Samenwerkingsverbanden tussen bedrijfsleven en hoger onderwijs: wat zijn de mogelijkheden voor facility sharing?

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Samenwerkingsverbanden tussen bedrijfsleven en hoger onderwijs: wat zijn de mogelijkheden voor facility sharing?"

Transcriptie

1 Masterthesis ASRE-MSRE Samenwerkingsverbanden tussen bedrijfsleven en hoger onderwijs: wat zijn de mogelijkheden voor waarde maatschappelijke functie kennis uitwisseling efficiency motieven efficiency kennisuitwisseling maatschappelijke functie September 2004 Opgesteld door: Gertjan Harder Begeleiders: drs. R.E.F.A. Crassee MRE FRICS (ASRE MSRE) Ir. E.P. Deiman MRE (Brink Groep)

2 facility sharing Inhoudsopgave Inhoudsopgave 01 DE ONDERZOEKSVRAAG Inleiding Achtergrond Definitie van de onderzoeksvraag Het doel van het onderzoek De gehanteerde werkwijze De definitie van facility sharing De opbouw van dit onderzoek Leeswijzer voor de snelle lezer 10 DEEL I: SAMENWERKINGSVERBANDEN 1 02 DE THEORIE VAN DE KENNISECONOMIE Achtergrond en doelstelling Losing momentum Netwerken Clusters Het proces van internationale arbeidsdeling Sociaal-maatschappelijke aspecten De vier innovatieve krachten in de Nederlandse economie Samenvatting en bevindingen DE PUBLIEKE SECTOR Achtergrond en doelstelling De rol van de overheid Het innovatiebeleid Een passend kader voor ondernemerschap Hoger onderwijs Ontwikkelingen in het hoger onderwijs de innovatieve universiteit Het wetenschappelijk onderzoek Ontwikkelingen in het wetenschappelijk onderzoek Sociaal-maatschappelijke aspecten in het hoger onderwijs en wetenschappelijk onderzoek Samenvatting en bevindingen 32 Blad i 1

3 facility sharing Inhoudsopgave 04 DE PRIVATE SECTOR Achtergrond en doelstelling De rol van grote en kleine ondernemingen Ontwikkelingen in R&D bij bedrijven Specifieke kenmerken van het bedrijfsleven in Nederland Een theoretische verkenning van samenwerkingsverbanden en clustervorming in Nederland Ruimtelijke patronen in innovatie De belangrijkste vestigingsplaatsfactoren voor R&D Ontwikkelingen in de ruimtelijke patronen van innovatie Sociaal-maatschappelijke aspecten in het bedrijfsleven Samenvatting en bevindingen CONCLUSIES VOOR HET ONDERZOEK NAAR SAMENWERKINGSVERBANDEN Achtergrond Wat zijn de samenwerkingsvormen en de bijbehorende kenmerken in de context van de verwachte economische ontwikkelingen? Welke ontwikkelingen en ruimtelijke patronen zijn waarneembaar in innovatie? Hoe functioneren samenwerkingsverbanden in de huidige economische situatie en wat zijn de kenmerken? Wat zijn de potentiële doelgroepen voor facility sharing op basis van de verwachte economische ontwikkelingen? Uitgangspunten en randvoorwaarden bij de ontwikkeling van concepten voor facility sharing 63 DEEL II: FACILITY SHARING 1 06 FACILITY SHARING, EEN KWALITATIEVE ANALYSE Achtergrond en doelstelling Typen faciliteiten Kenmerken aanbodzijde Kenmerken vraagzijde Organisatorische aspecten Dienstverlening, kwaliteit en contractvorming Prijsvorming 14 Blad i 2

4 facility sharing Inhoudsopgave De geografische schaal van het verzorgingsgebied Samenvatting en bevindingen FACILITY SHARING, DE HUIDIGE MARKT Achtergrond en doelstelling Ervaringen met facility sharing Het belang van facility sharing Marktbenadering aanbodzijde Marktbenadering vraagzijde De wijze waarop vraag en aanbod samenkomen De transparantie van de markt Sociaal-maatschappelijke aspecten: hoger onderwijs versus het bedrijfsleven Concepten voor facility sharing De omvang van de markt Samenvatting en bevindingen FACILITY SHARING, DE MOGELIJKHEDEN Achtergrond en doelstelling De mogelijkheden voor facility sharing De rol van intermediairs De voordelen van facility sharing De meerwaarden van facility sharing De knelpunten bij facility sharing De aandachtspunten voor facility sharing De investeringsbereidheid van partijen Samenvatting en bevindingen CONCLUSIES VOOR HET ONDERZOEK NAAR FACILITY SHARING Achtergrond Op welke wijze functioneert facility sharing in de huidige situatie? Hoe werkt de markt voor facility sharing in de huidige situatie? Wat zijn de mogelijkheden naar de toekomst voor Wat is de (investerings)bereidheid van partijen? Wat zijn de mogelijke concepten en de bijbehorende voorwaarden? 58 Blad i 3

5 facility sharing Inhoudsopgave DEEL III: INTEGRALE BESCHOUWING 1 10 INTEGRALE BESCHOUWING Achtergrond De definitie van facility sharing Een macrobeeld De huidige markt De mogelijkheden voor facility sharing 7 BIJLAGEN 1 BIJLAGE I: HET INNOVATIEBELEID VAN DE OVERHEID Achtergrond Innovatie Drie hoofdlijnen van het innovatiebeleid Versterken van het innovatieklimaat Dynamiek: naar meer bedrijven die innoveren Benutten van innovatiekansen door focus en massa op strategische innovatiegebieden Samenhang in beleid 11 BIJLAGE II: OVERZICHT VAN UNIVERSITEITEN 13 BIJLAGE III: OORZAKEN VOOR DE ACHTERSTAND IN PRIVATE R&D UITGAVEN 14 BIJLAGE IV: ORGANISATIEVORMEN VAN R&D 15 BIJLAGE V: EEN THEORETISCHE VERKENNING VAN SAMENWERKINGSVERBANDEN EN CLUSTERVORMING IN NEDERLAND 19 BIJLAGE VI DE GEOGRAFISCHE CLUSTERING VAN DE ECONOMIE 23 BIJLAGE VII: RUIMTELIJKE PATRONEN IN INNOVATIE 26 BIJLAGE VIII: VESTIGINGSFACTOREN BIJ R&D 33 Blad i 4

6 facility sharing Inhoudsopgave BIJLAGE IX: FACILITY SHARING, EEN KWALITATIEVE ANALYSE Inleiding en achtergrond Typen faciliteiten Kenmerken aanbodzijde Kenmerken vraagzijde Organisatorische aspecten Prijsvorming 51 BIJLAGE X: FACILITY SHARING, DE MOGELIJKHEDEN De voordelen van facility sharing De knelpunten bij facility sharing 57 LITERATUURLIJST 61 OVERZICHT GEINTERVIEWDE PERSONEN 67 Blad i 5

7 Onderzoeksvraag 01 DE ONDERZOEKSVRAAG Inleiding In 2000 hebben de landen van de Europese Gemeenschap in Lissabon uitgesproken dat Europa in 2010 één van de vooraanstaande kenniseconomieën in de wereld moet zijn. Nederland heeft voor zichzelf daaraan toegevoegd dat zij op dit gebied in Europa één van de koplopers wil zijn. Tot en met 2000 heeft de Nederlandse economie goed gepresteerd met een hoge economische groei, werkgelegenheidsgroei en een forse afname van de werkloosheid. De ontwikkelingen in de laatste jaren zijn een bron van grote zorg. Door Michael Porter 1 is er opgewezen dat het Nederlandse economiemodel zijn langste tijd wel heeft gehad. Kenmerken van het Nederlandse model zijn een gematigd loonbeleid en een hoge mate van kostenefficiency. Hiermee werd een goed zakenklimaat gerealiseerd. Door de globalisering van de economie ontstaat concurrentie van landen met lagere lonen zoals het voormalige Oostblok en China. Als gevolg daarvan moet het Nederlandse bedrijfsleven mee in een internationale concurrentieslag. Een hoogwaardige kwaliteit van producten en diensten wordt een steeds meer bepalende concurrentiefactor. Voor bedrijven is het van belang voortdurend nieuwe producten te ontwikkelen, te vermarkten, te verbeteren of nieuwe productiemethoden te introduceren om aan de steeds sneller veranderende wensen van afnemers en consumenten te voldoen 2. Doordat technologische ontwikkelingen in snel tempo plaatsvinden worden de risico s als gevolg daarvan steeds groter en markten complexer. Daarom is samenwerking geboden met concurrenten, toeleveranciers, afnemers en kennisinstellingen 3. Kennis treedt daarbij steeds meer op als een dominante economische variabele 4. Innovatie en de aan het product toegevoegde waarde zijn de belangrijkste concurrentiefactoren. Welvaart wordt daarmee in belangrijke mate afhankelijk van innovatie en kennis Achtergrond In de aanloop naar de afgelopen kabinetsformatie hebben diverse maatschappelijke organisaties het belang van investeren in de kenniseconomie en de noodzaak van meer excellent onderwijs en onderzoek, ondernemerschap aan hogescholen en universiteiten en innovatie in het bestaande bedrijfsleven benadrukt. Ter wille van de benodigde integrale aanpak is een Innovatieplatform opgericht, waarbij de bij onderwijs en innovatiebeleid betrokken ministers en vertegenwoordigers van relevante 1 The Innovation Lecture, Michael F. Porter, december Cluster specialisation patterns and innovation styles, N. Van den Hove, Th. Roelandt en Th. Grosfeld, Four sources of innovation and stimulation of growth in the Dutch economy, William J. Baumol, september De pijlers onder de kenniseconomie, Centraal Planbureau, 2002 Blad 1

8 Onderzoeksvraag maatschappelijke partijen (zoals bedrijfsleven en onderwijs- en kennisinstellingen) onder leiding van de minister-president plannen uitwerken voor de te volgen strategie voor kennisontwikkeling en exploitatie 5. Koepelorganisaties binnen het hoger onderwijs (VSNU, HBO-Raad) zijn reeds langere tijd volop bezig met het thema kenniseconomie, onder andere in de vorm van bijeenkomsten c.q. congressen. De nadruk op de kenniseconomie zal voor universiteiten en hogescholen nieuwe samenwerkingsverbanden met het bedrijfsleven met zich meebrengen; bestaande relaties zullen verder worden geïntensiveerd. Ingegeven door de toenemende nationale en internationale concurrentie alsmede de toenemende financiële druk vanuit de overheid, zijn universiteiten en hogescholen daarnaast momenteel druk doende met nieuwe onderlinge relaties. De HBO-sector heeft in de afgelopen jaren reeds diverse fusies meegemaakt. Een aantal instellingen kijkt nu naar universiteiten voor samenwerking (en vice versa); in enkele gevallen heeft deze samenwerking reeds vorm gekregen. Daarnaast zijn universiteiten ook bezig om onderling nieuwe samenwerkingsrelaties aan te gaan Definitie van de onderzoeksvraag De samenwerking tussen universiteiten, hogescholen en bedrijfsleven kan diverse vormen aannemen en in meer of mindere mate effect hebben op de huisvesting van de betreffende partijen, variërend van het delen van een locatie (gevestigd op hetzelfde grondgebied of in elkaars nabijheid) tot het gezamenlijk gebruik van voorzieningen (reductie van de exploitatiekosten van dure voorzieningen) of zelfs het samengaan en gezamenlijk huisvesten van bepaalde organisatie-onderdelen. In Nederland is nog weinig onderzoek uitgevoerd naar de mogelijkheden van het gezamenlijk gebruik van voorzieningen ofwel facility sharing. Daarom richt dit onderzoek zich op dit onderwerp. Naar aanleiding van het bovenstaande wordt de onderzoeksvraag als volgt gedefinieerd: Samenwerkingsverbanden tussen het bedrijfsleven en het hoger onderwijs: wat zijn de mogelijkheden voor Het begrip hoger onderwijs is voor het onderzoek ruim gedefinieerd, het omvat het HBO, de universiteiten en andere, door de overheid gefinancierde, kennisinstellingen. 5 Meedoen, meer werk, minder regels, Hoofdlijnenakkoord voor het kabinet CDA, VVD, D66, mei Blad 2

9 Onderzoeksvraag Het doel van het onderzoek Het doel van het onderzoek is drieledig, te weten: Het vaststellen van concepten waarbinnen facility sharing mogelijk is; Het vaststellen van de meerwaarden van facility sharing voor de verschillende, deelnemende, partijen; Het vaststellen van aandachtspunten voor de verdere ontwikkeling van facility sharing. Volgens de moderne theorieën van vastgoedontwikkeling 6 zijn vastgoed en de bijbehorende faciliteiten onderdeel van een business-concept dat een specifieke markt bediend. In abstracte zin is facility sharing dus een product met een eigen markt. Door het vaststellen van concepten waarbinnen facility sharing mogelijk is wordt inzage verkregen in de wijze waarop facility sharing in de markt mogelijk is. Door het benoemen van de meerwaarden wordt het mogelijk om facility sharing sterker te profileren in de markt. Verbetering van de aandachtspunten versterkt het product facility sharing in de markt De gehanteerde werkwijze Eén van de grondslagen bij het ontwikkelen van een concept is het marktonderzoek 7. Zo n marktonderzoek kent twee essentiële dimensies 8, te weten: Macroniveau (de markt) versus mesoniveau (facility sharing in het algemeen) of microniveau (de te delen faciliteit); Het heden versus de toekomst. De onderzoeksvraag kent twee aspecten: samenwerkingsverbanden en facility sharing. Facility sharing is in zekere zin een toegepaste vorm van samenwerking tussen partijen. Daarmee is in de onderzoeksvraag het macro- en mesoniveau te onderkennen, namelijk samenwerkingsverbanden als aspect van het macroniveau en facility sharing als aspect van het mesoniveau. In deze context zijn voor het onderzoek twee kernvragen gedefinieerd, te weten: Kernvraag 1: Hoe functioneren samenwerkingsverbanden tussen bedrijven onderling en tussen bedrijven en het hoger onderwijs in Nederland? 6 College Bert van Eekelen, PRC, 15 september 2003; Real Estate Development, Principles and Proces, Mike E. Miles, Gayle Berens, Marc A. Weiss, The Urban Land Institute, Real Estate Development, Principles and Proces, Mike E. Miles, Gayle Berens, Marc A. Weiss, The Urban Land Institute, Real Estate Development, Principles and Proces, Mike E. Miles, Gayle Berens, Marc A. Weiss, The Urban Land Institute, 2001 Blad 3

10 Onderzoeksvraag De samenwerkingsverbanden zijn binnen de kenniseconomie van belang om het innovatieproces te bespoedigen 9. Daarom zijn zij onderzocht in de context van de macro (economische) ontwikkelingen in Nederland. Om inzicht te verkrijgen in de huidige situatie en de verwachte toekomstige ontwikkelingen zijn een aantal deelvragen gedefinieerd, te weten: Wat zijn de samenwerkingsvormen en de bijbehorende kenmerken in de context van de verwachte economische ontwikkelingen: op welke wijze verwacht men dat de Nederlandse economie zich zal ontwikkelen, wat zijn de belangrijke aspecten daarbij en op welke wijze zullen samenwerkingsverbanden functioneren? Welke ontwikkelingen en ruimtelijke patronen zijn waarneembaar in innovatie: wat zijn de ontwikkelingen van R&D bij de universiteiten, onderzoeksinstellingen en het bedrijfsleven. Specialiseren regio s zich, vindt er clustervorming plaats, waar vestigen R&D-activiteiten zich en wat zijn de belangrijkste vestigingsfactoren? Hoe functioneren samenwerkingsverbanden in de huidige economische situatie en wat zijn de kenmerken: wat kenmerkt de huidige situatie, waar staan we ten opzichte van een kenniseconomie, op welke wijze wordt er samengewerkt en wat zijn de kenmerken van deze samenwerking? Wat zijn de potentiële doelgroepen voor facility sharing op basis van de verwachte economische ontwikkelingen: wie zijn de gebruikers en welke partijen bieden faciliteiten aan? Kernvraag 2: Op welke onderdelen en in welke vorm is facility sharing mogelijk? Voor facility sharing is het onderzoek op een vergelijkbare wijze uitgevoerd. Ook hier zijn de huidige situatie en de mogelijkheden voor de toekomst onderzocht. Daartoe zijn de volgende deelvragen gedefinieerd, te weten: Op welke wijze functioneert facility sharing in de huidige situatie: wat zijn de kwalitatieve kenmerken van de gebruikers en aanbieders en welke aspecten spelen een rol in de relatie tussen gebruikers en aanbieders? Hoe werkt de markt voor facility sharing in de huidige situatie: op welke wijze benaderen gebruikers en aanbieders de markt, hoe komen vraag en aanbod samen en welke concepten worden toegepast in de huidige markt? Wat zijn de mogelijkheden naar de toekomst voor facility sharing: wat zijn de verwachte ontwikkelingen in de huidige markt van facility sharing, wat zijn de voordelen en welke meerwaarden zijn te benoemen? Wat is de (investerings)bereidheid van partijen: welke partijen zijn bereid om te investeren in facility sharing? 9 The Innovation Lecture, Michael F. Porter, december 2001 Blad 4

11 Onderzoeksvraag Figuur 1.1: De aanpak van het onderzoek Aanpak onderzoek Probleemstelling: Samenwerkingsverbanden tussen bedrijfsleven en hoger onderwijs: wat zijn de mogelijkheden voor Voorbereiding Vaststellen kernvragen, omgeving en globaal onderzoek Theoretisch onderzoek - literatuur - interviews Deel I Hoe functioneren samenwerkingsverbanden tussen bedrijven onderling en tussen bedrijven en het hoger onderwijs in Nederland? Wat zijn de samenwerkingvormen en bijbehorende kenmerken in de context van de verwachte economische Welke ontwikkelingen en ruimtelijke patronen zijn waarneembaar in innovatie? Hoe functioneren samenwerkingsverbanden in de huidige economische situatie en wat zijn de Wat zijn de potentiele doelgroepen voor facility sharing op basis van de verwachte economische ontwikkelingen? kenmerken? ontwikkelingen? Resultaten vertalen naar kernvraagniveau en conclusies Wat zijn de mogelijkheden voor de kansen de bedreigingen de randvoorwaarden en uitgangspunten Praktijk onderzoek - literatuur - interviews Deel II Op welke onderdelen en in welke vorm is facility-sharing mogelijk? Op welke wijze functioneert facility sharing in de huidige situatie? Hoe werkt de markt voor facility sharing in de huidige situatie? Wat zijn de mogelijkheden naar de toekomst voor Wat is de (investerings-)bereidheid van partijen? Resultaten vertalen naar kernvraagniveau en conclusies Welke concepten voor facility sharing zijn mogelijk? de daadwerkelijke markt en de bijbehorende kenmerken de mogelijke concepten de meerwaarden en aandachtspunten Integrale beschouwing Conclusies en aanbevelingen Voor de twee gedefinieerde kernvragen is het onderzoek onderverdeeld in twee verschillende delen: het eerste deel is gericht op samenwerkingsverbanden, het tweede deel op de mogelijkheden voor facility sharing. Per deel zijn de bevindingen samengevat op een abstractieniveau dat behoort bij de Blad 5

12 Onderzoeksvraag verschillende deelvragen. Het eerste deel is afgesloten met randvoorwaarden en uitgangspunten voor de ontwikkeling van facility sharing. Het tweede deel is afgesloten met randvoorwaarden en uitgangspunten voor de ontwikkeling van concepten voor facility sharing. Het derde deel van het onderzoek bevat een integrale beschouwing, gebaseerd op de eerste twee onderzoeksdelen, met bevindingen en aanbevelingen voor concepten waarbinnen facility sharing mogelijk is of mogelijk kan zijn. Bij het beschrijven van het onderzoek is ervoor gekozen om delen van het daadwerkelijke onderzoek in de bijlagen op te nemen en de conclusies in de rapportage op te nemen. Dit om de lezer te plezieren: de structuur van het onderzoek blijft helder en de omvang van de rapportage is beperkter. Dit onderzoek is gebaseerd op een literatuurstudie en interviews met vertegenwoordigers van de TU Delft, het Ministerie van Economische Zaken, de Zernike Groep te Groningen, de Universiteit Twente en DSM te Geleen. Naast voornoemde bronnen heeft regelmatig terugkoppeling plaatsgevonden met de begeleiders van dit onderzoek, de heer drs. R.E.F.A. Crassee MRE FRICS namens de ASRE-MSRE opleiding en de heer ir. E.P. Deiman MRE namens de Brink Groep De definitie van facility sharing Facility sharing is een samenvoeging van twee begrippen, namelijk facilities en sharing. Facilities laten zich als volgt definiëren, te weten: Facilities zijn het samenspel van fysieke condities die het een organisatie mogelijk maken haar werkzaamheden uit te voeren 10. Volgens Jan Regterschot (1988) 11 zijn facilities op te delen in drie hoofdgroepen, namelijk: De huisvesting: het gebouw met zijn gebouwgebonden installaties dat de organisatie ter beschikking staat als onderdak voor het uitvoeren van haar activiteiten. Onder de huisvesting valt verder een aantal zaken dat samenhangt met het ter beschikking hebben van het pand zoals financiering, belastingen, heffingen en verzekeringen; De services: de voorzieningen die verbonden zijn aan het gebruik van huisvesting, het onderhoud van de huisvesting en de met de huisvesting samenhangende ondersteuning van de werkzaamheden. De belangrijkste zijn: energievoorziening, onderhoud van gebouw en installaties, schoonmaak, vuilafvoer, beveiliging, catering, postdistributie, goederentransport en het beheer van de huisvesting; 10 Facility management: het professioneel besturen van de kantoorhuisvesting, Jan Regterschot, Facility management: het professioneel besturen van de kantoorhuisvesting, Jan Regterschot, 1988 Blad 6

13 Onderzoeksvraag De middelen: de voorzieningen die nodig zijn voor de directe uitvoering van werkzaamheden in de organisatie. De belangrijkste zijn: apparatuur, inrichting en meubilair en data- en telecommunicatievoorzieningen. Een letterlijke vertaling van het begrip sharing luidt: het samen delen, het samen doen of het samen bijdragen aan. In een onderzoek van het Ministerie van Economische Zaken naar tien praktijkvoorbeelden van facility sharing 12 wordt facility sharing in een smalle en brede context gedefinieerd, te weten: Facility sharing in de smalle context: het tegen een adequate vergoeding benutten van bestaande onderzoeks- en testfaciliteiten bij onderzoeksinstellingen en het bedrijfsleven. Facility sharing in de brede context: het gebruik maken van de gehele infrastructuur voor kennisontwikkeling. Met andere woorden, niet alleen de apparaten maar ook het gekwalificeerde personeel en zelfs het interne expertisenetwerk maken onderdeel uit van de faciliteiten. Uit het onderzoek blijkt dat de motieven van de aanbieders de definitie van facility sharing voor een belangrijk deel bepalen. De mate van additionele ondersteuning vanuit de aanbieders is daarbij de sleutelfactor 13. Het primaire doel van facility sharing in de smalle context is het behalen van efficiencyvoordelen. Hier treffen we voorbeelden aan van het beschikbaar stellen van faciliteiten met een beperkte vorm van ondersteuning vanuit de aanbieder. Deze ondersteuning heeft dan vooral betrekking op het bedienen van de apparatuur, het verwerken van de verkregen (meet)gegevens en het eventueel meehelpen met het interpreteren van deze gegevens. In nagenoeg alle gevallen is vanwege de geavanceerdheid en complexiteit van de aangeboden apparatuur inzet van gekwalificeerd personeel bij de aanbieder nodig. Dit heeft te maken met de benodigde kennis en ervaring om de apparatuur te bedienen. De doelen van facility sharing in de brede context zijn kennisuitwisseling, het intensiveren van deze kennisuitwisseling en het profileren van een zekere maatschappelijke functie. Het vormt veelal een onderdeel van het beleid van de aanbieder op het gebied van kennisoverdracht of kennisuitwisseling. De verleende ondersteuning aan gebruikers gaat daarbij veel verder dan het bedienen van apparatuur en de aanlevering en interpretatie van de meetgegevens. Hier is veel meer sprake van samenwerking. 12 Facility sharing: 10 Nederlandse praktijkvoorbeelden, Bureau Bartels in opdracht van het Ministerie van Economische Zaken, december Facility sharing: 10 Nederlandse praktijkvoorbeelden, Bureau Bartels in opdracht van het Ministerie van Economische Zaken, december 2002 Blad 7

14 Onderzoeksvraag In de Innovatiebrief van oktober 2003 geeft de Rijksoverheid aan dat zij facility sharing actief wil stimuleren. Zowel bij publieke kennisinstellingen als bij grote bedrijven zijn hoogwaardige test- en onderzoeksfaciliteiten aanwezig die slechts ten dele worden benut. De Rijksoverheid wil bevorderen dat technostarters en bestaande MKB-bedrijven gebruik maken van deze aanwezige (en/of nog aan te schaffen) faciliteiten. Op deze manier krijgen de technostarters toegang tot hoogwaardige en dus dure faciliteiten die zij zelf niet kunnen aanschaffen. Bovendien wordt van facility sharing een positieve bijdrage verwacht aan een betere benutting van de publieke kennisinfrastructuur en vergroting van de R&D-samenwerking. Samenwerking is het sleutelwoord in het beleid van de overheid, samenwerking zal het innovatieproces bespoedigen. Samenvattend wordt een aantal motieven onderscheiden die bij facility sharing een rol spelen; efficiencyvoordelen, kennisontwikkeling en uitwisseling, een maatschappelijke functie en stimulering van R&D samenwerkingsverbanden. In de context van de twee hoofdelementen van de onderzoeksvraag, namelijk samenwerkingsverbanden en de mogelijkheden voor facility sharing, wordt facility sharing voor dit onderzoek als volgt gedefinieerd: Facility sharing: het tegen een adequate vergoeding benutten van bestaande onderzoeks- en testfaciliteiten bij onderzoeksinstellingen en het bedrijfsleven. Daarbij wordt gebruik gemaakt van de gehele infrastructuur voor kennisontwikkeling, kennisuitwisseling en het stimuleren van R&Dsamenwerking tussen kennisinstellingen en het bedrijfsleven. Niet alleen de apparatuur maar ook het gekwalificeerde personeel en zelfs het expertisenetwerk maken onderdeel uit van de aangeboden faciliteiten. Bij universiteiten, kennisinstellingen en enkele bedrijven is sprake van een grijs gebied met contractactiviteiten. De faciliteiten worden dan ingezet om externe opdrachten uit te voeren. De faciliteiten worden dan niet door derden gebruikt, maar voor derden ingezet. Op deze wijze behoren bijna alle roerende en onroerende goederen in Nederland tot het begrip facility sharing, een te breed kader. Daarom valt de inzet van faciliteiten bij contractresearch buiten de definitie van facility sharing en wordt derhalve niet tot facility sharing gerekend. Blad 8

15 Onderzoeksvraag De opbouw van dit onderzoek Deel I Samenwerkingsverbanden Deel I van het onderzoek omvat de hoofdstukken 2 tot en met 5. In hoofdstuk 2 is de theorie van de kenniseconomie beschreven. Het doel is om inzicht te verkrijgen in het functioneren van de kenniseconomie. Daarbij zijn de vier innovatieve krachten binnen de kenniseconomie vastgesteld. In de hoofdstukken 3 en 4 is de rol van de vier innovatie krachten beschreven. In hoofdstuk 3 komt de publieke sector aan de orde met de overheid, hoger onderwijs en het wetenschappelijk onderzoek. Aspecten zoals het beleid, de huidige situatie en ontwikkelingen zijn daartoe onderzocht. Doel is inzicht te verkrijgen in de rol van de overheid, het hoger onderwijs en het wetenschappelijk onderzoek. Hoofdstuk 4 richt zich op de private sector, namelijk het bedrijfsleven. Daartoe zijn zaken zoals de ontwikkeling van R&D, de specifieke kenmerken van verschillende typen ondernemingen en ruimtelijkinnovatieve aspecten onderzocht. Doel is inzicht te verkrijgen in de rol van het bedrijfsleven. In hoofdstuk 5 zijn de bevindingen van het onderzoek vertaald naar de verschillende, geformuleerde deelvragen. Daarbij is vastgesteld wat de mogelijkheden voor facility sharing zijn. Dit hoofdstuk is afgesloten met het vaststellen van de randvoorwaarden en uitgangspunten voor de ontwikkeling van facility sharing. Deel II Facility sharing Deel II van het onderzoek omvat de hoofdstukken 6 tot en met 9. In hoofdstuk 6 is de kwalitatieve analyse van de huidige markt van facility sharing beschreven. Het doel is inzicht te verkrijgen in vraag- en aanbodaspecten. Daartoe zijn zaken zoals kenmerken van vraag en aanbod onderzocht. Ook de specifieke elementen die een rol spelen bij vraag en aanbod zijn in dit hoofdstuk beschreven. Hoofdstuk 7 beschrijft de huidige markt van facility sharing. Het doel is inzicht te krijgen in de werking van de huidige markt. Daarvoor zijn zaken zoals de ervaringen met facility sharing, de marktbenadering en de concepten voor facility sharing onderzocht. In hoofdstuk 8 zijn de toekomstige ontwikkelingen van facility sharing onderzocht. Zaken zoals de marktpotentie en de rol van intermediairs komen daarbij aan de orde. De voordelen van facility sharing zijn vastgesteld en de meerwaarden in beeld gebracht. Blad 9

16 Onderzoeksvraag In hoofdstuk 9 zijn de bevindingen van het onderzoek vertaald naar de verschillende, geformuleerde deelvragen. Daarbij is vastgesteld welke concepten voor facility sharing mogelijk zijn. Dit hoofdstuk is afgesloten met het vaststellen van de randvoorwaarden en uitgangspunten voor de ontwikkeling van concepten voor facility sharing. Deel III: Integrale beschouwing In hoofdstuk 10 is het onderzoek afgesloten met bevindingen en aanbevelingen voor concepten waarbinnen facility sharing mogelijk is of mogelijk kan zijn Leeswijzer voor de snelle lezer De omvang van dit onderzoek zal menig lezer afschrikken. Daarom deze leeswijzer: bij het schrijven van dit rapport is hierop geanticipeerd. In onderstaand figuur is de structuur van het rapport weergegeven. Figuur 1.2: De structuur van het rapport Deel I: Samenwerkingsverbanden Hoofdstuk 2 De kenniseconomie - de theorie - de innovatieve krachten - publieke sector - private sector Hoofdstuk 3 Hoofdstuk 5 De publieke sector Kernvraag 1 - het hoger onderwijs - kansen en bedreigingen - het onderzoek - de markt - de stand van zaken - vestigingsplaatsfactoren - de ontwikkelingen - aanbevelingen Hoofdstuk 4 De private sector - grote bedrijven Deel III: Integrale beschouwing - kleine bedrijven - ruimtelijke patronen in innovatie - de stand van zaken Hoofdstuk 10 - de ontwikkelingen De integrale beschouwing - een macrobeeld - de huidige markt Deel II: Facility sharing - de mogelijkheden Hoofdstuk 6 Een kwalitatieve analyse - de typen faciliteiten - de gebruikers - de aanbieders - de belangrijke aspecten Hoofdstuk 7 Hoofdstuk 9 De huidige markt Kernvraag 2 - de ervaringen - de concepten - de marktbenadering - de meerwaarden - de omvang van de markt - de aandachtspunten - de concepten Hoofdstuk 8 De mogelijkheden - de marktpotentie - de meerwaarden - de aandachtspunten - de (investerings)bereidheid Blad 10

17 Onderzoeksvraag De lezer heeft een aantal instapmomenten in het rapport, te weten: De integrale beschouwing is hoofdstuk 10, die als managent -samenvatting is te lezen; De samenvatting en bevindingen van de twee onderzoeksdelen in de hoofdstukken 5 en 9; De samenvattingen en bevindingen van de verschillende deelonderzoeken aan het einde van ieder hoofdstuk; Hoofdstuk 2, en vervolgens het gehele rapport. Blad 11

18 Samenwerkingsverbanden DEEL I: SAMENWERKINGSVERBANDEN Blad 12

19 Samenwerkingsverbanden 02 DE THEORIE VAN DE KENNISECONOMIE Achtergrond en doelstelling De kenniseconomie mag zich verheugen over de nodige aandacht, getuige de vele publicaties in kranten, op het internet en in de diverse vakbladen. Maar wat is nu eigenlijk de kenniseconomie? Om daarin inzicht te verkrijgen worden in dit hoofdstuk de theorieën achter de kenniseconomie onderzocht. Doel is inzicht te krijgen in het functioneren van de kenniseconomie en de macro-economische omgeving van facility sharing. Gestart wordt met een waarschuwing van de Amerikaanse econoom Porter die erop wijst dat de diensteneconomie aan het einde van zijn levenscyclus begint te komen. Nederland zal zich moeten realiseren dat de toekomstige economische groei via innovatie zal moeten worden gerealiseerd. Belangrijk in het proces van innovatie zijn informatie en kennis 14. In dit proces zijn netwerken de structurerende principes 15. Daarom zijn de theorieën over netwerken onderzocht. Binnen netwerken vinden verschillende vormen van samenwerking plaats, deze vormen van samenwerking komen vervolgens aan de orde. Een theorie van Porter 16 is dat elk land internationale competitievoordelen kent door ruimtelijke clusters van bedrijfseconomische sectoren zoals bijvoorbeeld distributie en transport, biotechnologie of nanotechnologie. Deze theorie, die is gebaseerd op het principe van netwerken, is onderzocht. Naast de theorie van Porter, met zijn lokale, regionale of nationale clustering, is er de ontwikkeling van internationale arbeidsdeling. Netwerken is daarbij een internationaal proces met internationale regio s waarbinnen bepaalde typen werkzaamheden worden verricht. Dit proces van internationale arbeidsverdeling is in de tweede helft van dit hoofdstuk beschreven. Door Porter 17 is vastgesteld dat de samenwerking tussen universiteiten en het bedrijfsleven sterk moet verbeteren. Culturele achtergronden en patronen kunnen hierbij wel eens een grote rol spelen. Daarom zijn enkele theorieën op dit gebied nader onderzocht. De economische groei zal via innovatie moeten worden gerealiseerd. Aan het einde van dit hoofdstuk zijn de innovatieve krachten in de Nederlandse economie onderzocht en vastgesteld. 14 The Innovation Lecture, Michael F. Porter, december The rise of the network society, M. Castells, Blackwell Publishers, The competitive advantage of nations, Micheal F. Porter, The innovation lecture, Michael F. Porter, december 2001 Blad 13

20 Samenwerkingsverbanden Het hoofdstuk wordt afgesloten met een korte samenvatting en de bevindingen van de onderzochte onderwerpen Losing momentum Op 3 december 2001 werd door het Ministerie van Economische Zaken een lezing georganiseerd met als thema Innovation lecture. Spreker was de Amerikaanse hoogleraar Michael E. Porter. Hij kwam tot de volgende conclusie ten aanzien van de Nederlandse economie: Nederland moet op zijn tellen passen want het is losing momentum in de kenniseconomie. Niet omdat het slecht presteert, maar omdat andere landen het beter doen. Het Nederlandse succesmodel van de afgelopen jaren is aan het einde van zijn cyclus gekomen. Een strategie gebaseerd op kostencontrole, lage lonen en efficiency zal in internationaal opzicht niet lang meer werken. Nederland moet zich realiseren dat de toekomstige economische groei via innovatie zal moeten worden gerealiseerd. 18 Figuur 2.1: Groei BBP in % en Losing momentum Bron: Kenniseconomie monitor 2003 De belangrijkste conclusies van de lezing zijn: Bedrijven moeten meer investeren in research and development, de overheid investeert al fors in onderzoek; Te weinig mensen volgen technische en bèta-opleidingen, daarnaast is er een tekort aan onderzoekers. Deze achterstand moet op korte termijn worden goedgemaakt; 18 The Innovation Lecture, Michael F. Porter, december 2001 Blad 14

The Netherlands of 2040. www.nl2040.nl

The Netherlands of 2040. www.nl2040.nl The Netherlands of 2040 www.nl2040.nl 1 Tijden veranderen 2 Tijden veranderen 3 Nieuwe CPB scenario studie Vraag Waarmee verdienen we ons brood in 2040? Aanpak Scenario s, geven inzicht in onzekerheid

Nadere informatie

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s In een globaliserende economie moeten regio s en ondernemingen internationaal concurreren. Internationalisatie draagt bij tot de economische

Nadere informatie

Arnold Monshouwer. Business Club Bernisse

Arnold Monshouwer. Business Club Bernisse Arnold Monshouwer Business Club Bernisse Wie zijn wij? Waarom innoveren? Wat is innovatie? Hoe kom ik op ideeën? Hoe pak ik het aan? Agenda Even voorstellen 1. Beter, eerder en sneller innoveren 2. Onafhankelijk

Nadere informatie

Topsectoren. Hoe & Waarom

Topsectoren. Hoe & Waarom Topsectoren Hoe & Waarom 1 Index Waarom de topsectorenaanpak? 3 Wat is het internationale belang? 4 Hoe werken de topsectoren samen? 5 Wat is de rol voor het MKB in de topsectoren? 6 Wat is de rol van

Nadere informatie

Subsidiemogelijkheden EFRO 2007-2013 Oost-Nederland

Subsidiemogelijkheden EFRO 2007-2013 Oost-Nederland Subsidiemogelijkheden EFRO 2007-2013 Oost-Nederland 2 Europees stimuleringsprogramma versterkt positie Oost-Nederland Let s GO Gelderland en Overijssel toonaangevend in innovatie Oost-Nederland is een

Nadere informatie

Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland

Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland Samenvatting Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland 2014-2020 Inzet op innovatie en een koolstofarme economie In het Europa van 2020 wil Noord-Nederland zich ontwikkelen en profileren als een regio

Nadere informatie

uitgroeien tot een Vlaamse, Europese en internationale topregio met economische creativiteit als concept voor meer welvaart en welzijn in de regio.

uitgroeien tot een Vlaamse, Europese en internationale topregio met economische creativiteit als concept voor meer welvaart en welzijn in de regio. Flanders Smart Hub 1. Waarom dit project? 2. Wie maakt deel uit van dit project? 3. Vanwaar komt de naam? 4. Het vertrekpunt van het project 5. Actiedomeinen 6. Wat zijn onze doelstellingen? 7. Logistiek

Nadere informatie

Strategisch handelen BUS3

Strategisch handelen BUS3 Strategisch handelen BUS3 College 2010 Docent Roland Hiemstra College Criteria paper strategisch management BUS3 De acht sleutelconcepten van strategie Informatiestrategie en informatieplanning Werkafspraken

Nadere informatie

Tot slot. Aanbevelingen. Inleiding. Naar een lerende economie Investeren in het verdienvermogen van Nederland synopsis van WRR - rapport 90

Tot slot. Aanbevelingen. Inleiding. Naar een lerende economie Investeren in het verdienvermogen van Nederland synopsis van WRR - rapport 90 Hoe ziet dat er on de praktijk uit? (per sector / organisatie / afdeling / functie) Natuurlijke hulpbronnen en mensen zullen schaars zijn en de beschikbaarheid van kapitaal is niet te voorspellen. Met

Nadere informatie

KRACHTENBUNDELING VOOR 2009 Corporate Identity BM-Support.org STICHTING BUSINESS MANAGEMENT SUPPORT STICHTING BUSINESS MANAGEMENT SUPPORT

KRACHTENBUNDELING VOOR 2009 Corporate Identity BM-Support.org STICHTING BUSINESS MANAGEMENT SUPPORT STICHTING BUSINESS MANAGEMENT SUPPORT STICHTING BUSINESS MANAGEMENT SUPPORT STICHTING BUSINESS MANAGEMENT SUPPORT OPEN BUSINESS INNOVATIE KRACHTENBUNDELING VOOR SUCCES OPEN BUSINESS INNOVATIE KRACHTENBUNDELING VOOR 2009 Corporate Identity

Nadere informatie

Tabel 1 Aanbevelingen om de relatie met FoodValley te versterken. Overige betrokkenen ICT bedrijven, ICT Valley, BKV. situatie

Tabel 1 Aanbevelingen om de relatie met FoodValley te versterken. Overige betrokkenen ICT bedrijven, ICT Valley, BKV. situatie Samenvatting De gemeente maakt sinds 2011 onderdeel uit van de bestuurlijke regio FoodValley. In de regio FoodValley heeft elke gemeente een economisch profiel gekozen dat moet bijdragen aan de doelstelling

Nadere informatie

Bedrijfskunde. H4 Samenwerking

Bedrijfskunde. H4 Samenwerking Bedrijfskunde H4 Samenwerking Toename in samenwerking Een toename in concurrentie en technologische ontwikkelingen dwingt bedrijven beter na te denken over efficiëntie en effectiviteit. Door Mondialisering

Nadere informatie

Achterhoek 2020 Tom van der Horst, TNO 28 januari 2015 1

Achterhoek 2020 Tom van der Horst, TNO 28 januari 2015 1 Achterhoek 2020 Tom van der Horst, TNO 28 januari 2015 1 Dutch industry fit for the future?! onze wereld verandert en dus ook onze industrie. met impact op economie en samenleving smart industry agenda

Nadere informatie

Amsterdamse haven en innovatie

Amsterdamse haven en innovatie Amsterdamse haven en innovatie 26 september 2011, Hoge School van Amsterdam Haven Amsterdam is een bedrijf van de gemeente Amsterdam Oostelijke handelskade (huidige situatie) Oostelijke handelskade (oude

Nadere informatie

Tilburg University 2020 Toekomstbeeld. College van Bestuur, april 2013

Tilburg University 2020 Toekomstbeeld. College van Bestuur, april 2013 Tilburg University 2020 Toekomstbeeld College van Bestuur, april 2013 Strategie in dialoog met stakeholders Open voor iedere inbreng die de strategie sterker maakt Proces met respect en waardering voor

Nadere informatie

Visie op Valorisatie. van onderzoeken naar ondernemen. InnoTep, Radboud Universiteit Nijmegen, 30 september 2011. Maarten van Gils

Visie op Valorisatie. van onderzoeken naar ondernemen. InnoTep, Radboud Universiteit Nijmegen, 30 september 2011. Maarten van Gils Visie op Valorisatie van onderzoeken naar ondernemen InnoTep, Radboud Universiteit Nijmegen, 30 september 2011 Maarten van Gils Agenda Persoonlijke introductie Het onderzoeken bij MICORD De overgang in

Nadere informatie

. hoe we er in Nederland qua bedrijfs-r&d voorstaan: wat Nederlandse bedrijven

. hoe we er in Nederland qua bedrijfs-r&d voorstaan: wat Nederlandse bedrijven Samenvatting Wat betekent internationalisering van R&D voor de Nederlandse economie en voor de innovatiekracht van Nederland? In dit advies beantwoordt de AWT deze vraag door te kijken naar:. hoe we er

Nadere informatie

Diensteninnovatie: wat is dat?

Diensteninnovatie: wat is dat? Over de AWT De Adviesraad voor het Wetenschaps- en Technologiebeleid (AWT) adviseert regering en parlement over beleid voor wetenschap, technologie en innovatie De AWT adviseert gevraagd en ongevraagd.

Nadere informatie

Corporate Venturing in het MKB

Corporate Venturing in het MKB M200920 Corporate Venturing in het MKB Ruimte voor vernieuwing, durf en kansen C. van Essen MSc Zoetermeer, 10 december 2009 Corporate venturing in het MKB Corporate venturing is onder grote, multinationale

Nadere informatie

MKB investeert in kennis, juist nu!

MKB investeert in kennis, juist nu! M201016 MKB investeert in kennis, juist nu! drs. B. van der Linden drs. P. Gibcus Zoetermeer, september 2010 MKB investeert in kennis, juist nu! MKB-ondernemers blijven investeren in bedrijfsopleidingen,

Nadere informatie

Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis

Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis Erasmus Concurrentie en Innovatie Monitor 2009 Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis Rotterdam, 6 oktober 2009 INSCOPE: Research for Innovation heeft in opdracht

Nadere informatie

Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG

Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG a 1 > Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Datum: 22 april 2013 Betreft: Beleidsreactie op het advies "De

Nadere informatie

: Inzet middelen Stimuleringsfonds t.b.v. Science Park. Inhoudsopgave. Ontwerpbesluit pag. 3. Toelichting pag. 5. Bijlage(n): 2.

: Inzet middelen Stimuleringsfonds t.b.v. Science Park. Inhoudsopgave. Ontwerpbesluit pag. 3. Toelichting pag. 5. Bijlage(n): 2. S T A T E N V O O R S T E L Datum : 31 oktober 2006 Nummer PS : PS2006IME05 Dienst/sector : MEC/ERT Commissie : IME Registratienummer : 2006MEC002172i Portefeuillehouder: Dr. G. Mik Titel : Inzet middelen

Nadere informatie

NATIONALE COALITIE DIGITALE DUURZAAMHEID BEGINSELVERKLARING. CONCEPT 4 juni 2007 DE UITDAGING

NATIONALE COALITIE DIGITALE DUURZAAMHEID BEGINSELVERKLARING. CONCEPT 4 juni 2007 DE UITDAGING NATIONALE COALITIE DIGITALE DUURZAAMHEID BEGINSELVERKLARING CONCEPT 4 juni 2007 DE UITDAGING Versterking van de wetenschap en een betere benutting van de resultaten zijn een onmisbare basis, als Nederland

Nadere informatie

MedtechPartners in 2010

MedtechPartners in 2010 Programma 2010 MedtechPartners in 2010 Inleiding Medtechpartners is een samenwerkingsverband tussen (academische) medische centra, onderzoeksinstellingen, (technische) universiteiten en bedrijven in de

Nadere informatie

Inhoud. deel 1 omgevingsfactoren en micro-economie

Inhoud. deel 1 omgevingsfactoren en micro-economie V Inhoud deel 1 omgevingsfactoren en micro-economie 1 Omgevingsfactoren 2 1.1 Schaarste dwingt tot kiezen 2 1.2 De economische wetenschap 4 1.3 Produceren, productiefactoren 4 1.4 Participanten en omgevingsfactoren

Nadere informatie

Kwaliteitszorg met behulp van het INK-model.

Kwaliteitszorg met behulp van het INK-model. Kwaliteitszorg met behulp van het INK-model. 1. Wat is het INK-model? Het INK-model is afgeleid van de European Foundation for Quality Management (EFQM). Het EFQM stelt zich ten doel Europese bedrijven

Nadere informatie

Habilis Executive Search. Productie en Techniek

Habilis Executive Search. Productie en Techniek Habilis Executive Search Productie en Techniek Habilis mens en organisatie Mensen zijn voortdurend in beweging. Organisaties zijn continu in beweging. Met als hoogste doel het meest optimale resultaat

Nadere informatie

In 8 stappen naar bedrijfskundig FM. Van FM-specialist tot strategisch businesspartner

In 8 stappen naar bedrijfskundig FM. Van FM-specialist tot strategisch businesspartner In 8 stappen naar bedrijfskundig FM Van FM-specialist tot strategisch businesspartner Inhoud STAP 1. Maak een businessplan voor FM STAP 2. Zorg voor een optimale werkomgeving STAP 3. Zorg voor een flexibele

Nadere informatie

Voorwoord. In deze brochure geven wij u inzicht in de branche en de rol van NLingenieurs als haar vertegenwoordiger.

Voorwoord. In deze brochure geven wij u inzicht in de branche en de rol van NLingenieurs als haar vertegenwoordiger. Voorwoord De Nederlandse advies- en ingenieursbranche levert innovatieve en duurzame oplossingen voor de Nederlandse en internationale samenleving. De branche is bepalend geweest voor het ontstaan van

Nadere informatie

Deel I Omgevingsfactoren en micro-economie 1

Deel I Omgevingsfactoren en micro-economie 1 Inhoud Deel I Omgevingsfactoren en micro-economie 1 1 Omgevingsfactoren 3 1.1 Schaarste dwingt tot kiezen 3 1.2 De economische wetenschap 4 1.3 Produceren, productiefactoren 5 1.4 Participanten en omgevingsfactoren

Nadere informatie

Innovatie support gids

Innovatie support gids Innovatie support gids Uw gids naar resultaat 1 Uw gids naar resultaat Innovatief duurzaam drukwerk Het drukwerk van deze gids is uitgevoerd in waterloos offset met inkt op plantaardige basis, dit resulteert

Nadere informatie

Ecological Management Foundation

Ecological Management Foundation Ecological Management Foundation Beleidsplan Frederik Claasen In opdracht van Bestuur EMF December 2013 Projectnummer 2047 Ecological Management Foundation C/o Aidenvironment Barentszplein 7 1013 JN Amsterdam

Nadere informatie

NIDAP Informatie 02042015 / Audits NIDAP. Opleidingsmarktonderzoek. Informatie over onze onderzoeksdiensten NIDAP 2015

NIDAP Informatie 02042015 / Audits NIDAP. Opleidingsmarktonderzoek. Informatie over onze onderzoeksdiensten NIDAP 2015 Opleidingsmarktonderzoek Informatie over onze onderzoeksdiensten 2015 1 Introductie Inleiding In dit korte document staat algemene informatie over onze opleidingsmarktonderzoeken. Tevens wordt dieper ingegaan

Nadere informatie

Innoveren in de topsectoren chemie en energie. InnovatieLink biedt MKB ers praktische oplossingen en ondersteuning

Innoveren in de topsectoren chemie en energie. InnovatieLink biedt MKB ers praktische oplossingen en ondersteuning Innoveren in de topsectoren chemie en energie InnovatieLink biedt MKB ers praktische oplossingen en ondersteuning Om innovaties in de topsectoren chemie en energie kansrijker te maken helpt InnovatieLink

Nadere informatie

Programmalijnen. Stichting izovator:

Programmalijnen. Stichting izovator: Programmalijnen Stichting izovator 2014 Stichting izovator, 27 november Stichting izovator: Oude Amersfoortseweg 121 1212 AA Hilversum E-mailadres: info@izovator.nl Website: www.izovator.nl 1 1. Context

Nadere informatie

Samenvatting. 1. Wat houdt het begrip internationale samenwerking in?

Samenvatting. 1. Wat houdt het begrip internationale samenwerking in? Aanleiding voor het onderzoek Samenvatting In de 21 ste eeuw is de invloed van ruimtevaartactiviteiten op de wereldgemeenschap, economie, cultuur, milieu, etcetera steeds groter geworden. Ieder land dient

Nadere informatie

M200704. Markt- en klantgerichtheid in het MKB. drs. S.C. Oudmaijer

M200704. Markt- en klantgerichtheid in het MKB. drs. S.C. Oudmaijer M200704 Markt- en klantgerichtheid in het MKB drs. S.C. Oudmaijer Zoetermeer, februari 2007 Markt- en klantgerichtheid in het MKB In de rapportage beschrijft EIM drie indicatoren om de klant- en marktgerichtheid

Nadere informatie

Workspace Design Onderzoeksopzet voor SOZAWE

Workspace Design Onderzoeksopzet voor SOZAWE Workspace Design Onderzoeksopzet voor SOZAWE Datum: 16 december 2010 Ir. Jan Gerard Hoendervanger Docent-onderzoeker Lectoraat Vastgoed Kenniscentrum Gebiedsontwikkeling NoorderRuimte Hanzehogeschool Groningen

Nadere informatie

Titeldia. Ondertitel. Naam Achternaam, Functie of Afdelingsnaam. Ir. Niels Nieboer MRE Syntrus Achmea Real Estate & Finance

Titeldia. Ondertitel. Naam Achternaam, Functie of Afdelingsnaam. Ir. Niels Nieboer MRE Syntrus Achmea Real Estate & Finance Titeldia Ondertitel Naam Achternaam, Functie of Afdelingsnaam Ir. Niels Nieboer MRE Syntrus Achmea Real Estate & Finance Onderzoeksvraag Hoe moet een Real Estate Investment Manager zich - gegeven de veranderende

Nadere informatie

Het kennisintensieve MKB in Taiwan

Het kennisintensieve MKB in Taiwan Het kennisintensieve MKB in Taiwan door: Erik Blomjous, Tokio, 23 juli 2004 Samenvatting Het MKB speelt in Taiwan een zeer belangrijke rol in de economische en sociale structuur van het land. Ondanks dat

Nadere informatie

Samenvatting ... 7 Samenvatting

Samenvatting ... 7 Samenvatting Samenvatting... Concurrentie Zeehavens beconcurreren elkaar om lading en omzet. In beginsel is dat vanuit economisch perspectief een gezond uitgangspunt. Concurrentie leidt in goed werkende markten tot

Nadere informatie

The Netherlands of 2040 en de Olympische Spelen George Gelauff Hogeschool Amsterdam 1 februari 2012

The Netherlands of 2040 en de Olympische Spelen George Gelauff Hogeschool Amsterdam 1 februari 2012 The Netherlands of 2040 en de Olympische Spelen George Gelauff Hogeschool Amsterdam 1 februari 2012 www.nl2040.nl 1 Tijden veranderen 2 Tijden veranderen 3 Scenariostudies Lange termijn vraagstukken Grote

Nadere informatie

Prof.dr. Henk W. Volberda Rotterdam School of Management, Erasmus University Wetenschappelijk directeur INSCOPE

Prof.dr. Henk W. Volberda Rotterdam School of Management, Erasmus University Wetenschappelijk directeur INSCOPE Prof.dr. Henk W. Volberda Rotterdam School of Management, Erasmus University Wetenschappelijk directeur INSCOPE Bevindingen Erasmus Innovatiemonitor Zorg Eindhoven, 5 oktober 2012 TOP INSTITUTE INSCOPE

Nadere informatie

Linco Nieuwenhuyzen Adviseur Strategie Brainport Development

Linco Nieuwenhuyzen Adviseur Strategie Brainport Development Linco Nieuwenhuyzen Adviseur Strategie Brainport Development Brainport Development ontwikkelingsmaatschappij nieuwe stijl Bedrijfsleven, kennisinstellingen en overheid Strategie-ontwikkeling-uitvoering

Nadere informatie

Naar meer scherpte in de Rijk-Regio agenda voor innovatiestimulering. Berry Roelofs Principal Consultant

Naar meer scherpte in de Rijk-Regio agenda voor innovatiestimulering. Berry Roelofs Principal Consultant Naar meer scherpte in de Rijk-Regio agenda voor innovatiestimulering Berry Roelofs Principal Consultant Utrecht, 17 december 2015 Goede uitgangssituatie, maar Nederland doet het goed 16 e economie van

Nadere informatie

Nextport International community Zwolle Region

Nextport International community Zwolle Region Nextport International community Zwolle Region December 2014 1 Ideaalbeeld Zwolle 2020 Wat hebben we bereikt? We schrijven 2020. Regio Zwolle heeft een transitie doorgemaakt en wordt internationaal gezien

Nadere informatie

Michigan State University inkoopbenchmarkmodel

Michigan State University inkoopbenchmarkmodel pag.: 1 van 5 Michigan State University inkoopbenchmarkmodel In 1993 is Professor R. Monczka aan de Michigan State University (MSU) een benchmarking initiatief gestart, waarin circa 150 (multinationale)

Nadere informatie

DEEL I DE OPKOMST VAN E-HRM

DEEL I DE OPKOMST VAN E-HRM DEEL I DE OPKOMST VAN E-HRM Business sounds different these days...3 1. Introductie...4 2. De veranderende omgeving van organisaties...7 3. Toenemende complexiteit van organisaties en HRM...10 3.1 Inleiding...10

Nadere informatie

Integrerend samenwerken bij industrieel bouwen

Integrerend samenwerken bij industrieel bouwen Gedeelde kennis geeft meer markt Integrerend samenwerken bij industrieel bouwen NVTB Jaarbijeenkomst 7 november 2002 Introductie P. Huijbregts 1977 afgestudeerd aan TUE, Bouwkunde 1978 Oprichter en directeur

Nadere informatie

Bantopa Terreinverkenning

Bantopa Terreinverkenning Bantopa Terreinverkenning Het verwerven en uitwerken van gezamenlijke inzichten Samenwerken als Kerncompetentie De complexiteit van producten, processen en services dwingen organisaties tot samenwerking

Nadere informatie

Topsectoren aanpak en de Nederlandse Defensie & Veiligheid gerelateerde industrie. Samen naar de top!

Topsectoren aanpak en de Nederlandse Defensie & Veiligheid gerelateerde industrie. Samen naar de top! Ministerie van Economische Zaken, Landbouw & Innovatie Topsectoren aanpak en de Nederlandse Defensie & Veiligheid gerelateerde industrie Samen naar de top! Drs. G.M. Landheer Directeur Topsectoren en Industriebeleid

Nadere informatie

DELPHI CONSORTIUM, een business model voor strategisch- fundamenteel wetenschappelijk onderzoek

DELPHI CONSORTIUM, een business model voor strategisch- fundamenteel wetenschappelijk onderzoek CONSORTIUM, een business model voor strategisch- fundamenteel wetenschappelijk onderzoek Voor universiteiten zijn er een aantal interessante mogelijkheden om een prominente rol te spelen in het innovatieproces.

Nadere informatie

New CPB Scenario Study. Question. Approach. Answer. Policy. How will we earn our daily bread in 2040? Scenarios to deal with uncertainty

New CPB Scenario Study. Question. Approach. Answer. Policy. How will we earn our daily bread in 2040? Scenarios to deal with uncertainty www.nl2040.nl 1 Tijden veranderen 2 Tijden veranderen 3 New CPB Scenario Study Question How will we earn our daily bread in 2040? Approach Scenarios to deal with uncertainty Answer Smart people Strong

Nadere informatie

Oefenvragen Ondernemerskunde A - Businessplan & strategie

Oefenvragen Ondernemerskunde A - Businessplan & strategie Oefenvragen Ondernemerskunde A - Businessplan & strategie 1. Michael Porter onderscheidt 3 basisstrategieën, waar volgens hem iedere organisatie een keuze uit dient te maken, om op een gezonde wijze een

Nadere informatie

Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland

Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland Samenvatting Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland 2014-2020 Inzet op innovatie en een koolstofarme economie oktober 2014 In het Europa van 2020 wil Noord-Nederland zich ontwikkelen en profileren

Nadere informatie

Supply Chain Management in nieuw Europees perspectief

Supply Chain Management in nieuw Europees perspectief Supply Chain Management in nieuw Europees perspectief Dr.ir. Rob Kwikkers 02-06-2004 Fontys Hogescholen 1 Inleiding SCM is samenwerken in ketens van bedrijven taakverdeling communiceren partnerschap 02-06-2004

Nadere informatie

Blauwdruk voor succesvol FM. Inclusief performance management, contractmanagement en planning en control voor facilitaire organisaties

Blauwdruk voor succesvol FM. Inclusief performance management, contractmanagement en planning en control voor facilitaire organisaties Blauwdruk voor succesvol FM Inclusief performance management, contractmanagement en planning en control voor facilitaire organisaties Inhoud Voorwoord Planning en control voor facilitaire organisaties

Nadere informatie

De Energietransitie van Onderaf

De Energietransitie van Onderaf De Energietransitie van Onderaf Rapportage WP3 - Handelingsperspectieven DEEL 0 Inleiding 1 Auteurs Roelien Attema & Geerte Paradies Uitgegeven voor Titel Versie 1.0 STEM programma Rapportage WP3 Handelingsperspectieven

Nadere informatie

Onderwijs. Huisvesting die kennis in beweging brengt

Onderwijs. Huisvesting die kennis in beweging brengt Onderwijs Huisvesting die kennis in beweging brengt Onderwijs Huisvesting die kennis in beweging brengt Wat is de essentie van een onderwijsgebouw? En wat gebeurt daar precies? De core business van onderwijs

Nadere informatie

Samenwerkingsagenda Hogeschool van Arnhem en Nijmegen en de Provincie Gelderland

Samenwerkingsagenda Hogeschool van Arnhem en Nijmegen en de Provincie Gelderland en de Provincie Gelderland 22 maart 2016 Overwegende dat: De provincie Gelderland veel waarde hecht aan de aanwezigheid van onderwijs/kennisinstellingen in haar Provincie. Uiteraard in hun functie van

Nadere informatie

Auditrapportage 2014. Bijlage 1 Typologieën en het fasemodel. Dynamiek onderweg

Auditrapportage 2014. Bijlage 1 Typologieën en het fasemodel. Dynamiek onderweg Auditrapportage 2014 Bijlage 1 Typologieën en het fasemodel Dynamiek onderweg De vier geïdentificeerde typologieën van de Centra co-creator; incubator; transformator; facilitator - zijn hieronder kort

Nadere informatie

Effecten van sharing economy op de samenleving en op wonen

Effecten van sharing economy op de samenleving en op wonen Effecten van sharing economy op de samenleving en op wonen Onderzoeksopzet Definitie deeleconomie Trends en ontwikkelingen Deelnemers Maatschappelijke effecten Deeleconomie-platforms Woonvormen met delen

Nadere informatie

De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie. Zuid-Holland. Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen

De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie. Zuid-Holland. Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie Zuid-Holland Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen Februari 2013 Centrale vraag in deze presentatie Welke

Nadere informatie

Nederland zakt vier plaatsen op Human Capital Index: vaardigheden en kennis van oudere leeftijdscategorieën blijven onbenut.

Nederland zakt vier plaatsen op Human Capital Index: vaardigheden en kennis van oudere leeftijdscategorieën blijven onbenut. ONDERZOEKSRAPPORT Nederland zakt vier plaatsen op Human Capital Index: vaardigheden en kennis van oudere leeftijdscategorieën blijven onbenut. Introductie In het Human Capital 2015 report dat het World

Nadere informatie

MKB-ondernemers met oog voor de toekomst

MKB-ondernemers met oog voor de toekomst M200803 MKB-ondernemers met oog voor de toekomst Bedrijfsstrategieën in het MKB drs. M. Mooibroek Zoetermeer, juli 2008 MKB-ondernemers met oog voor de toekomst Ongeveer de helft van de MKB-ondernemers

Nadere informatie

Samenvatting - Nederlands

Samenvatting - Nederlands Samenvatting - Nederlands Deze studie beschrijft aspecten van het Braziliaanse Kennis en Innovatiesysteem die van invloed zijn op de Nederlands-Braziliaanse samenwerking op het gebied van onderzoek, technologie

Nadere informatie

Uitdagingen ICT markt

Uitdagingen ICT markt Uitdagingen ICT markt Kwalitatieve verstoring arbeidsmarkt Kwantitatieve verstoring arbeidsmarkt Sociaal-Maatschappelijke frictie door veranderende perceptie van arbeid Traditionele organisatie modellen

Nadere informatie

De internationale concurrentiekracht van Nederlandse (top)sectoren en de rol van bereikbaarheid. Frank van Oort Utrecht, 21 november 2011

De internationale concurrentiekracht van Nederlandse (top)sectoren en de rol van bereikbaarheid. Frank van Oort Utrecht, 21 november 2011 De internationale concurrentiekracht van Nederlandse (top)sectoren en de rol van bereikbaarheid Frank van Oort Utrecht, 21 november 2011 (PBL-onderzoek samen met Mark Thissen, Arjan Ruijs & Dario Diodato)

Nadere informatie

Medisch Applicatie Centrum Midden-Brabant. januari 2010

Medisch Applicatie Centrum Midden-Brabant. januari 2010 januari 2010 Pagina: 2 Missie Het Medisch Applicatie Centrum (MAC) is een onafhankelijk Midden Brabants samenwerkingsverband van gezondheidszorginstellingen, verzekeraars, kennisinstellingen en bedrijven

Nadere informatie

Kansen voor topsector HTSM:

Kansen voor topsector HTSM: Kansen voor topsector HTSM: Nederlands-Aziatische samenwerking in high-tech clusters Sound analysis, inspiring ideas Nederlands-Aziatische samenwerking biedt kansen voor topsector HTSM Het Nederlandse

Nadere informatie

Organisatie inrichting als een van de sleutels voor een efficiënt beheer

Organisatie inrichting als een van de sleutels voor een efficiënt beheer Organisatie inrichting als een van de sleutels voor een efficiënt beheer 27 november 2014 Jan Demey & Rianne Welvaarts Organisatie inrichting als een van de sleutels voor een efficiënt beheer AGENDA Definitie

Nadere informatie

Samenwerken! Noodzaak of Kans?

Samenwerken! Noodzaak of Kans? Brug tussen onderwijs en ondernemer Visie op CRM voor onderwijsinstellingen Samenwerken! Noodzaak of Kans? 14 oktober 2011 Samenwerken! Kans of Noodzaak? Overheid HBO instelling WO instelling Netwerk van

Nadere informatie

BESTURINGSFILOSOFIE GEMEENTE GOOISE MEREN

BESTURINGSFILOSOFIE GEMEENTE GOOISE MEREN BESTURINGSFILOSOFIE GEMEENTE GOOISE MEREN Projectleider Afdeling Iris van Gils Kerngroep Visie/Missie Datum 28 november 2014 Planstatus Vastgesteld in de Fusieraad 24 november 2014 Opdrachtgever Stuurgroep

Nadere informatie

Krachten bundelen, kennis delen en allianties vormen

Krachten bundelen, kennis delen en allianties vormen The Next Step: Coalition of the Willing Krachten bundelen, kennis delen en allianties vormen The Next Step: Coalition of the Willing Krachten bundelen, kennis delen en allianties vormen Een regio om trots

Nadere informatie

Onderzoeksrapport World Economic Forum: The Leveraging Entrepreneurial Ambition and Innovation Report 2014-2015

Onderzoeksrapport World Economic Forum: The Leveraging Entrepreneurial Ambition and Innovation Report 2014-2015 Ondernemerschap in Nederland blijft achter Hoge mondiale concurrentiepositie geen garantie voor een sterk ondernemerschapsklimaat Rotterdam, 21 januari 2015 Onlangs heeft het World Economic Forum (WEF)

Nadere informatie

Eindkwalificaties van de bacheloropleiding Geschiedenis

Eindkwalificaties van de bacheloropleiding Geschiedenis Eindkwalificaties van de bacheloropleiding Geschiedenis Afgestudeerden van de opleiding hebben de onderstaande eindkwalificaties bereikt: I. Kennis Basiskennis en inzicht: 1. kennis van en inzicht in het

Nadere informatie

Ik hoop dus dat dit congres nieuwe ideeën gaat opleveren.

Ik hoop dus dat dit congres nieuwe ideeën gaat opleveren. Alleen de uitgesproken tekst geldt. Toespraak bij de opening van het Innoversum Innovatiecongres door Commissaris van de Koningin, drs. Ank Bijleveld-Schouten, op woensdag 25 mei 2011 om 9:20 te Enschede.

Nadere informatie

Beleggers in gebiedsontwikkeling

Beleggers in gebiedsontwikkeling Beleggers in Incentives en belemmeringen voor een actieve rol van institutionele beleggers bij de herontwikkeling van binnenstedelijke gebieden P5 presentatie april 2015 Pelle Steigenga Technische Universiteit

Nadere informatie

Brink, P. van den, (2003)

Brink, P. van den, (2003) Brink, P. van den, (2003) Social, Organizational and Technological Conditions that enable Knowledge Sharing. Technische Universiteit Delft. ISBN: 90-9014-681-4 Prijs: 19,95 (inclusief BTW en verzendkosten)

Nadere informatie

De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie. Utrecht. Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen

De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie. Utrecht. Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie Utrecht Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen Februari 2013 Centrale vraag in deze presentatie Welke investeringsagenda

Nadere informatie

De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie. Noord-Brabant. Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen

De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie. Noord-Brabant. Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie Noord-Brabant Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen Februari 2013 Centrale vraag in deze presentatie Welke

Nadere informatie

De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie. Overijssel. Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen

De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie. Overijssel. Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie Overijssel Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen Februari 2013 Centrale vraag in deze presentatie Welke investeringsagenda

Nadere informatie

De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie. Gelderland. Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen

De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie. Gelderland. Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie Gelderland Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen Februari 2013 Centrale vraag in deze presentatie Welke investeringsagenda

Nadere informatie

ENERGY INNOVATION PARK Alkmaar - Nederland

ENERGY INNOVATION PARK Alkmaar - Nederland Alkmaar - Nederland Alkmaar - Nederland ENERGY INNOVATION PARK Ruimte voor innovatie en groei Uw bedrijf tussen internationale spelers in de energie branche. Kavels te koop tussen 2.000 en 27.000 vierkante

Nadere informatie

Internationale kansen voor het MKB: HBO slaat een brug. Louise van Weerden Enschede, 12 Juni 2013

Internationale kansen voor het MKB: HBO slaat een brug. Louise van Weerden Enschede, 12 Juni 2013 Internationale kansen voor het MKB: HBO slaat een brug Louise van Weerden Enschede, 12 Juni 2013 Achtergrond Communicatiewetenschap, Universiteit Groningen, Concordia University Montreal Onderzoek intercultureel

Nadere informatie

Functieprofiel: Manager Functiecode: 0202

Functieprofiel: Manager Functiecode: 0202 Functieprofiel: Manager Functiecode: 0202 Doel Zorgdragen voor de vorming van beleid voor de eigen functionele discipline, alsmede zorgdragen voor de organisatorische en personele aansturing van een of

Nadere informatie

Theorie en praktijk. www.meijaard.com. Innovatiebeleid, innovatieprikkels en innovatierealisatie

Theorie en praktijk. www.meijaard.com. Innovatiebeleid, innovatieprikkels en innovatierealisatie Theorie en praktijk Innovatiebeleid, innovatieprikkels en innovatierealisatie dr. Joris Meijaard, owner Meijaard Innovation Realization bv Inhoud Over mezelf Innovatiebeleid: theorie vs. praktijk Innovatieprikkels:

Nadere informatie

Een Smart Industry is een industrie met (productie)faciliteiten die een maximale flexibiliteit realiseren met betrekking tot:

Een Smart Industry is een industrie met (productie)faciliteiten die een maximale flexibiliteit realiseren met betrekking tot: Jac. Gofers 16 april 2015 1 Smart Industry Een Smart Industry is een industrie met (productie)faciliteiten die een maximale flexibiliteit realiseren met betrekking tot: de productvraag (specificaties,

Nadere informatie

Innoveren = Marktgericht communiceren

Innoveren = Marktgericht communiceren Innoveren = Marktgericht communiceren Inleiding Adviseurs bij Syntens constateren bij bedrijven vaak een gebrek aan aandacht voor de markt. Veel ondernemingen hebben een verstoorde marktdynamiek. Door

Nadere informatie

Toelichting criteria kleine projecten Brabant C versie 18-01-2016

Toelichting criteria kleine projecten Brabant C versie 18-01-2016 Toelichting criteria kleine projecten Brabant C versie 18-01-2016 Om in aanmerking te komen voor een subsidie tussen 25.000 en 65.000 euro moet een project aan de volgende criteria voldoen: 1. het project

Nadere informatie

6 TIPS DIE HET PRESTEREN VAN UW WERKOMGEVING VERBETEREN

6 TIPS DIE HET PRESTEREN VAN UW WERKOMGEVING VERBETEREN 6 TIPS DIE HET PRESTEREN VAN UW WERKOMGEVING VERBETEREN INLEIDING Het Nieuwe Werken is in de afgelopen jaren op vele plekken geïntroduceerd om slimmer om te gaan met de beschikbare middelen binnen organisaties

Nadere informatie

Convenant Metropoolregio Amsterdam, FNV Finance, kennisinstellingen en cluster Financiële en Zakelijke Dienstverlening

Convenant Metropoolregio Amsterdam, FNV Finance, kennisinstellingen en cluster Financiële en Zakelijke Dienstverlening Convenant Metropoolregio Amsterdam, FNV Finance, kennisinstellingen en cluster Financiële en Zakelijke Dienstverlening Aanleiding Op 10 februari 2014 heeft, onder leiding van burgemeester Van der Laan,

Nadere informatie

-2- Opleiding, opleidingen en onderwijs aan de universiteiten

-2- Opleiding, opleidingen en onderwijs aan de universiteiten Verklaring van Münster omtrent de onderlinge relaties op het gebied van hoger onderwijs, wetenschap en onderzoek tussen Nederland, de Vlaamse Gemeenschap van België, het Groothertogdom Luxemburg, Nederland

Nadere informatie

Uitdagingen ICT markt

Uitdagingen ICT markt Uitdagingen ICT markt Kwalitatieve verstoring arbeidsmarkt Kwantitatieve verstoring arbeidsmarkt Sociaal-Maatschappelijke frictie door veranderende visie op arbeid Traditionele organisatie modellen zijn

Nadere informatie

Sterker in samenwerking

Sterker in samenwerking Intrakoop-strategie 2014 2016 Sterker in samenwerking Intrakoop helpt zorginstellingen al meer dan vijftig jaar de meeste waarde uit het leveranciersaanbod te realiseren, door kennis, ervaring en inkoopvolume

Nadere informatie

Het gebruik van wetenschappelijke kennis bij het managen van vastgoed in de gemeentelijke sector

Het gebruik van wetenschappelijke kennis bij het managen van vastgoed in de gemeentelijke sector Het gebruik van wetenschappelijke kennis bij het managen van vastgoed in de gemeentelijke sector 1 Inhoudsopgave Introductie Onderzoekskader Methodologie Resultaten Conclusie Aanbevelingen 2 Introductie

Nadere informatie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Via het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO) stimuleert Europa de regionale

Nadere informatie

In de tegenaanval; Investeren in mensen en kennis om sneller uit de crisis te komen

In de tegenaanval; Investeren in mensen en kennis om sneller uit de crisis te komen In de tegenaanval; Investeren in mensen en kennis om sneller uit de crisis te komen Het kabinet bezint zich op een pakket van maatregelen ter stimulering van de Nederlandse economie in de huidige cyclus.

Nadere informatie

Impact Cloud computing

Impact Cloud computing Impact Cloud computing op de Nederlandse zakelijke markt De impact van Cloud Computing op de Nederlandse zakelijke markt De economische omstandigheden zijn uitdagend. Nederland is en bedrijven informatietechnologie

Nadere informatie