Goed voorbereid naar school. Samen aan de slag met taalachterstand

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Goed voorbereid naar school. Samen aan de slag met taalachterstand"

Transcriptie

1 Goed voorbereid naar school Samen aan de slag met taalachterstand

2 Inhoud Interviews Jan Paantjens, wethouder maatschappelijke ontwikkeling in de gemeente Halderberge: Het ITJ rapport was een soort gratis advies Inleiding 5 Silvana van Ginneken, beleidsmedewerker onderwijs gemeente Tilburg: We hebben allen de ambitie om het taalniveau te verhogen Manfred Werger, directeur van de Rooms-Katholieke basisschool de Bukehof in Oudenbosch: ITJ was de katalysator Taalachterstand 7 Marion Vriens, coördinator van het Centrum voor Jeugd en Gezin in de gemeente Roosendaal: Zoeken naar manieren om met ouders in gesprek te komen Hans Cohen de Lara, educatief consultant: Aandachtspunten en aanbevelingen voor de lokale aanpak 19 Belangrijk is, dat het op een speelse wijze gaat Integraal Toezicht Jeugdzaken (ITJ) is een samenwerkingsverband van vijf rijksinspecties die toezicht houden op organisaties voor jongeren. Bij ITJ staat het belang van het kind centraal. ITJ richt zich in haar toezichtonderzoek op problemen van en door jongeren. De vijf inspecties die binnen ITJ samenwerken zijn: - Inspectie voor de Gezondheidszorg - Inspectie van het Onderwijs - Inspectie Jeugdzorg - Inspectie Veiligheid en Justitie - Inspectie Sociale Zaken en Werkgelegenheid

3 Goed voorbereid naar school Samen aan de slag met taalachterstand Themabericht Integraal Toezicht Jeugdzaken Utrecht: april 2012

4 Vroegtijdig signaleren en het gezamenlijk aanpakken van taalachterstand is belangrijk voor de verdere ontwikkeling van het kind. 4 Goed voorbereid naar school Integraal Toezicht Jeugdzaken

5 Inleiding De meeste kinderen gaan naar de basisschool als ze vier jaar worden. Vaak kijken ze er al weken naar uit en vol vertrouwen starten ze in groep 1 om daar spelenderwijs onder meer voorbereid te worden om te leren lezen, schrijven en rekenen. In de periode daarvoor zijn de kinderen al door het consultatiebureau gevolgd en zijn ze vaak al naar de kinderopvang en/of een peuterspeelzaal geweest. Een kind ontwikkelt zich op verschillende gebieden zoals spraak, grove en fijne motoriek, sociale vaardigheden en leervermogen. Soms verlopen deze ontwikkelingen langzamer dan mag worden verwacht en ontstaat achterstand. Zo begint ruim een kwart van de kinderen met een taalachterstand aan de schoolloopbaan. Op latere leeftijd kan taalachterstand doorwerken in een verhoogd risico op voortijdige schooluitval, werkloosheid en maatschappelijke marginaliteit. Vroegtijdig signaleren en het gezamenlijk aanpakken van taalachterstand is belangrijk voor de verdere ontwikkeling van het kind. Een eenmaal opgelopen achterstand wordt nauwelijks of alleen met zeer veel moeite weer ingehaald. Rijk en gemeenten zetten dan ook extra in op taal om hiermee de kansen van kinderen en jongeren te verbeteren. Naast het geld dat bestemd is voor het bestrijden van onderwijsachterstanden ontvangt de gemeente middelen om voorschoolse educatie van goede kwaliteit te realiseren. Op 12 maart 2012 hebben de Minister van Onderwijs en de wethouders van de 37 grootste gemeenten afspraken gemaakt om taalachterstand bij jonge kinderen in een vroeg stadium aan te pakken. Het doel is om kinderen zo veel mogelijk zonder taalachterstand naar de basisschool te laten gaan. In de afgelopen periode heeft Integraal Toezicht Jeugdzaken (ITJ) in vier gemeenten onderzoek gedaan naar Goed voorbereid naar school, samen aan de slag met taalachterstand. Het gaat om de gemeenten Halderberge, Roosendaal, Tilburg en Zaanstad. Met dit themabericht willen we u op de hoogte brengen van de rode draad in de uitkomsten van dit onderzoek. Ook komen een wethouder en een aantal professionals aan het woord. Integraal Toezicht Jeugdzaken Goed voorbereid naar school 5

6 Taal als toegangspoort tot ontwikkeling Taal is de toegangspoort tot ontwikkeling. Een kind dat de Nederlandse taal goed beheerst, heeft daar op allerlei gebieden in zijn leven voordeel van. Kinderen leggen in hun jonge jaren de basis voor hun verdere ontwikkeling. Het vermogen om taal te begrijpen en zelf te produceren is een belangrijke voorwaarde voor de ontwikkeling van allerlei andere vaardigheden. Met andere woorden: als er iets misgaat in de taalontwikkeling, heeft dat gevolgen voor de ontwikkeling op allerlei andere terreinen. Door hun taalachterstand missen kinderen (verbale) informatie: ze begrijpen niet wat er van hen gevraagd wordt, hebben een beperkte woordenschat, leggen moeilijk verbanden en hebben moeite met het herkennen van verschillende situaties in het dagelijks leven. Ook blijven ze vaak achter op sociaal-emotioneel vlak. Uit onderzoek blijkt dat kinderen van laagopgeleide ouders een verhoogd risico lopen op een vertraagde ontwikkeling in de Nederlandse taal 1. Peuters met een achterstand in taalbegrip en taalproductie ondervinden, vaker dan andere kinderen, ook op latere leeftijd taalproblemen, vaak in combinatie met een leesachterstand en gedragsproblemen 2. Taal geeft kinderen kansen op volwaardige maatschappelijke participatie 3. Als de samenleving de kansen van kinderen wil vergroten, ligt hier dus een grote uitdaging. 1 Hart en Risley, 1995 en van Hell, Silva, Williams & McGee, 1987, in van Hell, Het hebben van taalproblemen wordt genoemd als een risico-factor voor het ontwikkelen van crimineel gedrag in Tomorrows Criminals: the development of child delinquency and effective interventions van Rolf Loeber e.a. Ashgate Press, Het niet hebben van taalproblemen wordt als een van de beschermende factoren beschreven. 6 Goed voorbereid naar school Integraal Toezicht Jeugdzaken

7 Taalachterstand Er zijn verschillende oorzaken voor het ontstaan van een taalachterstand, zoals onvoldoende stimulering, verstoorde taalontwikkeling of meertaligheid. Voor elke oorzaak geldt dat tijdige signalering belangrijk is. De overheid heeft de gemeenten daarvoor verantwoordelijk gemaakt in de Wet Ontwikkelingskansen door Kwaliteit en Educatie (OKE) 4. Prof. Dr. P. P. M. Leseman 5, Faculteit Sociale Wetenschappen PED, Universiteit Utrecht De studies stapelen zich op die zeggen dat de vroege kindertijd, tot vier jaar, voor taalontwikkeling cruciaal is. In die tijd leert een kind onder meer de basis van grammatica. Als je die basis niet hebt, krijg je het moeilijk op school. We zijn nog niet zo ver, maar het zou mij niet verbazen als blijkt dat voor een belangrijk deel van de cognitieve vaardigheden hetzelfde geldt als voor het sociaalemotioneel gebied: wie ze in de eerste jaren niet goed aanleert, haalt dat heel moeilijk nog in. 4 1 augustus Uit artikel: Leren begint in de wieg, Edwin Kreulen/Trouw, Integraal Toezicht Jeugdzaken Goed voorbereid naar school 7

8 Dat kinderen niet hetzelfde taalniveau hebben als hun leeftijdsgenoten kan verschillende redenen hebben 6. Voorbeelden hiervan zijn: Onvoldoende stimulering - Als kinderen niet voldoende gestimuleerd worden met talige interactie kan een achterstand in hun taalontwikkeling ontstaan. Een lage sociaal-economische status kan hiervoor een indicator zijn. Kinderen uit de middenklasse in de leeftijd van 3 jaar hebben twee keer zo veel taal gehoord als kinderen uit een lagere klasse op dezelfde leeftijd 7. Volwassenen uit de middenklasse passen hun taalgebruik aan het taalniveau van hun kind aan en stellen vragen om het taalgebruik te stimuleren ( Waarom eet je je boterham niet op? ). In lagere sociale milieus worden vaak concrete opdrachten gegeven, die van het kind geen uitgebreide talige reactie vragen ( Eet je bord eens leeg. ) 8. Daarnaast verschilt de Nederlandse taal die thuis gebruikt wordt vaak van de op school gebruikte taal 9. De woorden in de schooltaal zijn bijvoorbeeld moeilijker dan die in de thuistaal 10. Ook zinnen in de schooltaal zijn vaak moeilijker en langer dan in de thuistaal. Door deze verschillen tussen schooltaal en thuistaal is een taalachterstand niet altijd direct zichtbaar; het kind beheerst immers wel de gewone, dagelijkse taal. In dit soort gevallen is extra aandacht nodig om een taalachterstand op te merken. 11 Verstoorde taalontwikkeling - Een andere mogelijke reden voor het ontwikkelen van taalachterstand is een verstoorde taalontwikkeling. Een kind ontwikkelt zich in dat geval in talig opzicht niet conform de verwachte fasen. De oorzaak hiervan kan een bij de geboorte opgelopen hersenbeschadiging, ziekte of een ongeluk zijn. In dat soort gevallen heeft een kind vaak niet genoeg aan taalstimulering alleen. Een complicerende factor hierbij is dat kinderen in hun eigen tempo hun taalvaardigheid ontwikkelen. Een achterstand vandaag betekent dus niet automatisch een achterstand morgen. Tweetaligheid - Volgens prof.dr. P.P.M. Leseman kan tweetaligheid een beschermende, maar ook een risicofactor zijn voor taalontwikkeling 12. Het effect van een tweede taal hangt volgens Leseman namelijk samen met het kennisniveau van de ouders. Als de ouders beide talen gelijkmatig en op een hoog niveau gebruiken, kunnen kinderen beide talen machtig worden en zelfs andere talen eenvoudiger leren. Als het taalniveau bij één van de talen of beide talen laag is, kan het resultaat zijn dat beide talen niet goed worden aangeleerd. Tweetalige kinderen hebben extra aandacht nodig en zullen er langer over doen om Nederlands te leren dan kinderen die in het Nederlands gesocialiseerd zijn 13. Als kinderen echter over een goede basis beschikken, zullen ze weinig problemen hebben om de Nederlandse taal snel op te pakken 14. Het kind kent dan immers al veel begrippen en algemene taalregels in de moedertaal, en heeft zich al in taal leren uitdrukken 15. Een ouder Thuis spreek ik zowel Turks als Nederlands met Akin. Het praten (bijvoorbeeld aan tafel tijdens het eten) doe ik in het Turks, maar voorlezen gebeurt in het Nederlands. Als Akin speelt, praat hij zowel Turks als Nederlands. Het consultatiebureau heeft geadviseerd Akin eerst de moedertaal te leren, dan leert Akin vanzelf ook wel Nederlands. Daarom spreek ik nu thuis Turks met Akin. 6 Educatie-en-school.infonu.nl 7 Hart en Risley, 1995, in Leseman en van der Leij, Van Hell, Prof. J. Cummins onderscheidt in Language Development and Academic learning (1991) de Basic Interpersonal skills (BICS) en de Cognitive Academic Language Skills (CALP). De ontwikkeling van BICS vindt vooral thuis plaats en de ontwikkeling van CALP vooral op school. 10 Bron: Kennislink.nl schooltaal of thuistaal: wat leren jonge kinderen thuis 11 Bron: educatie-en-school.infonu.nl 12 In Bouwstenen voor betrokken jeugdbeleid, Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid, P.A.H. van Lieshout, M.S.S. van der Meij en J.C.I. de Pree, Van Hell, Educatie-en-school.infonu.nl 15 Klooster, Goed voorbereid naar school Integraal Toezicht Jeugdzaken

9 Jan Paantjens is al enkele jaren wethouder maatschappelijke ontwikkeling in de gemeente Halderberge. In zijn portefeuille zitten onder meer zorg, onderwijs, jeugd, volksgezondheid en cultuur. Daarvoor was hij onder andere directeur van een basisschool. Het ITJ-onderzoek vond hij vanaf het eerste begin al belangrijk, omdat je van zo n onderzoek als gemeente alleen maar kunt leren. Paantjens ziet het als een soort gratis advies. Halderberge bestaat uit vijf kernen van tot inwoners, in totaal bijna inwoners. In de gemeente is al het nodige gedaan aan taalachterstand. Er bestaat een goed overleg met alle instellingen, maar toch bleef een belangrijk verbeterpunt dat je moet zorgen voor een gezamenlijke kijk op de problemen. En dat je het dan ook op dezelfde manier verwoordt. Paantjens onderschrijft de aanbeveling van ITJ van een gezamenlijke visie. Want als die er eenmaal is, dan worden de gemeentelijke regie en het sturen op resultaten wat eenvoudiger. Vandaar ook dat Paantjens op korte termijn om de tafel wil met alle betrokken instellingen om hierover te praten. Zelf heb ik mijn eigen kinderen ook altijd voorgelezen voor het slapen gaan Jan Paantjens, wethouder maatschappelijke ontwikkeling in de gemeente Halderberge: Het ITJ-rapport was een soort gratis advies Tenslotte is ook dat een van de actiepunten die voortkomt uit het ITJ-onderzoek. Hij wil bij de presentatie van het ITJ-rapport dan ook graag een inleiding door Hans Cohen de Lara; zijn bijdragen zijn prikkelend en wetenschappelijk onderbouwd. Cohen de Lara weet op een pakkende manier duidelijk te maken waarom taalontwikkeling in het algemeen en voorlezen op jonge leeftijd in het bijzonder zo belangrijk zijn. Een extra taak wat dit betreft ligt onder meer bij het consultatiebureau, zeker als ze daar ook wijzen op nut en noodzaak van het voorlezen van kinderen op jonge leeftijd. Overigens is het de Halderbergse beleving dat ook het Centrum voor Jeugd en Gezin hier een omvangrijke bijdrage aan kan leveren. Zelf heb ik mijn eigen kinderen (het zijn inmiddels pubers) ook altijd voorgelezen voor het slapen gaan, ik kom tenslotte uit het onderwijs. Het is niet alleen goed voor de taalontwikkeling, maar het geeft op dat moment ook een stukje rust, zelfs als je enge verhalen voorleest. Integraal Toezicht Jeugdzaken Goed voorbereid naar school 9

10 Silvana van Ginneken is sinds 2002 werkzaam bij de gemeente Tilburg als beleidsmedewerker Onderwijs en Jeugd. Momenteel is zij bezig met het opstellen van een stedelijk taalactieplan, deels naar aanleiding van het ITJ-rapport. Gevraagd naar de reactie in Tilburg op het rapport zegt ze: Die was heel positief; de resultaten waren zonder meer herkenbaar. Ik vond de uitvoering door ITJ zeer gedegen. Het rapport bevat concrete aanknopingspunten en het was duidelijk waar de verbeterpunten lagen. We zien het eigenlijk als een soort nulmeting. Het taalactieplan is een gezamenlijke ambitie van de gemeente en het onderwijs We hebben rapport en aanbevelingen laten vaststellen door het College en daar is besloten dat dit wordt meegenomen in de ontwikkelingen van het taalactieplan en de verdere ontwikkeling van het Centrum voor Jeugd en Gezin (CJG). De belangrijkste verbeterpunten zijn wat mij betreft: - samenwerking en afstemming (en dan vooral de onderlinge informatieoverdracht), - het zorgen voor een gedeelde kijk op de problemen; bijvoorbeeld via de stadsmonitor achterhalen waar de taalachterstand het grootst is, - de rol van de ouders: zij moeten meer betrokken worden, maar zich er ook bewust van zijn wat ze zelf allemaal kunnen doen. De monitor is voor ons een instrument om te kunnen sturen op resultaten. Daarvoor worden afspraken gemaakt met basisscholen over vroegschoolse educatie. Het taalactieplan is een gezamenlijke ambitie van de gemeente en het onderwijs. Naast het primair onderwijs is onder andere ook de kinderopvang erbij betrokken. Er ligt nu een projectvoorstel waarmee het veld (WSNS, Brede School, basisonderwijs en kinderopvang) akkoord is. Dit gaat nu door enkele groepen (onder andere ook bibliotheek, jeugdzorg, hoger onderwijs) verder uitgewerkt worden in concrete maatregelen. Onze gezamenlijke kijk bestaat eruit dat we allen de ambitie hebben om wat te gaan doen aan het verhogen van het taalniveau. Silvana van Ginneken, beleidsmedewerker Onderwijs en Jeugd in Tilburg: We hebben allen de ambitie om het taalniveau te verhogen 10 Goed voorbereid naar school Integraal Toezicht Jeugdzaken

11 Vroegtijdige signalering Diverse landelijke beleidsmaatregelen verplichten gemeenten om taalachterstanden bij kinderen aan te pakken. Het is belangrijk dat vroeg te doen zodat kinderen niet vanwege een slechte taalbeheersing op meerdere terreinen een achterstand oplopen. De jeugdgezondheidszorg en in het bijzonder het consultatiebureau hebben een belangrijke rol in de vroegtijdige signalering. Er zijn hiervoor diverse screeningsinstrumenten beschikbaar. Voorbeelden zijn het Van Wiechenschema in de eerste twee levensjaren, het VTO-taalsignaleringsinstrument en Lexi- en Lexiconlijsten op tweejarige leeftijd, de Gereviseerde Minimum Spreeknormen GMS/SNEL en het Taal-instrument (TSI). Een professional Het signaleren van risico s, waaronder het mogelijk ontstaan van taalachterstand, begint al bij de perinatale vroegsignalering. Op dag 4-7 na de geboorte vindt een eerste huisbezoek plaats voor gehoorscreening en hielprik. Binnen twee weken na de geboorte vindt er een tweede huisbezoek plaats door de verpleegkundige. Tijdens het huisbezoek werkt de verpleegkundige een lijst met risicofactoren af. Het eerste huisbezoek is heel belangrijk. Dit geeft veel informatie. Taalstimulering Taalstimuleringsprogramma s blijken een positieve invloed te hebben op de taal- en denkcapaciteit van jonge kinderen. Degenen die een beslissende rol kunnen spelen bij deze programma s zijn de instellingen waarmee jonge kinderen in hun eerste jaren in aanraking komen: de jeugdgezondheidszorg (het consultatiebureau), de peuterspeelzaal en het kinderdagverblijf, de basisschool, het Centrum voor Jeugd en Gezin (CJG). Samen moeten zij ervoor zorgen dat kinderen met risico op een taalachterstand tijdig worden opgespoord en een op hen en de ouders toegesneden ondersteuning krijgen. Die samenwerking tussen instanties is van belang omdat de levens van ouders en kinderen immers niet zijn opgedeeld in de werkdomeinen van de afzonderlijke instellingen. Ouders willen dat hun probleem wordt opgelost. Wie dat doet, is voor hen van ondergeschikt belang. Daarvoor is overleg en afstemming nodig van alle betrokken partijen. Er lopen diverse pilots en experimenten om taalachterstand aan te pakken. Ook zijn er verschillende programma s opgestart. Voorbeelden zijn het landelijk experiment Startgroepen, Het Rotterdams Taal Effect (RTE) en de VoorleesExpress. Meer voorbeelden zijn te vinden onder Nieuws op Integraal Toezicht Jeugdzaken Goed voorbereid naar school 11

12 Voor- en Vroegschoolse Educatie De overheid erkent de noodzaak om taalachterstanden vroeg op te sporen en aan te pakken, en heeft daarom per 1 augustus 2010 de wet Ontwikkelingskansen door Kwaliteit en Educatie (OKE) in werking gezet. Deze wet moet onder andere zorgen voor meer en betere voorschoolse educatie in de kinderopvang en peuterspeelzalen en verplicht gemeenten ook om ouders van peuters met een mogelijke (taal)achterstand te informeren over voorschoolse educatie. Voor- en Vroegschoolse Educatie (VVE) is onderwijs dat specifiek bestemd is voor zeer jonge kinderen met een (taal)achterstand. Het is onderdeel van het landelijke onderwijsachterstandenbeleid waarmee in peuterspeelzalen, kinderopvang en basisscholen taalachterstanden worden aangepakt. Jonge kinderen van 2,5 tot en met 4 jaar met risico op een taalachterstand kunnen educatieve programma s (voorschoolse educatie) volgen bij de peuterspeelzaal of kinderopvang. Zij krijgen een aantal dagdelen per week extra begeleiding en leren spelenderwijs de Nederlandse taal. Sommige (niet alle) peuterspeelzalen en instellingen voor kinderopvang verzorgen voorschoolse educatie. Zij bieden een VVE-programma aan, zijn verantwoordelijk voor dat aanbod en ook voor de organisatie van een goed doorlopende leerlijn. Daarvoor werken ze samen met basisscholen en met elkaar. Zodra de peuters naar de basisschool gaan, loopt de voorschoolse educatie over in vroegschoolse educatie. Deze wordt gegeven in groep 1 en 2 van de basisschool. Basisscholen verzorgen vroegschoolse educatie. Voor een goed doorlopende leerlijn werken ze samen met peuterspeelzalen en instellingen voor kinderopvang. Voorbeelden van VVE-programma s 16 zijn Piramide, Ko-totaal (Puk & Ko), Startblokken en Kaleidoscoop. Gemeenten zijn verplicht voldoende voorschoolse educatie van goede kwaliteit te realiseren en om ouders van peuters met een mogelijke (taal)achterstand te informeren over voorschoolse educatie. De gemeenten zijn verder verplicht afspraken te maken met de kinderopvang, peuterspeelzaal en basisschool over de doorlopende leerlijn. De Gemeentelijke of Gemeenschappelijke Gezondheidsdienst (GGD) houdt toezicht op de naleving van de kwaliteitseisen van de voorschoolse voorzieningen, de basiskwaliteit. De Inspectie van het Onderwijs houdt ook toezicht op de kwaliteit van de Voor- en Vroegschoolse Educatie. Om te bepalen welke kinderen in aanmerking komen voor VVE, gebruiken gemeenten vooral de gewichtenregeling voor het basisonderwijs 17. Dit is een regeling waarbij gekeken wordt naar het opleidingsniveau van de ouders. Ook onder niet-gewichtenkinderen bevinden zich soms kinderen die baat hebben bij VVE. Het verschilt per gemeente of zij in een programma terechtkomen of niet. Een indicatie voor VVE kan onder andere worden afgegeven door het consultatiebureau, met behulp van de KIPPI 18 peutersignaleringslijst. Peuterspeelzalen krijgen van de gemeente een financiële tegemoetkoming om VVE aan te kunnen bieden. 16 Zie: Resultaatbepaling van VVE door scholen: een verkenning, Utrecht, juni 2010 Inspectie van het Onderwijs. 17 De gewichtenregeling in het basisonderwijs is een regeling die bepaalt voor welke kinderen een school extra middelen ter beschikking krijgt voor het wegwerken van onderwijsachterstanden. Vanaf 2006 is het opleidingsniveau van de ouders de bepalende factor hiervoor. Het gewicht wordt bepaald op basis van een door de ouders ondertekende ouderverklaring. 18 KIPPI staat voor Kort Instrument voor de Psychologische- en Pedagogische Probleeminventarisatie (Kousemaker 1997). Dit instrument wordt gebruikt om verzorgings-, ontwikkelingsen opvoedingsvragen te signaleren. 12 Goed voorbereid naar school Integraal Toezicht Jeugdzaken

13 Manfred Werger is directeur van de Rooms- Katholieke basisschool De Bukehof in Oudenbosch, in de gemeente Halderberge. Als directeur maakt hij deel uit van het zorgteam en wekelijks heeft hij overleg met de intern begeleider van de school. De Bukehof was betrokken bij het onderzoek van ITJ. Werger is zeer positief over het ITJ-rapport: Daar kan men zeker mee aan de slag. Er is hier een vijftal basisscholen, een vitaal deel van de focus van de Inspectie ligt natuurlijk op het jonge kind, het kleuteronderwijs. Vanuit de ketengedachte zijn er voor de gemeente veel instanties die zich met mogelijke probleemgebieden of risicogebieden (bijvoorbeeld: taalachterstand, zorg, socialeemotionele achterstanden) bezighouden. Maar in de praktijk blijkt dat er bijvoorbeeld niet eenzelfde manier van dossiervorming bestaat. Zo ook is er één loket Zorg en Jeugd, toch wordt er bij problemen lang niet altijd een melding gedaan of om advies gevraagd. Alleen daarom was het ITJ-onderzoek al goed: Men weet elkaar nu beter te vinden. Ook het CJG is nu duidelijker zichtbaar als partner in de keten. Het aandeel allochtone kinderen op onze school is 10% Manfred Werger, directeur van de Rooms-Katholieke basisschool De Bukehof in Oudenbosch: ITJ was de katalysator De scholen zijn onlangs bezocht door de Inspectie van het Onderwijs. In hun toets zit ook het onderdeel zorgaanpak. Het ITJ-onderzoek heeft mede een bijdrage geleverd aan de begeleiding van kinderen, de aanpak van achterstanden, de focus op het jonge kind en de zorg in de scholen. Het aandeel allochtone kinderen verschilt per school. Bij ons is dat 10%, bij andere scholen ligt dit percentage hoger. De demografie van de gemeente vormde in het verleden een prikkel om meer te doen aan taalachterstand op een breed terrein. Zonder meer een verdienste van de direct betrokkenen en de gemeentelijke projectcoördinatoren. Naar mijn idee is iedereen goed bezig en ITJ vormde daartoe de katalysator. Integraal Toezicht Jeugdzaken Goed voorbereid naar school 13

14 Marion Vriens is coördinator van het Centrum voor Jeugd en Gezin (CJG) in Roosendaal. De conclusies van het ITJ-rapport waren volgens haar herkenbaar. Verder was het onderzoekstraject zorgvuldig opgezet en was alles duidelijk uitgelegd. Inmiddels liggen er twee plannen van de gemeente: het actieplan en een plan voor samenwerking rond taal. Bij dat laatste is vooral een eenduidige formulering van groot belang. De rol van het CJG bestaat uit het verzorgen van opvoeden opgroei ondersteuning naar ouders en het nauw samenwerken met Zorg Advies Teams (ZAT s) op scholen en het veiligheidshuis. In feite brengen wij gezin, school en zorg bijeen, vanuit de één gezin, één plan gedachte. Sinds het ministerie de gelden in het gemeentefonds stort, wordt het CJG door de verschillende partijen gezien als een structurele partner. Daarnaast worden er rond de transitie van de jeugdzorg momenteel duidelijke uitspraken gedaan over de rol van het CJG. Vaak komen de ideeën rechtstreeks uit de praktijk Wat taalachterstand betreft hebben we in Roosendaal een goed aanbod van projecten. Zo loopt er bijvoorbeeld een pilot van video home training, waarbij ouders vooral te zien krijgen wat goed gaat. Dergelijke programma s worden in overleg met de gemeente en de verschillende organisaties opgezet. Vaak komen de ideeën ervoor rechtstreeks uit de praktijk. Een ander voorbeeld is het Triple P programma, waarbij met ouders geoefend wordt hoe ze met hun kinderen in gesprek kunnen komen. En dat geldt dan inderdaad ook voor allochtone ouders. Ik zie hoe medewerkers naar manieren zoeken om naast ouders te gaan staan om hen van daaruit verder te motiveren en te begeleiden. Marion Vriens, coördinator van het Centrum voor Jeugd en Gezin (CJG) in Roosendaal: Zoeken naar manieren om met ouders in gesprek te komen Toelichting: De naam Triple P staat voor positief pedagogisch programma. Het oorspronkelijk Australische programma voor opvoedingsondersteuning is bedoeld voor ouders met kinderen van 0 tot 16 jaar. Triple P is een laagdrempelig, integraal programma met als doel (ernstige) emotionele en gedragsproblemen bij kinderen te voorkomen door het bevorderen van competent ouderschap. Zie ook : 14 Goed voorbereid naar school Integraal Toezicht Jeugdzaken

15 Gemeentelijke verantwoordelijkheid De gemeenten hebben de laatste jaren een steeds grotere wettelijke verantwoordelijkheid gekregen. Naast het reeds genoemde beleid voor VVE is er een sterkere nadruk komen te liggen op de gemeentelijke verantwoordelijkheid voor de uitvoering van het lokaal preventief jeugdbeleid, voortkomend uit de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) 19, de CJG s en de Lokaal Educatieve Agenda (LEA). Voor het bestrijden van onderwijsachterstanden ontvangt de gemeente middelen om voorschoolse educatie van goede kwaliteit te realiseren voor de doelgroepkinderen uit de gemeente. Het geld is eveneens bestemd voor andere activiteiten voor kinderen in het primair onderwijs met een grote achterstand in de Nederlandse taal, zoals het inrichten van schakelklassen 20. Op 30 september 2010 publiceerde het kabinet-rutte-verhagen het regeerakkoord VVD-CDA en het gedoogakkoord met de PVV. Hierin staan maatregelen aangekondigd waarin de gemeente verantwoordelijk wordt voor alle jeugdzorg die nu onder Rijk, provincies, gemeenten, AWBZ en zorgverzekering valt. Gemeenten krijgen door de overheveling van de jeugdzorg, de decentralisatie AWBZ extramurale begeleiding naar de Wmo, Passend Onderwijs en Werken naar Vermogen veel nieuwe taken en bevoegdheden. 19 In de Wmo zijn gemeentelijke taken vastgelegd: het verstrekken van informatie aan ouders, kinderen en jeugdigen over opvoeden en opgroeien, de signalering van problemen door instellingen als jeugdgezondheidszorg en onderwijs, de toegang tot het gemeentelijk hulpaanbod, het beoordelen en toeleiden naar voorzieningen aan de hand van een sociale kaart voor ouders, kinderen, jeugdigen en verwijzers, het bieden van pedagogische hulp (advisering en lichte hulpverlening) en het coördineren van zorg in het gezin op lokaal niveau. 20 Het doel is om leerlingen gedurende een schooljaar zodanig bij te spijkeren dat zij daarna in staat zijn om het onderwijs op hun eigen niveau te vervolgen. Zij krijgen gedurende dat schooljaar intensief taalonderwijs. Integraal Toezicht Jeugdzaken Goed voorbereid naar school 15

16 Het ITJ onderzoek Goed voorbereid naar school, samen aan de slag met taalachterstand In Nederland begint ruim een kwart van alle kinderen met een taalachterstand 21 aan hun schoolloopbaan. Dat betekent dat ongeveer peuters en kleuters een ongunstige startpositie hebben. Omdat taalontwikkeling de sleutel vormt tot de verdere ontwikkeling van kinderen, heeft een achterstand op dit gebied grote gevolgen. Kinderen die het Nederlands slecht beheersen kunnen onvoldoende profiteren van de mogelijkheden die de school hen biedt om hun kennis, inzicht, vaardigheden en gedrag te ontwikkelen. In het basisonderwijs, maar ook daarna, lopen deze jonge kinderen hun taalachterstand niet of nauwelijks in. Peuters met een achterstand in taalbegrip en taalproductie lopen grote risico s om ook op latere leeftijd taalproblemen te ondervinden, en lopen daarmee vaker dan anderen het risico ook een leesachterstand en gedragsproblemen 22 te ontwikkelen. Hoe langer gewacht wordt met het aanpakken van die problemen, hoe moeilijker het is om de kinderen de (onderwijs)kansen te bieden waar ze recht op hebben, en hoe kleiner hun kansen op een volwaardige maatschappelijke participatie. De mogelijkheid om op dit gebied maatschappelijke kansen voor kinderen te vergroten, is voor Integraal Toezicht Jeugdzaken (ITJ) aanleiding geweest om te onderzoeken hoe op lokaal niveau de ondersteuning en hulp aan kinderen met een (dreigende) taalachterstand is georganiseerd. ITJ onderzocht in vier gemeenten Halderberge, Roosendaal, Tilburg en Zaanstad hoe instellingen samenwerken om taalachterstanden bij kinderen in de leeftijd van nul tot en met zes jaar, die opgroeien bij laagopgeleide ouders, vroegtijdig te signaleren en effectief aan te pakken. ITJ heeft van elk onderzoek een lokaal rapport opgesteld en aangeboden aan de wethouder. (www.jeugdinspecties.nl) Werkwijze Tijdens het onderzoek in de vier gemeenten zijn de volgende onderzoeksinstrumenten ingezet: Deskresearch in schriftelijke bronnen, onder andere de gemeentelijke beleidsnotities over jeugdbeleid en onderwijs en over het CJG. Interviews met vertegenwoordigers van gemeenten en instellingen om inzicht te krijgen in het aanbod en de werkwijze van de betrokken organisaties. Dossieronderzoek in dossiers van kinderen van wie de (taal-)resultaten achterbleven, om te achterhalen welke instellingen betrokken waren en hoe ze hebben samengewerkt om een doorgaande lijn te realiseren. Gesprekken met ouders van deze kinderen over de kwaliteit van de samenwerking door instellingen en over het effect ervan. Versnellingskamer (Group Decision Room of GDR), een methode om met managers, beleidsmedewerkers en uitvoerende professionals tegelijk digitaal over onderwerpen te brainstormen en in een korte tijd meningen en ideeën te genereren. De verzamelde informatie is beoordeeld aan de hand van de kwaliteitscriteria uit het ITJ-toezichtkader Silva, Williams & McGee, 1987, in van Hell, Goed voorbereid naar school Integraal Toezicht Jeugdzaken

17 Hans Cohen de Lara is educatief consultant en specialist op het terrein van taalontwikkeling. Bij de werkbijeenkomst op 14 november 2011 met de vier gemeenten verzorgde hij een inleiding over het belang van programma s om taalachterstanden op jonge leeftijd aan te pakken. Dat heeft alles te maken met de ontwikkeling van de hersenen tussen 0 en 7 jaar. In die periode, dus zeg maar tot groep 2, 3, zijn die het meest kneedbaar. Dat geldt inderdaad zelfs voor 0-jarigen: het heeft nut om pasgeboren baby s al voor te lezen. Taalaanbod gaat namelijk vooraf aan taalproductie. Wanneer ouders zelf een beperkte taalontwikkeling hebben is het niet eenvoudig om hen daartoe te zetten, maar het heeft wel heel veel nut. Zoals Amerikaanse onderzoekers zeggen: less is more. Dat betekent dat je kiest voor hetgeen ze nog wel kunnen. Bijvoorbeeld aan tafel doorpraten over iets dat op tv is geweest. En ook een prentenboek voorlezen is mogelijk. Dat kun je ook laagopgeleide ouders leren en bovendien levert het veel op: de kinderen horen goede (boeken)taal, ze vergroten hun woordenschat en hun taalbegrip. Voor ouders kan het ook inspirerend zijn. Wanneer ze merken dat ze het kunnen, worden ze vaak enthousiast. Bij alle programma s is belangrijk dat het op een speelse wijze gaat en vooral niet als een schoolse dril. Dat werkt niet. Hans Cohen de Lara, educatief consultant en specialist op het terrein van taalontwikkeling: Belangrijk is, dat het op een speelse wijze gaat Ze vergroten hun woordenschat Een kind kan op jonge leeftijd verschillende talen tegelijk aan. Belangrijk is vooral dat het een taalaanbod op niveau krijgt en van een bepaalde kwaliteit. Dat betekent dat als allochtone ouders beter thuis zijn in hun moedertaal, ze dat beter kunnen spreken, omdat dan hun taalaanbod van hogere kwaliteit is. Het gaat niet alleen om de woordenschat van bijvoorbeeld het Nederlands, maar het gaat om het stimuleren van het denken. Dat is straks weer belangrijk voor het begrip en het gebruik van het Nederlands. In de eerste jaren is een belangrijke rol weggelegd voor bijvoorbeeld peuterspeelzaalleidsters. De kwaliteit van hun taalgebruik verschilt per land en Nederland zit wat dat betreft zeker niet in de top. Dat is een punt van zorg. De G 37 krijgen nu geld om onder andere deze leidsters op een hoger niveau te krijgen. Voor dit doel is een aanpak ontwikkeld getiteld Praten met volle mond. Hiermee kunnen leidsters effectiever taalstimulerende gesprekjes met kinderen voeren en kunnen ze tegelijkertijd het niveau van hun Nederlands verhogen. Integraal Toezicht Jeugdzaken Goed voorbereid naar school 17

18 Het consultatiebureau adviseert bijvoorbeeld om jonge kinderen in hun moedertaal aan te spreken en pas met Nederlands te beginnen als ze op de peuterspeelzaal of de basisschool komen. 18 Goed voorbereid naar school Integraal Toezicht Jeugdzaken

19 Aandachtspunten en aanbevelingen voor de lokale aanpak Uit het ITJ onderzoek in de gemeenten Halderberge, Roosendaal, Tilburg en Zaanstad komt een aantal knelpunten naar voren die de hulp en ondersteuning aan kinderen met (dreigende) taalachterstand en het gezin waarin ze opgroeien bemoeilijken. Vijf belangrijke aandachtspunten worden hieronder genoemd waarbij ook aanbevelingen worden gedaan. Een professional Organisaties die de wil hebben om taalachterstanden aan te pakken, hebben helaas elk een eigen traject, eigen contactpersonen, eigen dossiervorming. Er is vaak nog niet sprake van een centrale aanpak, een duidelijke lijn. Integraal Toezicht Jeugdzaken Goed voorbereid naar school 19

20 Een gedeeld perspectief is belangrijk Om succesvol te kunnen samenwerken aan de aanpak van taalachterstand, moeten instellingen een gezamenlijke kijk hierop ontwikkelen, een gedeeld perspectief waaraan de partijen zichzelf en elkaar kunnen toetsen: werken we aan hetzelfde?. Alle betrokkenen moeten het eens zijn over antwoorden op vragen als wanneer spreken we van een taalachterstand?, wat is de aard en de omvang van het probleem?, om welke kinderen gaat het?, wat voor advies geven we aan tweetalige gezinnen?, wat voor advies geven we als ouders niet goed Nederlands spreken? In de vier onderzochte gemeenten ontbreekt een dergelijke gezamenlijke, inhoudelijke visie op taalontwikkeling en taalachterstand geheel of gedeeltelijk. Elke instelling heeft zijn eigen opdracht en voert die uit vanuit zijn eigen visie. Het consultatiebureau adviseert bijvoorbeeld om jonge kinderen in hun moedertaal aan te spreken en pas met Nederlands te beginnen als ze op de peuterspeelzaal of de basisschool komen 23. Die visie op tweetaligheid wordt echter niet altijd gedeeld met andere instellingen. Ouders krijgen tegenstrijdige adviezen. Zolang de betrokken organisaties hun visie op taalontwikkeling en taalverwerving niet met elkaar delen, is het ook niet duidelijk welke consequenties hun visie heeft voor het aanbod van voor - en vroegschoolse voorzieningen.het komt ook voor dat een gemeentelijke visie waarin taal als cruciaal voor de ontwikkeling wordt benoemd, niet bekend is of niet onderschreven wordt door de professionals die het jonge kind en het gezin begeleiden en ondersteunen in de taalontwikkeling. Aanbeveling Zorg voor samenhang in visie op taalachterstanden Om taalachterstanden terug te dringen is een gezamenlijke visie op organisatie en aanpak nodig. Zorg ervoor dat gemeente en lokale instellingen met elkaar in gesprek gaan over hun visie op de voorbereiding van kinderen op school. Hoe kijken gemeente en instellingen naar taal, taalverwerving, meertaligheid en taalachterstand? Hoe beoordelen zij de risico s? Welke kinderen zijn kwetsbaar? En hoe stemmen zij hun aanbod hierop af? Een gedachtewisseling over een gemeenschappelijke visie op taalachterstand versterkt het draagvlak bij instellingen om samen en vooral in samenhang de problemen op te lossen. De uitdaging voor instellingen ligt erin om het kind als uitgangspunt te nemen, over de eigen grenzen heen te kijken en de meerwaarde te zien die samenwerking kan bieden. Het is niet nodig om nieuwe overlegvormen te creëren, maar om de discussie in de bestaande structuren te intensiveren. De uitkomst van een dergelijk overleg moet zijn dat alle betrokken instellingen het eens zijn over de noodzaak om het probleem aan te pakken en over de resultaten die ze nastreven. Het is een taak voor gemeenten om dit draagvlak bij instellingen te bevorderen. Het gebrek aan een gezamenlijk perspectief blijkt onder andere uit de interviews die ITJ afnam met betrokken professionals: Vaak worden kinderen van laagopgeleide allochtone ouders meertalig opgevoed. De verpleegkundigen of consultatiebureau-artsen geven ouders het advies het kind in de eerste levensfase in de moedertaal op te voeden. Zij adviseren de ouder: spreek in de taal die je het beste beheerst. Als deze kinderen op de peuterspeelzaal komen of in kinderdagverblijven, kunnen deze adviezen overeenkomen met de opvattingen die daar gelden, maar ook afwijken. Ouders krijgen dan het advies hun peuters in het Nederlands aan te spreken. Op de basisschool gaat men er eigenlijk van uit dat kinderen thuis ook Nederlands moeten spreken. Ouders geven aan dat zij moeilijk kunnen kiezen en onzeker worden bij deze adviezen. Naar wie moeten we luisteren?. 23 Zie ook: van De Nederlandse Taalunie 20 Goed voorbereid naar school Integraal Toezicht Jeugdzaken

21 Samenhang in het vroegtijdig signaleren en aanpakken van taalachterstand is nodig Een professional Organisaties zijn nog te veel organisatiegericht, te weinig kindgericht waardoor er weinig samenhang en verbinding is. Aanbeveling Zorg voor een gemeenschappelijke aanpak Zorg dat alle betrokken instellingen een gemeenschappelijke, eenduidige werkwijze hanteren waarbij vroegtijdig signaleren en effectief aanpakken de uitgangspunten zijn. Zorg dat alle instellingen vanuit de één kind, één gezin, één plangedachte handelen en wijs één partij aan die de regie voert. De instellingen die nodig zijn voor de aanpak van (taal) achterstanden zijn in de gemeenten of in elk geval in de regio aanwezig, zoals het consultatiebureau, de jeugdgezondheidszorg (JGZ) en het CJG. Zij zijn, samen met de basisvoorzieningen als de overkoepelende stichtingen voor peuterspeelzalen en kinderdagverblijven, de onderwijsbesturen en de basisscholen verantwoordelijk voor de vroegsignalering van hulpvragen in het gezin en de oplossing ervan. Er is aanbod genoeg, maar gemeenten weten niet of het goed is afgestemd op de doelgroep. Harde gegevens over de aard en omvang van het probleem om hoeveel kinderen gaat het? In welke wijken wonen ze? Worden ze tijdig gesignaleerd? ontbreken. Omdat de doelgroep niet in beeld is gebracht, is het ook niet mogelijk na te gaan of het bestaande aanbod aansluit bij hun behoeften. Het is onduidelijk of er lacunes zijn in het aanbod en of alle instellingen die dat aanbod kunnen leveren daadwerkelijk betrokken zijn. De instellingen die wel betrokken zijn, hebben de intentie om samen te werken, maar weten dat in de praktijk niet altijd op de beste manier te organiseren. Een partij die de regie in handen neemt, ontbreekt vaak. Samenwerking, in de vorm van een multidisciplinaire aanpak, is wel nodig om een doorgaande lijn te krijgen in zorg, welzijn en onderwijs voor kinderen. De keten wordt sluitend als (passend) aanbod bij elkaar komt. Aanbod niet alleen voor kinderen met een taalachterstand maar ook voor andere achterstanden of problemen bij het kind of in het gezin. ITJ trof dossiers aan waarbij meerdere instellingen betrokken waren, maar daarin ontbrak een plan van aanpak met gezamenlijke doelstellingen. Ook waren kennis en deskundigheid, activiteiten, werkprocessen, informatieoverdracht en dossiervoering niet op elkaar afgestemd. Peuterspeelzaal en basisschool gebruiken vaak verschillende observatiesystemen om de taalontwikkeling te meten en instellingen werken met verschillende criteria om vast te stellen of een kind tot de doelgroep behoort; het opleidingsniveau van de ouders is bijvoorbeeld een criterium bij de gewichtenregeling op de basisscholen, maar wordt nog niet door iedereen als criterium gebruikt voor extra ondersteuning. Integraal Toezicht Jeugdzaken Goed voorbereid naar school 21

22 Wat er geboden wordt aan ondersteuning, komt niet altijd terecht bij de kinderen die het nodig hebben. 22 Goed voorbereid naar school Integraal Toezicht Jeugdzaken

23 Het kind centraal Een professional Het belang van het kind wordt ondergeschikt geacht aan regels, wetten en protocollen van de eigen organisatie, met name als het gaat om privacybeleid. Op initiatief van de lokale overheden, hebben instellingen vaak samenwerkingsconvenanten gesloten en protocollen gemaakt, waarin de rolverdeling is vastgelegd. Dit gebeurt bijvoorbeeld op het gebied van de Voor- en Vroegschoolse Educatie en bij het CJG. Meestal levert elke instelling de bijdrage waarin zij is gespecialiseerd en waarmee zij in de fase voorafgaand aan de overeenkomst al actief was. Professionals treffen elkaar in diverse vormen van casusoverleg zoals in het CJG en zorgadviesteams 24. In deze overleggen consulteren, adviseren en informeren zij elkaar. Ook vindt verwijzing en een warme overdracht plaats. Zo functioneren in Roosendaal effectieve zorgadviesteams waarvan de voorschoolse voorzieningen integraal deel uitmaken. In Halderberge is een protocol opgesteld om de samenwerking tussen de consultatiebureaus en de kinderopvang/peuterspeelzalen te verbeteren. In Tilburg functioneert het Loket Vroeghulp, Kind en Jeugd. Het overleg tussen instanties resulteert echter niet automatisch in een gezamenlijke afstemming van het aanbod op de hulpvraag van het kind. Dat komt doordat in de praktische uitvoering de samenhang en een resultaatgerichte sturing ontbreekt. Professionals weten vaak niet van elkaar wat ze doen en er is geen totaaloverzicht. Er worden geen afspraken gemaakt over de doelen die bereikt moeten worden en de manier waarop dat moet gebeuren. Wat er geboden wordt aan ondersteuning, komt niet altijd terecht bij de kinderen die het nodig hebben. Soms krijgen kinderen wel ondersteuning, maar niet precies welke ze op dat moment nodig hebben. Dat ziet ITJ bijvoorbeeld bij peuterspeelzalen, waar kinderen met een achterstand wel een algemeen ondersteuningsaanbod krijgen, maar geen ondersteuning die specifiek gericht is op hun individuele achterstand. Een gedeelde analyse van de problemen van een kind die kan dienen als uitgangspunt voor een passend aanbod, ontbreekt. Een voorbeeld is de allochtone peuter die volledig in het Turks is gesocialiseerd, een indicatie voor VVE vanwege taalachterstand heeft en bij binnenkomst in de peuterspeelzaal hetzelfde aanbod krijgt als de autochtone peuter met een VVE-indicatie vanwege bijvoorbeeld sociaaleconomische factoren. Informatieoverdracht Samenwerking impliceert ook: een gestroomlijnde overdracht van informatie. Dossiers moeten van consultatiebureau naar peuterspeelzaal en vervolgens naar de basisschool worden doorgegeven, zodat instellingen elk hun taak kunnen oppakken en samen kunnen zorgen voor een doorgaande lijn van vroegtijdige signalering tot passende interventies. Dit gebeurt in de praktijk niet altijd. Een voorbeeld hiervan is de overdracht van informatie tussen het consultatiebureau en de voorschoolse voorzieningen. Het consultatiebureau heeft specifieke informatie verzameld over de taalontwikkeling van kinderen die het bureau bezoeken. De schriftelijke overdracht van gegevens tussen het consultatiebureau en de peuterspeelzaal/kinderdagverblijf beperkt zich soms tot een aanduiding van de risicocategorie op grond waarvan een VVE-indicatie is gegeven. De voorschoolse voorzieningen kunnen hier maar in beperkte mate op verder bouwen. Het komt regelmatig voor dat de opvolgende instelling weer bij nul begint, zelf het kind observeert, een diagnose stelt en het aanbod organiseert. Overdracht van dossiers als het kind doorstroomt bijvoorbeeld van peuterspeelzaal naar basisschool gebeurt soms wel en soms niet. Als het al gebeurt, is dat vaker mondeling dan schriftelijk, waardoor informatie verloren gaat. Medewerksters van de peuterspeelzaal slagen er niet altijd in objectieve informatie op de overdrachtsformulieren in te vullen waar de basisschool iets aan heeft. 24 In een zorgadviesteam, ook wel zorg- en adviesteam of ZAT genoemd, werkt een groot aantal zorgpartners samen met de school. Zij zetten elk hun specifieke expertise en wettelijke taken in en vullen elkaar daarbij aan om goede hulp en ondersteuning te bieden bij door scholen gesignaleerde problemen bij jeugdigen en hun gezinnen. Zie ook In het primair onderwijs wordt veelal de naam zorgteam gehanteerd. Integraal Toezicht Jeugdzaken Goed voorbereid naar school 23

24 Professionals geven aan dat de privacywetgeving nog steeds een belemmering vormt bij informatieoverdracht van de ene naar de andere instelling. Zo moeten de peuterspeelzalen en de kinderopvang de kinddossiers aan de ouders overdragen als hun kind weggaat. Het is vervolgens aan de ouders om de papieren weer bij de start van het basisonderwijs aan de school te geven. Juist bij kinderen met achterstand gebeurt dit niet altijd. Goed voorbeeld: Loket Vroeghulp, Kind en Jeugd in Tilburg Aanbeveling Zet het belang van het kind centraal Zet de hulpbehoefte van het kind (de aanpak van de taalachterstand) centraal. Datgene wat het kind nodig heeft, moet bepalend zijn voor de keus van de betrokken instellingen en hun aanbod. In die aanpak zijn de instellingsgrenzen ondergeschikt aan het belang van het kind en worden activiteiten op elkaar afgestemd en in samenhang met elkaar aangeboden. In Tilburg is veel ervaring opgebouwd met ketensamenwerking voor 0-6 jarigen bij het Loket Vroeghulp, Kind en Jeugd. Een kinderarts, orthopedagoog, psycholoog, maatschappelijk werker, jeugdarts, fysiotherapeut en logopedist werken gemeenschappelijk aan één gezin, één plan onder regie van een casemanager. Professionals en hulpverleners handelen vanuit het idee dat ouders regisseur zijn van de totale levenslijn van het kind. Aangezien het om jonge kinderen gaat, zijn de ouders of verzorgers en het gezin onlosmakelijk deel van de doelgroep van het Loket Vroeghulp, Kind en Jeugd. Ouders worden beschouwd als expert in het gedrag van hun kind en maken onderdeel uit van het team vanaf de start van het proces. Alle informatie is aanwezig en in handen van het gezin. 24 Goed voorbereid naar school Integraal Toezicht Jeugdzaken

25 Meetbare resultaten vaststellen Een professional Zonder doel kun je niet scoren. Anders gezegd, samenwerking zonder vooraf bepaalde doelstelling gaat verloren in enorme debatten. Aanbeveling Formuleer meetbare resultaten Gebruik bestaande overeenkomsten en protocollen om meetbare en concrete resultaatafspraken te maken. Die stellen de gemeente en de instellingen in staat om taalontwikkeling te monitoren en hier het beleid op af te stemmen. Feiten, cijfers en concrete, meetbare resultaatafspraken zijn aangewezen instrumenten om regie te voeren. Hoe beter de problematiek in beeld is gebracht op basis van gezamenlijk vastgestelde definities, hoe beter het mogelijk is resultaten te formuleren en daarvoor resultaatafspraken te maken. Aan de hand van dat soort heldere informatie kunnen instellingen nagaan wat het effect van hun activiteiten is op het terugdringen van achterstanden. Gemeenten moeten op grond van data hun beleid evalueren en bijsturen. Zoals eerder beschreven, ontbreekt het aan inzicht in de aard en omvang van het probleem. ITJ is van mening dat juist een thema als taalontwikkeling zich ook leent voor een resultaatgerichte aanpak, omdat het niveau dat kinderen nodig hebben om te kunnen functioneren in groep 3 van de basisschool, zich goed laat beschrijven in meetbare termen. Terug redenerend is het mogelijk om ook in het voortraject meetbare resultaten vast te stellen. Ook het effect van de samenwerking tussen de verschillende instellingen op de ontwikkeling van het kind is weer te geven in concrete resultaten. Gemeenten laten te veel de mogelijkheid liggen om hierin de regie te voeren Zie ook Een uniforme signalering van een vermoeden van taalachterstand en een uniform follow-up beleid, concept richtlijn november 2007, expertgroep en screening op taalachterstanden en spraakstoornissen bij kinderen van 1 tot 6 jaar door de jeugdgezondheidszorg, TNO Integraal Toezicht Jeugdzaken Goed voorbereid naar school 25

26 De rol van de Centra voor Jeugd en Gezin 26 (CJG) Een professional Samenwerken met een CJG gaat niet vanzelf. Je hebt een gezamenlijk doel (visie) nodig en een gedeeld pad om daar te komen (strategie). Elkaar vertrouwen en respecteren zijn uiteraard essentieel om samenwerking tot stand te brengen. Ik denk dat een belangrijke vraag is: hoe bouw je aan onderling vertrouwen en respect? Er liggen voor het CJG volop kansen om een bijdrage te leveren aan de lokale aanpak van taalachterstand. De CJG s richten zich op opvoedingsproblemen in brede zin en kunnen taalachterstand, die vaak geen geïsoleerd probleem is maar samenhangt met andere achterstanden, integraal benaderen. Ze vormen een logisch ontmoetingspunt voor alle instellingen, waar veel kennis en ervaring samenkomt. Vroegsignalering, preventie en het bevorderen van samenwerking zijn bij uitstek de onderwerpen voor een CJG. De rol van een coördinerend kenniscentrum wordt echter lang niet altijd waargemaakt. De rol van de CJG s verschilt per gemeente en er zijn grote verschillen in profilering. Het ene CJG profileert zich vooral als aanspreekpunt voor opvoedingsvraagstukken, het andere CJG benadrukt de verbindende en coördinerende taak in het geheel van de lokale voorzieningen. Lokale overheden en instellingen maken onvoldoende gebruik van de mogelijkheden die het CJG heeft om kinderen goed voor te bereiden op school. Omgekeerd profileert het CJG zich in veel gevallen onvoldoende. Zelfs bij uitvoerende medewerkers van de kernpartners is het niet altijd duidelijk wat het CJG te bieden heeft. Een intensievere samenwerking zal ongetwijfeld leiden tot discussie over de grenzen van de autonomie voor professionals en de begrenzing van verantwoordelijkheden. Er moeten dan ook afspraken gemaakt worden over de verdeling van de taken. Ook naar ouders en kinderen heeft het CJG nog een taak te vervullen. Uit de gesprekken die ITJ met ouders heeft gevoerd, blijkt dat het grootste deel van hen het aanbod en de mogelijkheden van het CJG niet kent; zij maken dan ook nauwelijks gebruik van inlooppunten. Aanbeveling Geef het Centrum voor Jeugd en Gezin een taak bij het goed voorbereiden van kinderen op school In de CJG s zijn de integrale jeugdgezondheidszorg en de vijf functies van het lokaal preventief jeugdbeleid opgenomen. Daarnaast vormen CJG s de schakel met bureau jeugdzorg en met de zorgadviesteams (ZAT s) van het onderwijs. Er komt dus veel expertise samen binnen deze centra. In veel gevallen is de coördinator van het CJG in dienst van de gemeente. Dit maakt het CJG bij uitstek tot de instelling die een rol kan spelen in de coördinatie van het taalontwikkelingsbeleid. Het werkveld blijkt daar positief tegenover te staan. Het CJG moet zich daarvoor wel duidelijker profileren en duidelijk maken aan professionals en ouders wat het voor hen kan betekenen. Laat omgekeerd ook zien wat ieders bijdrage is aan het CJG. 26 In Zaanstad Centra Jong genoemd. 26 Goed voorbereid naar school Integraal Toezicht Jeugdzaken

27 Tot slot Er ligt een goede basis voor ondersteuning van kinderen met een taalachterstand: er is kennis, er is aanbod en er zijn partijen die het gemeentelijk beleid kunnen uitvoeren. In de uitvoering moet echter nog het nodige verbeteren en ITJ heeft hiervoor aanbevelingen gedaan aan de vier gemeenten. Het is nodig dat de betrokken partijen het eens worden over een gemeenschappelijke visie op het vraagstuk en van daaruit meetbare afspraken maken over de beste, integrale aanpak. Welke afspraken dat zijn, kan per gemeente verschillen, als het uitgangspunt maar overeind blijft: alle activiteiten moeten leiden tot een groter aantal kinderen dat goed voorbereid naar school gaat. ITJ heeft het bestuur van de onderzochte gemeenten gevraagd om samen met ouders, professionals en andere betrokkenen de aanbevelingen te concretiseren en uit te voeren. De onderzochte gemeenten hebben toegezegd dit te doen. ITJ zal de uitvoering van de acties de komende twee jaar volgen. De vier gemeenten hebben op 14 november 2011 in een werkbijeenkomst met ITJ gesproken over het ontwikkelen, uitvoeren en monitoren van lokaal taalbeleid voor jonge kinderen (0-6 jaar) en zijn actief aan de slag met verbeterplannen. Integraal Toezicht Jeugdzaken Goed voorbereid naar school 27

28 Meer informatie In Integraal Toezicht Jeugdzaken (ITJ) werken vijf rijksinspecties samen: de Inspectie voor de Gezondheidszorg, de Inspectie van het Onderwijs, de Inspectie Jeugdzorg, de Inspectie Veiligheid en Justitie en de Inspectie Sociale Zaken en Werkgelegenheid. ITJ onderzoekt maatschappelijke problemen van en door jongeren die een integrale aanpak vergen. Het gaat bijvoorbeeld om problemen als kindermishandeling, overgewicht, jeugdcriminaliteit, verslaving en armoede. ITJ onderzoekt de kwaliteit van de samenwerking van voorzieningen voor de jeugd en het resultaat van deze samenwerking voor de jongeren. In het ITJ-toezicht staat het belang van het kind voorop. Uitgangspunt is het Verdrag inzake de Rechten van het Kind. Dit themabericht is te downloaden van onze website, net als de rapporten die verslag doen van de onderzoeken in de afzonderlijke gemeenten. De afzonderlijke deelrapporten kunt u eveneens bestellen door contact op te nemen met Integraal Toezicht Jeugdzaken. Postbus DE Utrecht Ontwerp: haai, Rotterdam Fotografie: Hollandse Hoogte, Erno Wientjens Alle foto s in deze brochure betreffen geen personen in de jeugdzorg en zijn uitsluitend ter illustratie.

Goed voorbereid naar school. Samen aan de slag met taalachterstand

Goed voorbereid naar school. Samen aan de slag met taalachterstand Goed voorbereid naar school Samen aan de slag met taalachterstand Inhoud Interviews Jan Paantjens, wethouder maatschappelijke ontwikkeling in de gemeente Halderberge: Het ITJ rapport was een soort gratis

Nadere informatie

Culemborgs VVE beleid 2011-2014

Culemborgs VVE beleid 2011-2014 Culemborgs VVE beleid 2011-2014 Wat is VVE? VVE staat voor voor- en vroegschoolse educatie. VVE is een programmatisch aanbod dat er op gericht is om taal- en ontwikkelingsachterstanden bij kinderen te

Nadere informatie

voor- en vroegschoolse educatie Convenant uitvoering Boxtels model

voor- en vroegschoolse educatie Convenant uitvoering Boxtels model Convenant uitvoering Boxtels model Impuls kwaliteit VVE beleid Boxtel 6 juli 2011 Aanleiding en doelstelling bestuurlijk convenant Met ingang van de Wet Ontwikkelingskansen door Kwaliteit en Educatie krijgt

Nadere informatie

PRAAT MET DE RAAD kort verslag

PRAAT MET DE RAAD kort verslag PRAAT MET DE RAAD kort verslag Datum: 19 mei 2015 Spreker: Corine Laurant, namens Stichting Kinderen en Ouders Onderwerp: Stichting Kinderen en Ouders als gesubsidieerde instelling voor peuterspeelzalen

Nadere informatie

Visie Voor- en Vroegschoolse Educatie (VVE) gemeente Goirle 2011-2014

Visie Voor- en Vroegschoolse Educatie (VVE) gemeente Goirle 2011-2014 Visie Voor- en Vroegschoolse Educatie (VVE) gemeente Goirle 2011-2014 1. Inleiding Kinderen ontplooien zich later beter in onderwijs en maatschappij als hun start goed is. Als een kind in de voor- of vroegschoolse

Nadere informatie

VROEGSIGNALERING EN TOELEIDING VVE ARNHEM

VROEGSIGNALERING EN TOELEIDING VVE ARNHEM VROEGSIGNALERING EN TOELEIDING VVE ARNHEM Verwijsprocedure doelgroepkinderen Consultatiebureau en voorschoolse voorzieningen Inleiding Peuterspeelzalen en kinderdagverblijven bieden jonge kinderen een

Nadere informatie

Evaluatie pilot VVE Nieuwleusen

Evaluatie pilot VVE Nieuwleusen Evaluatie VVE Pilot Nieuwleusen Een samenwerking tussen: Doomijn peuterspeelzaal Kon. Julianalaan Landstede Kinderdagverblijf t Hummelhof Carinova consultatiebureau Nieuwleusen Gemeente Dalfsen Maart,

Nadere informatie

Uitvoeringsnotitie VVE gemeente Dalfsen Uitwerking VVE-beleid en toelichting op de beleidsregels VVE

Uitvoeringsnotitie VVE gemeente Dalfsen Uitwerking VVE-beleid en toelichting op de beleidsregels VVE Uitvoeringsnotitie VVE gemeente Dalfsen Uitwerking VVE-beleid en toelichting op de beleidsregels VVE Dalfsen, augustus 2012 1 Inleiding Dit document is een uitwerking van de Notitie Beleid en uitvoering

Nadere informatie

Programma. Passend onderwijs ZAT - CJG; samen sterk voor de jeugd. Landelijk Steunpunt ZAT s

Programma. Passend onderwijs ZAT - CJG; samen sterk voor de jeugd. Landelijk Steunpunt ZAT s Passend onderwijs ZAT - CJG; samen sterk voor de jeugd Themaconferenties WSNS-coördinatoren en bestuurders Dinsdag 22 september 2009, Rotterdam Woensdag 30 september 2009, Weert Maandag 5 oktober 2009,

Nadere informatie

Samen maken. mogelijk. wij meedoen voor jeugd ONDERSTEUNING BIJ LEVEN MET EEN BEPERKING

Samen maken. mogelijk. wij meedoen voor jeugd ONDERSTEUNING BIJ LEVEN MET EEN BEPERKING Samen maken wij meedoen voor jeugd mogelijk Kinderen en jongeren met een beperking moeten de kans krijgen zich optimaal te ontwikkelen, zodat zij zo zelfstandig mogelijk mee kunnen doen in de maatschappij.

Nadere informatie

Protocol Vroegsignalering VVE Alle doelgroepkinderen in beeld

Protocol Vroegsignalering VVE Alle doelgroepkinderen in beeld Protocol Vroegsignalering VVE Alle doelgroepkinderen in beeld Inleiding In het kader van het OnderwijsKansenbeleid 1 heeft de gemeente de wettelijke taak om alle kinderen met een (risico op een) taalachterstand

Nadere informatie

Omgevingsanalyse ter beoordeling van het taalaanbod in het Nederlands. Bestemd voor professionals werkzaam in de jeugdgezondheidszorg.

Omgevingsanalyse ter beoordeling van het taalaanbod in het Nederlands. Bestemd voor professionals werkzaam in de jeugdgezondheidszorg. Omgevingsanalyse ter beoordeling van het taalaanbod in het Nederlands Bestemd voor professionals werkzaam in de jeugdgezondheidszorg. RIVM/Centrum jeugdgezondheid 26 februari 2009 1 1. Inleiding 1.1 Aanleiding

Nadere informatie

RAPPORT VAN BEVINDINGEN KWALITEIT VAN VOOR- EN VROEGSCHOOLSE EDUCATIE IN 2014 IN DE GEMEENTE. Nieuwkoop

RAPPORT VAN BEVINDINGEN KWALITEIT VAN VOOR- EN VROEGSCHOOLSE EDUCATIE IN 2014 IN DE GEMEENTE. Nieuwkoop RAPPORT VAN BEVINDINGEN KWALITEIT VAN VOOR- EN VROEGSCHOOLSE EDUCATIE IN 2014 IN DE GEMEENTE Nieuwkoop Plaats : Ter Aar Gemeentenummer : 0569 Onderzoeksnummer : 277962 Datum onderzoek : 4 november 2014

Nadere informatie

Kinderdagverblijf Buitenpret. Peuterspeelleergroep De Krullevaar Peuterspeelleergroep Pim&Pom PROTOCOL VVE

Kinderdagverblijf Buitenpret. Peuterspeelleergroep De Krullevaar Peuterspeelleergroep Pim&Pom PROTOCOL VVE Kinderdagverblijf Buitenpret Peuterspeelleergroep De Krullevaar Peuterspeelleergroep Pim&Pom PROTOCOL VVE INHOUDSOPGAVE Inleiding 3 1. Omschrijving VVE 1.1 Algemeen 3 1.2 Doelgroepbepaling 4 1.3 Toeleiding

Nadere informatie

Prestatie-overeenkomst subsidie peuterspeelzaal Lennisheuvel en WE- doelgroepkinderen in 2016: H. SchujjŗmşíP-^''^

Prestatie-overeenkomst subsidie peuterspeelzaal Lennisheuvel en WE- doelgroepkinderen in 2016: H. SchujjŗmşíP-^''^ Prestatie-overeenkomst subsidie peuterspeelzaal Lennisheuvel en WE- doelgroepkinderen in 2016: Activiteit; Stellers: Conny van Aarle Akkoord: Gemeente Boxtel, afd. Maatschappelijke Ontwikkeling H. Schuurman;

Nadere informatie

Samen staan we sterker

Samen staan we sterker Samen staan we sterker Notitie voor Gemeente Berkelland over de harmonisatie en integratie van peuterspeelzaalwerk en kinderopvang in Eibergen-Rekken-Beltrum 4 september 2008 SKER-DHG 1 Inleiding Medio

Nadere informatie

DE KWALITEIT VAN VVE IN DE GEMEENTE KAAG EN BRAASSEM IN 2012

DE KWALITEIT VAN VVE IN DE GEMEENTE KAAG EN BRAASSEM IN 2012 DE KWALITEIT VAN VVE IN DE GEMEENTE KAAG EN BRAASSEM IN 2012 Utrecht, november 2012 3426545 Pagina 1 van 15 Pagina 2 van 15 Inhoud Voorwoord 5 Inleiding 7 1 VVE op gemeentelijk niveau 9 2 De oordelen over

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2006 2007 30 313 Wijziging van de Wet op het primair onderwijs, de Wet op de expertisecentra en de Wet op het voortgezet onderwijs in verband met wijzigingen

Nadere informatie

Wat worden leerlingen en ouders hier beter van? Wat levert het op voor leerkrachten, scholen en partners?

Wat worden leerlingen en ouders hier beter van? Wat levert het op voor leerkrachten, scholen en partners? Wat worden leerlingen en ouders hier beter van? Wat levert het op voor leerkrachten, scholen en partners? Passend onderwijs Zorg- en adviesteams Integraal indiceren Centrum voor jeugd en gezin De lokale

Nadere informatie

RAPPORT VAN BEVINDINGEN KWALITEIT VAN VOOR- EN VROEGSCHOOLSE EDUCATIE IN 2014 IN DE GEMEENTE. Stadskanaal

RAPPORT VAN BEVINDINGEN KWALITEIT VAN VOOR- EN VROEGSCHOOLSE EDUCATIE IN 2014 IN DE GEMEENTE. Stadskanaal RAPPORT VAN BEVINDINGEN KWALITEIT VAN VOOR- EN VROEGSCHOOLSE EDUCATIE IN 2014 IN DE GEMEENTE Stadskanaal Plaats : Stadskanaal Gemeentenummer : 0037 Onderzoeksnummer : 279577 Datum onderzoek : 19 november

Nadere informatie

Voorschoolse voorzieningen Ommen

Voorschoolse voorzieningen Ommen Voorschoolse voorzieningen Ommen Ommen, november 2012 Voorschoolse voorzieningen Ommen Peuterontwikkeling in Ommen; in het belang van peuters Uw kind gaat naar een peuterspeelzaal of kinderdagverblijf

Nadere informatie

Voorschoolse voorzieningen Ommen

Voorschoolse voorzieningen Ommen Voorschoolse voorzieningen Ommen Ommen, juni 2012 Wat is Voor- en Vroegschoolse Educatie (VVE) Voor- en Vroegschoolse Educatie is bedoeld voor kinderen vanaf ongeveer 2½ jaar. Sommige kinderen in die leeftijd

Nadere informatie

Stichting Kinderopvang Alkmaar. Pedagogisch Beleid. Peuterspeelzalen

Stichting Kinderopvang Alkmaar. Pedagogisch Beleid. Peuterspeelzalen Stichting Kinderopvang Alkmaar Pedagogisch Beleid Peuterspeelzalen Inhoudsopgave 1. INLEIDING...3 2. DOEL VAN HET BELEID...3 2.1 ALGEMEEN...3 2.2 BIJDRAGE AAN ORGANISATIEDOELEN...3 2.3 ROLLEN EN VERANTWOORDELIJKHEDEN...4

Nadere informatie

VVE IN ROTTERDAM DE KWALITEIT OP GEMEENTENIVEAU. Utrecht, 22 maart 2012 Definitief. H3255555 Pagina 1 van 9

VVE IN ROTTERDAM DE KWALITEIT OP GEMEENTENIVEAU. Utrecht, 22 maart 2012 Definitief. H3255555 Pagina 1 van 9 VVE IN ROTTERDAM DE KWALITEIT OP GEMEENTENIVEAU Utrecht, 22 maart 2012 Definitief H3255555 Pagina 1 van 9 Inleiding Dit rapport is het verslag van een onderzoek van de Inspectie van het Onderwijs naar

Nadere informatie

Conceptvisie Brede Scholen in Sliedrecht Samenwerken & verbinden voor de jeugd

Conceptvisie Brede Scholen in Sliedrecht Samenwerken & verbinden voor de jeugd Conceptvisie Brede Scholen in Sliedrecht Samenwerken & verbinden voor de jeugd Opdrachtgever: Hans Tanis, Wethouder Onderwijs Auteurs: Hans Erkens en Diana Vonk Datum: 9 oktober 2013 Inleiding 1.1. Aanleiding

Nadere informatie

Kadernotitie Voor- en Vroegschoolse Educatie, Een stap vooruit, 2014-2017

Kadernotitie Voor- en Vroegschoolse Educatie, Een stap vooruit, 2014-2017 Kadernotitie Voor- en Vroegschoolse Educatie, Een stap vooruit, 2014-2017 1. Inleiding Op 15 december 2011 heeft de gemeenteraad besloten om de Beleidsnotitie Voorschoolse educatie, Bundelen van Krachten

Nadere informatie

Convenant Proces van signalering, toeleiding en plaatsing voor- en vroegschoolse educatie

Convenant Proces van signalering, toeleiding en plaatsing voor- en vroegschoolse educatie Convenant Proces van signalering, toeleiding en plaatsing voor- en vroegschoolse educatie De ondergetekenden: 1. De Vereniging van Nederlandse Gemeenten 2. De staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en

Nadere informatie

Goed voorbereid naar school in de gemeente Tilburg

Goed voorbereid naar school in de gemeente Tilburg Goed voorbereid naar school in de gemeente Tilburg Nota van Bevindingen Utrecht, juni 2011 Integraal Toezicht Jeugdzaken is een programmatische samenwerking van: Inspectie voor de Gezondheidszorg Inspectie

Nadere informatie

Lokaal Educatieve Agenda Breda samenvatting

Lokaal Educatieve Agenda Breda samenvatting Lokaal Educatieve Agenda Breda samenvatting LEA en partners LEA staat symbool voor de Bredase jeugd van 0 tot 23 jaar die alle kansen krijgt om een goede schoolloopbaan te doorlopen: een kind van 0 tot

Nadere informatie

Preview. Kwaliteit van VVE in de Kinderopvang. Pedagogische doelen. Wat is kwaliteit?

Preview. Kwaliteit van VVE in de Kinderopvang. Pedagogische doelen. Wat is kwaliteit? Kwaliteit van VVE in de Kinderopvang Preview Wat is kwaliteit? Stand van zaken anno 2009 Waarom VVE in de kinderopvang? Doelgroepen Professionalisering Kwaliteit van VVE: wat werkt? Wat voegt VVE toe?

Nadere informatie

Jeugdgezondheidszorg en voor- en vroegschoolse educatie (VVE) Een handreiking

Jeugdgezondheidszorg en voor- en vroegschoolse educatie (VVE) Een handreiking Jeugdgezondheidszorg en voor- en vroegschoolse educatie (VVE) Een handreiking Inleiding - Achtergrond van de handreiking - Wijze van tot stand komen van handreiking - Informatie over VVE - Taken JGZ ten

Nadere informatie

Eerder en Dichtbij. Projectplan

Eerder en Dichtbij. Projectplan Eerder en Dichtbij Projectplan Bussum, augustus september 2012 1. Inleiding De pilot Eerder en Dichtbij is een verlening van de eerste pilot Meer preventie minder zorg. Het doel van de pilot was oorspronkelijk

Nadere informatie

Centrale helpdesk voor gemeenten. Samenwerken voor de jeugd

Centrale helpdesk voor gemeenten. Samenwerken voor de jeugd Centrale helpdesk voor gemeenten Samenwerken voor de jeugd Inhoud Woord vooraf 3 1. Meer preventie en meer opvoedondersteuning 5 Centrum voor Jeugd en Gezin 5 Digitaal Dossier Jeugdgezondheidszorg 6 Digitaal

Nadere informatie

Toekomstvisie Peuterspeelzaal Houten

Toekomstvisie Peuterspeelzaal Houten Toekomstvisie Peuterspeelzaal Houten Naar een integraal onderdeel van een samenhangend aanbod voor opvang & ontwikkeling van het Houtense jonge kind. Het bestuur en directie van de Peuterspeelzaal Houten

Nadere informatie

Piramide. Dé educatieve methode voor alle jonge kinderen

Piramide. Dé educatieve methode voor alle jonge kinderen Voor- en vroegschoolse educatie Piramide Piramide Dé educatieve methode voor alle jonge kinderen Geeft jonge kinderen de kans zich optimaal te ontwikkelen Biedt houvast en ruimte voor pedagogisch medewerkers,

Nadere informatie

VVE wijkanalyses. Evaluatieverslag VVE wijkanalyses

VVE wijkanalyses. Evaluatieverslag VVE wijkanalyses VVE wijkanalyses Evaluatieverslag VVE wijkanalyses VVE wijkanalyses Evaluatieverslag VVE wijkanalyses Annelies Kassenberg, Senior onderzoeker Matti Blok, Onderzoeker Dorien Petri, projectondersteuner

Nadere informatie

Voorbeeldconvenant Vooren Vroegschoolse Educatie

Voorbeeldconvenant Vooren Vroegschoolse Educatie Voorbeeldconvenant Vooren Vroegschoolse Educatie Partijen: Schoolbestu(u)r(en) basisonderwijs :... Bestu(u)r(en) kinderopvang :... Bestu(u)r(en) peuterspeelzaalwerk :... Gemeente :... < Overige partijen

Nadere informatie

Ouderbeleid Kids First COP groep

Ouderbeleid Kids First COP groep Ouderbeleid Kids First COP groep Vastgesteld januari 2015 Kids First COP groep Friesestraatweg 215 b 9743 AD Groningen T 050 3 12 43 25 E info@kidsfirst.nl www.kidsfirst.nl Ouderbeleid Kids First COP groep,

Nadere informatie

GEMEENTERAAD MENAMERADIEL

GEMEENTERAAD MENAMERADIEL GEMEENTERAAD MENAMERADIEL Menaam : 27 januari 2011 Portefeuillehouder : A. Dijkstra Punt : [08] Behandelend ambtenaar : A. Buma Doorkiesnummer : (0518) 452918 Onderwerp : Wet OKE / VVE 2011-2014 Inleiding

Nadere informatie

Loont VVE? Paul Leseman

Loont VVE? Paul Leseman Loont VVE? Paul Leseman Waar gaat VVE over? Extra kindplaatsen in peuterspeelzalen en kinderdagverblijven voor kinderen die anders niet aan zo n voorziening zouden deelnemen. Verbetering van de structurele

Nadere informatie

Nota. Ouderbeleid Voor- en Vroegschoolse Educatie gemeente Hilversum

Nota. Ouderbeleid Voor- en Vroegschoolse Educatie gemeente Hilversum Nota Ouderbeleid Voor- en Vroegschoolse Educatie gemeente Hilversum 1 Inhoud Inleiding... 3 Doel... 3 Leeswijzer... 3 Visie en uitgangspunten... 4 Visie... 4 Uitgangspunten... 4 Indicatoren... 5 Gemeentelijk

Nadere informatie

UITVOERINGSPROGRAMMA 2013

UITVOERINGSPROGRAMMA 2013 UITVOERINGSPROGRAMMA 2013 VVE IN HAARLEMEMRLIEDE CA. Y.Mahrach dec 2013 Inleiding Per 1 augustus 2010 is de wetgeving voor onderwijsachterstanden en voor- en vroegschoolse educatie gewijzigd. De gemeente

Nadere informatie

Een kleine groep kinderen heeft extra ondersteuning nodig. De 3+ groep is een voorbeeld van extra ondersteuning.

Een kleine groep kinderen heeft extra ondersteuning nodig. De 3+ groep is een voorbeeld van extra ondersteuning. TOEGANG 3+ GROEP 1. Aanleiding Sinds twee jaar draaien er 3+ groepen in Deventer. De 3+ groepen maken onderdeel uit van het palet van aanbod voor peuters. De afgelopen tijd is behoefte ontstaan aan nadere

Nadere informatie

LOKAAL EDUCATIEVE AGENDA 2010-2014 gemeente Moerdijk

LOKAAL EDUCATIEVE AGENDA 2010-2014 gemeente Moerdijk LOKAAL EDUCATIEVE AGENDA 2010-2014 gemeente Moerdijk H:\RMO\Advies (nieuw)\onderwijs\adviesnota en raadvoorstellen\monique van Zantvliet\100722-mzan-LEA 2010-2014.doc Hoofdstuk 1: Inleiding De aanleiding

Nadere informatie

Piramide. De educatieve methode voor alle jonge kinderen

Piramide. De educatieve methode voor alle jonge kinderen Voor- en vroegschoolse educatie Piramide Piramide De educatieve methode voor alle jonge kinderen Geeft jonge kinderen de kans zich optimaal te ontwikkelen Biedt houvast en ruimte voor pedagogisch medewerkers,

Nadere informatie

Plan voor een scholingsaanbod CJG: in en vanuit het CJG

Plan voor een scholingsaanbod CJG: in en vanuit het CJG Plan voor een scholings CJG: in en vanuit het CJG Uitgaan van de eigen kracht van ouders en kinderen, die eigen kracht samen versterken en daar waar nodig er op af en ondersteunen Het scholingsplan CJG

Nadere informatie

Workshop Onderwijsdag 2012 Enschede

Workshop Onderwijsdag 2012 Enschede Anneke Elenbaas van Ommen - 20 maart 2012 SAMENWERKEN AAN DE DOORGAANDE LIJN IN ZORG EN EDUCATIE BINNEN DE VOOR- EN VROEGSCHOOLSE PERIODE Workshop Onderwijsdag 2012 Enschede Programma Welkom en toelichting

Nadere informatie

Beginpagina INSTRUCTIES VOOR HET INVULLEN

Beginpagina INSTRUCTIES VOOR HET INVULLEN Beginpagina INSTRUCTIES VOOR HET INVULLEN De vragen in deze Landelijke VVE monitor hebben betrekking op de situatie in het schooljaar 2009 2010. Ideaal gesproken gaat u uit van één teldatum, het liefst

Nadere informatie

VVE beleidsplan. (versie 1.2 /februari 2015)

VVE beleidsplan. (versie 1.2 /februari 2015) VVE beleidsplan (versie 1.2 /februari 2015) Voorwoord Voor u ligt het eerste VVE beleidsplan van Peuterspeelzaal Kip Kakel. Hierin staat beschreven op welke wijze wij uitvoering willen geven aan de voor

Nadere informatie

Van de tweejarigen zit het merendeel op een VVE-speelzaal, bij de driejarigen zit het grootste deel op een niet-vve-speelzaal (zie figuur 1).

Van de tweejarigen zit het merendeel op een VVE-speelzaal, bij de driejarigen zit het grootste deel op een niet-vve-speelzaal (zie figuur 1). 1 Deelname van peuters aan voorschoolse educatie In dit hoofdstuk wordt een beeld geschetst van de deelname van Leidse peuters aan VVE (voor- en vroegschoolse educatie). In Leiden wordt in het kader van

Nadere informatie

l m n o p q r s t u v w x y z Taalprogramma s Stroomschema Taalprogramma s gericht op preventie en ontwikkelingsstimulering leeswijzer en stroomschema

l m n o p q r s t u v w x y z Taalprogramma s Stroomschema Taalprogramma s gericht op preventie en ontwikkelingsstimulering leeswijzer en stroomschema a b c d e Deelnemende organisaties TAALPROGRAMMA S VOOR 0 TOT 8 JAAR - LEESWIJZER EN STROOMSCHEMA Taalprogramma s f voor g 0 tot h 8 i jaar j k l m n o p q r s t u leeswijzer en stroomschema Stroomschema

Nadere informatie

Taalbeleidsplan Sisa Kinderopvang Kinderdagverblijven en Peuterspeelplaatsen

Taalbeleidsplan Sisa Kinderopvang Kinderdagverblijven en Peuterspeelplaatsen 1 Taalbeleidsplan Sisa Kinderopvang Kinderdagverblijven en Peuterspeelplaatsen 2 Voorwoord Door middel van dit taalbeleidsplan wordt zichtbaar hoe onze voorschoolse voorzieningen bijdragen aan de taalontwikkeling

Nadere informatie

Centrum voor Jeugd en Gezin

Centrum voor Jeugd en Gezin Centrum voor Jeugd en Gezin De rol van het CJG in het toekomstige stelsel van zorg voor jeugd Yvonne Westering, Nji Stan van Haaren, Nji Jaarcongres VNG Divosa 29 november 2012 Huidige jeugdstelsel (vereenvoudigd)

Nadere informatie

de Bibliotheek en basisvaardigheden Kunst van Lezen 0-18 jaar

de Bibliotheek en basisvaardigheden Kunst van Lezen 0-18 jaar de Bibliotheek en basisvaardigheden Kunst van Lezen 0-18 jaar Jos Debeij Gerlien van Dalen Adriaan Langendonk VNG regionale conferenties 15 en 16 april 2015 de Bibliotheek en basisvaardigheden 1 Inhoud

Nadere informatie

Schooljaar 2014-2015. Schoolondersteuningsprofiel van Anne Frankschool De Basis

Schooljaar 2014-2015. Schoolondersteuningsprofiel van Anne Frankschool De Basis Schooljaar 2014-2015 Schoolondersteuningsprofiel van Anne Frankschool De Basis VRAGENLIJST Met het Schoolondersteuningsprofiel worden de volgende onderdelen in beeld gebracht (zie kader): Specifieke kennis

Nadere informatie

Pedagogische kwaliteit in beweging

Pedagogische kwaliteit in beweging Pedagogische kwaliteit in beweging De kinderopvang staat voor grote uitdagingen: kinderen een veilige basis en voldoende uitdaging bieden voor een gezonde ontwikkeling en hen voorbereiden op het basisonderwijs.

Nadere informatie

Meer (voor)lezen, beter in taal. De Bibliotheek en basisvaardigheden Kunst van Lezen 0-18 jaar

Meer (voor)lezen, beter in taal. De Bibliotheek en basisvaardigheden Kunst van Lezen 0-18 jaar Meer (voor)lezen, beter in taal De Bibliotheek en basisvaardigheden Kunst van Lezen 0-18 jaar Adriaan Langendonk Miniconferentie Flevoland 23 september 2015 de Bibliotheek en basisvaardigheden 1 Inhoud

Nadere informatie

De lokale educatieve Agenda. Hoe ver zijn we? Joke ten Berge

De lokale educatieve Agenda. Hoe ver zijn we? Joke ten Berge De lokale educatieve Agenda. Hoe ver zijn we? Joke Kruiter Joke ten Berge Oberon VNG Deze presentatie Kennismaken Stand van zaken LEA Voorbeelden LEA in een plattelandsgemeente LEA in de G4 VVE in de LEA

Nadere informatie

Datum 2 september 2014 Betreft Kamervragen over de effecten van voor- en vroegschoolse educatie

Datum 2 september 2014 Betreft Kamervragen over de effecten van voor- en vroegschoolse educatie >Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Primair Onderwijs IPC 2400 Rijnstraat 50 Den Haag Postbus 16375 2500 BJ

Nadere informatie

DEFINITIEF RAPPORT VAN HET ONDERZOEK IN HET KADER VAN DE VOOR- EN VROEGSCHOOLSE EDUCATIE BASISSCHOOL DE KINDERVRIEND

DEFINITIEF RAPPORT VAN HET ONDERZOEK IN HET KADER VAN DE VOOR- EN VROEGSCHOOLSE EDUCATIE BASISSCHOOL DE KINDERVRIEND VVE-RAPPORT DEFINITIEF RAPPORT VAN HET ONDERZOEK IN HET KADER VAN DE VOOR- EN VROEGSCHOOLSE EDUCATIE BASISSCHOOL DE KINDERVRIEND Locatie(s) :Basisschool De Brinnr. :08KA Plaats :2802 EM Gouda Reg.nr. :25784

Nadere informatie

VVE en Careyn in Dordrecht

VVE en Careyn in Dordrecht VVE en Careyn in Dordrecht Even voorstellen: Careyn is een thuiszorgorganisatie en levert diensten in een groot gedeelte van ons land. In ons werkgebied wonen 1,7 mln inwoners. In Dordrecht is Careyn alleen

Nadere informatie

De thuissituatie. Het centrum voor jeugd en gezin

De thuissituatie. Het centrum voor jeugd en gezin De thuissituatie De meeste kinderen groeien op in een regulier gezin met een vader en een moeder. Maar door een toename van echtscheidingen en nieuwe relaties groeit ook een aantal kinderen op een- ouder-

Nadere informatie

Centrum Jeugd & Gezin Maasland

Centrum Jeugd & Gezin Maasland 1 Centrum Jeugd & Gezin Maasland Presentatie BJZ Centrum Jeugd & Gezin Maasland "Meer dan een gebouw alleen" 5 juni 2012 2 Het Centrum Jeugd & Gezin Maasland voor Kinderen en jongeren (0-23 jaar) Ouders

Nadere informatie

Even voorstellen Gemeente De Ronde Venen 1-1- 11

Even voorstellen Gemeente De Ronde Venen 1-1- 11 Even voorstellen Gemeente De Ronde Venen 1-1- 11 Kernen: Ligging: Aantal inwoners: 43.163 Aantal basisscholen: Abcoude, Amstelhoek, Baambrugge, De Hoef, Mijdrecht, Vinkeveen, Wilnis, Waverveen NW Utrecht,

Nadere informatie

De kracht van pedagogisch adviseren

De kracht van pedagogisch adviseren De kracht van pedagogisch adviseren Colofon Uitgever: Datum uitgave: december 2010 Eindredactie: Rieneke de Groot, Monique Albeda & Geeske Hoogenboezem Bezoekadres: Nieuwe Gouwe Westzijde 1, 2802 AN Gouda

Nadere informatie

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. Postbus 90801 2509 LV Den Haag Parnassusplein 5 T 070 333 44 44 F 070 333 44 00 www.rijksoverheid.

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. Postbus 90801 2509 LV Den Haag Parnassusplein 5 T 070 333 44 44 F 070 333 44 00 www.rijksoverheid. Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid Postbus 90801 2509 LV Den Haag Parnassusplein 5 T 070 333 44 44 F 070 333 44 00 www.rijksoverheid.nl Betreft Reactie op schriftelijke inbreng van de vaste

Nadere informatie

Omgevingsanalyse ter beoordeling van het taalaanbod in het Nederlands

Omgevingsanalyse ter beoordeling van het taalaanbod in het Nederlands Briefrapport 295001008/2009 S. Postma Omgevingsanalyse ter beoordeling van het taalaanbod in het Nederlands Bestemd voor professionals werkzaam in de jeugdgezondheidszorg RIVM-briefrapport 295001008/2009

Nadere informatie

Voorschoolse voorzieningen in Gouda. visie, doelstellingen & plan van aanpak 2012-2015

Voorschoolse voorzieningen in Gouda. visie, doelstellingen & plan van aanpak 2012-2015 Voorschoolse voorzieningen in Gouda visie, doelstellingen & plan van aanpak 2012-2015 afdeling Maatschappelijk beleid Gouda, februari 2012 Inhoudsopgave Samenvatting 3 1. Inleiding 4 2. Terugblik Nota

Nadere informatie

4.2.2. Shantala babymassage (individuele begeleiding)

4.2.2. Shantala babymassage (individuele begeleiding) 4.2. Aanbod voor ouders van het jonge kind Dit aanbod is veelal gericht op ouders met kinderen tot 4 jaar. Een aantal producten zijn inzetbaar voor een bredere doelgroep. De producten Home-Start, Vroegtijdige

Nadere informatie

Evaluatie pilots ouderprogramma s VVE. Criteria voor het ouderprogramma. Resultaten evaluatieonderzoek

Evaluatie pilots ouderprogramma s VVE. Criteria voor het ouderprogramma. Resultaten evaluatieonderzoek Evaluatie pilots ouderprogramma s VVE In 2011 heeft Marant, in opdracht van de gemeente Arnhem, onderzoek gedaan naar de bestaande ouderprogramma s VVE; in hoeverre die passen bij het VVE-beleid en aansluiten

Nadere informatie

Notitie Onderwijs en LEA 2011

Notitie Onderwijs en LEA 2011 BESPREEKNOTITIE TEN BEHOEVE VAN DE VOORBEREIDENDE RAADSVERGADERING Datum : 24 augustus 2011 Datum vergadering : 6 september 2011 Onderwerp : Notitie Onderwijs en LEA 2011 Geachte raad, Binnen de eerder

Nadere informatie

Notitie: Ontwikkelingen van het Centrum Jeugd en Gezin Goirle

Notitie: Ontwikkelingen van het Centrum Jeugd en Gezin Goirle Notitie: Ontwikkelingen van het Centrum Jeugd en Gezin Goirle Maart 2010 Deze notitie is bedoeld om het college en de raadscommissie Welzijn te informeren over de ontwikkelingen van het CJG in Goirle.

Nadere informatie

Samen voor taal in Arnhem

Samen voor taal in Arnhem Samen voor taal in Arnhem nataliekuypers.nl Een overzicht voor professionals Inleiding In Arnhem groeien niet alle kinderen op in een taalrijke omgeving; een omgeving waarin praten en boeken een belangrijke

Nadere informatie

Goed voorbereid naar school in de gemeente Zaanstad

Goed voorbereid naar school in de gemeente Zaanstad Goed voorbereid naar school in de gemeente Zaanstad Nota van Bevindingen Utrecht, augustus 2011 Integraal Toezicht Jeugdzaken is een programmatische samenwerking van: Inspectie voor de Gezondheidszorg

Nadere informatie

Voor- en vroegschoolse educatie in Salland 2014-2015

Voor- en vroegschoolse educatie in Salland 2014-2015 Voor- en vroegschoolse educatie in Salland 2014-2015 Plan VVE in Salland Deelnemers: mijnplein scholen, De Mare scholen, Bmdb de Linde, Basisschool Sint Nicolaas, Kinderopvang KOOS, Kdv Schanebroekkie,

Nadere informatie

Achtergrondinformatie Pilot ITJ Eindhoven

Achtergrondinformatie Pilot ITJ Eindhoven Bijlage Conclusies en aandachtspunten van Integraal Toezicht Jeugdzaken (ITJ) naar aanleiding van de zelfevaluatie door de gemeente van het actieplan Versterking Ketenregie SPILcentra Eindhoven (29 april

Nadere informatie

Onderwerp Inhoudelijke Verantwoording Brede Doeluitkering Centrum voor Jeugd en Gezin 2011

Onderwerp Inhoudelijke Verantwoording Brede Doeluitkering Centrum voor Jeugd en Gezin 2011 Collegevoorstel Openbaar Onderwerp Inhoudelijke Verantwoording Brede Doeluitkering Centrum voor Jeugd en Gezin 2011 Programma / Programmanummer Zorg & Welzijn / 1051 BW-nummer Portefeuillehouder B. Frings

Nadere informatie

Voorschoolse voorzieningen in Purmerend 2011

Voorschoolse voorzieningen in Purmerend 2011 Voorschoolse voorzieningen in Purmerend 2011 Gemeente Purmerend Afdeling Maatschappelijke Ontwikkeling Juli 2011 INHOUDSOPGAVE Samenvatting.....2 1 Inleiding. 2 2. Begrippenkader...2 3. Aanleiding........3

Nadere informatie

Vragen over privacy bij VVE

Vragen over privacy bij VVE Vragen over privacy bij VVE Oberon 1, december 2013 Om de toeleiding naar VVE goed te organiseren en te monitoren is het nodig gegevens over de doelgroepkinderen te delen tussen de betrokken partijen.

Nadere informatie

Standpunt Artsen Jeugdgezondheidszorg Nederland

Standpunt Artsen Jeugdgezondheidszorg Nederland Standpunt Artsen Jeugdgezondheidszorg Nederland De positie van de jeugdarts in het Zorg- en Adviesteam (ZAT) 0-12 jaar en 12-23 jaar Inleiding Vanaf 2004 zijn er Zorg- en Adviesteams ingesteld in het Voortgezet

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 23 mei 2016 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter,

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 23 mei 2016 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter, > Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Parnassusplein 5 2511 VX Den Haag T 070 340 79 11 F 070 340

Nadere informatie

Presentatie verdiepingssessie inkoop Jeugd-AWBZ. Vrijdag 13 juni 2014

Presentatie verdiepingssessie inkoop Jeugd-AWBZ. Vrijdag 13 juni 2014 Presentatie verdiepingssessie inkoop Jeugd-AWBZ Vrijdag 13 juni 2014 Wie zijn we? Ons Tweede thuis is een organisatie ten dienste van ongeveer 2000 mensen met een verstandelijke, meervoudige of lichamelijke

Nadere informatie

Heel het Kind Samenvatting van de concept kadernota

Heel het Kind Samenvatting van de concept kadernota Heel het Kind Samenvatting van de concept kadernota 2 Samenvatting van de concept kadernota - Heel het Kind Heel het Kind Op 18 februari 2014 heeft de Eerste Kamer de nieuwe Jeugdwet aangenomen. Daarmee

Nadere informatie

Opvoeden in andere culturen

Opvoeden in andere culturen Opvoeden in andere culturen Bevorderen en versterken: competenties vergroten Een betere leven DVD 1 Bevolkingsgroepen aantal Allochtoon3.287.706 Autochtoon13.198.081 Europese Unie (exclusief autochtoon)877.552

Nadere informatie

Feitenkaart VVE-monitor Rotterdam 2012 Onderzoek peuterspeelzalen en kinderdagverblijven

Feitenkaart VVE-monitor Rotterdam 2012 Onderzoek peuterspeelzalen en kinderdagverblijven Feitenkaart VVE-monitor Rotterdam 2012 Onderzoek peuterspeelzalen en kinderdagverblijven 1 Onderzoek en Business Intelligence Deze feitenkaart bevat de resultaten van de jaarlijkse Oktobertelling onder

Nadere informatie

aan de kwaliteit van VVE

aan de kwaliteit van VVE aan de kwaliteit van VVE Presentatie VVE conferentie 22 april 2014 Els Klerkx (gemeente Waalwijk) i.s.m. - Berend Schonewille (Sardes) - Mikz Kinderopvang & Peuterspeelzalen - basisschool van der Heijden

Nadere informatie

DEFINITIEF RAPPORT VAN HET ONDERZOEK IN HET KADER VAN DE VOOR- EN VROEGSCHOOLSE EDUCATIE PEUTERSPEELZAAL OP DE RODE PADDESTOEL

DEFINITIEF RAPPORT VAN HET ONDERZOEK IN HET KADER VAN DE VOOR- EN VROEGSCHOOLSE EDUCATIE PEUTERSPEELZAAL OP DE RODE PADDESTOEL VVE-RAPPORT DEFINITIEF RAPPORT VAN HET ONDERZOEK IN HET KADER VAN DE VOOR- EN VROEGSCHOOLSE EDUCATIE PEUTERSPEELZAAL OP DE RODE PADDESTOEL Locatie : Peuterspeelzaal Op de Rode Plaats : Haarlem Reg.nr.

Nadere informatie

Aanpak: Bemoeizorg. Beschrijving

Aanpak: Bemoeizorg. Beschrijving Aanpak: Bemoeizorg De gemeente heeft de vragenlijst betreffende deze aanpak ingevuld en relevante documentatie toegestuurd. Een beperktere vragenlijst over deze aanpak is ingevuld door: GGD West-Brabant

Nadere informatie

de jeugd is onze toekomst

de jeugd is onze toekomst de jeugd is onze toekomst vereniging van groninger gemeenten Bestuursakkoord Jeugd 2008-2012 In veel Groninger gemeenten zijn er kinderen met problemen. En daarvan krijgen er te veel op dit moment niet

Nadere informatie

Project MEEdoen. De aanvraag betreft een subsidie uit het Transitiefonds Sociaal Domein en hebben betrekking op domein D; invoering Passend Onderwijs.

Project MEEdoen. De aanvraag betreft een subsidie uit het Transitiefonds Sociaal Domein en hebben betrekking op domein D; invoering Passend Onderwijs. Project MEEdoen Mede namens SKL en WSNS, biedt MEE IJsseloevers hierbij 2 projectbeschrijvingen aan betreffende MEEdoen in het basisonderwijs en MEEdoen in de kinderopvang. Beide projecten worden door

Nadere informatie

Kinderen moeten gezond, veilig en met plezier kunnen opgroeien. Het liefst in een gezin. SAMEN ZORGEN VOOR DE JEUGD OP BONAIRE

Kinderen moeten gezond, veilig en met plezier kunnen opgroeien. Het liefst in een gezin. SAMEN ZORGEN VOOR DE JEUGD OP BONAIRE Kinderen moeten gezond, veilig en met plezier kunnen opgroeien. Het liefst in een gezin. SAMEN ZORGEN VOOR DE JEUGD OP BONAIRE WAT IS ONS GEZAMENLIJKE DOEL Ouders zijn primair verantwoordelijk voor het

Nadere informatie

1. Bestuurlijke opdracht

1. Bestuurlijke opdracht PROJECTPLAN LEA KAMER ZORG 1. Bestuurlijke opdracht 1.1. Algemeen De algemene bestuurlijke opdracht luidt: Gebruik de bestaande inventarisatie over signalering en sluitende aanpak, om vorm te geven aan

Nadere informatie

Nieuwsbrief Maart 2010 Nr. 1, Jaargang 3

Nieuwsbrief Maart 2010 Nr. 1, Jaargang 3 Centrum voor Jeugd en gezin Amersfoort Nieuwsbrief Maart 2010 Nr. 1, Jaargang 3 In deze nieuwsbrief Integrale Vroeghulp Utrecht Integrale Vroeghulp Utrecht Ouders worden betrokken bij het plan voor hun

Nadere informatie

RAPPORT VAN BEVINDINGEN KWALITEIT VAN VOOR- EN VROEGSCHOOLSE EDUCATIE IN 2014 IN DE GEMEENTE. Hollands Kroon

RAPPORT VAN BEVINDINGEN KWALITEIT VAN VOOR- EN VROEGSCHOOLSE EDUCATIE IN 2014 IN DE GEMEENTE. Hollands Kroon RAPPORT VAN BEVINDINGEN KWALITEIT VAN VOOR- EN VROEGSCHOOLSE EDUCATIE IN 2014 IN DE GEMEENTE Hollands Kroon Plaats : Anna Paulowna Gemeentenummer : 1911 Onderzoeksnummer : 279553 Datum onderzoek : 17 november

Nadere informatie

De Bibliotheek en Jeugdgezondheidszorg Utrecht: korte lijnen! EEN INTERVIEW

De Bibliotheek en Jeugdgezondheidszorg Utrecht: korte lijnen! EEN INTERVIEW De Bibliotheek en Jeugdgezondheidszorg Utrecht: korte lijnen! EEN INTERVIEW Irma: In gesprekken met ouders op het consultatiebureau vraag ik of zij voorlezen aan hun kind. Ik merk dat allochtone ouders,

Nadere informatie

Masterplan Het Jonge Kind

Masterplan Het Jonge Kind Masterplan Het Jonge Kind Plan van aanpak effectief bestrijden van leer en ontwikkelachterstanden bij jonge kinderen Versie 2, oktober 2013 De aanloop In het regeerakkoord Vrijheid en verantwoordelijkheid

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2015 2016 34 242 Evaluatie Wet ontwikkelingskansen door kwaliteit en educatie (Wet OKE) Nr. 2 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN WETENSCHAP

Nadere informatie

Organiseren van samenwerking in het jeugddomein

Organiseren van samenwerking in het jeugddomein Organiseren van samenwerking in het jeugddomein De overkoepelende resultaten van vier afstudeeronderzoeken Publiek Management In opdracht van Integraal Toezicht Jeugdzaken (ITJ) hebben vier studenten Bestuurs-

Nadere informatie