Workshop 5: Terminaal delier

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Workshop 5: Terminaal delier"

Transcriptie

1 Workshop 5: Terminaal delier Johan Lenders specialist ouderengeneeskunde/palliatief consulent BrabantZorg Dagmar Oude Lansink klinisch geriater ziekenhuis Bernhoven

2 Kennistoets Terminaal Delier 1. Delier komt voor bij minder dan 25% van de patiënten met een gevorderd stadium van kanker 2. Een van de kenmerken van een delier is dat de stoornis zich in korte tijd (uren tot dagen) ontwikkelt 3. Een delier is in het algemeen een reversibele toestand 4. Bij een delier is er altijd sprake van hyperactiviteit van de patiënt (rusteloosheid, plukken, draaien, wiebelen, wiegen en dergelijke) 5. Een delier gaat vaak gepaard met angst 6. Tricyclische antidepressiva behoren tot de geneesmiddelen, die een delier kunnen veroorzaken 7. Bij een suffe en onrustige terminale patiënt, die een opiaat gebruikt en nauwelijks meer plast en drinkt, kan de dosering van het opiaat worden verhoogd om de onrust tegen te gaan 8. Een urineweginfectie kan bij een terminale patiënt van 60 jaar een delier uitlokken 9. Bij een terminale patiënt met nachtmerries dient men bedacht te zijn op een delier 10. Het is van belang om bij patiënten in de palliatieve fase actief te vragen naar de symptomen van een delier 11. De behandeling van een acuut heftig delier in de palliatieve fase is initieel gericht op het verminderen of wegnemen van een of meerdere oorzakelijke factoren. 12. Bij de behandeling van onrust bij delier in de palliatieve fase zijn benzodiazepinende middelen van eerste keus 13. Bij een delirante patiënt van 74 jaar met vergevorderd mammacarcinoom en M. Parkinsonis behandeling van het delier met haloperidol de eerste keus behandeling Juist of Onjuist

3

4 Definitie delier In korte tijd ontstaan (uren tot dagen) Wisselend gestoord bewustzijn Vaak verwardheid Onrust (hyperactief) of juist apathie en initiatiefverlies (hypoactief/stil) Vaak hallucinaties en/of wanen Symptomen treden vooral s nachts op Per definitie onderliggend somatisch lijden

5 Definitie delier Griekse lêros = gekkenpraat Latijn: delirare of deliradecedere = buiten de schreef treden of ontsporen

6 Belang van herkenning & behandeling terminale fase Patiënt: stressvol en zeer angstig, verlies van controle en autonomie, onveilig, verlies van communicatie Omgeving: nare ervaring, onuitwisbare indruk, beeldvorming van eigen sterven, afscheid wordt moeilijk Behandelaar: verontrustend, gevoel van machteloosheid, gevaar op onenigheid over te volgen beleid, valkuil: meer opioiden voorschrijven, snel inzetten van palliatieve sedatie Destructive triangle

7 Kennistoets vraag 1 Delier komt voor bij minder dan 25% van de patiënten met een gevorderd stadium van kanker.

8 Kennistoets vraag 1 Delier komt voor bij minder dan 25% van de patiënten met een gevorderd stadium van kanker. Onjuist

9 Prevalentie Patiënten met kanker opgenomen in ziekenhuis of hospice: 25-45% Patiënten gedurende de laatste uren tot dagen voorafgaande aan het overlijden: 85-90%(meestal stil delier) Onopgemerkt delier in terminale fase: 22-50%

10 Kennistoets vraag 2 Een van de kenmerken van een delier is dat de stoornis zich in korte tijd (uren tot dagen) ontwikkelt.

11 Kennistoets vraag 2 Een van de kenmerken van een delier is dat de stoornis zich in korte tijd (uren tot dagen) ontwikkelt. Juist

12 DSM-IV-TR A. Bewustzijnsstoornis(dat wil zeggen verminderde helderheid van het besef van de omgeving) met verminderd vermogen om de aandacht te concentreren, vast te houden of te verplaatsen. De stoornis representeert een verandering in functioneren. B. Een verandering in de cognitieve functie(zoals geheugenstoornis, desoriëntatie, taalstoornis) of het optreden van een waarnemingsstoornis die niet is toe te schrijven aan een reeds aanwezige, vastgestelde of zich ontwikkelende dementie. C. De stoornis ontwikkelt zich in korte tijd(meestal uren tot dagen) en neigt ertoe in het verloop van de dag te fluctueren. D. Er zijn aanwijzingen uit de voorgeschiedenis, het lichamelijk onderzoek of het laboratoriumonderzoek dat de stoornis wordt veroorzaakt door de directe fysiologische gevolgen van een algemene somatische aandoening.

13 Differentiaal diagnose Angst en radeloosheid Depressie Dementie Psychose

14 Casus: MwD 46 jaar, gehuwd, 3 kinderen in de puberteit Reden van opname: Rugklachten en verzorgingsproblematiek bij vrouw met gemetastaseerd mammacarcinoom. Voorgeschiedenis: Mammacarcinoom waarvoor operatie, radiotherapie en chemokuren. Medicatie: MS-contin2 dd90 mg, Lactulose2 dd 30 ml

15 Beloop: Casus: MwD Diffuse botmetastasen geconstateerd Geen behandelbare opties In afwachting van hospice Echtgenoot tijdens opname veel aanwezig en slaapt bij haar Hoge dosering morfine: pijnvrij Slaapt overdag veel, is wel wekbaar

16 Casus: MwD Beloop: s nachts is ze wel eens onrustig en geagiteerd, herkent haar man dan niet altijd. Ze denkt vergiftigd te worden. Bij onderzoek is ze gedehydreerd, matig aanspreekbaar en ze heeft een cheynesstokesademhaling. De arts-assistent schat in dat het einde snel in zicht is. In de vroege nacht wordt hij opnieuw gebeld dat ze werkelijk niet te houden is. Ze gilt het uit, klimt over het bedhek en slaat haar man.

17 Casus: MwD Beloop: Haar man en de nachtverpleegkundigen zijn radeloos. Tot 2x toe een diazepamrectioleingebracht zonder het gewenste resultaat. In de vroege ochtend als ze uitgeput is valt ze in slaap, 2 uur later komt ze te overlijden.

18 Casus: MwD Wat is er aan de hand? Wat is je werkdiagnose? Hadden we iets anders kunnen doen?

19 Vervolg Casus: MwD Hadden we iets anders kunnen doen? Aandachtspunten: Wees alert op prodromen / vroege symptomen van een delier vroeg starten met integrale behandeling Gebruik meerdere bronnen bij het stellen van een diagnose Overweeg het verlagen van de opioïden bij tekenen van dehydratie Benzodiazepineszijn niet geïndiceerd als primaire behandeling van een delier (kunnen het zelfs verergeren, alleen als adjuvans gebruiken)

20 Kennistoets vraag 3 Een delier is in het algemeen een reversibele toestand.

21 Kennistoets vraag 3 Een delier is in het algemeen een reversibele toestand. Juist

22 Prognose Een delier is in principe een omkeerbaar toestandsbeeld 50 % van de delierenin de terminale fase is reversibel Toch is een causale behandeling van het delier in de terminale fase niet altijd meer haalbaar, richt je dan op een goede symptomatische behandeling

23 Kennistoets vraag 4 Bij een delier is er altijd sprake van hyperactiviteit van de patiënt (rusteloosheid, plukken, draaien, wiebelen, wiegen en dergelijke).

24 Kennistoets vraag 4 Bij een delier is er altijd sprake van hyperactiviteit van de patiënt (rusteloosheid, plukken, draaien, wiebelen, wiegen en dergelijke). Onjuist

25 Kennistoets vraag 5 Een delier gaat vaak gepaard met angst.

26 Kennistoets vraag 5 Een delier gaat vaak gepaard met angst. Juist

27 Bijkomende verschijnselen Verstoord psychomotoor gedrag: Hyperactief en hyperalert Hypoactief en hypoalert Mengvormen Stoornissen van het denken: incoherentie Verandering van dag- en nachtritme Stoornissen van stemming en affect: angst, depressie, emotioneel labiel, boosheid, agressie

28 Pathofysiologie Acute diffuse cerebrale ontregeling, meestal multifactorieel Disbalans van neurotransmitters: acetylcholine (relatief) dopamine Altijd een onderliggende somatische aandoening of een geneesmiddel effect

29 Etiologie Onderscheid tussen: Predisponerende factoren Precipiterende factoren

30 Predisponerende factoren Leeftijd 70 jaar Preëxistente cognitieve stoornissen zoals bij eendementieof eenicva Visus- en gehoorsstoornissen Stoornissen in de activiteiten van het dagelijks leven(adl) Gebruik van alcohol en opioïden

31 Precipiterende factoren Hersentumoren en metastasen, meningitis carcinomatosa Koorts Pneumonie, urineweginfectie Hypoxie Anemie Elektrolytstoornissen Hypoglykemie, hyperglykemie Schildklierstoornissen Leverfalen, nierfalen Dehydratie Laag serumalbumine Recente chirurgie Medicamenten (zie hierna) Onttrekking van medicamenten, nicotine of alcohol Urineretentie, obstipatie Verandering van verblijfsplaats

32 Medicatie Opioïden Alle medicamenten met een sederendewerking dan wel bijwerking Benzodiazepinen, cave lever- en/of nierfalen Corticosteroïden Anticholinergica en medicamenten met een anticholinerge bijwerking Anti-Parkinsonmiddelen Chemotherapeutica Sommige antibiotica Digoxine, ketamine

33 De meest voorkomende precipiterende factoren Opioïden Metabole afwijkingen Infecties Recente chirurgie Hersentumor of -metastasen

34 Casus: MwV Mw Verhoog, 85 jaar, weduwe, 1 dochter VG: Morbus Alzheimer sinds 5 jaar Artrose en COPD Medicatie: laxans, paracetamol, corticosteroïden, luchtwegverwijders Functioneel: ADL afhankelijk, incontinent, immobiel Sociaal: sinds 2 jaar PG, kleinschalig wonen Beleid: symptoomgerichte palliatie, niet levensverlengend

35 Casus: MwV Sinds een week Ze weigert regelmatig te eten en te drinken, spuugt voeding en drank uit, wordt boos en afwerend. Medicatiegebruik moeizaam, vernevelen gaat niet. Obstipatie. Koorts en hoesten sinds een dag. Misselijk waarvoor start metoclopramide (rectaal). Van meegaand nu rusteloos en angstig afgewisseld met apathie. Bij vlagen erg verdrietig (huilen / kreunen) s Nachts af en toe niet wekbaar.

36 Casus: MwV Heeft ze een delier? Waarom wel/niet? Wat zou er ook aan de hand kunnen zijn?

37 Kennistoets vraag 6 Tricyclische antidepressiva behoren tot de geneesmiddelen, die een delier kunnen veroorzaken.

38 Kennistoets vraag 6 Tricyclische antidepressiva behoren tot de geneesmiddelen, die een delier kunnen veroorzaken. Juist

39 Kennistoets vraag 6 Tricyclische antidepressiva behoren tot de geneesmiddelen, die een delier kunnen veroorzaken. Juist Bij delier dysbalans van neurotransmitters Tekort aan acetylcholine en overschot dopamine TCA heeft anticholinerge(bij-)werking

40 Kennistoets vraag 7 Bij een suffe en onrustige terminale patiënt, die een opiaat gebruikt en nauwelijks meer plast en drinkt, kan de dosering van het opiaat worden verhoogd om de onrust tegen te gaan.

41 Kennistoets vraag 7 Bij een suffe en onrustige terminale patiënt, die een opiaat gebruikt en nauwelijks meer plast en drinkt, kan de dosering van het opiaat worden verhoogd om de onrust tegen te gaan. Onjuist

42 Kennistoets vraag 7 Opiaat: Veroorzaken delier, vooral bij overdosering Geven vaak obstipatie, dit is een precipiterende factor voor een delier Spiegel opiaat stijgt bij dehydratie (verminderde nierfunctie) Onrust is ook een symptoom van een delier (hoeft niet te betekenen dat de patiënt pijn heeft)

43 Kennistoets vraag 8 Een urineweginfectie kan bij een terminale patiënt van 60 jaar een delier uitlokken.

44 Kennistoets vraag 8 Een urineweginfectie kan bij een terminale patiënt van 60 jaar een delier uitlokken. Juist

45 Kennistoets vraag 8 Een urineweginfectie kan bij een terminale patiënt van 60 jaar een delier uitlokken. Juist Wanneer de gevoeligheid voor een delier groot genoeg is (door predisponerende factoren) heb je maar een relatief onschuldige precipiterende factor nodig voor het ontstaan van een delier

46 Kennistoets vraag 9 Bij een terminale patiënt met nachtmerries dient men bedacht te zijn op een delier.

47 Kennistoets vraag 9 Bij een terminale patiënt met nachtmerries dient men bedacht te zijn op een delier. Juist

48 Kennistoets vraag 10 Het is van belang om bij patiënten in de palliatieve fase actief te vragen naar de symptomen van een delier.

49 Kennistoets vraag 10 Het is van belang om bij patiënten in de palliatieve fase actief te vragen naar de symptomen van een delier. Juist

50 Diagnostiek Vroege herkenning en behandeling: Prodromen Observatieschalen: DOS Meerdere bronnenraadplegen op verschillende tijdstippen: Psychiatrisch onderzoek patiënt Informatie verpleging Hetero anamnese familie Altijd somatische oorzaak (vaak 1) opsporen

51 Prodromen Omkering van dag-en-nachtritme Levendige dromen of nachtmerries (of toename hiervan) Voorbijgaande hallucinaties, illusionaire vervalsingen en wanen Moeilijkheden met concentreren en helder denken, snelle afleidbaarheid Overgevoeligheid voor prikkels zoals licht en geluid Rusteloosheid, angst, irritatie of juist teruggetrokkenheid met apathie Emotionele labiliteit Desoriëntatie

52

53 Somatische oorzaak opsporen Lichamelijk onderzoek richten op behandelbare oorzaken van het delier: Pin-point pupillen bij opioïd-intoxicatie Huidturgor voor tekenen van dehydratie Ademfrequentie, auscultatie en percussie van de longen (oorzaken hypoxie) Percussie van de blaas (eventueel bladderscan of catheteriseren) Rectaal toucher (ernstige obstipatie) Indien wenselijk aanvullend onderzoek

54 Kennistoets vraag 11 De behandeling van een acuut heftig delier in de palliatieve fase is initieel gericht op het verminderen of wegnemen van een of meerdere oorzakelijke factoren.

55 Kennistoets vraag 11 De behandeling van een acuut heftig delier in de palliatieve fase is initieel gericht op het verminderen of wegnemen van een of meerdere oorzakelijke factoren. Onjuist

56 Behandeling?

57 Behandeling! Altijd onderliggende somatische aandoeningen behandelen, tenzij. (behandeling onderliggende oorzaak heeft tijd nodig om effect te hebben) Bij acuut heftig delier altijd direct starten met symptomatische behandeling Integrale benadering: Familie betrekken (voorlichting, communicatie, ondersteuning) Niet-medicamenteus Medicamenteus

58 Onderliggende oorzaak Hou rekening met het feit dat: in de palliatieve fase dikwijls meerdere factoren een rol spelen bij het ontstaan en onderhouden van het delier niet alle oorzaken behandelbaar zijn er redenen kunnen zijn om niet alle behandelbare oorzaken daadwerkelijk te behandelen het voor het opklaren van het delier zinvol is om vele kleine' oorzaken tegelijk te behandelen

59 Communicatie Voorlichting van familie en naasten Heb aandacht voor eigen communicatie met de patiënt Overweeg ondersteuning van familie (vrijwilligers) Leg afspraken (schriftelijk) vast Eén of twee aanspreekpunten Beschermende maatregelen overwegen en bespreken

60 Niet-medicamenteuze interventies Afhankelijk van symptomatologie: Desoriëntatie Angst Verhoogde afleidbaarheid / prikkelovergevoeligheid Wanen en hallucinaties Motorische onrust

61 Kennistoets vraag 12 Bij de behandeling van onrust bij delier in de palliatieve fase zijn benzodiazepinende middelen van eerste keus.

62 Kennistoets vraag 12 Bij de behandeling van onrust bij delier in de palliatieve fase zijn benzodiazepinende middelen van eerste keus. Onjuist

63 Medicamenteuze interventies Middel van 1 e keuze: haloperidol Contra-indicaties: Parkinsonisme QTctijd> 500 ms(als dit bekend is; vraag is of dit in de terminale fase relevant is) Toedieningsvormen: tablet 1,5 en 10 mg druppelvloeistof 2 mg/ml (flesje van 15 ml), 1 druppel = 0,1 mg injectievloeistof 5 mg/ml (ampul a 1 ml). Dosering: Startdosering: 0,5-2 mg volgens protocol elk half uur tot effect optreedt, mijn advies: cavestapeling, Tmax2-6 uur, liever a twee uur Start daarna met onderhoudsdosering, afhankelijk van ernst 1-5 mg/24 uur, maximum van 20 mg/24 uur (oraal) of 10 mg/24 uur (parenteraal). Bij ernstige onrust: intramusculair (is pijnlijk!) overweeg lorazepam als alternatief Bijwerkingen: initiatiefverlies en emotionele afvlakking. extrapiramidale verschijnselen zoals parkinsonisme, acute dystonie en akathisie anticholinerge verschijnselen zoals droge mond, visusstoornissen, obstipatie en urineretentie. QTctijd en torsade de pointes met als gevolg hartritmestoornissen

64 Kennistoets vraag 13 Bij een delirante patiënt van 74 jaar met vergevorderd mammacarcinoom en M. Parkinsonis behandeling van het delier met haloperidol de eerste keus behandeling.

65 Kennistoets vraag 13 Bij een delirante patiënt van 74 jaar met vergevorderd mammacarcinoom en M. Parkinsonis behandeling van het delier met haloperidol de eerste keus behandeling. Onjuist

66 Medicamenteuze interventies Bij parkinsonisme: Alternatief: clozapine Protocol: 2 dd12.5 mg Praktijk: start afhankelijk van ernst parkinsonisme en ernst delier met 1 dd6.25 mg Bijwerkingen: agranulocytose(wekelijks bloedbeeld controles), sedatie, hoofdpijn, moeheid, hyprsalivatie.

67 Alternatieven voor haloperidol Risperdal: drank 1mg/ml en (smelt-)tabletten) 2 dd0.5 1 mg po, max2 dd2 mg Quetiapine Tabletten 1-2 dd mg po Olanzapine: (smelt-)tabletten, injectievloeistof 1-2 dd mg po of 1-2 dd2.5 5 mg im Rivastigmine(cholinesterase remmer): Capsules en pleister 2 dd1.5 3 mg po of mg/etmaal transdermaal

68 Benzodiazepines Alleen eerste keuze bij alcohol onttrekkingsdelier Verder alleen in combinatie met antipsychotica: Lorazepam Tablet en injectievloeistof 1-3 dd1-4 mg Midazolam: alleen bij zeer onrustig delier in terminale fase waarbij delier als refractairsymptoom is geduid en er een indicatie bestaat voor palliatieve sedatie

69 Weduwnaar, 83 jaar Voorgeschiedenis: Casus: DhrO Hypertensie, nicotine abusus Hartfalen op basis van langdurige hypertensie en een 2 tal eerdere myocardinfarcten. Benigne Prostaat Hypertrofie Pneumonie, gecompliceerde door delier Nierfunctiestoornissen klaring van 30 ml/min Lichte cognitieve stoornissen

70 Casus: DhrO Sinds 4 maanden coloncarcinoom, patientwil geen OK. Het is niet bekend of er uitzaaiingen zijn. RvO: Sinds paar dagen buikpijn, gewichtsverlies, zwakte en niet meer op de benen kunnen staan. Nachtelijke hallucinaties en onrust met incontinentie van urine. Vraag huisarts: is er nog enige verbetering van kwaliteit van leven mogelijk?

71 Casus: DhrO Medicatie: Ascal, furosemide, Renitec, Paroxetine, detrusitol, metoprolol retard Sinds een paar dagen oxazepama.n. en MS-continivm buikpijn. Sociaal: weduwnaar, woont in aanleunwoning. 2 kinderen, komen dagelijks. 2 ddthuiszorg. Functioneel: Was redelijk zelfredzaam. Voorheen continent van urine en faecesen beperkt buitenshuis mobiel met stok (maximaal 200 m).

72 Casus: DhrO Lichamelijk onderzoek: Zieke man, mager RR 105/60 mmhg, pols 56/min, AF 22/min. Longen: Basaal spoor crepiteren. Cor: syst. Souffle 3/6 PM apex. Abd: bol, spaarzame peristaltiek, drukpijn in mnin onderbuik. RT: harde ontlasting in ampul. Psychiatrisch onderzoek: Verwarde indruk, reageert redelijk adequaat, soms incoherent Aandacht wel te trekken, niet te behouden Desoriëntatie in tijd, niet in plaats. Lab: Hb5.2, MCV 78, leuco s11.4, CRP 58, Na 124, K 4.8 Ureum 20,0 Kreat186, gluc 8,0

73 Casus: DhrO Welke gegeven uit zijn voorgeschiedenis vind je belangrijk Welke medicatie maakt je alert? Waarom is dit een delier? Wat zou de oorzaak kunnen zijn? Wat zou je doen?

74 DhrO s Nachts breekt deze man op zijn 2 persoonskamer de tent af, hij is achterdochtig, zijn buurvrouw is doodsbang en hij heeft het maar over chinezen op zijn kamer. Wat zou je doen?

75 Gevolgen van een delier voor de patiënt Verlies van vertrouwen, achterdocht Hallucinaties en wanen Angst, verdriet Stress Onbegrip, verlies van contrôle Verlies van verbinding met mensen en omgeving Verlies van autonomie en validiteit Motorische onrust, onveiligheid Afscheid moeilijk Onacceptabel sterfbed

76 Gevolgen van een delier voor de naasten Verdriet, angst en stress Afscheid wordt moeilijk Agressie, claimen Onacceptabel sterfbed Risico op verstoorde rouw

77 Gevolgen van een delier voor zorgverleners Gevoel van falen, machteloosheid V&V komen op voor hun patiënt Onenigheid over beleid Verstoorde afstemming Verstoorde communicatie Stress

Casuïstiek bespreking. delier

Casuïstiek bespreking. delier Casuïstiek bespreking delier Bernarda Heslinga Huisarts, kaderarts palliatieve zorg, lid consultatieteam palliatieve zorg Helma Mebius Verpleegkundige, lid consultatieteam palliatieve zorg Palliatieve

Nadere informatie

Delier in de palliatieve fase DR. KARIN SCHOTTE MEDISCHE ONCOLOGIE- PALLIATIEF SUPPORTTEAM

Delier in de palliatieve fase DR. KARIN SCHOTTE MEDISCHE ONCOLOGIE- PALLIATIEF SUPPORTTEAM Delier in de palliatieve fase DR. KARIN SCHOTTE MEDISCHE ONCOLOGIE- PALLIATIEF SUPPORTTEAM 1. Definitie en voorkomen 2. Pathofysiologie 3. Oorzaken 4. Diagnose 5. Behandeling Definitie en voorkomen: 1.

Nadere informatie

Delier 18-04-2011. Sini van den Boomen Anja Manders Marianne de Nobel

Delier 18-04-2011. Sini van den Boomen Anja Manders Marianne de Nobel Delier 18-04-2011 Sini van den Boomen Anja Manders Marianne de Nobel Welkom Doel: Kennisoverdracht/bewustwording Signalering Verpleegkundige interventies Programma Film Medische aspecten delier Casus in

Nadere informatie

Voorkomen, genezen of sederen?

Voorkomen, genezen of sederen? Terminaal delier: Voorkomen, genezen of sederen? Mark Martens medisch consulent palliatieve zorg, Expertisecentrum Palliatieve Zorg MUMC+ specialist ouderengeneeskunde, Envida Maastricht Delier Bewustzijnsstoornis

Nadere informatie

Delier in de palliatieve fase. Marlie Spijkers Specialist ouderengeneeskunde Consulent Palliatieve zorg IKZ

Delier in de palliatieve fase. Marlie Spijkers Specialist ouderengeneeskunde Consulent Palliatieve zorg IKZ Delier in de palliatieve fase Marlie Spijkers Specialist ouderengeneeskunde Consulent Palliatieve zorg IKZ Delier voor de patiënt n droom woar de geen sodemieter van op aan kunt angstdroom nachtmerrie

Nadere informatie

Delier in de palliatieve fase

Delier in de palliatieve fase Delier in de palliatieve fase Marlie Spijkers Specialist ouderengeneeskunde Consulent Palliatieve zorg IKZ Delier voor de patiënt n droom woar de geen sodemieter van op aan kunt angstdroom nachtmerrie

Nadere informatie

Delier voor de patiënt. Inhoud presentatie delier. Delier. Symptomen. Diagnose delier 21-6-2012. n droom woar de geen sodemieter van op aan kunt

Delier voor de patiënt. Inhoud presentatie delier. Delier. Symptomen. Diagnose delier 21-6-2012. n droom woar de geen sodemieter van op aan kunt Delier voor de patiënt n droom woar de geen sodemieter van op aan kunt angstdroom nachtmerrie Inhoud presentatie delier Wat is een delier Wat zijn de gevolgen van een delier Wat zijn risicoverhogende en

Nadere informatie

Delier voor de patiënt. Workshop Delier in de palliatieve fase. n droom woar ge geen sodemieter van op aan kunt. angstdroom.

Delier voor de patiënt. Workshop Delier in de palliatieve fase. n droom woar ge geen sodemieter van op aan kunt. angstdroom. Workshop Delier in de palliatieve fase 11 oktober 2012 Hedi ter Braak Monique van den Broek 1 Delier voor de patiënt n droom woar ge geen sodemieter van op aan kunt angstdroom nachtmerrie 1 Inhoud workshop

Nadere informatie

Delier en Depressie in de terminale fase

Delier en Depressie in de terminale fase Delier en Depressie in de terminale fase Karel Hoffmans huisartsconsulent IKST 06- /07 DELIER in de terminale fase Casus uit de praktijk gegrepen Diagnostiek Behandeling Discussie Uit de praktijk gegrepen

Nadere informatie

De 3D,s POH 02-04-2014

De 3D,s POH 02-04-2014 De 3D,s POH 02-04-2014 Doelstelling Onderscheid delier, dementie en depressie Vroegtijdig herkennen/signaleren van een delier. Behandeling delier Delier Dementie Depressie Casus Een 70-jarige vrouw wordt

Nadere informatie

DGV FTO-module. Delier in de palliatieve fase. Werkmateriaal voor een FTO-bijeenkomst

DGV FTO-module. Delier in de palliatieve fase. Werkmateriaal voor een FTO-bijeenkomst DGV FTO-module Delier in de palliatieve fase Werkmateriaal voor een FTO-bijeenkomst Colofon Auteur Marcel Stroo, apotheker Met medewerking van dr. Marjorie Nelissen-Vrancken, apotheker DTP Ellen Wiggemansen

Nadere informatie

Congres Kleinschalig zorgen voor ouderen. Workshop Delier, verwardheid en onrust in de palliatieve zorg

Congres Kleinschalig zorgen voor ouderen. Workshop Delier, verwardheid en onrust in de palliatieve zorg Congres Kleinschalig zorgen voor ouderen Workshop Delier, verwardheid en onrust in de palliatieve zorg 2 Work - Shop Paul Vogelaar Verpleegkundig expert palliatieve zorg en pijn Lux Nova, palliatieve zorg

Nadere informatie

De geriatrische patiënt op de SEH. SEH onderwijsdag Sigrid Wittenberg, aios klinische geriatrie

De geriatrische patiënt op de SEH. SEH onderwijsdag Sigrid Wittenberg, aios klinische geriatrie De geriatrische patiënt op de SEH SEH onderwijsdag Sigrid Wittenberg, aios klinische geriatrie Relevante onderwerpen Delier Symptoomverarming Medicatie op de SEH Duur aanwezigheid patiënt op de SEH Delier

Nadere informatie

VOORBEELDEN VAN OPEN VRAGEN ZOALS DEZE GESTELD GAAN WORDEN IN DE SET VAN LEREN DOKTEREN 5.

VOORBEELDEN VAN OPEN VRAGEN ZOALS DEZE GESTELD GAAN WORDEN IN DE SET VAN LEREN DOKTEREN 5. VOORBEELDEN VAN OPEN VRAGEN ZOALS DEZE GESTELD GAAN WORDEN IN DE SET VAN LEREN DOKTEREN 5. Let op dit zijn voorbeelden van mogelijke vragen. Vergelijkbare vragen kunnen ook gesteld worden over de andere

Nadere informatie

De delirante patiënt van vergeetachtig tot verwardheid

De delirante patiënt van vergeetachtig tot verwardheid De delirante patiënt van vergeetachtig tot verwardheid Marja Jellesma-Eggenkamp Klinische geriatrie Alysis 25 mei 2010 symposium Zevenaar 1 Kwetsbare ouderen inleiding >25% opgenomen patiënten 70+ 10-40%

Nadere informatie

Delier. Marie José Gijsberts Anja Flipsen Palliatieteam Midden Nederland (PTMN)

Delier. Marie José Gijsberts Anja Flipsen Palliatieteam Midden Nederland (PTMN) 1 Delier Marie José Gijsberts Anja Flipsen Palliatieteam Midden Nederland (PTMN) 3-4-2014 Diagnose delier DSM-IV-TR criteria: Bewustzijnsstoornis Verandering in cognitieve functie Stoornis ontwikkelt in

Nadere informatie

Workshop Delirium Symposium Palliatieve Zorg, richtlijnen voor de praktijk Utrecht, 12-01-2006

Workshop Delirium Symposium Palliatieve Zorg, richtlijnen voor de praktijk Utrecht, 12-01-2006 Workshop Delirium Symposium Palliatieve Zorg, richtlijnen voor de praktijk Utrecht, 12-01-2006 Ine Klijn, psychiater, Zorglijn Acute en Consultatieve Psychiatrie Divisie Hersenen, UMCU Rob Krol, adviseur

Nadere informatie

Informatiefolder delier

Informatiefolder delier Informatiefolder delier Informatiefolder delier Het gedrag en de reactie van uw partner, familielid, vriend(in) of kennis zijn anders dan u gewend bent. Hij of zij is onrustig, begrijpt u niet, geeft vreemde

Nadere informatie

Het behandelen van symptomen in de palliatieve fase DOORBRAAK PIJN

Het behandelen van symptomen in de palliatieve fase DOORBRAAK PIJN Het behandelen van symptomen in de palliatieve fase DOORBRAAK PIJN Mw. A. O 68 jaar, gemetastaseerd mammaca., 4 e en 5 e rib re O NRS 3 8 O R/ PCM 3 x 1000 mg diclofenac 3 x 50 mg oxycodon SR 2 x 20 mg

Nadere informatie

DEMENTIEZORG. Chronische en acute verwardheid. Jan Oudenes Verpleegkundig consulent geriatrie Ede, 10 november 2015

DEMENTIEZORG. Chronische en acute verwardheid. Jan Oudenes Verpleegkundig consulent geriatrie Ede, 10 november 2015 DEMENTIEZORG Chronische en acute verwardheid Jan Oudenes Verpleegkundig consulent geriatrie Ede, 10 november 2015 Programma Acute verwardheid/delier Fragment Mieren in de thee Dementie en delier 1 Delier

Nadere informatie

Delier, ontspoord in het verpleeghuis. Miriam Jacobs Nurse Practitioner in opleiding

Delier, ontspoord in het verpleeghuis. Miriam Jacobs Nurse Practitioner in opleiding Delier, ontspoord in het verpleeghuis Miriam Jacobs Nurse Practitioner in opleiding Opzet presentatie Huishoudelijke mededelingen Inleiding Stellingen invullen Uitleg rondom delier Screening delier + Delier

Nadere informatie

INTERLINE DEVENTER CASUSSCHETSEN PALLIATIEVE SEDATIE

INTERLINE DEVENTER CASUSSCHETSEN PALLIATIEVE SEDATIE INTERLINE DEVENTER CASUSSCHETSEN PALLIATIEVE SEDATIE S.V.P. hierop geen aantekeningen maken! Februari 2010 INTERLINE DEVENTER PALLIATIEVE SEDATIE 2010 Februari CASUSSCHETSEN Casus 1 Patient Hr. P., 75

Nadere informatie

Datum Spreker Linda Schreur. (Poly)farmacie bij ouderen

Datum Spreker Linda Schreur. (Poly)farmacie bij ouderen Datum 28-02-2017 Spreker Linda Schreur (Poly)farmacie bij ouderen Een geriatrische patiënt Pt 82 jaar Voorgeschiedenis oa hartinfarct, boezemfibrilleren Woont zelfstandig alleen Langzaam geheugenproblemen

Nadere informatie

Misselijkheid & Braken Jan de Heer Huisartsconsulent Palliatieve Zorg

Misselijkheid & Braken Jan de Heer Huisartsconsulent Palliatieve Zorg Misselijkheid & Braken Jan de Heer Huisartsconsulent Palliatieve Zorg Vragen bij de palliatieve helpdesks? Vragen bij de palliatieve helpdesks Pijn 43.5 % Obstipatie 15.1 % Misselijkheid 14.9 % Benauwdheid

Nadere informatie

PS in NL: bij 12,3% van de patiënten in de stervensfase toegepast

PS in NL: bij 12,3% van de patiënten in de stervensfase toegepast Palliatieve sedatie 12 november 2012 Carla Juffermans,kaderhuisarts PZ Palliatieve sedatie Proportionele toepassing van sedativa in de laatste levensfase om ondraaglijke klachten te bestrijden, waarvoor

Nadere informatie

Acuut optredende verwardheid

Acuut optredende verwardheid Acuut optredende verwardheid Een delier Bij mensen met een ziekte komt acute verwardheid ofwel delirium (delier) regelmatig voor. Dit is geen onschuldig verschijnsel. Het wijst er meestal op dat er iets

Nadere informatie

Palliatieve sedatie 17 maart 2014

Palliatieve sedatie 17 maart 2014 Palliatieve sedatie 17 maart 2014 Palliatieve sedatie - programma Welkom De heer P. Polak, cardioloog, voorzitter MEC Presentatie Mevrouw A. Witziers, arts palliatieve zorg Bespreken casuïstiek Mevrouw

Nadere informatie

Doel. Achtergrond. Hiernaast kunnen (paranoïde) wanen voorkomen (1).

Doel. Achtergrond. Hiernaast kunnen (paranoïde) wanen voorkomen (1). Doel Het geven van informatie over: het herkennen van een delier. het opsporen en behandelen van de lichamelijke oorzaak. medicamenteuze behandeling van de symptomen van een delier. niet-medicamenteuze

Nadere informatie

Handreiking. Dementie

Handreiking. Dementie Handreiking Dementie Handreiking Dementie Doelgroep Ouderen met (een verdenking op) geheugen en overige cognitieve stoornissen die van invloed zijn op het dagelijkse leven. Diagnostiek (huisarts, wijkverpleegkundige)

Nadere informatie

Bijlage bij richtlijn Delier, hoofdstuk Inleiding en begripsbepaling

Bijlage bij richtlijn Delier, hoofdstuk Inleiding en begripsbepaling Bijlage bij richtlijn Delier, hoofdstuk Inleiding en begripsbepaling INLEIDING Een delier kan een uiterst beangstigende ervaring zijn, mogelijk te vergelijken met aanhoudende nachtmerries. Patiënten zullen

Nadere informatie

De Laatste Zorg. Workshop 7 oktober 2016

De Laatste Zorg. Workshop 7 oktober 2016 De Laatste Zorg Workshop 7 oktober 2016 Disclosurebelangen spreker (potentiële) Belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven Sponsoring of onderzoeksgeld Honorarium

Nadere informatie

Een delier en wat nu!!! Wat kunnen we doen bij patiënten met een acute verwardheid (delier)? (deel 3)

Een delier en wat nu!!! Wat kunnen we doen bij patiënten met een acute verwardheid (delier)? (deel 3) Een delier en wat nu!!! Wat kunnen we doen bij patiënten met een acute verwardheid (delier)? (deel 3) In dit artikel wordt beschreven wat er gedaan moet worden wanneer er aanwijzingen zijn dat de patiënt

Nadere informatie

Opbouw praatje. Wat is dementie? Vormen van dementie Diagnose dementie Behandeling van dementie De verloop van dementie Conclusie

Opbouw praatje. Wat is dementie? Vormen van dementie Diagnose dementie Behandeling van dementie De verloop van dementie Conclusie DEMENTIE Opbouw praatje Wat is dementie? Vormen van dementie Diagnose dementie Behandeling van dementie De verloop van dementie Conclusie Definitie dementie Dementie is een syndromale diagnose, een ziekte

Nadere informatie

Verpleegkundige Instructie Palliatieve Zorg Misselijkheid

Verpleegkundige Instructie Palliatieve Zorg Misselijkheid Verpleegkundige Instructie Palliatieve Zorg Misselijkheid 5-Folder misselijk.indd 1 15-07-2008 09:23:15 5-Folder misselijk.indd 2 15-07-2008 09:23:16 1. Hoe herkent u misselijkheid? Misselijkheid is een

Nadere informatie

Casus oncologie minisymposium dd. 22-03-2012

Casus oncologie minisymposium dd. 22-03-2012 Casus oncologie minisymposium dd. 22-03-2012 Dhr. Braakman, 21-10-1933 fictief Medische voorgeschiedenis: Jaren 90 pijn op de borst e.c.i. waarvoor starten Ascal. Geen cardiologische onderliggende ziekte

Nadere informatie

ACUTE VERWARDHEID NIET ALTIJD DEMENTIE 10 en 12/11/2015

ACUTE VERWARDHEID NIET ALTIJD DEMENTIE 10 en 12/11/2015 ACUTE VERWARDHEID NIET ALTIJD DEMENTIE 10 en 12/11/2015 Niet steeds dementie Vraagstelling: 1) Kan elke verwardheid voorkomen worden? 2) Wat kunnen we doen om te voorkomen? 3) Wat kunnen we doen bij acute

Nadere informatie

Parkinson en Psychoses

Parkinson en Psychoses Parkinson en Psychoses Inleiding Mensen met de ziekte van Parkinson kunnen last krijgen van ongewone belevingen die niet overeenkomen met de werkelijkheid. Dit zijn psychotische belevingen die de vorm

Nadere informatie

CASUSSCHETSEN. Patient Hr. P., 75 jaar, is bekend met een prostaatcarcinoom met meerdere botmetastasen.

CASUSSCHETSEN. Patient Hr. P., 75 jaar, is bekend met een prostaatcarcinoom met meerdere botmetastasen. INTERLINE PALLIATIEVE SEDATIE 20 mei 2008 CASUSSCHETSEN Casusschets 1 Patient Hr. P., 75 jaar, is bekend met een prostaatcarcinoom met meerdere botmetastasen. Hij heeft nog een tijd goed gefunctioneerd

Nadere informatie

Klinische verschijnselen en beloop van een delirium

Klinische verschijnselen en beloop van een delirium 2. Klinische verschijnselen en beloop van een delirium 2.1. Inleiding 3. Zie ook handboeken, zoals Textbook for Consultation-Liaison Psychiatry (Wise & Rundell 2002) en Delirium in old age (Lindesay e.a.

Nadere informatie

Delier, benadering vanuit het ziekenhuis. Dhr. A. Lahdidioui Internist ouderengeneeskunde i.o. Donderdag 26 januari 2017

Delier, benadering vanuit het ziekenhuis. Dhr. A. Lahdidioui Internist ouderengeneeskunde i.o. Donderdag 26 januari 2017 Delier, benadering vanuit het ziekenhuis Dhr. A. Lahdidioui Internist ouderengeneeskunde i.o. Donderdag 26 januari 2017 Diagnose DSM IV criteria: 1. Bewustzijnsstoornis met verminderde aandacht 2. Verandering

Nadere informatie

Marijse Koelewijn huisarts

Marijse Koelewijn huisarts PIJN Marijse Koelewijn huisarts Je hoeft tegenwoordig toch geen pijn meer te lijden Moeilijk behandelbare pijn Om welke pijnen gaat het? Welke therapeutische mogelijkheden zijn er? Opzet workshop: Korte

Nadere informatie

Middelenmisbruik en crisis

Middelenmisbruik en crisis Middelenmisbruik en crisis Een lastige combinatie Mike Veereschild Tom Buysse Middelengebonden spoedeisende situaties Intoxicatie van een verslavend middel Onthouding van een verslavend middel Kernsymptomen

Nadere informatie

Parkinsonismen Vereniging. Parkinson en Psychose

Parkinsonismen Vereniging. Parkinson en Psychose Parkinsonismen Vereniging Parkinson en Psychose Inhoudsopgave Inleiding 4 Psychose 4 Oorzaak 5 Door de ziekte van Parkinson 5 Door het gebruik van anti-parkinsonmedicatie 5 Door een lichamelijke aandoening

Nadere informatie

ACUUT OPTREDENDE VERWARDHEID (DELIER) INFORMATIE VOOR PATIENT, FAMILIE EN BETROKKENEN

ACUUT OPTREDENDE VERWARDHEID (DELIER) INFORMATIE VOOR PATIENT, FAMILIE EN BETROKKENEN ACUUT OPTREDENDE VERWARDHEID (DELIER) INFORMATIE VOOR PATIENT, FAMILIE EN BETROKKENEN Inleiding Uw familielid, partner of kennis is in Franciscus Gasthuis & Vlietland opgenomen. Hij of zij is opgenomen

Nadere informatie

08-10-13. Workshop. Ziektebeloop in palliatieve fase. Besluitvorming in de palliatieve fase. 7 oktober 2013. Karel Glastra van Loon (1962-2005)

08-10-13. Workshop. Ziektebeloop in palliatieve fase. Besluitvorming in de palliatieve fase. 7 oktober 2013. Karel Glastra van Loon (1962-2005) Congres Palliatieve zorgverlening Besluitvorming in de palliatieve fase 7 oktober 2013 Marjolein van Meggelen, RN, MZO Oncologieverpleegkundige, adviseur IKNL Karel Glastra van Loon (1962-2005) Soms gebeuren

Nadere informatie

Pijn en pijnbestrijding in de palliatieve fase

Pijn en pijnbestrijding in de palliatieve fase Pijn en pijnbestrijding in de palliatieve fase JOS KITZEN, ONCOLOOG COBIE VAN BEUZEKOM,VERPLEEGKUNDIG SPECIALIST Inhoud van de presentatie Even voorstellen Definitie palliatieve zorg Definitie pijn Hoe

Nadere informatie

Deze module is gebaseerd op de NHG-Standaard M77 van maart 2003.

Deze module is gebaseerd op de NHG-Standaard M77 van maart 2003. Videofragment 4 Zorg na het verbleken van het delier 1. Toelichting op de module Deze module is gebaseerd op de NHG-Standaard M77 van maart 2003. Een delier is een ingrijpend ziektebeeld, zowel voor de

Nadere informatie

Zorg voor mensen die bewust afzien van eten en drinken om het levenseinde te bespoedigen: een begaanbare weg

Zorg voor mensen die bewust afzien van eten en drinken om het levenseinde te bespoedigen: een begaanbare weg Zorg voor mensen die bewust afzien van eten en drinken om het levenseinde te bespoedigen: een begaanbare weg Jeroen Janssens Specialist Ouderengeneeskunde, commissielid 8-12-2016 Opbouw Workshop 1. Vragen

Nadere informatie

Delirium Clinical Assessment Protocol (CAP) = 0

Delirium Clinical Assessment Protocol (CAP) = 0 Delirium Clinical Assessment Protocol (CAP) = 0 De informatie over deze CAP-code wordt opgesplitst in twee delen: (I) Betekenis: De betekenis van code 0 bij de Delirium-CAP. (II) Richtlijnen: De stappen

Nadere informatie

Overdracht in de palliatieve zorg Regionale Transmurale Afspraak Zuidoost Brabant

Overdracht in de palliatieve zorg Regionale Transmurale Afspraak Zuidoost Brabant Overdracht in de palliatieve zorg Regionale Transmurale Afspraak Zuidoost Brabant Marlie Spijkers Arts symptoombestrijding en palliatieve zorg Sint Annaziekenhuis Medisch adviseur netwerk palliatieve zorg

Nadere informatie

Antipsychotica en monitoren van bijwerkingen

Antipsychotica en monitoren van bijwerkingen Antipsychotica en monitoren van bijwerkingen Symptomatische behandeling bij psychosen Effectiviteit: 70 a 90% Indicaties Schizofrenie Manie Depressie met psychot. kenm. Waanstoornis Psychose NAO Psycho-org.

Nadere informatie

Snappercursus Ouderenzorg. Frailty en delier. Inge Jansen, klinisch geriater Berg en Dal, 8 juni Naar leeftijd. Percentage in totaal

Snappercursus Ouderenzorg. Frailty en delier. Inge Jansen, klinisch geriater Berg en Dal, 8 juni Naar leeftijd. Percentage in totaal Snappercursus Ouderenzorg Frailty en delier Inge Jansen, klinisch geriater Berg en Dal, 8 juni 2016 Naar leeftijd Percentage in totaal J.polder, RIVM RIVM CBS CBS CBS-statline 1 Veranderingen Verhouding

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Acuut optredende verwardheid. (delier) Acuut optredende verwardheid (delier)

Patiënteninformatie. Acuut optredende verwardheid. (delier) Acuut optredende verwardheid (delier) Patiënteninformatie Acuut optredende verwardheid (delier) Acuut optredende verwardheid (delier) 1 Acuut optredende verwardheid (delier) Intensive Care, route 3.3 Telefoon (050) 524 6540 Inleiding Uw familielid

Nadere informatie

Onderwijsmateriaal voor toetsgroepen

Onderwijsmateriaal voor toetsgroepen Videofragment 1 de anamnese bij een delirante patiënt 1. Toelichting op de module Deze module is gebaseerd op de NHG-Standaard M77, herziene versie april 2014. Om te kunnen begrijpen hoe de huisarts het

Nadere informatie

Vroegsignalering bij dementie

Vroegsignalering bij dementie Vroegsignalering bij dementie Docentenhandleiding voor mbo-zorg onderwijs en bijscholing Docentenhandleiding voor mbo-zorg onderwijs en bijscholing Contact: Connie Klingeman, Hogeschool Rotterdam c.a.klingeman@hr.nl

Nadere informatie

Medicatie bij dementie

Medicatie bij dementie Medicatie bij dementie Dementie Dementie is een ernstige ziekte die de duur van het leven bekort Tijdens beloop kunnen allerlei problemen ontstaan Een behandeling die gericht is op herstel bestaat niet

Nadere informatie

De huisarts / de acuut verwarde patiënt. Presentatie2015: Cassandra Kalidien Conny Koffeman

De huisarts / de acuut verwarde patiënt. Presentatie2015: Cassandra Kalidien Conny Koffeman De huisarts / verpleeghuisarts en de acuut verwarde patiënt Presentatie2015: Cassandra Kalidien Conny Koffeman Disclosure belangen spreker (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk

Nadere informatie

Geriatrische farmacotherapie voor verpleegkundigen. 2 december 2014

Geriatrische farmacotherapie voor verpleegkundigen. 2 december 2014 Geriatrische farmacotherapie voor verpleegkundigen 2 december 2014 2 welkom 3 programma Inleiding Ken je klassiekers: toedienen en de toedienlijst Casus: Mw. P. Arkinson Casus: Dhr Chr. Hartfalen Casus:

Nadere informatie

TRANSMURAAL PROTOCOL PALLIATIEVE ZORG BIJ ONCOLOGISCHE PATIËNTEN

TRANSMURAAL PROTOCOL PALLIATIEVE ZORG BIJ ONCOLOGISCHE PATIËNTEN TRANSMURAAL PROTOCOL PALLIATIEVE ZORG BIJ ONCOLOGISCHE PATIËNTEN Doel Het doel is te zorgen dat kankerpatiënten in de - overgang naar de - pallatieve fase niet tussen wal en schip vallen. Hiertoe worden

Nadere informatie

delier bij ouderen Delier bij ouderen Videofragment 1 De anamnese bij een delirante patiënt 1. Toelichting op de module

delier bij ouderen Delier bij ouderen Videofragment 1 De anamnese bij een delirante patiënt 1. Toelichting op de module Videofragment 1 De anamnese bij een delirante patiënt 1. Toelichting op de module Deze module is gebaseerd op de NHG-Standaard M77 van maart 2003. Om te kunnen begrijpen hoe de huisarts het beste kan omgaan

Nadere informatie

Richtlijn delier NPZ Waardenland Doel van de transmurale multidisciplinaire richtlijn delier 1. Definitie delier 2. Ontstaanswijze / oorzaak delier

Richtlijn delier NPZ Waardenland Doel van de transmurale multidisciplinaire richtlijn delier 1. Definitie delier 2. Ontstaanswijze / oorzaak delier Richtlijn delier NPZ Waardenland Op initiatief van het Netwerk Palliatieve Zorg is in 2014 deze regionale richtlijn delier tot stand gekomen. Deze richtlijn is geschreven voor verpleegkundigen en verzorgenden

Nadere informatie

Medicatie als instrument om onrust en agressie te beheersen? Niet agressief, maar duf? dr. Martin Smalbrugge. Wie ben ik??

Medicatie als instrument om onrust en agressie te beheersen? Niet agressief, maar duf? dr. Martin Smalbrugge. Wie ben ik?? Medicatie als instrument om onrust en agressie te beheersen? Niet agressief, maar duf? dr. Martin Smalbrugge Wie ben ik?? Specialist ouderengeneeskunde Hoofd opleidingsinstituut specialisme ouderengeneeskunde

Nadere informatie

GHB: effecten en risico s intoxicatie en onthoudingssyndroom

GHB: effecten en risico s intoxicatie en onthoudingssyndroom GHB: effecten en risico s intoxicatie en onthoudingssyndroom Martijn van Noorden Psychiater Leids Universitair Medisch Centrum GHB-studiedag 2013 Inhoud GHB-effecten GHB-intoxicaties GHB-afhankelijkheid

Nadere informatie

Dyspnoe in palliatieve fase. Marloes van Haandel

Dyspnoe in palliatieve fase. Marloes van Haandel Dyspnoe in palliatieve fase Marloes van Haandel Inhoud Epidemiologie Definities van dyspnoe Communicatie Utrechts Symptoom Dagboek Verpleegkundige interventies bij dyspnoe Verpleegkundige diagnoses Angst

Nadere informatie

Delirium of delier (acuut optredende verwardheid)

Delirium of delier (acuut optredende verwardheid) Delirium of delier (acuut optredende verwardheid) In deze folder leest u wat een delirium is, wat de verschijnselen van een delirium zijn en leest u informatie over de behandeling en tips voor patiënten

Nadere informatie

Palliatieve Zorg bij Parkinson. Paul Smit Spec. Ouderengeneeskunde Kaderarts Palliatieve Zorg Hospice-arts Zorggroep Apeldoorn

Palliatieve Zorg bij Parkinson. Paul Smit Spec. Ouderengeneeskunde Kaderarts Palliatieve Zorg Hospice-arts Zorggroep Apeldoorn Palliatieve Zorg bij Parkinson Paul Smit Spec. Ouderengeneeskunde Kaderarts Palliatieve Zorg Hospice-arts Zorggroep Apeldoorn ZvP sinds 20 jaar Hr. A. 82 jr. Eindstadium (Hoehn & Yahr 5) Rolstoel, passief

Nadere informatie

Inhoud. GHB-effecten. GHB-effecten. GHB-effecten. GHB-effecten 21-3-2013. Intoxicatie en onthouding in het algemeen ziekenhuis.

Inhoud. GHB-effecten. GHB-effecten. GHB-effecten. GHB-effecten 21-3-2013. Intoxicatie en onthouding in het algemeen ziekenhuis. Inhoud Intoxicatie en onthouding in het algemeen ziekenhuis Dr. Martijn van Noorden Psychiater Leids Universitair Medisch Centrum GHB Monitor 2013 Practice-based richtlijn algemeen ziekenhuis GHB bindt

Nadere informatie

Uit de praktijk gegrepen.

Uit de praktijk gegrepen. Uit de praktijk gegrepen. 4/5 HAP visite aanvraag: Terminale patiënt, is opstandig, verward, boos, en niet meer in bed te houden, ramen moeten open i.v.m. zijn benauwdheid. Bij uw visite om 14.00 treft

Nadere informatie

Pijn en dementie. Inhoud. Introductie! Pijn. Pijn

Pijn en dementie. Inhoud. Introductie! Pijn. Pijn Inge van Mansom palliatief arts/specialist ouderengeneeskunde Sint Elisabeth Gasthuishof, LUMC en IKNL regio Leiden Maartje Klapwijk specialist ouderengeneeskunde en onderzoeker LUMC Introductie! 22 september

Nadere informatie

Casus. Diagnose en behandeling van acute GHB-onthouding in het ziekenhuis. Inhoud. Casus (vervolg) GHB-effecten 30-01-13.

Casus. Diagnose en behandeling van acute GHB-onthouding in het ziekenhuis. Inhoud. Casus (vervolg) GHB-effecten 30-01-13. 30-01-13 Diagnose en behandeling van acute GHB-onthouding in het ziekenhuis Casus - Mw S, 29 jaar. Presentatie op SEH van het LUMC, uitte zich suïcidaal. Enkele dagen eerder TS met alcohol, GHB en medicatie

Nadere informatie

Medicatiegebruik bij mensen met een verstandelijke beperking

Medicatiegebruik bij mensen met een verstandelijke beperking Medicatiegebruik bij mensen met een verstandelijke beperking Congres Mind the Body 12 februari 2015 Barber Tinselboer, AVG s Heeren Loo locatie Apeldoorn Inhoud Casus Medicatie en de cliënt met een verstandelijke

Nadere informatie

Workshop Medicijnen, werkt t of werk t.. tegen? Els Coyajee-Geselschap apotheker

Workshop Medicijnen, werkt t of werk t.. tegen? Els Coyajee-Geselschap apotheker Workshop Medicijnen, werkt t of werk t.. tegen? Els Coyajee-Geselschap apotheker Inhoud workshop Inventarisatie vragen Waar of niet waar Medicatie en hun bijwerkingen Pijnbestrijding Antidepressiva Benzodiazepinen

Nadere informatie

Delirium op de IC: het psychiatrisch perspectief. G. E. Jacobs Psychiater-klinisch farmacoloog PCD VUmc 28-1-2015

Delirium op de IC: het psychiatrisch perspectief. G. E. Jacobs Psychiater-klinisch farmacoloog PCD VUmc 28-1-2015 Delirium op de IC: het psychiatrisch perspectief G. E. Jacobs Psychiater-klinisch farmacoloog PCD VUmc 28-1-2015 1. Kliniek van het delier differentieel diagnose 2. Pathofysiologie 3. Medicatie en delier

Nadere informatie

Palliatieve Zorg. Paul Smit, Specialist Ouderengeneeskunde Kaderarts Palliatieve Zorg. 2012 ParkinsonNet congres

Palliatieve Zorg. Paul Smit, Specialist Ouderengeneeskunde Kaderarts Palliatieve Zorg. 2012 ParkinsonNet congres Palliatieve Zorg Paul Smit, Specialist Ouderengeneeskunde Kaderarts Palliatieve Zorg Palliatieve Zorg Palliatieve zorgverlening is aan de orde zodra behandelingen die op genezing gericht zijn niet of niet

Nadere informatie

Casus de heer X. José Jacobs van Leur VS palliatieve zorg UMCN

Casus de heer X. José Jacobs van Leur VS palliatieve zorg UMCN Casus de heer X José Jacobs van Leur VS palliatieve zorg UMCN Start palliatieve fase Overlijden Ziektegerichte behandeling Klachtengerichte behandeling Ondersteuning in de stervensfase Nazorg rouw PALLIATIEVE

Nadere informatie

p a t i ë n t e n i n f o r m a t i e 2

p a t i ë n t e n i n f o r m a t i e 2 Delier In deze brochure leest u meer over acute verwardheid, ook wel delier genoemd. Verder krijgt u informatie over de behandeling en wat u kunt doen. Acuut optredende verwardheid Delier is een vorm van

Nadere informatie

Ethiek. Wat is ethiek? Moreel beraad

Ethiek. Wat is ethiek? Moreel beraad Ethiek Euthanasie en Palliatieve sedatie Wat is ethiek? Een kritische bezinning over het juiste handelen. In algemene zin probeert ethiek de criteria vast te stellen om te kunnen beoordelen of een handeling

Nadere informatie

Misselijkheid en braken. Ellen de Nijs, verpleegkundig specialist palliatieve zorg Alexander de Graeff, internist-oncoloog, consulent PTMN

Misselijkheid en braken. Ellen de Nijs, verpleegkundig specialist palliatieve zorg Alexander de Graeff, internist-oncoloog, consulent PTMN Misselijkheid en braken Ellen de Nijs, verpleegkundig specialist palliatieve zorg Alexander de Graeff, internist-oncoloog, consulent PTMN Voorkomen van misselijkheid en braken bij patiënten met vergevorderde

Nadere informatie

Delirium op de Intensive Care (IC)

Delirium op de Intensive Care (IC) Deze folder is bedoeld voor de partners, familieleden, naasten of bekenden van op de Intensive Care (IC) afdeling opgenomen patiënten. Door middel van deze folder willen wij u als familie* uitleg geven

Nadere informatie

Take-home toets klinisch redeneren 2

Take-home toets klinisch redeneren 2 Take-home toets klinisch redeneren 2 Naam: Sanne Terpstra Studentnummer: 500646500 Klas: 1F2 Datum: 23-01-2012 Deel 1: Casus Mevrouw Alberts is een 81 jarige weduwe. Haar man is 5 maanden geleden overleden

Nadere informatie

Een verhit postoperatief beloop

Een verhit postoperatief beloop Een verhit postoperatief beloop Centraal anticholinerg syndroom? R Verhage C Hofhuizen Casus Dhr V, 31-1-1952 Voorgeschiedenis: - dilatatie aorta ascendens. - AF, thrombus linker hartoor (verdwenen na

Nadere informatie

Scen. Malaga 2014 Petrie van Bracht en Rob van Lier scenartsen

Scen. Malaga 2014 Petrie van Bracht en Rob van Lier scenartsen Scen Malaga 2014 Petrie van Bracht en Rob van Lier scenartsen inhoud Inleiding Getallen Zorgvuldigheidscriteria Valkuilen Euthanasie versus palliatieve sedatie De scenarts S: staat voor steun: informatie,

Nadere informatie

Omdat het om mensen gaat...

Omdat het om mensen gaat... kor schippers bulletin Fokje Wierdsma - Predikant bij Wijkpastoraat Bloemhof in Rotterdam-Zuid - Supervisor & Begeleider bij Trainingscentrum Kor Schippers kor schippers bulletin Voor rouwen bestaat geen

Nadere informatie

Zorgen voor cliënten met gedragsproblemen

Zorgen voor cliënten met gedragsproblemen Zorgen voor cliënten met gedragsproblemen CineMec Ede 29-5-2015 Dr. Martin Kat (ouderen)psychiater Amsterdam/Alkmaar psykat@hetnet.nl Med. Centrum Alkmaar Afd. Klin. Geriatrie Praktijk Amsterdam Experiment!

Nadere informatie

PALLIATIEVE ZORG. fysieke aspecten Rob Jongbloed Raphaëlstichting Jacqueline Fluitman `s Heeren Loo

PALLIATIEVE ZORG. fysieke aspecten Rob Jongbloed Raphaëlstichting Jacqueline Fluitman `s Heeren Loo PALLIATIEVE ZORG fysieke aspecten Rob Jongbloed Raphaëlstichting Jacqueline Fluitman `s Heeren Loo Inleiding Indeling workshop Specifieke kenmerken Selectie lichamelijke klachten in palliatieve fase Selectie

Nadere informatie

CAT VRAGEN OEFENEN Week 1. Cursus Psychisch Functioneren Mw. dr. U. Klumpers, psychiater/ cursuscoördinator Vrijdag 8 maart 2013

CAT VRAGEN OEFENEN Week 1. Cursus Psychisch Functioneren Mw. dr. U. Klumpers, psychiater/ cursuscoördinator Vrijdag 8 maart 2013 CAT VRAGEN OEFENEN Week 1 Cursus Psychisch Functioneren Mw. dr. U. Klumpers, psychiater/ cursuscoördinator Vrijdag 8 maart 2013 1.Psychiatrisch onderzoek: De cognitieve functies bestaan o.a. uit: a. geheugen,

Nadere informatie

Wetenschappelijke evidentie (EBM) = generaliserend en protocollair Palliatieve zorg = individualiserend & creatief. p.vandomburg@orbisconcern.

Wetenschappelijke evidentie (EBM) = generaliserend en protocollair Palliatieve zorg = individualiserend & creatief. p.vandomburg@orbisconcern. Wetenschappelijke evidentie (EBM) = generaliserend en protocollair Palliatieve zorg = individualiserend & creatief p.vandomburg@orbisconcern.nl Palliatief Parkinson Kwaliteit i.p.v. genezen Dood is natuurlijk

Nadere informatie

H.40001.0915. Zorg voor kwetsbare ouderen

H.40001.0915. Zorg voor kwetsbare ouderen H.40001.0915 Zorg voor kwetsbare ouderen 2 Inleiding Uw naaste is opgenomen in het ziekenhuis. Een oudere patiënt is kwetsbaar als er sprake is van een wankel evenwicht in de gezondheid en het dagelijks

Nadere informatie

In de war? Op de Intensive Care

In de war? Op de Intensive Care In de war? Op de Intensive Care Albert Schweitzer ziekenhuis juni 2015 pavo 1168 Inleiding Uw partner of familielid is in het Albert Schweitzer ziekenhuis opgenomen op de Intensive Care. Waarschijnlijk

Nadere informatie

Richtlijn Antipsychotica. Richtlijnenmiddag 2017

Richtlijn Antipsychotica. Richtlijnenmiddag 2017 Richtlijn Antipsychotica Richtlijnenmiddag 2017 Voor wie Daarvoor is de indeling volgens de DSM 5: 297.1 Waanstoornis 298.8 Kortdurende psychotische stoornis 295.40 Schizofreniforme stoornis 295.90 Schizofrenie

Nadere informatie

Protocol Medicamenteuze pijnbestrijding bij oncologische patiënten Reikwijdte MST-breed Datum:

Protocol Medicamenteuze pijnbestrijding bij oncologische patiënten Reikwijdte MST-breed Datum: Versie: Medisch Spectrum Twente 1.0 Soort Document Titel Status: Vastgesteld Protocol Medicamenteuze pijnbestrijding bij oncologische patiënten Reikwijdte MST-breed Datum: 06-02-2012 Pagina 1 van 5 Code:

Nadere informatie

Verhoogde kans op een delier?

Verhoogde kans op een delier? Geriatrie Verhoogde kans op een delier? Maatregelen om een delier te voorkomen Inleiding U of uw naaste heeft een verhoogd risico op een delier. Dat heeft de verpleegkundige en/of uw behandelend specialist

Nadere informatie

Dr. Vanclooster ( Huisarts )

Dr. Vanclooster ( Huisarts ) CASUS COPD Dr. Vanclooster ( Huisarts ) Dr. Tits ( Pneumoloog) Niet-medische context Man 86 jaar Gehuwd (echtgenote is nog goed) 7 gehuwde kinderen (erg betrokken) Medische voorgeschiedenis CARA patiënt,

Nadere informatie

In de war? Op de Intensive Care

In de war? Op de Intensive Care In de war? Op de Intensive Care Naar het ziekenhuis? Lees eerst de informatie op www.asz.nl/brmo. Inleiding Uw partner of familielid is in het Albert Schweitzer ziekenhuis opgenomen op de Intensive Care.

Nadere informatie

Besluitvorming in de palliatieve fase. Marjolein van Meggelen, RN MSc adviseur palliatieve zorg IKNL, docent post-hbo HU

Besluitvorming in de palliatieve fase. Marjolein van Meggelen, RN MSc adviseur palliatieve zorg IKNL, docent post-hbo HU Besluitvorming in de palliatieve fase Marjolein van Meggelen, RN MSc adviseur palliatieve zorg IKNL, docent post-hbo HU Besluitvorming in de palliatieve fase Expertisecentrum palliatieve zorg UMC Utrecht

Nadere informatie

Verhoogde kans op een delier?

Verhoogde kans op een delier? Verhoogde kans op een delier? Maatregelen om een delier te voorkomen Afdeling Geriatrie Inleiding U of uw naaste heeft een verhoogd risico op een delier. Dat heeft de verpleegkundige en/of uw behandelend

Nadere informatie

6 e mini symposium Ouderenzorg

6 e mini symposium Ouderenzorg 6 e mini symposium Ouderenzorg Aanvullende diagnostiek bij dementie in de 1 e lijn Suzanne Boot, specialist ouderengeneeskunde, kaderarts psychogeriatrie i.o. 28-09-2015 Pagina 1 6 e Mini symposium ouderenzorg

Nadere informatie

Onrust op de IC. Amsterdam Symposium Eveline van der Heiden Februari 2015

Onrust op de IC. Amsterdam Symposium Eveline van der Heiden Februari 2015 Onrust op de IC Amsterdam Symposium Eveline van der Heiden Februari 2015 Casus, patiënt G. 25 jaar RvO: multipele schotwonden ADHD PDD-NOS Zwakbegaafdheid Anti-sociale persoonlijkheidsproblemathiek Cocaine

Nadere informatie

Pijn en pijnbehandeling bij Kanker 23-04-2014 Centrum Cabane

Pijn en pijnbehandeling bij Kanker 23-04-2014 Centrum Cabane Pijn en pijnbehandeling bij Kanker 23-04-2014 Centrum Cabane Drs. A.M. Karsch, anesthesioloog pijnspecialist UMC Utrecht Drs. G. Hesselmann, oncologieverpleegkundige, epidemioloog UMCU Wat is pijn? lichamelijk

Nadere informatie

Casusschetsen. Casusschets 1

Casusschetsen. Casusschets 1 Interline Pijnbehandeling Casusschetsen 29 mei 2001 Casusschets 1 Vrouw, 50 jaar Patiente is bekend met een gemetastaseerd mammaca met botmetastasen thoracale en lumbale werverkolom. Tot nu toe is de pijn

Nadere informatie