecht, het zogeheten convenant voor volwaardig burgerschap. Dit convenant moet leiden tot nog betere zorg voor mensen met psychiatrische problemen en tot herstel van burgerschap waarbij er optimaal tegemoet wordt gekomen aan hun mogelijkheden, wensen en behoeften. Mensen met psychiatrische problemen ondervinden vaak veel obstakels in hun traject naar een volwaardig burgerschap waarin zelfstandig wonen, werken en het hebben van een sociaal leven centraal staan. De ondertekening van dit convenant geeft het startsein voor een intensieve samenwerking tussen cliënten- en familieorganisaties met als doel de gezamenlijke belangen bij de gemeenten en andere instellingen te behartigen en bij te dragen aan een samenleving waarin mensen met psychiatrische problematiek en hun betrokkenen een volwaardige plaats kunnen innemen. De convenantpartners willen niet alleen praten maar ook dóen. Ze mikken op de inzet van ervaringsdeskundigen (medewerkers met cliëntervaring) en het ontwikkelen van vernieuwende initiatieven op het terrein van zorg en participatie. De volledige tekst van het convenant is te lezen op: Alter 1 13 [3]

4 + Achtergrond Wat is een stigma? Tekst: Laura Vervaart Eens in de zoveel tijd komt er een krantenbericht voorbij dat gaat over het stigma van psychiatrisch patiënten. Aanleiding is meestal een onderzoek van een universiteit die bezig is geweest met bekijken waar mensen nou precies last van hebben. Maar wat is zo'n stigma nou? Hoe werkt het? En - misschien nog wel belangrijker - hoe kom je er weer vanaf? Het woord stigma is afkomstig van het Griekse woord stigmata, wat brandmerk of merk betekent. Een andere betekenis van het woord is schandvlek. In het Nederlands is er een verschil ontstaan tussen stigmata, wat primair een religieuze betekenis heeft gekregen, en stigma, wat een algemene betekenis heeft die nogal negatief is. Het hebben van stigmata (wonden of zweren bij Christenen die kunnen duiden op een Goddelijke connectie), kan nog enigszins positief worden gezien. Een stigma is eigenlijk in alle gevallen negatief. In gewone-mensentaal kun je stigma als volgt definiëren: 1) mensen vertonen ongewoon of afwijkend gedrag, 2) stereotypen worden gemaakt waarin het afwijkende onwenselijk wordt gemaakt, 3) de stereotypen leiden tot etiketten die de groepen anders maakt en 4) mensen worden op basis van de etiketten uitgesloten. Het krijgen van een stigma is overigens iets wat veel meer groepen mensen overkomt dan alleen psychiatrisch patiënten. Denk maar eens aan jongeren met een Marokkaanse achtergrond, homo s, ouderen, werkelozen, mensen met fors overgewicht en talloze andere groepen die niet in het standaardplaatje passen. Stigmacirkel Als je de literatuur erop naslaat, is er echter nog een ander belangrijk aspect van het stigma: de zogenaamde stigmacirkel. Een term wordt negatief gezien en krijgt daarmee een stigma. Vervolgens wordt er een nieuwe term verzonnen om zo het stigma van zich af te schudden, waarna ook de nieuwe term een stigma krijgt. Een mooi voorbeeld hiervan is het woord allochtoon. Dat heeft in de loop der jaren een steeds negatievere bijklank gekregen. Vervolgens zijn er vele nieuwe benamingen bedacht, waaronder nieuwe Nederlanders, wat ook nu weer een redelijk negatieve betekenis krijgt. Eigenlijk is het verzinnen van een nieuwe naam niet meer dan een wanhopige poging om onder het stigma uit te komen. De meeste stigma s worden door de buitenwereld en door de groep zelf enigszins in stand gehouden. De groep zelf speelt hierin een ongeveer even grote rol als de buitenwereld. [4] Alter 1 13

5 Dit komt door een sociaal psychologisch verschijnsel dat de selffulfilling prophecy wordt genoemd. Als lid van een gestigmatiseerde groep, merk je dat de groep waartoe je behoort op een bepaalde manier wordt bekeken. De persoon in kwestie identificeert zich op een bepaalde manier met de groep en gaat zich - onbewust - op de manier gedragen die hoort bij het stereotype gedrag van die groep. In ieder geval worden sommige gedragingen uitvergroot. Wat hierbij meespeelt is dat er bij een psychologisch traject in eerste instantie wordt ingegaan op kenmerken die bij een stoornis horen. Hierdoor worden deze benadrukt. Hiermee spelen ook stereotypen die hulpverleners hebben mee. Deze benadrukken bepaalde kenmerken die als klachten ervaren worden. Dit is nodig om de klachten accuraat aan te pakken, maar tegelijkertijd kunnen deze het stigma verder vergroten. worden dingen wel makkelijker, zeker doordat de psychische hulpverlening goed toegankelijk is en mensen er ook opener over zijn. Ook berichten in de media, waarbij gesproken wordt over bijvoorbeeld de grote groep mensen die antidepressiva gebruikt, spelen mee om het stigma minder te maken. Aan de andere kant blijft er wel een groot gapend gat tussen milde klachten, zoals een milde depressie of een burnout, en de zware klachten, die zo ingrijpend zijn dat mensen in eerste instantie niet zelfstandig meer kunnen functioneren. Of er ooit zoveel begrip komt voor deze klachten, dat de mensen die er last van hebben niet meer raar worden aangekeken, is nog maar de vraag. Maar door maar te blijven vertellen dat mensen die hulp binnen de geestelijke gezondheidszorg krijgen niet gek maar ziek zijn, valt er al heel wat te verbeteren. [A] Het wordt beter Psychiatrie en stigma zullen voor altijd met elkaar verbonden zijn. Het is niet zo dat het nooit anders zal zijn. Gelukkig Alter 1 13 [5]

6 + Het gevoel van stigma & zelfstigma Tekst: Bert Aben Ik zal het altijd wel in me hebben gehad. Maar in mijn 30e levensjaar is er een knots van een psychose in mijn brein ontwikkeld die de rest van mijn leven fors heeft veranderd. [6] Alter 1 13

7 De strijd tegen zelfstigmatisering heb ik eigenlijk al opgegeven Het was er al in mijn familie. De mannen en vrouwen in mijn familie die geregeld vreemde uitspraken deden. Of van wie je wist dat ze soms maandenlang werden verpleegd in een psychiatrisch ziekenhuis. Er werd geroddeld over hen. Het waren nu eenmaal aparte mensen. En hoewel ik me realiseer dat ik vroeger zelf stigmatiseerde, ben ik nu zelf aan de beurt. Mijn grote psychose was een bijzondere ervaring. Om er maar eens iets over op te lepelen: Ik herkende mensen die allang waren gestorven. Ik was helderziend en er was een taak voor me weggelegd als armoedebestrijder in de derde wereld. Na de psychose pakte het allemaal zo anders uit. Lamgeslagen van angst durfde ik niet meer naar het journaal te kijken. moeten liegen deerde hem niet. Hij zal hebben gegokt dat ik de strijd om mijn recht te halen toch wel zou verzilveren in een WIA-uitkering. Hij heeft gelijk gekregen Niet uit te leggen De afgelopen 20 jaar heb ik mijn best gedaan om mijn agenda te vullen met activiteiten die me van de straat houden. Gelukkig is het aanbod van vrijwilligerswerk groot. Het doet dan ook wel pijn als je hoort dat je het maar makkelijk verdient of dat je te lui bent om te werken. Ik ga het allemaal niet uitleggen, denk je dan. Tenslotte vind je zelf ook dat je op een oneigenlijke manier in de WIA bent beland. En de kans dat al die stigmatiserende personen jouw ingewikkelde verhaal toch niet snappen, is te groot. Bang dat de verschrikkingen van geweld en hongersnood in Afrika en waar ook ter wereld me nog depressiever zouden maken dan ik al was. Alles was zinloos en dat was het altijd al geweest. Ik begreep niet dat er ooit een paradijs geschapen was. Een paradijs waar niet alleen verboden appelen werden geplukt maar waar een aaneenschakeling was van afbraak en verdriet. Tweede psychose Op mijn 31e mocht ik de kliniek verlaten. Tot mijn volle tevredenheid werd ik direct voor 100% goedgekeurd om weer aan het werk te gaan. En dat werk ging in eerste instantie net zo goed als voorheen. Ik was erg enthousiast en sliep nauwelijks. Het ernstige slaapgebrek resulteerde uiteindelijk in een tweede psychose. Zelfstigma De strijd tegen zelfstigmatisering heb ik eigenlijk al opgegeven. Als ik zie met welke projecten mijn ex-collega s bezig zijn, dan word ik afgunstig. Toegegeven, een slechte karaktereigenschap, maar ik probeer ermee te dealen. Het zijn zware projecten en ik zou alle zeilen van mijn psycho-educatie bij moeten zetten om voldoende te slapen en de klus beheersbaar te houden. Zou me dit eigenlijk wel lukken? Heeft mijn ex-werkgever dan toch gelijk gehad door mij in de WIA te schoppen? Maar hij heeft me de kans niet gegeven. Bovendien heeft hij de waarheid geweld aan gedaan. Het zelfstigma heeft me nu te pakken. Ik kruip weg in mijn holletje omdat ik overal beren op de weg zie. Mijn werkgever wist nu zeker dat hij het arbeidscontract wilde verbreken; hoe ik hem ook probeerde duidelijk te maken dat ik met een goede psycho-educatie bij de bipolaire stoornis echt nog wel kon werken. Het stigma had zijn besluit onherroepelijk vastgelegd. Dat hij hier ernstig voor heeft Maar gelukkig, het voorjaarszonnetje breekt door en ik besef weer dat ik lekker naar buiten moet gaan en in de tuin werken. De angst voor het zelfstigma verdwijnt dan vanzelf wel weer. En van de tuin ga ik dan met plezier weer naar een vrijwilligersklus. [A] Alter 1 13 [7]

8 + 5 vragen aan... Kornelis Jan van der Vaart Stigmatiseren hulpverleners ook? Tekst: Sjef Odekerken Niets menselijks is hen vreemd. Ook onder hulpverleners komt stigmatisering voor. Hoe komt dit, hoe ziet het eruit en wat kun je ertegen doen? We vroegen het Kornelis Jan van der Vaart, verpleegkundige bij afdeling ABC, die hulp biedt aan jongeren met een psychotische kwetsbaarheid. 1: Stigmatiseren hulpverleners hun cliënten ook? Ja, dit komt zeker voor, hoewel dit natuurlijk meestal volledig onbewust gebeurt. Het heeft denk ik alles te maken met hoe we als hulpverleners opgeleid zijn. 2: Kun je voorbeelden noemen van stigmatisering door hulpverleners? We zijn als hulpverleners opgeleid om mensen te helpen. We zien daarbij de patiënt in principe als een mens die hulp nodig heeft. Daarmee ontstaan twee verschillende menselijke rollen: die van de hulpverlener - degene die helpt - en die van de patiënt - degene die hulp nodig heeft. Je wordt door je opleiding in die rollen opgevoed. In onze rol van hulpverlener zijn we vaak sterk geneigd mensen te behouden voor fouten of terugval. Of we remmen mensen af als zij naar ons idee iets niet kunnen of teveel willen. Allemaal vanuit het idee mensen te helpen, waarbij we onbewust toch ook stigmatiseren en zeggen Jij kunt dat niet. [8] Alter 1 13

9 3: Wat zijn de gevolgen van het stigmatiseren voor de cliënt? Als je een psychiatrische ziekte hebt, ligt je gewone leven of je normale ontwikkeling vaak stil. Dit geeft veel onzekerheid bij mensen. Ze kunnen heel makkelijk het gevoel krijgen niets meer te kunnen. En als je dat als hulpverlener ook naar hen uitstraalt, versterkt dat de onzekerheid bij de patiënt. Het onbewuste wantrouwen - hij of zij kan dat niet of wil teveel of te snel - wordt heel sterk door de patiënt gevoeld. 4: Wat zijn de gevolgen voor de relatie tussen patiënt en hulpverlening? Als je de patiënt alleen maar ziet als iemand die hulp nodig heeft, dan vergeet je te kijken naar de hele mens. Dan loop je het risico dat de patiënt zich minder open opstelt in het contact. Patiënt en hulpverlener zijn dan twee gescheiden werelden die minder goed op elkaar aansluiten. 5: Wat kun je ertegen doen? We moeten als hulpverleners altijd proberen te kijken naar de overeenkomsten tussen mensen. Of je nu hulpverlener bent of patiënt, het belangrijkste is dat je allebei mens bent met alle wensen, behoeften en dromen die daarbij horen. Dus let niet zozeer op de verschillen, maar vooral op de overeenkomsten tussen mensen. Welke muzieksmaak heb je? Wat geeft jou stress? Welke toekomstdromen heb je? Mooi voorbeeld daarvan is onze Facebookpagina die voor zowel patiënten als hulpverleners toegankelijk is. Die loopt prima, omdat er op een heel andere manier informatie uitgewisseld wordt. Niemand is daar de baas en iedereen is gelijk. Het beheer van de pagina doe ik samen met een patiënt. Een prachtig voorbeeld van gelijkwaardige communicatie tussen medewerkers en patiënten. [A] Tot slot wijst Kornelis Jan nog op de website Hier vind je informatie over anti-stigma-activiteiten en kun je je eigen statement doen. Tekst: Eva Wie stigmatiseert wie? Een poosje geleden vertelde een van de mannen uit FPC2landen, tbs-kliniek in de Gansstraat, dat hij zat te lunchen met mensen van Altrecht Talent. Samen schilderden ze het directeurshuis aan de voorkant van de kliniek, dat als resocialisatiewoning gebruikt zou gaan worden. Piet, zo zal ik hem voor het gemak even noemen, is schilder van beroep en al in een fase dat hij gewoon kan werken; eerst bij Altrecht Talent, later bij een schildersbedrijf in de stad. De mensen van Altrecht Talent keken tijdens de lunch door het raam en wisselden uit wat ze zo n beetje dachten over de mannen aan de andere kant van de muur. De vooroordelen rolden over tafel. Allemaal schorem, blij dat ze er zelf niet zaten, ze wilden er ook niet teveel mee te maken hebben. Piet hoorde het allemaal een tijdje aan en brak op een gegeven moment in in het gesprek met de mededeling: Ik ben een van die mannen, ik verblijf hier ook. Column + Ouwehand Geestelijk verzorger Altrecht Er viel even een pijnlijke stilte, daarna kon het gesprek over stigmatisering beginnen. [A] Alter 1 13 [9]

10 Familie-ervaringsdeskundige werkt aan begrip en luisterend oor voor familie Tekst: Sjef Odekerken Niki (24) werkt als begeleider op één van de afdelingen van Altrecht. Daarnaast is zij familieervaringsdeskundige; haar broer heeft een psychiatrische ziekte. Pas later werd ik mij bewust van mijn familieervaringsdeskundigheid. Tijdens mijn opleiding bijvoorbeeld, moest ik mijn persoonlijke ervaringen strikt gescheiden houden van mijn toekomstig beroep. Anders kwam het, zo vonden de docenten, allemaal veel te dichtbij. In mijn werk als begeleider denk ik veel na over hoe de relatie tussen hulpverleners en familie kan verbeteren, maar nu nog niet specifiek als familie-ervaringsdeskundige. Het is ook best lastig. Persoonlijk is het onderwerp toch nog wel heel emotioneel voor me, terwijl het in het werk veel zakelijker is. Na verdriet en boosheid komt acceptatie Hoe is het als je broer een psychiatrische ziekte heeft? In het begin was ik vooral heel verdrietig. Ik vond het zo erg voor hem, wilde alleen maar voor hem zorgen, hem onder mijn hoede nemen. Later werd ik wat meer gelaten, mijn broer is ziek, het is niet anders. Daarna kwam boosheid. Ik zette mij tegen mijn broer af, vond hem vooral een verwende jongen. Ten slotte kwam de acceptatie en daarmee het begrip. Ik kon mij richten op de vraag wat nu eigenlijk het beste voor mijn broer was en hoe we er als gezin het beste mee om konden gaan. Schokkend Zo n 12 jaar geleden kreeg haar broer zijn eerste psychose. Wat mij sterk is bijgebleven, is dat hulpverleners mij nooit hebben uitgelegd wat er nu eigenlijk aan de hand was met mijn broer en wat ze gingen doen. Ik weet nog goed dat ik op een gegeven moment bij mijn broer in de kliniek op bezoek ging. Zonder dat ik dat wist, zat hij in de separeer. Dat was een enorm schokkende ervaring, maar ze lieten me zo weer naar huis gaan, zonder gesprekje, zonder uitleg, zonder een kopje [10] Alter 1 13

11 koffie terwijl dat zo belangrijk is voor familie op dat moment. Even aandacht, een luisterend oor. Ik zie de laatste jaren wel verbetering, maar er is nog steeds te weinig aandacht voor familieleden en in het bijzonder voor broers en zussen. Contact stimuleren Op de afdeling probeert Niki samen met haar collega s het beleid richting familieleden te verbeteren. In principe betrekken we familie al bij het intakegesprek en daarop volgt - als de cliënt dat goedvindt - ook een systeemgesprek. Toestemming van de cliënt is daarbij belangrijk, want je kunt niet zomaar contact leggen als de cliënt dat niet wil. Maar omdat we het belang van een goed contact met de familie natuurlijk wel zien, blijven we dit onderwerp aan de orde stellen en in de meeste gevallen ontstaat er dan wel een min of meer goed contact. We blijven dat dus stimuleren. Luisterend oor Een luisterend oor en begrepen worden. Dat zijn de zaken die volgens Niki voor familieleden het belangrijkst zijn. Juist als familie van heb je veel te maken met stigmatisering. Mensen om je heen zijn vaak niet bereid naar je verhaal te luisteren en praten soms zelfs nog in termen als het gesticht. Mensen verbreken het contact, kijken je anders aan. Je hebt een broer die gek is, misschien word jij dat ook wel. Ze zijn bang en voorzichtig. Maar in feite is iemand met een psychiatrische ziekte natuurlijk niet gek, achterlijk of gestoord, maar gewoon ziek. En daarom heb je recht op een gewone bejegening. Maar dat blijkt lastig. Je ziet ook niets aan de buitenkant en ik weet dat mensen toch vaak denken in termen van eigen schuld. Aparte werelden Niki ten slotte: De wereld binnen de psychiatrie en daarbuiten zijn twee zulke aparte en verschillende werelden. Ook letterlijk: mensen denken dat zij er toch niet mee in aanraking komen, en vaak is dat natuurlijk ook zo. Daarom is het heel belangrijk dat we erover blijven vertellen en zorgen dat de verbinding tussen die werelden groter wordt. [A] Alter 1 13 [11]

12 + stigma Wat betekent voor jou? Stigma is een bekend woord en ingeburgerd begrip. Maar wat verstaan we er eigenlijk persoonlijk onder? Op deze pagina s een aantal reacties van cliënten en medewerkers op de vraag Wat betekent stigma voor jou? Stigma in de psychiatrie is het vooroordeel dat mensen die ooit psychische klachten hebben gehad verondersteld worden ieder moment wel weer psychische klachten en gebreken te kunnen hebben. Met het stigma worden mensen achtergesteld in hun mogelijkheden. De autonomie wordt ingeperkt omdat de buitenwereld de beslissingen naar zich toetrekt. Bert Aben Als we nu eens allemaal ons best doen om vaker een keurmerk uit te delen in plaats van een brandmerk. Wat zou dat een verschil maken! Tresy Benders Stigmatiseren of niet? Als ik het over de vrouw heb die aan het eind van de straat op de hoek woont en van wie ik de naam niet weet, is dat een hele mondvol om haar zo aan te duiden. Ik had ook kunnen zeggen: die gezette jonge vrouw, met dat lange zwarte haar met dat kleine dochtertje van de hoek. Ook heel veel tekst. Dus zeg ik: de Marokkaanse vrouw van de hoek. Stigmatiseer ik dan? Ina Veenstra Maar een paar mensen weten dat ik niet alleen maar depressief ben geweest, maar dat ik eigenlijk ook een persoonlijkheidsstoornis heb en daarom depressief ben geworden. Het gros van de mensen komt niet verder dan een burn-out, omdat ik veel te veel deed naast een voltijdstudie. Bang dat mensen me zullen veroordelen en anders gaan behandelen omdat ze niet goed weten waar ze mee te maken hebben. Laura [12] Alter 1 13

13 Het is goed dat stigmatisering binnen en buiten de ggz weer meer aandacht krijgt, het gaat, helaas, met golfbewegingen. In de jaren was het ook erg actueel, het ebt weer weg en het komt weer terug. De discussie over hoe om te gaan met gestigmatiseerde cliënten start steeds weer. Nanda Jansen Een echtpaar zegt: Wij hebben drie kinderen. Twee daarvan hebben een goede baan, een relatie en kinderen. De derde heeft een psychiatrische ziekte en wordt regelmatig opgenomen omdat de medicatie weer eens niet is ingenomen. Nu vragen kennissen regelmatig hoe het met onze kinderen gaat. We vertellen dan van alles over de gezonde kinderen en hoe goed ze het doen, maar als we eerlijk zijn vertellen we niets over onze dochter waar het niet goed mee gaat. Dit niet omdat we haar willen verzwijgen, maar het is erg moeilijk om uit te leggen hoe haar leven eruit ziet en als je het probeert merk je dat het niet overkomt. Je wilt geen stigma veroorzaken, maar eigenlijk doe je het wel. Een jongere met een psychisch zieke ouder: Ik neem maar geen vrienden mee naar huis, want je weet nooit hoe moeder reageert en hoe ze erbij zit. Soms schaam je je voor haar gedrag of haar houding. Dan kun je maar beter zorgen dat niemand haar ziet. Het is zo moeilijk uit te leggen dat ze zo doet omdat ze ziek is, maar eigenlijk vind ik het ook wel jammer, want mijn moeder is ook heel lief en wil zo graag dat het goed gaat. Het lukt haar alleen niet altijd. Ik wou dat er iemand was waar ik dat wel mee kon bespreken en me helpen hoe ik wel mensen mee zou kunnen nemen. Margriet Mannak Stigma is voor mij in één woord: vooroordeel. Niemand vindt het leuk als een ander je beoordeelt op wat je hebt of hoe je eruit ziet. Maar het stomme is dat iedereen het doet, al in de kleine dingen. Je gaat al van dingen uit bij de ander terwijl je hem/haar niet kent. De één is de ander niet maar toch wordt alles over een kam geschoren. Vooral als je een psychiatrische aandoening hebt, zit daar een negatieve lading aan en moet je als persoon meer bewijzen dat je verder echt wel OK bent. En daar word ik nogal moe van. Saphira Metekohy Voor mij is het een stigma als iemand zegt dat ik zwart ben. Kendrick Alter 1 13 [13]

14 + Interview In december verhuisde een groep cliënten van Altrecht Senior naar woonzorgcomplex Parc Transwijk. Wat zijn hun ervaringen tot nu toe en hoe kijken zij aan tegen (voor)oordelen? Terug naar Tekst: Tresy Benders en Saphira Metekohy de wijk Parc Transwijk bevindt zich in Utrecht vlakbij winkelcentrum Kanaleneiland. De cliënten verblijven in twee groepswoningen van elk zes bewoners. Op elke groep zijn twee woonbegeleiders werkzaam. De groep die we bezoeken, woonde op afdeling Korenveld in Den Dolder. Ze hebben een langdurig verblijf op het terrein van Altrecht achter zich gelaten. We worden uitgenodigd een kijkje te nemen in de kamers van een paar cliënten. Die zijn ingericht met persoonlijke spullen waaronder een tv en voorzien van een ruime douche met toilet. Als het me zo nu en dan te druk wordt, dan kan ik me hier terugtrekken, aldus een mannelijke bewoner. Wat vinden de bewoners van hun nieuwe woonomgeving? Iedereen vindt dat het voor wat woonruimte en luxe betreft een grote vooruitgang is ten opzichte van Korenveld. Wel is het wennen. Met de overgang van [14] Alter 1 13

15 Column + een veilige, afgebakende omgeving naar een groter en anoniemer complex in een stadse wijk met veel verkeer, hebben sommigen moeite. In Korenveld zag je altijd wel iemand die je kende. Het was allemaal veel kleiner en overzichtelijker. Ze zijn dan ook blij dat een aantal woonbegeleiders van Altrecht met hen mee verhuisde. Stigma Tekst: Vaif Dagbesteding Een bewoner met een angststoornis probeert stapje voor stapje zijn wandelgebied uit te breiden. Ik mis Den Dolder wel. Hier sta ik niet meteen buiten als ik de voordeur uitga, maar moet ik eerst met de lift. Dat is al een extra drempel voor mij. En ik moet wennen aan het drukke verkeer. Het is belangrijk dat ik naar buiten ga en in beweging blijf. Daar ga ik voor knokken. Vanmiddag ga ik naar koersbal. Twee dames gaan regelmatig op pad. Ze bezoeken graag het winkelcentrum en staan open voor wat de omgeving te bieden heeft. Ik hoorde dat er in het park hiernaast ook regelmatig iets wordt georganiseerd en dat lijkt me wel leuk. Twee bewoners hebben onlangs al meegedaan aan het zangkoor. Vooroordeel Contacten met mensen buiten de woongroep hopen ze straks zeker te gaan leggen. Denken ze daarbij last te hebben van vooroordelen omdat ze psychiatrische problemen hebben? Een bewoonster: Ik heb het wel meegemaakt in het verleden. Ik bezocht mijn zus en toen werd er over mij gezegd die is gek, maar het houdt me nu niet bezig. Een andere dame: Ik woon nu in Utrecht. In Den Dolder zat ik in het gekkenhuis. Ik heb geaccepteerd dat er mensen zijn die zich raar gedragen. Maar als ik visite had, dacht ik wel eens, wat zullen ze wel niet denken. En hier wonen we tussen allemaal oude mensen waar iets mee is en die zorg nodig hebben. Lachend voegt ze toe: Toen ik laatst naar de kerk ging, dacht ik nog wat zijn ze oud, maar zelf ben ik ook al tachtig. Het is dus nog wennen voor de nieuwe bewoners van Parc Transwijk, maar het gevoel er niet bij te horen nee hoor, dat hebben ze niet! [A] De meeste mensen die cliënt zijn in de ggz, ervaren het als zwaar, het hebben van een stigma. Zelf heb ik in mijn leven te vaak en te veel ervaren hoe zwaar het is om met een stigma in onze maatschappij rond te lopen. Je begint je leven, school, werk, bouwt alles op als je nog jong bent en keer op keer kom je er op een bepaald moment achter dat de maatschappij jou niet beoordeelt op je kwaliteiten, wie je bent, wat je kan, wat je mogelijkheden zijn, maar juist om wat je hebt. Ik ben niet mijn stigmatiserende diagnose, de dbc-code van de DSM IV. Ik ben niet het etiket, het stempel! Mijn diagnose heb ik verworven door alles wat ik in mijn leven heb meegemaakt, mij is aangedaan. Bewust en helaas ook onbewust. Ik moet hier mee zien te leven. Wie er onder de diagnose zit, daar is in onze maatschappij eigenlijk geen oog meer voor. Ik heb dat ooit zelf heel duidelijk meegemaakt hoe iemand heeft gereageerd en daardoor mij nog meer heeft gestigmatiseerd. (een mooi onderwerp voor een vervolg!) Het is goed dat stigmatisering binnen en buiten de ggz weer meer aandacht krijgt, het gaat, helaas, met golfbewegingen. In de jaren was het ook erg actueel, het ebt weer weg en het komt weer terug. De discussie over hoe om te gaan met gestigmatiseerde cliënten start steeds weer. Opnieuw gaan wij allemaal, hopelijk wel samen, weer aan de slag om opnieuw het wiel uit te vinden: stigma s uit de taboesfeer halen. Dat wiel bestaat al heel lang, maar toch vinden wij het nodig om steeds een nieuwere, hopelijk betere versie van het wiel te ontwikkelen. Zolang het maar ten goede komt van de cliënten! [A] Vaif blogt regelmatig samen met vele anderen op onze website. Zie Alter 1 13 [15]

16 Coretta Aan het eind van de 80-er jaren waren er enorme bezuinigingen in het welzijnswerk. Aangezien ik - na een toch redelijke staat van dienst - er in Ondiep als laatste was bij gekomen, vloog ik er als eerste uit. Daar heb ik het erg moeilijk mee gehad. De mensen in Ondiep waren me zo vertrouwd geworden. Om weer wat op verhaal te komen ging ik vrijwilligerswerk doen in een verpleeghuis. Eerst zorgde ik voor het vervoer van en naar de fysiotherapie en later kwam ik terecht bij de activiteitenbegeleiding. Daar werkte ik samen met Coretta. Coretta had alles wat een mens maar hebben kan. Ze was 18 jaar, had een goede opleiding, ze zag er goed uit en niet in het minst: ze was lief voor de mensen. Ze vertrok niet eerder van de afdeling of iedereen moest tevreden zijn. Bij de geboorte had haar vader haar bij de burgerlijke stand aangegeven als Coretta. Martin Luther King was in dat jaar vermoord en daar was hij erg van onder de indruk geraakt. Coretta was de weduwe geworden van Martin Luther King. Maar Coretta zat op dat gedoe helemaal niet te wachten. Ze had maar één verlangen: een lieve vriend. En dat lukte niet. Af en toe had ze wel eens een avontuurtje met één van de koks, maar daar hield ze een verschrikkelijke kater aan over. Uiteindelijk meende ze de oplossing gevonden te hebben. Ze ging naar een psycholoog. Hij moest er voor 50,- per half uur voor zorgen dat ze een beetje slechter werd. Vaak vroeg ze me om s morgens niet te laat te komen, dan had ze de gelegenheid om haar logica weer even uiteen te zetten. Iedereen wil wel eens even praten. Hoe het precies is afgelopen met Coretta weet ik niet. Na verloop van tijd kreeg ik ander werk en ben haar uit het oog verloren. Graag wens ik Coretta heel veel goeds. Post Jan Wouters Boek over psychisch lijden als gevolg van een traumatische jeugd Het boek Gevangen in mijn dagdroom (september 2012) is een autobiografisch boek waarin de auteur Ankie Driessen beschrijft wat er gebeurt met een 8-jarig meisje door slechte (huiselijke) omstandigheden. Er is geen andere uitweg dan vluchten in de fantasiewereld. De auteur: Gelukkig functioneren de meeste kinderen goed, maar er zijn er ook die, net als ik vroeger, gedwongen door de omstandigheden en problemen in een droomwereld leven. Met dit boek vraag ik aandacht voor deze kinderen, die door hun dagdromen als het ware in een verknipte wereld zijn beland. Ze ontvluchten de werkelijkheid, zitten gevangen in hun droom. (Bron: Gevangen in mijn dagdroom - Ankie Driessen Gigaboek - ISBN: [16] Alter 1 13

17 Socialrun tegen stigma in de psychiatrie Het leven Van de survival van het leven Wordt geen ding vooraf aangegeven Het is vallen en opstaan Maar vooral verbeterd verdergaan Soms raak je door zo n val gewond En loop je met een ziel vol littekens rond Maar je kan niet terug naar start Je moet steeds verder, al is het hard Je ziet steeds weer een andere afvaller Daardoor wordt de weg steeds smaller Maar ook krijg je soms mooie dromen Dan zie je nieuwe mensen komen Maar een ding hebben start en finish gemeen: Je staat bij komen en gaan alleen Gerrit van de Berkt, Atelier Totem Van 27 tot en met 29 september 2013 wordt de Socialrun gelopen, een non-stop estafetteloop van meer dan 600 kilometer in 48 uur voor het goede doel. De Socialrun is een initiatief van een aantal medewerkers van de afdeling Psychiatrie & Verslaving van Altrecht en haar netwerkpartners. Er doen meerdere teams mee aan de Socialrun. Een team bestaat uit 8 lopers en begeleiders. Kernwaarde van de Socialrun is dat mensen met een psychiatrische stoornis betrokken zijn bij dit jaarlijkse evenement. Start en finish zijn in Utrecht. Doelstelling Socialrun De Socialrun wil het taboe op psychiatrische aandoeningen doorbreken door: Een jaarlijkse estafetteloop Financieel ondersteunen van projecten die bijdragen aan het doorbreken van het taboe op psychiatrische aandoeningen. Meer informatie Wil je meer informatie over dit unieke evenement en over hoe je kunt ondersteunen? Kijk dan op: of mail naar: Alter 1 13 [17]

18 Niet geaccepteerd Fictie Een vrouw zonder vlekje Carmen de Winter had alle papieren op de post gedaan. Ze voelde zich uitgelaten en bijna euforisch van opwinding. Zij en Karel zouden eindelijk dat huis gaan kopen waar ze al tijden verliefd op waren. Tekst: Carice de Wildt [18] Alter 1 13

19 Het huis was nu flink in prijs gedaald en als ze verstandig met hun geld zouden omgaan, konden ze het volgens Annette de Vrieze, hun financieel adviseur, kopen. Carmen was nog even ongerust geweest over de overlijdensrisicoverzekering. Met mijn bipolaire stoornis ben ik toch een risico voor die maatschappij, had ze tegen Karel gezegd. En risico s moet je uitsluiten. Karel had er geen problemen in gezien. Het gaat al jaren heel goed met je. Je bent stabiel, je neemt je medicatie en bent therapietrouw. Niets aan de hand, schatje. Jij wordt echt wel geaccepteerd. Op vrijdagmiddag, net voordat Carmen haar computer op kantoor wil afsluiten, ontvangt ze een mail van de bank waarbij de financieel adviseur hun overlijdensrisicoverzekering heeft aangevraagd. Haar ogen vliegen over de regels. De aangevraagde Overlijdensrisicoverzekering kan niet worden geaccepteerd, aangezien de medisch specialist het risico niet verzekerbaar acht. Het aanvraagformulier hebben wij daarom terzijde gelegd De rest van de letters ziet Carmen door een waas van tranen. In een flits ziet ze het droomhuis van haar en haar lief aan zich voorbij gaan. Met haar stoornis zal ze nooit uit de flat driehoog achter komen, al heeft ze nog zo n goede baan en houdt ze zich aan alle lifestyleregels die ze maar kan bedenken. Ze is gestopt met drinken, neemt haar medicatie, leeft gezond en rookt zelfs niet meer. Prettig weekend!, roept een collega in het voorbijgaan tegen niemand in het bijzonder. Carmen staart verdoofd voor zich uit terwijl de tranen over haar wangen blijven rollen. Ze staat buiten de maatschappij. Zonder begeleidende tekst stuurt ze de mail van de bank door naar Karel en haar financieel adviseur. Het bericht spreekt voor zich. Ze kunnen het huis niet kopen. Wat een flikkers, vat Karel haar relaas samen als ze thuis haar verhaal doet. We laten dit Annette gewoon oplossen. Het hele weekend beleeft Carmen in een waas. Met haar hoofd vol watten stopt ze de weekendboodschappen in haar karretje. Verdwaasd doet ze de afwas. Intussen schieten de gekmakende gedachten door haar hoofd. Karel kan veel beter een vrouw zoeken zonder vlekje. Iemand waarmee hij zonder problemen stappen kan zetten in het leven. Een partner die volop in het leven staat. Niet iemand zoals zij. Schatje, roept Karel vanuit de woonkamer, Annette de Vrieze heeft g d. Ze gaat er volgende week achteraan. Op maandagochtend wordt Carmen wakker in een heel andere flow. Strijdbaar. Gedreven. En vooral bloedfanatiek. Ze doucht zich, trekt iets leuks aan en logt in op haar werkcomputer om haar collega s te laten weten dat ze vanochtend thuiswerkt. Ze zoent Karel gedag. Geeft de kat te eten en pakt de telefoon. Ze opent de brief die ze vrijdagmiddag kreeg en belt totdat ze de collega van de medisch specialist aan de lijn heeft die haar als onverzekerbaar risico heeft aangemerkt. Nou ja mevrouw, zegt hij als ze hem naar het hoe en waarom heeft gevraagd, uw ziekte brengt volgens mijn collega een onverzekerbaar risico met zich mee. Maar hij heeft in het dossier geschreven dat als u stopt met medicatie en therapie, u zich volgend jaar weer opnieuw mag aanmelden. Carmen de Winter schiet bijna in de lach. Stoppen met medicatie en therapie?, herhaalt ze verwonderd. Maar meneer, u als medisch specialist weet toch dat dat een veel groter risico met zich meebrengt? Als ik nu stop met medicatie en therapie is de kans vele malen groter dat ik onder een trein loop en vroegtijdig overlijd. Het is stil aan de andere kant. Ik vind dit eerlijk gezegd nogal hoe zeg ik dat netjes een stompzinnig advies van uw collega, zegt Carmen. Ze voelt zich steeds sterker worden en gaat staan om haar woorden kracht bij te zetten. Ik ook, hoort ze dan aan de andere kant van de lijn. Ik ga in overleg met mijn collega s en ik hoop u vanmiddag een passend aanbod te kunnen doen. Carmen vouwt haar hand tot een knuist en zegt onhoorbaar: YES! Bijna huppelend klapt ze haar computer dicht en gaat ze naar haar werk. s Middags krijgt Carmen een mail van Annette de Vrieze. Je hebt een nieuw aanbod! Jouw premie ligt hoger dan die van Karel, maar je bent geaccepteerd! Carmen springt op van haar bureaustoel, spreidt haar armen en deelt haar vreugde luidkeels met het hele kantoor. Een collega die zit te bellen, maakt een woedend gebaar. Doe normaal man, mimet hij. Carmen straalt. Nog nooit voelde zij zich zo geaccepteerd. [A] * Dit is een fictief verhaal. Dat betekent dat gelijkenis met bestaande personen of situaties op louter toeval berust. Alter 1 13 [19]

20 + Opnieuw beginnen Tekst: Laura Na een jaar van ziek thuis zitten, wordt het langzaamaan tijd dat ik weer terug ga het arbeidsproces in. Grofweg: tijd om te solliciteren en een baan te vinden, zodat ik weer op eigen benen kan staan. Ik heb alleen wel een gat in mijn cv en ben ruim een jaar niet aan het werk geweest, omdat ik psychische klachten had. Hoe moet ik daar in vredesnaam mee omgaan? Een rondgang bij wat vrienden leert me eigenlijk allemaal hetzelfde: niet vertellen wat er aan de hand is. Je bent gewoon een jaar werkeloos geweest nadat je gestopt bent met studeren, in deze tijd helemaal niet zo raar. Pas als je door je proeftijd heen bent, wordt het tijd om dit te vertellen, want dan heb je in ieder geval je jaarcontract in handen. Inmiddels ben ik begonnen met een re-integratietraject dat me moet helpen met het vinden van werk. Onderdeel daarvan is een sollicitatiecursus. Ook daar heb ik de vraag neergelegd. Wat kan ik wel en niet vertellen over het afgelopen jaar bij een potentiële werkgever en wat is de beste manier om het te vertellen. De cursusleider vertelde me dat je in principe tot aan een gesprek helemaal niets laat merken, maar de periode vaag omschrijft met termen als zelfontplooiing en ontwikkeling van mijn talenten. Tijdens een gesprek vertel je alleen over wat er aan de hand is op het moment dat het relevant is. En dan nog hou je het vaag en benadruk je de positieve kanten. Stigma Het is de realiteit. Werkgevers staan niet heel erg positief tegenover potentiële werknemers met een geschiedenis van psychische klachten. Het kan moeilijk zijn, er is altijd kans op terugval (en dus verzuim) en mensen die bij de ggz in behandeling zijn geweest, blijven zwakker en zijn minder belastbaar dan mensen die dat niet zijn geweest. Uit mijn eigen archief, een sollicitatie na een stage bij hetzelfde bedrijf: Ik ben me beslist bewust van je kwaliteiten en inzichten, maar voor dit specifieke project moet ik qua personele invulling op safe spelen. Ik was tijdens mijn stage open over mijn psychische klachten. Gonnie Jansen* is werkzaam als loopbaanadviseur en re-integratiespecialist bij een groot landelijk re-integratiebedrijf en heeft zodoende dagelijks te maken met mensen die op de een of andere reden zijn uitgevallen in werk en niet meer terug kunnen naar hun oude werkgever en dus gere-integreerd worden in het zogenaamde tweede spoor. De redenen om een re-integratietraject tweede spoor te volgen zijn uiteenlopend. Medewerkers kunnen uitvallen door een ongeval, psychische, lichamelijke redenen of een combinatie hiervan. [20] Alter 1 13

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Informatie voor cliënten Cliënten en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel hebben vaak nare dingen meegemaakt. Ze zijn geschokt

Nadere informatie

Elke miskraam is anders (deel 2)

Elke miskraam is anders (deel 2) Elke miskraam is anders (deel 2) Eindelijk zijn we twee weken verder en heb ik inmiddels de ingreep gehad waar ik op zat te wachten. In de tussen tijd dacht ik eerst dat ik nu wel schoon zou zijn, maar

Nadere informatie

WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen

WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen Tekst: Aziza Sbiti & Cha-Hsuan Liu Colofon: Deze brochure is totstandgekomen met hulp van het Inspraak Orgaan Chinezen. De inhoud

Nadere informatie

Zaken voor mannen. Verhalen van mannen met epilepsie

Zaken voor mannen. Verhalen van mannen met epilepsie Zaken voor mannen Verhalen van mannen met epilepsie Introductie Niet alle mannen vinden het prettig om over hun gezondheid te praten. Ieder mens is anders. Elke man met epilepsie ervaart zijn epilepsie

Nadere informatie

Veilig Thuis. Werkboekje voor kinderen en ouders bij een tijdelijk huisverbod

Veilig Thuis. Werkboekje voor kinderen en ouders bij een tijdelijk huisverbod Veilig Thuis Werkboekje voor kinderen en ouders bij een tijdelijk huisverbod Een stukje uitleg Dat je samen met papa/mama, of een andere persoon in dit boekje gaat werken is niet zo maar. Dat komt omdat

Nadere informatie

De Week gaat van start met de Breingeindag op maandag 26 maart 2012 in t Veerhuis te Nieuwegein.

De Week gaat van start met de Breingeindag op maandag 26 maart 2012 in t Veerhuis te Nieuwegein. Op zoek naar waardevolle contacten De werkgroep Week van de Psychiatrie organiseert van 26 tot en met 31 maart 2012 de 38e Week van de Psychiatrie. Het thema van de Week van de Psychiatrie 2012 is Contact

Nadere informatie

Wat is PDD-nos? VOORBEELDPAGINA S. Wat heb je dan? PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen.

Wat is PDD-nos? VOORBEELDPAGINA S. Wat heb je dan? PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen. Wat is PDD-nos? 4 PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen. Eigenlijk vind ik stoornis een heel naar woord. Want zo lijkt het net of er iets niet goed aan me

Nadere informatie

JEUGDIGEN. Hulp na seksueel misbruik. vooruitkomen +

JEUGDIGEN. Hulp na seksueel misbruik. vooruitkomen + > vooruitkomen + Hulp na seksueel misbruik JEUGDIGEN Heb jij seksueel misbruik meegemaakt of iemand in jouw gezin, dan kan daarover praten helpen. Het kan voor jou erg verwarrend zijn hierover te praten,

Nadere informatie

De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar

De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar De afgelopen weken was het niet zo leuk bij Pim thuis. Zijn moeder lag de hele dag in bed. Ze stond niet meer op, deed geen boodschappen

Nadere informatie

Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft

Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Zorgen en vragen 1 Gezinsinterventie 2 Tien praktische

Nadere informatie

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over,

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over, 3F Wat is vriendschap? 1 Iedereen heeft vrienden, iedereen vindt het hebben van vrienden van groot belang. Maar als we proberen uit te leggen wat vriendschap precies is staan we al snel met de mond vol

Nadere informatie

Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou!

Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou! Hallo Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou Als je ouders uit elkaar zijn kan dat lastig en verdrietig zijn. Misschien ben je er boos over of denk je dat het jouw

Nadere informatie

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 MEMORY WOORDEN 1.1 TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 ik jij hij zij wij jullie zij de baby het kind ja nee de naam TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 2 MEMORY WOORDEN 1.2 TaalCompleet A1 Memory Woorden

Nadere informatie

Psychische. problemen. bij ouders. Wat doe je met ouders die in de knoop zitten?

Psychische. problemen. bij ouders. Wat doe je met ouders die in de knoop zitten? Psychische problemen bij ouders Wat doe je met ouders die in de knoop zitten? Alles over psychische problemen bij je ouders IKMAAKDEKLIK.be Een onlineplatform voor kinderen van ouders met psychische problemen.

Nadere informatie

Koningspaard Polle en de magische kamers van paleis Kasagrande

Koningspaard Polle en de magische kamers van paleis Kasagrande Koningspaard Polle en de magische kamers van paleis Kasagrande Eerste druk 2015 R.R. Koning Foto/Afbeelding cover: Antoinette Martens Illustaties door: Antoinette Martens ISBN: 978-94-022-2192-3 Productie

Nadere informatie

Het lastigste van leven met hiv is voor velen vreemd genoeg niet zozeer de aandoening zelf of de behandeling, maar vooral de reacties van anderen.

Het lastigste van leven met hiv is voor velen vreemd genoeg niet zozeer de aandoening zelf of de behandeling, maar vooral de reacties van anderen. Het lastigste van leven met hiv is voor velen vreemd genoeg niet zozeer de aandoening zelf of de behandeling, maar vooral de reacties van anderen. Het houdt je misschien je leven lang bezig: Wie vertel

Nadere informatie

Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst. Voorganger: ds. Bert de Wit

Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst. Voorganger: ds. Bert de Wit Preek Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst Thema: @Home Voorganger: ds. Bert de Wit Schriftlezing: Lucas 15:11-32 Een vader had twee zonen zo begint het verhaal. Met de beschrijving van een gezin.

Nadere informatie

Soms ben ik eens boos, en soms wel eens verdrietig, af en toe eens bang, en heel vaak ook wel blij.

Soms ben ik eens boos, en soms wel eens verdrietig, af en toe eens bang, en heel vaak ook wel blij. Lied: Ik ben ik (bij thema 1: ik ben mezelf) (nr. 1 en 2 op de CD) : Weet ik wie ik ben? Ja, ik weet wie ik ben. Weet ik wie ik ben? Ja, ik weet wie ik ben. Ik heb een mooie naam, van achter en vooraan.

Nadere informatie

Een Berbers dorp. Mijn zussen en ik mochten van mijn vader naar school. Meestal mochten alleen jongens naar school.

Een Berbers dorp. Mijn zussen en ik mochten van mijn vader naar school. Meestal mochten alleen jongens naar school. Een Berbers dorp Ik ben geboren en opgegroeid in het noorden van Marokko. In een buitenwijk van de stad Nador. Iedereen kent elkaar en altijd kun je bij de mensen binnenlopen. Als er feest is, viert het

Nadere informatie

Info. Aanraken, knuffelen en meer... Informatie voor cliënten. Expertisecentrum voor epilepsie en slaapgeneeskunde

Info. Aanraken, knuffelen en meer... Informatie voor cliënten. Expertisecentrum voor epilepsie en slaapgeneeskunde Info Aanraken, knuffelen en meer... Informatie voor cliënten Expertisecentrum voor epilepsie en slaapgeneeskunde Inhoud INHOUD 1. Waar gaat het over 3 2. Aanraken 4 3. Hoe noem jij dat? 5 4. Baas over

Nadere informatie

De Samenleving: samen of ieder voor zich? Oefening 2. 1. b. Alle mensen zijn anders en dat moeten we respecteren. 2 Han van Eijk - Leef

De Samenleving: samen of ieder voor zich? Oefening 2. 1. b. Alle mensen zijn anders en dat moeten we respecteren. 2 Han van Eijk - Leef Thema 2 De Samenleving: samen of ieder voor zich? Oefening 2 1. b. Alle mensen zijn anders en dat moeten we respecteren. 2 Han van Eijk - Leef Niemand hoeft alleen maar goed of slecht te zijn. Niemand

Nadere informatie

Copyright Marlou en Anja Alle rechten voorbehouden Opeenrijtje.com info@opeenrijtje.com 3.0

Copyright Marlou en Anja Alle rechten voorbehouden Opeenrijtje.com info@opeenrijtje.com 3.0 2 Deel 1 Beïnvloeden van gedrag - Zeg wat je doet en doe wat je zegt - 3 Interactie Het gedrag van kinderen is grofweg in te delen in gewenst gedrag en ongewenst gedrag. Gewenst gedrag is gedrag dat we

Nadere informatie

Het is de familieblues. Je kent dat gevoel vast wel. Je zit aan je familie vast. Voor altijd ben je verbonden met je ouders, je broers, je zussen.

Het is de familieblues. Je kent dat gevoel vast wel. Je zit aan je familie vast. Voor altijd ben je verbonden met je ouders, je broers, je zussen. De familieblues Tot mijn 15e noemde ik mijn ouders papa en mama. Daarna niet meer. Toen noemde ik mijn vader meester. Zo noemde hij zich ook als hij lesgaf. Hij was leraar Engels op een middelbare school.

Nadere informatie

Wanneer vertel je het de kinderen? Kies een moment uit waarop je zelf en de kinderen niet gestoord kunnen worden.

Wanneer vertel je het de kinderen? Kies een moment uit waarop je zelf en de kinderen niet gestoord kunnen worden. Hoe vertel je het de kinderen? Op een gegeven moment moet je de kinderen vertellen dat jullie gaan scheiden. Belangrijk is hoe en wat je hen vertelt. Houd rekening daarbij rekening met de leeftijd van

Nadere informatie

[PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster

[PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster [PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster! Hoofdzaken Ster Copyright EffectenSter BV 2014 Hoofdzaken Ster SOCIALE VAARDIGHEDEN VERSLAVING DOELEN EN MOTIVATIE 10 9 8 10 9 8 7 6 4 3 2 1 7 6 4 3 2 1 10 9

Nadere informatie

MANIEREN OM MET OUDERPARTICIPATIE OM TE GAAN

MANIEREN OM MET OUDERPARTICIPATIE OM TE GAAN Blijf kalm; Verzeker je ervan dat je de juiste persoon aan de lijn hebt; Zeg duidelijk wie je bent en wat je functie is; Leg uit waarom je belt; Geef duidelijke en nauwkeurige informatie en vertel hoe

Nadere informatie

Brijder Verslavingszorg Hoofddorp

Brijder Verslavingszorg Hoofddorp Ons Team Ons team is zeer divers. We bestaan uit het secretariaat, psychologen, maatschappelijk werkers, sociaal psychiatrisch verpleegkundigen, cognitief gedragstherapeutisch werkers, ervaringsdeskundigen,

Nadere informatie

Een nieuw begin. Unieke zorg voor mensen met psychiatrische én lichamelijke problemen. Persoonlijke zorg en begeleiding Dagbesteding Een nieuw begin

Een nieuw begin. Unieke zorg voor mensen met psychiatrische én lichamelijke problemen. Persoonlijke zorg en begeleiding Dagbesteding Een nieuw begin Een nieuw begin Unieke zorg voor mensen met psychiatrische én lichamelijke problemen Persoonlijke zorg en begeleiding Dagbesteding Een nieuw begin Een nieuw begin Chronisch Psychiatrische Verpleeghuiszorg

Nadere informatie

7. Wel of niet vertellen

7. Wel of niet vertellen Quizvragen hoofdstuk 6 1. Wanneer krijgt iemand een bloedtransfusie? 2. Hoe is het virus in jouw bloed terechtgekomen? 3. Komt een verkoudheid door de kou of door een virus? 4. Kan het virus in flesvoeding

Nadere informatie

WERKBLADEN Seksuele intimidatie

WERKBLADEN Seksuele intimidatie WERKBLADEN Seksuele intimidatie 1 Waarom dit boekje? 1.1 Zet een rondje om het goede antwoord. Seksuele intimidatie komt vaak voor. Ja Nee Seksuele intimidatie komt weinig voor. Ja Nee Mannen worden vaker

Nadere informatie

Vertel de kinderen, of praat met hen over het verschil tussen film, tv kijken of naar het theater gaan.

Vertel de kinderen, of praat met hen over het verschil tussen film, tv kijken of naar het theater gaan. LESBRIEF Binnenkort gaan jullie met jullie groep naar de voorstelling Biggels en Tuiten Hieronder een aantal tips over hoe je de groep goed kan voorbereiden op de voorstelling. VOOR DE VOORSTELLING Vertel

Nadere informatie

De muur. Maar nu, ik wil uitbreken. Ik kom in het nauw en wil d r uit. Het lukt echter niet. De muur is te hoog. De muur is te dik.

De muur. Maar nu, ik wil uitbreken. Ik kom in het nauw en wil d r uit. Het lukt echter niet. De muur is te hoog. De muur is te dik. De muur Ik heb een muur om me heen. Nou, een muur? Het lijken er wel tien. En niemand is in staat om Over die muur bij mij te komen. Ik laat je niet toe, Want dan zou je zien Hoe kwetsbaar ik ben. Maar

Nadere informatie

Depressie. Meer dan een somber gevoel. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over depressie

Depressie. Meer dan een somber gevoel. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over depressie ggz voor doven & slechthorenden Depressie Meer dan een somber gevoel Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over depressie Herkent u dit? Iedereen is wel eens somber of treurig.

Nadere informatie

UMCG Centrum voor Revalidatie locatie Beatrixoord Pijnrevalidatie voor kinderen en jongeren

UMCG Centrum voor Revalidatie locatie Beatrixoord Pijnrevalidatie voor kinderen en jongeren UMCG Centrum voor Revalidatie locatie Beatrixoord Pijnrevalidatie voor kinderen en jongeren Informatie voor kinderen, jongeren en ouders Wat staat er in deze folder? Inleiding voor ouders 1 Informatie

Nadere informatie

Van verslaving naar herstel!

Van verslaving naar herstel! Van verslaving naar herstel! Eerste druk, 2013 2013 Anita Van Besauw isbn: 9789048429356 nur: 340 Uitgever: Free Musketeers, Zoetermeer www.freemusketeers.nl Hoewel aan de totstandkoming van deze uitgave

Nadere informatie

Burn-out: een geluk bij een ongeluk

Burn-out: een geluk bij een ongeluk Burn-out: een geluk bij een ongeluk Als ik Els (39) voor het eerst spreek, is zij al bijna een jaar thuis vanwege een burn-out. Ze werkt zeven jaar als communicatiemedewerker voor een sportbond wanneer

Nadere informatie

Gedwongen opname met een IBS of RM *

Gedwongen opname met een IBS of RM * Gedwongen opname met een IBS of RM * Informatie voor cliënten Onderdeel van Arkin Inleiding In deze folder staat kort beschreven wat er gebeurt als u gedwongen wordt opgenomen. De folder bevat belangrijke

Nadere informatie

Ik heb een vraag over: Voorwoord. Ik voel me thuis niet prettig, kan ik met iemand praten?

Ik heb een vraag over: Voorwoord. Ik voel me thuis niet prettig, kan ik met iemand praten? Ik heb een vraag...... over zorg, huiselijk geweld en kindermishandeling, hulp en ondersteuning, opvoeding en jeugdhulp, ziekenhuisopname, beschermd wonen, schulden, werkloosheid, mijn arbeidsbeperking

Nadere informatie

Vlucht AVI AVI. Ineke Kraijo Veerle Hildebrandt. Kraijo - Hildebrandt Vlucht De Vier Windstreken. De Vier Windstreken AVI

Vlucht AVI AVI. Ineke Kraijo Veerle Hildebrandt. Kraijo - Hildebrandt Vlucht De Vier Windstreken. De Vier Windstreken AVI AVI E4* Alcoholisme, ruzie, bang zijn Midden in de nacht rinkelt de telefoon. Anna weet wat dat betekent. Ze moet vluchten, alweer. Ze rent de donkere nacht in. De volgende dag valt Anna in de klas in

Nadere informatie

Cambriana online hulpprogramma

Cambriana online hulpprogramma Dit is deel 1 van het online hulpprogramma van Cambriana. Verwerking van een scheiding 'Breaking up is hard to do' Neil Sedaka Een scheiding is een van de pijnlijkste ervaringen die je kunt meemaken in

Nadere informatie

Methodisch werken binnen Lang Verblijf. woonzorg en dagbesteding

Methodisch werken binnen Lang Verblijf. woonzorg en dagbesteding Methodisch werken binnen Lang Verblijf woonzorg en dagbesteding 1 Inhoudsopgave 1. Inleiding 3 2. Gentle Teaching 4 Middelen 5 Voor wie is Gentle Teaching? 5 3. Competentievergrotend werken 6 Middelen

Nadere informatie

REINAERDE Reinaerde Kijker

REINAERDE Reinaerde Kijker REINAERDE Reinaerde Kijker Jaargang 9 december 2012 Nummer 59 Het verhaal van Ed Ed is 65 jaar. Hij woont in IJsselstein. Ed heeft veel meegemaakt in zijn leven. Dat waren niet allemaal leuke dingen. Zo

Nadere informatie

Help, mijn papa en mama gaan scheiden!

Help, mijn papa en mama gaan scheiden! Help, mijn papa en mama gaan scheiden! Joep ligt in bed. Hij houdt zijn handen tegen zijn oren. Beneden hoort hij harde boze stemmen. Papa en mama hebben ruzie. Papa en mama hebben vaak ruzie. Ze denken

Nadere informatie

Een nieuwe generatie Disney-schurken

Een nieuwe generatie Disney-schurken 17 SEPTEMBER 2015 TV Een nieuwe generatie Disney-schurken 19 fden nog lang Door Menno Woudt - En ze lee ookje. Maar hoe en gelukkig. Zo eindigt elk spr echt verder? gaan al die verhalen eigenlijk scendants

Nadere informatie

Vogelgriep. Auteur: Chris Vegter Illustraties: Dirk van der Maat. Boekverslag van:... Klas:...

Vogelgriep. Auteur: Chris Vegter Illustraties: Dirk van der Maat. Boekverslag van:... Klas:... Vogelgriep Auteur: Chris Vegter Illustraties: Dirk van der Maat Boekverslag van:... Klas:... 2 Lees dit boek lekker rustig door. Beantwoord iedere keer als je een hoofdstuk uitgelezen hebt de vragen die

Nadere informatie

Die nacht draait Cees zich naar me toe. In het donker voel ik heel zachtjes zijn lippen op mijn wang.

Die nacht draait Cees zich naar me toe. In het donker voel ik heel zachtjes zijn lippen op mijn wang. Vanavond ga ik mijn man vertellen dat ik bij hem wegga. Na het eten vertel ik het hem. Ik heb veel tijd besteed aan het maken van deze laatste maaltijd. Met vlaflip toe. Ik hoop dat de klap niet te hard

Nadere informatie

HET VERHAAL VAN KATRIN

HET VERHAAL VAN KATRIN HET VERHAAL VAN KATRIN Katrin begon heroïne te gebruiken toen ze ongeveer 12 was. In het begin deed ze dat nog af en toe. We hadden er niet genoeg geld voor. Door een ingrijpende gebeurtenis ging ze steeds

Nadere informatie

Pannenkoeken met stroop

Pannenkoeken met stroop Pannenkoeken met stroop Al een maand lang zegt Yvonne alleen maar nee. Heb je je best gedaan op school? Nee. Was het leuk? Nee. Heb je nog met iemand gespeeld? Nee. Heb je lekker gegeten? Nee. Heb je goed

Nadere informatie

Woorden en Beelden voor Kinderen

Woorden en Beelden voor Kinderen Woorden en Beelden voor Kinderen Mama en Aaron waren 1 jaar gelukkig samen toen ze een zoontje kregen, Nico. Toen Nico 1,5 jaar was besloten mama en Aaron om niet meer bij elkaar te blijven omdat ze veel

Nadere informatie

Eén ding is nodig. Deze geschiedenis kun je lezen in Lukas 10 : 38 42.

Eén ding is nodig. Deze geschiedenis kun je lezen in Lukas 10 : 38 42. Eén ding is nodig Deze geschiedenis kun je lezen in Lukas 10 : 38 42. We hebben met elkaar nagedacht over de wonderen die de Heere Jezus heeft gedaan toen Hij op de aarde was. Grote wonderen! Weet je t

Nadere informatie

Hulp en informatie om huiselijk geweld te stoppen. Help jezelf. Help de ander. 0900 1 26 26 26 5 cent per minuut. www.huiselijkgeweldhollandsmidden.

Hulp en informatie om huiselijk geweld te stoppen. Help jezelf. Help de ander. 0900 1 26 26 26 5 cent per minuut. www.huiselijkgeweldhollandsmidden. Hulp en informatie om huiselijk geweld te stoppen Help jezelf. Help de ander. 0900 1 26 26 26 5 cent per minuut www.huiselijkgeweldhollandsmidden.nl Huiselijk geweld stopt nooit vanzelf Misschien wil je

Nadere informatie

HET ANTI-PEST-BELEID VAN ONZE SCHOOL

HET ANTI-PEST-BELEID VAN ONZE SCHOOL Stationsstraat 81 3370 Boutersem 016/73 34 29 www.godenotelaar.be email: directie.nobro@gmail.com bs.boutersem@gmail.com HET ANTI-PEST-BELEID VAN ONZE SCHOOL 1. Het standpunt van de school: Pesten is geen

Nadere informatie

Familiebeleid Zorgen voor een ander, zorg voor uzelf

Familiebeleid Zorgen voor een ander, zorg voor uzelf Familiebeleid Zorgen voor een ander, zorg voor uzelf Vincent van Gogh voor geestelijke gezondheidszorg Contactgegevens voor familieleden / naasten Uw familielid of naaste is in behandeling op locatie Afdeling

Nadere informatie

Relaties. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.

Relaties. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo. Relaties HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.org Relaties kunnen een belangrijke rol spelen bij het omgaan

Nadere informatie

Bewust Omgaan met een Verslaving

Bewust Omgaan met een Verslaving Bewust Omgaan met een Verslaving Dit stuk biedt enkele handvatten om bewust te leren omgaan met je verslaving. Misschien denk je op dit punt wel dat je er niet mee om wil léren gaan, maar dat je er gewoon

Nadere informatie

Samenstelling tekst Beppie Brood (teamleider ATC s Amstelduin) Monique van Kollenburg (trainer ATC Amstelduin)

Samenstelling tekst Beppie Brood (teamleider ATC s Amstelduin) Monique van Kollenburg (trainer ATC Amstelduin) Samenstelling tekst Beppie Brood (teamleider ATC s Amstelduin) Monique van Kollenburg (trainer ATC Amstelduin) Lay-out Bob Snel (trainer ATC Amstelduin) Document Versie maart 2007 Meer informatie E-mail:

Nadere informatie

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S 2 Ik en autisme In het vorige hoofdstuk is verteld over sterke kanten die mensen met autisme vaak hebben. In dit hoofdstuk vertellen we over autisme in het algemeen. We beginnen met een stelling. In de

Nadere informatie

Plak jij een etiket op mensen?

Plak jij een etiket op mensen? Plak jij een etiket op mensen? Een vooroordeel is erger dan je denkt 1 Iedereen ziet er verschillend uit. Er zijn geen twee mensen precies hetzelfde. Iedereen is anders Iedereen is anders. Bekijk de kinderen

Nadere informatie

Alleen als uw kind zich veilig voelt, kan het worden wie het is

Alleen als uw kind zich veilig voelt, kan het worden wie het is Beste ouders en verzorgers. Voor de vakantie zijn we begonnen met een aanpak om het op en rond onze school voor kinderen nog veiliger te maken. Nu, na de vakantie, pakken we de draad met veel élan weer

Nadere informatie

Met wie kan jij dan praten? Een brochure voor kinderen van 7 tot 11 jaar

Met wie kan jij dan praten? Een brochure voor kinderen van 7 tot 11 jaar Als je moeder naar een psychiatrisch ziekenhuis moet... of je vader naar een psychiater... Met wie kan jij dan praten? Een brochure voor kinderen van 7 tot 11 jaar Deze brochure werd - met toestemming

Nadere informatie

Schizofrenie. Leven in een andere wereld. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over schizofrenie

Schizofrenie. Leven in een andere wereld. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over schizofrenie ggz voor doven & slechthorenden Schizofrenie Leven in een andere wereld Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over schizofrenie Herkent u dit? Denkt u wel eens dingen te zien

Nadere informatie

Copyright Marlou en Anja Alle rechten voorbehouden Opeenrijtje.com info@opeenrijtje.com 3.0 [2]

Copyright Marlou en Anja Alle rechten voorbehouden Opeenrijtje.com info@opeenrijtje.com 3.0 [2] Copyright Marlou en Anja Alle rechten voorbehouden Opeenrijtje.com info@opeenrijtje.com 3.0 [2] Voorwoord Voor je ligt het e-book: Praktisch en Positief Opvoeden met structuur van de PEPmethode. Op basis

Nadere informatie

Presentatie Tranzo Zorgsalon 29 november 2012 Christine Kliphuis

Presentatie Tranzo Zorgsalon 29 november 2012 Christine Kliphuis Presentatie Tranzo Zorgsalon 29 november 2012 Christine Kliphuis Geachte dames en heren, Zelfredzaamheid is een mooi en positief begrip. Immers, elk kind wil dingen zelf leren doen, jezelf kunnen redden

Nadere informatie

Kaartspel: Roze in de (ouderen)zorg

Kaartspel: Roze in de (ouderen)zorg Naam Kaartspel: Roze in de (ouderen)zorg Inleiding Niet alleen LHB-ers zelf vinden het lastig om over hun seksualiteit of seksuele identiteit te praten. Dat geldt ook voor veel studenten en ervaren professionals

Nadere informatie

Borderline. Als gevoelens en gedrag snel veranderen. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline

Borderline. Als gevoelens en gedrag snel veranderen. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline ggz voor doven & slechthorenden Borderline Als gevoelens en gedrag snel veranderen Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline Herkent u dit? Bij iedereen gaat wel

Nadere informatie

Speciale editie Tijdschrift met alle informatie over het congres Vrienden Maken

Speciale editie Tijdschrift met alle informatie over het congres Vrienden Maken speciale editie 2008 vriendinnen 29 Speciale editie Tijdschrift met alle informatie over het congres Vrienden Maken Zo maak je vrienden bladzijde 3 Zo blijf je vrienden bladzijde 10 Geef je op voor het

Nadere informatie

U leert in deze les "toestemming vragen". Toestemming vragen is vragen of u iets mag doen.

U leert in deze les toestemming vragen. Toestemming vragen is vragen of u iets mag doen. TOESTEMMING VRAGEN les 1 spreken inleiding en doel U leert in deze les "toestemming vragen". Toestemming vragen is vragen of u iets mag doen. Bij toestemming vragen is het belangrijk dat je het op een

Nadere informatie

veeg de tranen van me weg. Ik kijk nog eens rond en er valt een hoop spanning van me af. Er komt zelfs een kleine glimlach op me gezicht terug.

veeg de tranen van me weg. Ik kijk nog eens rond en er valt een hoop spanning van me af. Er komt zelfs een kleine glimlach op me gezicht terug. Het DOC Ik kruip in één van de buikpijn terwijl ik in bed lig. Mijn gedachten gaan uit naar de volgende dag. Ik weet wat er die dag staat te gebeuren, maar nog niet hoe dit zal uitpakken. Als ik hieraan

Nadere informatie

WAAROM DIT BOEKJE? VERBODEN

WAAROM DIT BOEKJE? VERBODEN WAAROM DIT BOEKJE? Dit boekje gaat over seksuele intimidatie op het werk. Je hebt te maken met seksuele intimidatie als een collega je steeds aanraakt. Of steeds grapjes maakt over seks. Terwijl je dat

Nadere informatie

Gevaarlijke liefde. Weet jij wie die jongen is? Zit hij ook bij ons op school? Mooi hè, Kim? Maar wel duur! Ik geloof dat hij Ramon heet!

Gevaarlijke liefde. Weet jij wie die jongen is? Zit hij ook bij ons op school? Mooi hè, Kim? Maar wel duur! Ik geloof dat hij Ramon heet! Gevaarlijke liefde Gevaarlijke liefde In de pauze Mooi hè, Kim? Maar wel duur! Weet jij wie die jongen is? Zit hij ook bij ons op school? Als je verliefd wordt ben je in de wolken. Tegelijk voel je je

Nadere informatie

Iedereen heeft een verhaal

Iedereen heeft een verhaal informatie voor jongeren Iedereen heeft een verhaal > Goed om te weten als je tijdelijk naar JJC gaat Iedereen heeft een eigen verhaal. Veel verhalen gaan over waarom het niet allemaal gelopen is zoals

Nadere informatie

Werkboek Het is mijn leven

Werkboek Het is mijn leven Werkboek Het is mijn leven Het is mijn leven Een werkboek voor jongeren die zelf willen kiezen in hun leven. Vul dit werkboek in met mensen die je vertrouwt, bespreek het met mensen die om je geven. Er

Nadere informatie

voor jongeren Stap voor stap zelfstandig Wat betekent beschermd en begeleid wonen bij RIBW AVV voor jou?

voor jongeren Stap voor stap zelfstandig Wat betekent beschermd en begeleid wonen bij RIBW AVV voor jou? voor jongeren Stap voor stap zelfstandig Wat betekent beschermd en begeleid wonen bij RIBW AVV voor jou? WAT JE IN DEZE BROCHURE LEEST 1 RIBW AVV in het kort 2 Zo gaan we met jou aan de slag 3 Behandeling

Nadere informatie

Zelfmoordgedachten. Praat over wat je denkt, voelt, ervaart. Praten lucht op.

Zelfmoordgedachten. Praat over wat je denkt, voelt, ervaart. Praten lucht op. Zelfmoordgedachten Praat over wat je denkt, voelt, ervaart. Praten lucht op. Alles over zelfmoordgedachten Zelfmoordlijn 1813 Die kan je bellen, chatten of mailen als je aan zelfdoding denkt. Op de website

Nadere informatie

Rivka voelt tranen in haar ogen. Vader aait over haar wang. Hij zegt: Veel plezier, prinsesje. Vergeet je nooit wie je bent? Dan draait vader zich

Rivka voelt tranen in haar ogen. Vader aait over haar wang. Hij zegt: Veel plezier, prinsesje. Vergeet je nooit wie je bent? Dan draait vader zich 1942-1943 1 Rivka! Het is tijd om te gaan!, roept vader. Rivka is blij. Ze gaat logeren. Ze weet niet bij wie. En ze weet ook niet hoe lang. Maar ze heeft er wel zin in. Vader heeft gezegd: Je gaat in

Nadere informatie

Gezinspsychiatrie in Beilen

Gezinspsychiatrie in Beilen informatie voor kinderen Gezinspsychiatrie in Beilen Dagbehandeling, kliniek en centrum voor gezinshereniging www.ggzdrenthe.nl Met het hele gezin in behandeling Jouw gezin komt misschien in behandeling

Nadere informatie

Noach bouwt een ark Genesis 6-8

Noach bouwt een ark Genesis 6-8 2 Noach bouwt een ark Genesis 6-8 Het is niet fijn meer op de aarde. De mensen maken ruzie, ze vechten en ze zijn God vergeten. Maar er is één man die anders is. Dat is Noach. Op een dag praat God met

Nadere informatie

HANDIG EEN BIJTEND KONIJN

HANDIG EEN BIJTEND KONIJN l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n HANDIG EEN BIJTEND KONIJN OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN HIER LEES JE HANDIGE INFORMATIE OVER BIJTENDE KONIJNEN. JE KUNT

Nadere informatie

Verslaving. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over verslaving. Als iemand niet meer zonder... kan

Verslaving. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over verslaving. Als iemand niet meer zonder... kan ggz voor doven & slechthorenden Verslaving Als iemand niet meer zonder... kan Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over verslaving Herkent u dit? Veel mensen gebruiken soms

Nadere informatie

Openingsgebeden INHOUD

Openingsgebeden INHOUD Openingsgebeden De schuldbelijdenis herzien Openingsgebeden algemeen Openingsgebeden voor kinderen Openingsgebeden voor jongeren INHOUD De schuldbelijdenis herzien De schuldbelijdenis heeft in de openingsritus

Nadere informatie

De MS van Tess Als elke dag onzeker is

De MS van Tess Als elke dag onzeker is Morgen gaan we naar de huisarts, zegt haar moeder s middags. Ik weet niet wat er met je is. Je bent zo moe de laatste tijd. En nu heb je ook nog last van je oog. De juf zegt dat ik misschien een bril moet,

Nadere informatie

Iedereen heeft een eigen verhaal

Iedereen heeft een eigen verhaal informatie voor ouders Iedereen heeft een eigen verhaal > Goed om te weten als uw kind tijdelijk bij JJC verblijft Uw zoon of dochter gaat tijdelijk naar JJC in Den Haag. Wij gaan uw kind intensief begeleiden

Nadere informatie

Het tweede avontuur van Broer Vos en Broer Konijn

Het tweede avontuur van Broer Vos en Broer Konijn Het tweede avontuur van Broer Vos en Broer Konijn Oom Remus bron. Z.n., z.p. ca. 1950 Zie voor verantwoording: http://www.dbnl.org/tekst/remu001twee01_01/colofon.php 2010 dbnl / erven J.C. Harries 2 [Het

Nadere informatie

Als je ouders uit elkaar gaan, zit je met heel wat vragen.

Als je ouders uit elkaar gaan, zit je met heel wat vragen. Als je ouders uit elkaar gaan, zit je met heel wat vragen. Kan ik kiezen bij wie ik ga wonen? Is het mijn schuld? Ben ik verplicht om op bezoek te gaan bij papa of mama? Waarom hebben mijn ouders elk een

Nadere informatie

GGzE centrum psychotische stoornissen. Act. Zorg bij de eerste psychose. Informatie voor cliënten >>

GGzE centrum psychotische stoornissen. Act. Zorg bij de eerste psychose. Informatie voor cliënten >> GGzE centrum psychotische stoornissen Act Zorg bij de eerste psychose Informatie voor cliënten >> Uw klachten de baas en het dagelijks leven weer oppakken GGzE centrum psychotische stoornissen geeft behandeling

Nadere informatie

ik? Houd je spreekbeurt over GGNet

ik? Houd je spreekbeurt over GGNet ik? Houd je spreekbeurt over GGNet 1 Houd je spreekbeurt over GGNet Krijg je zelf hulp van GGNet Jeugd? Of je vader/moeder/broer(tje)/zus(je) of iemand anders die je kent? Werkt één van je ouders bij GGNet?

Nadere informatie

Het Rosie Pr0ject. in makkelijke taal. Graeme Simsion

Het Rosie Pr0ject. in makkelijke taal. Graeme Simsion Het Rosie Pr0ject in makkelijke taal Graeme Simsion Dit boek heeft het keurmerk Makkelijk Lezen 1 Mijn naam is Don Tillman. Ik ben professor op een universiteit in Australië. Daar werk ik al tien jaar.

Nadere informatie

5 manieren om je eigen pad te bewandelen

5 manieren om je eigen pad te bewandelen 5 manieren om je eigen pad te bewandelen Hierbij het nieuwe artikel met als onderwerp: 5 manieren om je eigen pad te bewandelen. Het is geschreven door wandelcoach Tineke Franssen. Tineke wandelt al een

Nadere informatie

Jouw Belang Jouw ouders bespreken gezamenlijk over én met jou wat jouw belang is. Zodat jouw ouders

Jouw Belang Jouw ouders bespreken gezamenlijk over én met jou wat jouw belang is. Zodat jouw ouders - Dit basis Kindplan kan als onderdeel worden ingevoegd in het ouderschapsplan of los worden gebruikt door ouders al dan niet met hulp van een professional - Ouders ga na de eerste afspraak met een professional

Nadere informatie

Wat je voelt is wat je denkt! De theorie van het rationeel denken

Wat je voelt is wat je denkt! De theorie van het rationeel denken Wat je voelt is wat je denkt! De theorie van het rationeel denken Mensen zoeken hulp omdat ze overhoop liggen met zichzelf of met anderen. Dit kan zich op verschillende manieren uiten. Sommige mensen worden

Nadere informatie

Eerste nummer. Op kamers Eerst durfde ik de woonkamer niet naar binnen. Eetfobie. Het was moeilijk om te zien dat mijn nichtje van 5 meer at dan ik.

Eerste nummer. Op kamers Eerst durfde ik de woonkamer niet naar binnen. Eetfobie. Het was moeilijk om te zien dat mijn nichtje van 5 meer at dan ik. juni 2014 Op kamers Eerst durfde ik de woonkamer niet naar binnen. Eetfobie Eerste nummer Het was moeilijk om te zien dat mijn nichtje van 5 meer at dan ik. INHOUD juni 2014 Eten als een kind Op kamers

Nadere informatie

Eerst wat algemene gegevens. Vragen over je lichaam. 1. In welke klas zit je?

Eerst wat algemene gegevens. Vragen over je lichaam. 1. In welke klas zit je? Eerst wat algemene gegevens. 1. In welke klas zit je? 2. Bij wie woon je de meeste dagen van de week? Je mag één antwoord geven. Ik woon: Bij mijn vader en moeder (samen) Ongeveer de helft van de tijd

Nadere informatie

De mantelzorg DER LIEFDE

De mantelzorg DER LIEFDE De mantelzorg DER LIEFDE Ongeveer 3,5 miljoen Nederlanders zorgen onbetaald en langdurig voor een chronisch zieke, gehandicapte of hulpbehoevende partner of familielid. Ook op de HAN zijn veel medewerkers

Nadere informatie

Gebruikersgids jeugdigen met een licht verstandelijke beperking. Algemene informatie Informatie per zorgzwaartepakket (ZZP)

Gebruikersgids jeugdigen met een licht verstandelijke beperking. Algemene informatie Informatie per zorgzwaartepakket (ZZP) Gebruikersgids jeugdigen met een licht verstandelijke beperking Algemene informatie Informatie per zorgzwaartepakket (ZZP) Inhoud Samenvatting 3 Over welke problemen gaat het? 3 Voorbeelden 3 Welke hulp

Nadere informatie

Handvatten Interventie GEZAMENLIJK HUISBEZOEK bij complexe palliatieve thuiszorg

Handvatten Interventie GEZAMENLIJK HUISBEZOEK bij complexe palliatieve thuiszorg INHOUDSOPGAVE 1. Het initiatief tot een gezamenlijk huisbezoek: wie en wanneer? Pagina 1 2. Voorbereiding van het gezamenlijk huisbezoek Pagina 1 3. Uitvoering van het gezamenlijk huisbezoek / het gesprek

Nadere informatie

De twee zaken waarover je in dit boek kunt lezen, zijn de meest vreemde zaken die Sherlock Holmes ooit heeft opgelost.

De twee zaken waarover je in dit boek kunt lezen, zijn de meest vreemde zaken die Sherlock Holmes ooit heeft opgelost. Sherlock Holmes was een beroemde Engelse privédetective. Hij heeft niet echt bestaan. Maar de schrijver Arthur Conan Doyle kon zo goed schrijven, dat veel mensen dachten dat hij wél echt bestond. Sherlock

Nadere informatie

Thuis in de Hoeksche Waard

Thuis in de Hoeksche Waard 1 Thuis in de Hoeksche Waard 2 De rust en ruimte van de Hoeksche Waard is onze plek, ons thuis. Hier betekenen wij al bijna vijftig jaar met kleinschalige zorg iets groots in het persoonlijke leven van

Nadere informatie

Als je vader of moeder psychiatrische problemen heeft... Wat gebeurt er dan met jou?

Als je vader of moeder psychiatrische problemen heeft... Wat gebeurt er dan met jou? Als je vader of moeder psychiatrische problemen heeft... Wat gebeurt er dan met jou? Een brochure voor jongeren van 12 tot 15 jaar Deze brochure werd - met toestemming - gemaakt naar het model van de Nederlanse

Nadere informatie

Persona s zorgtechnologie ouderenzorg Tangenborgh najaar 2015

Persona s zorgtechnologie ouderenzorg Tangenborgh najaar 2015 Persona s zorgtechnologie ouderenzorg Tangenborgh najaar 2015 Mevrouw van de Berg intramurale zorg bewoner Heidehiem Kim de Jong EVV-er Anna de Vries - medewerker verzorging intramurale zorg en thuiszorg

Nadere informatie

Wier. Behandelcentrum voor mensen die moeilijk leren, met gedragsproblemen en/of psychiatrische problemen. Patiënten & familie

Wier. Behandelcentrum voor mensen die moeilijk leren, met gedragsproblemen en/of psychiatrische problemen. Patiënten & familie Wier Behandelcentrum voor mensen die moeilijk leren, met gedragsproblemen en/of psychiatrische problemen Patiënten & familie 2 Voor wie is Wier? Wier is er voor mensen vanaf achttien jaar (en soms jonger)

Nadere informatie