Woord vooraf 3. Inhoud 5. 1 Waarom monumentenzorg? Het belang van monumenten Leeswijzer 8. 2 Investeren in monumenten... loont!

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Woord vooraf 3. Inhoud 5. 1 Waarom monumentenzorg? 6. 1.1 Het belang van monumenten 6 1.2 Leeswijzer 8. 2 Investeren in monumenten... loont!"

Transcriptie

1 Investeren in Monumenten 2010

2 2

3 Woord vooraf Voor u ligt Investeren in Monumenten Een vervolg op het in 2007 door Nationaal Restauratiefonds uitgegeven rapport Investeren in Monumenten. Dit rapport beschrijft de huidige stand van zaken in het Nederlandse monumentenbeleid aan de hand van vier centrale thema s; het wegwerken van de restauratie achterstand, het planmatig in stand houden van monumenten, cultuurhistorie als inspiratiebron voor inrichting van de ruimte, en de zorg voor gemeentelijke en provinciale monumenten. Vervolgens vindt u in dit rapport aanbevelingen voor een verdere verbetering van dit beleid. In onze aanbevelingen ligt het accent, begrijpelijkerwijs, op het financiële instrumentarium. Maar ook gaan we in op de relatie tussen cultuurhistorie en ruimtelijke ordening en de bestuurlijke verantwoordelijkheden met betrekking tot de verschillende aspecten van de monumentenzorg. Investeren in monumenten loont! Het blijkt uit vele studies en onderzoeken. In dit rapport wordt nader ingegaan op een dit voorjaar in opdracht van Nationaal Restauratiefonds afgerond onderzoek naar de terugverdieneffecten van subsidies, hypotheken en fiscale maatregelen in de periode Dit laat zien dat het Rijk voor iedere bestede euro 1,50 euro terugkrijgt. En wanneer uit zoveel onderzoeken blijkt dat het voor alle partijen vanuit economisch opzicht aantrekkelijk is om te investeren in het behoud van cultureel erfgoed, lijkt één conclusie gerechtvaardigd: de overheid doet er verstandig aan dat te blijven doen, ook in tijden van bezuinigingen. Zowel voor het economisch als het maatschappelijk rendement. In het afgelopen decennium is de monumentenzorg volop in beweging gekomen. Door verschillende kabinetten zijn extra financiële middelen beschikbaar gesteld om de restauratieachterstand naar een normale werkvoorraad terug te brengen. Daarnaast is een duidelijke verbreding te zien van de objectgerichte, individuele monumentenzorg naar een meer gebiedsgerichte erfgoedbenadering en de verankering van cultuurhistorische waarden in het ruimtelijk beleid. Het onlangs door de minister van OCW geformuleerde beleid voor de modernisering van de monumentenzorg geeft een doorkijk naar de nabije toekomst. Laatsgenoemde ontwikkelingen zijn voor het Restauratiefonds aanleiding om dit rapport uit te brengen en concrete aanbevelingen te doen voor een gefundeerde toekomst van ons cultureel erfgoed. Het Restauratiefonds wil dit doen vanuit zijn specifieke expertise op het gebied van financiën in relatie tot monumentaal erfgoed in de meeste brede zin van het woord. Dit rapport is mede tot stand gekomen door de positief kritische bijdragen van vertegenwoordigers van wetenschap, beleid en uitvoering. Hoevelaken, augustus

4 4

5 Inhoud Woord vooraf 3 Inhoud 5 1 Waarom monumentenzorg? Het belang van monumenten Leeswijzer 8 2 Investeren in monumenten... loont! Terugverdieneffecten rijksoverheid Economische waarde van monumenten 11 3 Centrale thema s in het Nederlandse monumentenbeleid Wegwerken van de restauratieachterstand Planmatige instandhouding van monumenten bevorderen Cultuurhistorie als inspiratiebron voor inrichting van de ruimte Instandhouding van gemeentelijke en provinciale monumenten 16 4 Voortgang realisatie monumentenbeleid Wegwerken van de restauratieachterstand Planmatige instandhouding van monumenten bevorderen Cultuurhistorie als inspiratiebron voor inrichting van de ruimte Instandhouding van gemeentelijke en provinciale monumenten 38 5 Conclusies en aanbevelingen 47 Bijlage 1 Terugblik op het monumentenbeleid 52 Bijlage 2 Cultuurhistorie in de investeringsbudgetten van VROM en LNV 56 Nationaal Restauratiefonds in vogelvlucht 63 Geraadpleegde literatuur 66 5

6 1 Waarom monumentenzorg? In het voorjaar van 1998 presenteert een ambtelijke werkgroep haar rapport Monumenten in de steigers aan Gerrit Zalm, de minister van Financiën in het eerste paarse kabinet. Goed voorbereid gaan zij op pad; het rapport toont immers aan dat investeren in monumenten een positieve impuls zal geven aan de Nederlandse economie. Een boodschap waar de minister gevoelig voor is. Maar op de volgende reactie van minister Zalm hebben zij echter niet gerekend: Die economische effecten zijn heel interessant. Ik ken ze al vier jaar. Maar wat zijn nu eigenlijk uw culturele argumenten? 1.1 Het belang van monumenten Het Restauratiefonds zet zich in om goede financiële condities te scheppen, waardoor monumenteigenaren in staat worden gesteld hun monument in stand te houden. Het is echter goed om met enige regelmaat stil te staan bij de redenen waarom we ons inspannen voor het behoud van monumenten. Monumenten blijken in tenminste zes opzichten van belang te zijn voor de Nederlandse samenleving 1 : Bron voor bezinning Monumenten zijn stille getuigen van het leven van onze voorouders. Ze weerspiegelen de idealen van onze voorouders en dragen de sporen van hun bewoning. Met het behoud van monumenten houden we een stukje van de wereld die onze voorouders hebben gecreëerd in stand. We geven hen (en onszelf) de mogelijkheid iets waardevols achter te laten. Daardoor zijn monumenten ook van waarde voor het versterken van het historisch besef. Bron van kennis Monumenten zijn een onvervangbare bron van kennis over het verleden. Naast archieven behoren ze tot de belangrijkste tastbare informatiebronnen voor de sociale, economische en ruimtelijke ontwikkeling van dorpen en steden, de ontwikkeling van bouwconstructies en materiaalgebruik, kunstgeschiedenis en architectuur. Door monumenten verantwoord te conserveren bieden we ook latere generaties de gelegenheid om, met de onderzoekstechnieken waarover zij beschikken, hun kennis over het verleden te vergroten. Bron van plezier Monumenten zijn er ook om simpelweg van te genieten. Het zijn veelal bouwwerken met een bijzondere uitstraling en daarom een geliefd doel voor uitstapjes. Bijna de helft van de Nederlandse bevolking bezoekt jaarlijks bewust een monument of oude dorps- of stadskern 2. Vaak ook is het monument niet een doel op zich, maar vormt het wel het decor waarvan we genieten terwijl we winkelen, wandelen of eten. Bron voor sociale identiteit De eigen omgeving speelt een belangrijke rol bij het ontwikkelen van de eigen identiteit. Het zijn vaak de cultuurhistorisch waardevolle gebouwen die de streek een eigen karakter geven. 1 Fons Asselbergs, Niets is zo veranderlijk als een monument, Sociaal en Cultureel Planbureau, Cultuurbewonderaars en cultuurbeoefenaars,

7 Boerderijen, woningen en kerken weerspiegelen de tradities en cultuur van de eigen streek. Markante gebouwen functioneren daarin als ankerpunten. Het verdwijnen van die ankerpunten ervaren mensen als een groot gemis. Zo zijn in Nederland enkele tientallen organisaties opgericht, die zich inzetten voor het herstellen en soms zelfs volledig herbouwen van molens die in de loop van de twintigste eeuw hun oorspronkelijke economische functie verloren. Bron van inspiratie In de Nederlandse monumenten is het resultaat van vele eeuwen architectonische ontwerptraditie zichtbaar. Het monumentenbestand kent daardoor een rijk geschakeerde vormentaal. Op deze manier leveren monumenten inspiratie aan ontwerpers van steden, landschappen en gebouwen. Ze biedt de basis om ontwikkelingsgericht om te gaan met cultuurhistorische kwaliteiten bij ruimtelijke ontwikkelingen 3. Bron van economische waarde Veel monumenten zijn vanwege hun uitstraling geliefd als woning, werkomgeving of juist als plek om te ontspannen. Het feit dat monumenten uniek, schaars en vaak onvervangbaar zijn, verhoogt hun economische waarde. Dit effect beperkt zich overigens niet tot monumenten alleen. Het blijkt zelfs dat de waarde van niet-monumentale panden in een historische omgeving relatief hoger is. De laatste jaren groeit het besef dat investeringen in monumenten niet alleen ten goede komen aan ons welzijn, maar ook aan onze welvaart. In hoofdstuk 3 wordt dieper ingegaan op de financiële opbrengsten van investeren in monumenten. Er zijn vele goede redenen om monumenten te behouden, maar dit gaat helaas niet vanzelf. Het behoud van een monument komt vele mensen ten goede, maar de (financiële) last om het monument in stand te houden, rust vooral op de schouders van de eigenaar. Op het moment dat de kosten voor de eigenaar niet meer opwegen tegen de opbrengsten, komt het voortbestaan van het monument in gevaar. Als vertegenwoordiger van het publieke belang is de overheid daarom medeverantwoordelijk voor het in stand houden van monumenten. De afgelopen 150 jaar laten zien dat de betrokkenheid van de overheid op het gebied van monumentenzorg geleidelijk is gegroeid. Afgezien van incidenteel ingrijpen door de koning en het verzet van mensen als Thijm, Van Lennep en Bosboom tegen het vandalisme rond 1850, was het initiatief van dr. C. Leemans om binnen de Koninklijke Academie een commissie voor te stellen het eerste begin van overheidsbemoeienis. Deze commissie kreeg mee dat de zorg voor het opsporen, het behoud en bekendmaken van overblijfsels der vaderlandsche kunst en beschaving uit vroeger tijden tot hare roeping behoort 4. Victor de Stuers geeft in 1873 de aanzet tot de verdere ontwikkeling van monumentenzorg met zijn opzienbarende artikel Holland op zijn smalst in het tijdschrift De Gids. Latere hoogtepunten zijn de introductie van de Voorloopige Lijst als voorloper van het huidige monumentenregister in 1903 en het tot stand komen van de eerste Monumentenwet in Anno 2010 is de Nederlandse monumentenzorg uitgegroeid tot een gedegen stelsel dat zich nog steeds verder ontwikkelt. 3 Ministeries van OCW, VROM en LNV, Nota Belvedere, J.A.C. Tillema, Schetsen uit de geschiedenis van de monumentenzorg in Nederland,

8 1.2 Leeswijzer Dit rapport gaat in op de huidige stand van zaken in de Nederlandse monumentenzorg. Welke ontwikkeling heeft het monumentenbeleid in de afgelopen jaren doorgemaakt en welke uitdagingen zien we voor het monumentenbeleid in de nabije toekomst? Passend bij de rol van het Restauratiefonds als financier binnen de Nederlandse monumentenzorg, worden de ont wikkelingen vooral belicht vanuit financieel perspectief. In de voorgaande paragraaf is al beschreven dat monumenten een bron zijn van economische waarde. In de afgelopen jaren hebben verscheidene organisaties de relatie tussen cultuurhistorie, waaronder monumenten, en welvaart onderzocht. De resultaten daarvan worden in hoofdstuk 2 besproken. Het vervolg van het rapport is gestructureerd rondom vier thema s die een belangrijke rol hebben gespeeld in de ontwikkeling van de Nederlandse monumentenzorg in de afgelopen jaren: wegwerken van de restauratieachterstand planmatige instandhouding van rijksmonumenten bevorderen cultuurhistorie als inspiratiebron voor inrichting van de ruimte In stand houding gemeentelijke en provinciale monumenten Hoewel deze thema s in beleidsdocumenten niet (allemaal) in exact dezelfde bewoordingen zo zijn benoemd, kunnen ze toch beschouwd worden als belangrijke doelstellingen voor de huidige Nederlandse monumentenzorg. In hoofdstuk 3 wordt de herkomst en betekenis van de vier centrale thema s uiteengezet. In hoofdstuk 4 worden per thema de ontwikkelingen en de huidige stand van zaken besproken. Bij elk thema wordt daarbij ook ingegaan op de vorderingen die zijn gemaakt in het project Modernisering Monumentenzorg. Dit project staat namelijk niet op zichzelf, maar past binnen de hierboven genoemde thema s. In hoofdstuk 5 worden alle conclusies en aanbevelingen uit de voorgaande hoofdstukken samengevat. Tenslotte bevat het rapport twee bijlagen. Bijlage 1 is met name interessant voor de lezer die meer wil weten over de ontwikkeling van de Nederlandse monumentenzorg tot en met de jaren negentig. In bijlage 2 wordt dieper ingegaan op de resultaten die het ministerie van OCW heeft bereikt met haar bijdragen aan gebiedsgerichte regelingen voor de financiering van ruimtelijke ontwikkelingen, zoals het Investeringsbudget Stedelijke Vernieuwing (ISV) en het Investeringsbudget Landelijk Gebied (ILG). 8

9 2 Investeren in monumenten... loont! Investeren in cultureel erfgoed in het algemeen en monumenten in het bijzonder is lonend, ook in economisch opzicht. Vooral in de laatste 15 jaar is dit besef sterker geworden en vormt het een extra motivatie voor eigenaren én overheden om te investeren in monumenten. 2.1 Terugverdieneffecten rijksoverheid In 1993 wordt duidelijk dat er forse overheidsinvesteringen nodig zijn om de restauratieachterstand, die in de jaren tachtig is ontstaan, terug te dringen. Op verzoek van het Restauratiefonds geeft het toenmalige ministerie van Welzijn, Volksgezondheid en Cultuur aan NIB Consult opdracht om de economische en fiscale effecten van restauratiesubsidies voor de monumentenzorg in beeld te brengen. De rapporten Rekenen met monumenten (1994), Verder rekenen met monumenten (1995) en Doorrekenen met monumenten (1998) tonen aan dat restauratiesubsidies gunstige effecten hebben voor de Nederlandse economie. Bovendien blijkt dat de rijksoverheid de investeringen dankzij verhoogde belastinginkomsten weer terugverdient. Deze wetenschap draagt er mede toe bij dat de rijksoverheid vanaf 1995 geld vrijmaakt voor het terugdringen van de restauratieachterstand. De rijksoverheid financiert de restauratie en instandhouding van monumenten door middel van subsidies, laagrentende leningen en fiscale maatregelen. Veranderingen in de financiering van de monumentenzorg en wijzigingen in het belastingstelsel maken het in 2010 echter noodzakelijk om de economische effecten van investeringen door het Rijk opnieuw te onderzoeken. Dit leidt tot het onderzoek Narekenen met monumenten (2010), dat adviesbureau Berenschot in opdracht van het Restauratiefonds uitvoert. Hiervoor zijn de verstrekte monumentensubsidies, de fiscale aftrekregelingen en de door het Restauratiefonds verstrekte leningen in kaart gebracht. In de periode van 1995 tot 2009 zijn er zeventien financiële regelingen voor monumentenzorg van kracht geweest. Onder deze regelingen is voor bijna 1,3 miljard euro aan subsidie verstrekt. Daarnaast is in deze periode in totaal 396 miljoen euro als laagrentende lening uitgeleend door het Restauratiefonds. Vanwege de lage rente resulteerde dit in een rentederving voor het Restauratiefonds van 114 miljoen euro ten opzichte van het hanteren van een marktconforme rente. We beschouwen dit als een indirecte subsidie. De overheid stimuleert ook investeringen in restauratie en onderhoud via de fiscale aftrekregeling voor rijksmonumenten. Daardoor ontving de rijksoverheid in de periode van 1995 tot 2009 ruim 667 miljoen euro minder aan belastinginkomsten. De financiële bijdrage van de rijksoverheid stimuleert monumenteigenaren om zelf ook te investeren in restauratie of onderhoud van het monument. De totale investering in de Nederlandse economie is daardoor veel groter dan enkel de financiële bijdrage van de rijksoverheid. De verhouding tussen de totale investering en de investering van de rijksoverheid wordt multiplier genoemd. In tabel 2.1 is de multiplier van investeringen door het Rijk in de instandhouding van monumenten weergegeven. Daarbij zijn de gemiddelde investeringen per jaar als uitgangpunt genomen. 9

10 Tabel 2.1 Multiplier van rijksinvesteringen in monumentenzorg (gemiddeld per jaar in de periode ) Instrument Totale investering door Investering door het Rijk het Rijk en derden (x 1 miljoen euro) (x 1 miljoen euro) Multiplier subsidie 85,2 271,5 3,2 fiscale aftrek en Restauratiefondshypotheken 52,1 178,0 3,5 Uiteindelijk verdient het Rijk de investeringen in de vorm van hogere belastinginkomsten, zoals inkomstenbelasting, vennootschaps- en overdrachtsbelasting, weer terug. Voor iedere bestede euro in de vorm van subsidies, hypotheken en fiscale maatregelen in de periode kreeg het Rijk via belastingen direct 0,97 euro terug. Een macro-economische doorrekening door het Centraal planbureau leert dat uiteindelijk van elke euro die de overheid investeert 1,50 euro terugvloeit. Daarmee is aangetoond dat investeringen in het behoud van cultuurhistorie de rijksoverheid per saldo geld opleveren. De verhoogde economische activiteit wordt ook zichtbaar door de groei van het aantal arbeidsplaatsen. Het onderzoek van Berenschot laat zien dat elke 1 miljoen euro aan investering leidt gemiddeld tot 5,1 manjaren extra werkgelegenheid. In tabel 2.2. zijn de economische effecten van investeringen in monumenten samengevat. Tabel 2.2 Economische effecten op basis van investeringen in de monumentenzorg door de rijksoverheid in de periode Economisch effect Waarde multiplier op subsidies 3,2 multiplier op fiscale aftrek en Restauratiefonds-hypotheken 3,5 direct terugverdieneffect op subsidies 97% direct terugverdieneffect op fiscale aftrek en Restauratiefonds-hypotheken 106% gemiddeld terugverdieneffect op investeringen in de monumentenzorg volgens macro-economische doorrekening door het CPB werkgelegenheidsgroei per 1 miljoen euro investering 150% manjaren Conclusie Uit Narekenen met monumenten blijkt dat de restauratiesector een aantal kenmerken heeft, waardoor het voor de overheid ook vanuit economisch oogpunt een interessante sector is om in te investeren. Allereerst is het een arbeidsintensieve sector, waardoor de overheidsinvesteringen 10

11 leiden tot een relatief sterke groei van de werkgelegenheid. Daarnaast verdienen de investeringen in restauraties zichzelf, dankzij verhoogde belastinginkomsten, terug. De macro-economische effecten van investeringen in de monumentenzorg blijken ook in 2010 onverminderd positief. 2.2 Economische waarde van monumenten Sinds het midden van de jaren negentig hanteert de rijksoverheid als richtlijn dat alle grote infrastructurele projecten aan een maatschappelijke kosten-batenanalyse moeten worden onderworpen. Daardoor is ook de interesse voor de economische en financiële baten van monumenten en andere cultuurhistorische elementen toegenomen. Maar binnen de sector cultuurhistorie is de houding ten opzichte van kosten-batenanalyses ambivalent. Kennis van het verleden en de zorg voor erfgoed is een kwestie van beschaving. Dat alleen al rechtvaardigt het behoud van cultureel erfgoed, is de heersende gedachte. Anderzijds neemt het besef toe dat kosten-batenanalyses een steeds belangrijker rol spelen bij beslissingen over de inrichting van de openbare ruimte. De vrees dat het belang van cultureel erfgoed in kosten-batenalyses onderbelicht blijft, heeft de afgelopen jaren geleid tot verscheidene onderzoeken naar de economische baten van cultureel erfgoed. De uitkomsten van deze studies bewijzen dat vele partijen financieel belang hebben bij de instandhouding van cultureel erfgoed. Eigenaren Woonhuizen met historische kenmerken hebben een hogere vastgoedwaarde dan huizen zonder deze kenmerken. In het rapport Economische waardering van cultuurhistorie (2004) van Witteveen+Bos wordt de relatie onderzocht tussen 17 kenmerken van huizen (omvang, ligging, aanwezigheid van historische kenmerken, etc.) en hun waarde. Daaruit blijkt dat authenticiteit en de aanwezigheid van historische kenmerken een meerwaarde opleveren van euro per woning. In hetzelfde onderzoek wordt aangetoond dat het verlies van een historisch kenmerk aan een pand een gemiddelde waardedaling veroorzaakt van euro. Eigenaren hebben er dus alle belang bij om de historische kenmerken van hun pand te behouden. Het is helaas nog niet onderzocht of historische gebouwen anders dan woonhuizen (bijvoorbeeld kerken en openbare gebouwen) ook een meerwaarde hebben ten opzichte van niet-monumentale gebouwen in dezelfde categorie. Waarschijnlijk kan een deel van deze eigenaren het historische karakter van het pand ook omzetten in klinkende munt, bijvoorbeeld in de vorm van hogere huuropbrengsten voor een aantrekkelijke horecagelegenheid of kantoorpand. Voor veel eigenaren van monumenten anders dan woonhuizen zal dit echter niet mogelijk zijn. Omwonenden Monumenten hebben een positieve uitstraling naar de directe omgeving. In het rapport Cultuurimpuls (2007) van ABF Research wordt vastgesteld dat wijken met veel monumenten gemiddeld een hogere vastgoedwaarde hebben. Ook al is onbekend of historische gebouwen, anders dan woonhuizen, zelf een hogere waarde hebben; ze hebben dus in elk geval een positief effect op de waarde van het vastgoed in hun omgeving. Deze conclusie wordt versterkt door het voorbeeld dat in de 40 achterstandswijken 7 keer minder monumenten staan dan in een gemiddelde andere wijk van Nederland. Ook gaan de aanwezigheid van monumenten en andere vormen van kunst en cultuur vaak samen. Daardoor ontstaat een prettig leefklimaat voor de omwonenden. 11

12 Lokale economie Het zal waarschijnlijk geen verbazing wekken, dat cultureel erfgoed een grote aantrekkingskracht heeft op toeristen. Hun bezoek is een bron van inkomsten voor de lokale middenstand en toeleverende bedrijven. Wellicht minder bekend, maar niet minder belangrijk, is dat cultureel erfgoed indirect bijdraagt aan een goed vestigingsklimaat voor bedrijven. Dit klimaat verbetert door de aantrekkingskracht die cultureel erfgoed in combinatie met andere vormen van kunst en cultuur heeft op hoogopgeleide, creatieve mensen 5. Gemeenten De hogere vastgoedwaarde van historische gebouwen levert gemeenten hogere inkomsten op via de onroerendezaakbelasting. Ook de toeristenbelasting neemt voor gemeenten met veel cultureel erfgoed toe. Zo levert het historische karakter van de binnenstad van Delft deze gemeente jaarlijks bijna euro extra op 6. Een kanttekening hierbij is dat cultureel erfgoed een publiek goed is. Dat heeft als consequentie dat degenen die investeren dikwijls niet dezelfden zijn als zij die ervan profiteren. Toch hoeft dat geen beletsel te zijn. Ook voor de samenleving als geheel loont investeren in cultureel erfgoed. Dit wordt treffend geïllustreerd door de in dit hoofdstuk vermelde opbrengsten van investeringen in het behoud van cultuurhistorie door gemeenten en rijksoverheid. Conclusie Uit vele onderzoeken blijkt dat het vanuit economisch opzicht voor de maatschappij rendabel is om te investeren in het behoud van cultureel erfgoed. Eigenaren van woonhuismonumenten en omwonenden profiteren van hogere vastgoedwaarden. De lokale economie krijgt een impuls dankzij toerisme en doordat een omgeving met veel cultureel erfgoed een aantrekkelijke vestigings plaats is voor hoogopgeleide, creatieve mensen en bedrijven. De welvaartsstijging heeft uiteindelijk ook positieve consequenties voor de gemeentelijke overheden en het Rijk, doordat hun belastinginkomsten toenemen. Voor het Rijk is het terugverdieneffect op investeringen in monumenten zelfs 150%. Alleen al om die reden doet de rijksoverheid, ook in tijden van bezuinigingen, er verstandig aan te blijven investeren in het behoud van monumenten. 5 Stichting Atlas voor Gemeenten en SEO, De kunst van investeren in cultuur, Triple E, Eigen haard is goud waard,

13 3 Centrale thema s in het Nederlandse monumentenbeleid De doelstellingen van de overheid op het gebied van monumentenzorg hebben zich steeds verder ontwikkeld; van abstract naar concreet en van vrij beperkt tot uitgebreid. In september 2009 heeft het ministerie van OCW de beleidsbrief Modernisering Monumentenzorg uitgebracht, waarin 3 pijlers voor nieuw beleid worden gepresenteerd: cultuurhistorie laten meewegen in ruimtelijke ordening krachtiger en eenvoudiger regelgeving bevorderen van herbestemming Om een goed beeld te krijgen van de ontwikkelingen in het Nederlandse monumentenbeleid is het echter belangrijk om breder te kijken dan deze drie pijlers. In dit rapport wordt ook ingegaan op de doelstellingen die de rijksoverheid in het verleden heeft vastgesteld en nog steeds relevant zijn. Ook gaat aandacht uit naar de zorg van provincies en gemeenten voor de monumenten die zij hebben aangewezen. Vanuit dit bredere perspectief zijn de volgende vier thema s, ook in financieel opzicht, zeer bepalend voor de ontwikkeling van het Nederlandse monumentenbeleid: wegwerken van de restauratieachterstand planmatige instandhouding van rijksmonumenten bevorderen cultuurhistorie als inspiratiebron voor inrichting van de ruimte in stand houding gemeentelijke en provinciale monumenten In de volgende paragrafen wordt de achtergrond van elk van deze thema s toegelicht. 3.1 Wegwerken van de restauratieachterstand De belangrijkste doelstelling van de Nederlandse monumentenzorg is het voorkomen van verval en uiteindelijk sloop van monumenten. Tot de jaren tachtig draagt het Rijk incidenteel bij aan de restauratie van belangrijke monumenten, maar de financiële last drukt toch vooral op de schouders van particulieren. In het kader van de stadsvernieuwing in de jaren zeventig wordt flink geïnvesteerd in het leefbaar maken van historische binnensteden. Zeker in de eerste jaren van de stadsvernieuwing wordt nog veel historische bebouwing gesloopt, maar al snel groeit het besef dat het verstandiger is deze te behouden. Dankzij een gecombineerde financiële regeling van de ministeries van Welzijn, Volksgezondheid en Cultuur (WVC) en Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening (VRO) worden forse budgetten beschikbaar gesteld voor de restauratie van monumenten in de binnensteden. De economische crisis in de jaren tachtig heeft echter forse bezuinigingen tot gevolg. Het subsidiebudget voor rijksmonumenten daalt van 82 miljoen euro in 1980 naar 26 miljoen euro in 1994 (nominale bedragen). Dit blijft niet zonder consequenties. Uit een grootschalig onderzoek naar de toestand van de beschermde monumenten, gepubliceerd in het rapport Monumenten beter bekeken (1993), blijkt dat 40% van het monumentenbestand in matige tot slechte staat verkeert. 13

14 Grafiek 3.1 Ontwikkeling van het budget voor monumentenzorg in de periode x 1 miljoen euro Jaar Bron: Strategisch Plan Monumentenzorg (1994) en Monumenten goed gefundeerd (1998) De uitkomsten van dit rapport leiden ertoe dat de Tweede Kamer in 1993 aan de toenmalige minister van WVC vraagt om een strategische aanpak, waarmee verdergaand verval van monumenten wordt voorkomen en achterstanden worden ingehaald. In 1994 presenteert minister d Ancona het Strategisch Plan voor de Monumentenzorg. De belangrijkste beleidsdoelstelling wordt dat niet meer dan 10% van de monumenten (aangemerkt als de normale werkvoorraad) een ingrijpende restauratie moet ondergaan. Alles daarboven wordt aangeduid met de term restauratieachterstand. Aanvankelijk is de doelstelling om de restauratieachterstand binnen een periode van 10 jaar weg te werken. Deze oorspronkelijke doelstelling om de restauratieachterstand in 2005 af te ronden wordt in 1996 door staatssecretaris Nuis bijgesteld en verschoven naar Werkvoorraad: Het in het Strategisch Plan voor de Monumentenzorg geaccepteerde uitgangspunt dat permanent 10% van de monumenten ingrijpend herstel behoeft. Restauratieachterstand: Verschil tussen het daadwerkelijke aantal monumenten dat ingrijpend herstel behoeft en de werkvoorraad van 10%. De totale restauratieachterstand bedraagt in ,6 miljard euro (3,6 miljard gulden). Op basis van deze gegevens wordt berekend dat er een subsidiebedrag van circa 635 miljoen euro (1,4 miljard gulden ) nodig is om deze achterstand weg te werken. 3.2 Planmatige instandhouding van monumenten bevorderen In het eerste decennium van de 21 e eeuw wordt het planmatig in stand houden van monumenten een belangrijk thema voor het Nederlandse monumentenbeleid. Door de uitvoering van het 14

15 Strategisch Plan voor de Monumentenzorg worden steeds meer monumenten in goede staat gebracht. Om te voorkomen dat deze monumenten door gebrek aan onderhoud opnieuw gerestaureerd moeten worden, verschuift het accent van restaureren naar onderhoud en kleine (deel)restauraties, samen instandhouding genoemd. Om instandhouding te bevorderen, wordt in 2006 het Besluit rijkssubsidiëring instandhouding monumenten (Brim) van kracht. Inmiddels is het Brim een aantal jaren van kracht en is de regeling ook een aantal keren bijgesteld. In paragraaf 4.2 worden deze ontwikkelingen beschreven en wordt vooruit gekeken naar de mogelijkheden in de nabije toekomst om de werking van het Brim nog verder te verbeteren. 3.3 Cultuurhistorie als inspiratiebron voor inrichting van de ruimte Het derde thema is het belang van cultuurhistorie (waaronder monumenten) als inspiratiebron voor inrichting van de ruimte. De belangstelling voor de historische omgeving is op zich niet nieuw. Door de Monumentenwet uit 1961 wordt het Beschermde Stads- en Dorpsgezicht geïntroduceerd. De aanwijzing tot beschermd gezicht heeft als doel te bewaken dat ruimtelijke ontwikkelingen in het beschermde gezicht worden uitgevoerd met respect voor de aanwezige cultuurhistorische elementen. Sinds de introductie is het aantal Beschermde Stads- en Dorpsgezichten geleidelijk gegroeid. De Beschermde Stads- en Dorpsgezichten bestrijken samen slechts een klein deel van het oppervlak van Nederland. Daarbuiten zijn cultuurhistorische elementen, met uitzondering van de aangewezen monumenten, niet beschermd. In de jaren negentig wordt geconstateerd dat bij de inrichting van ons land de nadruk vooral ligt op functionele en economische aspecten. Cultuurhistorische en architectonische aspecten worden daarbij veronachtzaamd, terwijl ze van grote waarde zijn voor de kwaliteit van de ruimte. Maatschappelijk en politiek groeit het bewustzijn dat ruimtelijk ordenen meer is dan alleen het accommoderen van gebruiksfuncties. Het resultaat van ruimtelijke ordening moet resulteren in economische concurrentiekracht, sociale cohesie, ecologische duurzaamheid én culturele identiteit. In de nota Belvedere (1999) onderschrijven de ministeries van OCW, VROM, LNV en V&W het belang van cultuurhistorie voor de ruimtelijke inrichting van Nederland. Door de bestaande cultuurhistorische kwaliteiten te benutten als inspiratiebron voor ruimtelijke ontwerpvraagstukken wint de leefomgeving aan kwaliteit. Deze visie wordt kernachtig weergegeven in de leus behoud door ontwikkeling. Behoud door ontwikkeling impliceert ook dat monumentenzorg niet gelijk staat aan alles bij het oude laten. De doelstellingen uit de nota Belvedere zijn in het afgelopen decennium in belangrijke mate richtinggevend geweest voor de ontwikkelingen in de Nederlandse monumentenzorg. Terugkijkend kunnen we concluderen dat de ontwikkelingen zich hebben geconcentreerd rondom drie doelstellingen: 1. Meer focus op de omgeving, niet enkel losse objecten De monumentenzorg is van oudsher vooral gericht op de bescherming van individuele gebouwen. De Beschermde Stads- en Dorpsgezichten hebben een speciale status, maar daarbuiten zijn de mogelijkheden om een respectvolle omgang met cultuurhistorie in een bepaald gebied af te dwingen zeer beperkt. Het beleid kan verbeterd worden als het gaat om het instandhouden van de historische omgeving, waaronder cultuurlandschappen. 15

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG a 1 > Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Rijnstraat 50 Den Haag Postbus 16375 2500 BJ Den Haag www.rijksoverheid.nl

Nadere informatie

RAPPORTAGE ONDERZOEK NAAR DE RESTAURATIEACHTERSTAND BIJ RIJKSMONUMENTEN

RAPPORTAGE ONDERZOEK NAAR DE RESTAURATIEACHTERSTAND BIJ RIJKSMONUMENTEN RAPPORTAGE ONDERZOEK NAAR DE RESTAURATIEACHTERSTAND BIJ RIJKSMONUMENTEN COLOFON Opdrachtgever : Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap Project : Onderzoek naar de restauratieachterstand bij rijksmonumenten

Nadere informatie

B.. Budget restauratie rijksmonumenten provincie Groningen 2013-2016

B.. Budget restauratie rijksmonumenten provincie Groningen 2013-2016 B.. Budget restauratie rijksmonumenten provincie Groningen 2013-2016 2016 Artikel 1 Algemeen De provincie Groningen heeft een budget beschikbaar voor restauratie en herbestemming van rijksmonumenten in

Nadere informatie

30 800 VIII Vaststelling van de begrotingsstaat van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (VIII) voor het jaar 2007

30 800 VIII Vaststelling van de begrotingsstaat van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (VIII) voor het jaar 2007 vra2007ocw-23 30 800 VIII Vaststelling van de begrotingsstaat van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (VIII) voor het jaar 2007 LIJST VAN VRAGEN EN ANTWOORDEN Vastgesteld (wordt door griffie

Nadere informatie

Rijksmonumentale kerken en het Restauratiefonds

Rijksmonumentale kerken en het Restauratiefonds Rijksmonumentale kerken en het Restauratiefonds 1. Onderzoeksopzet Datum: 23 november 2009 Opdrachtgever: Nationaal Restauratiefonds Doelgroep: Eigenaren van rijksmonumentale kerkgebouwen (3.880 panden)

Nadere informatie

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG a 1 > Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Rijnstraat 50 Den Haag Postbus 16375 2500 BJ Den Haag www.rijksoverheid.nl

Nadere informatie

Beschermd monument of beeldbepalend pand?

Beschermd monument of beeldbepalend pand? 6 e Cultuur n e e t historisch Apeldoorn e m g Beschermd monument of beeldbepalend pand? Van aanwijzing tot restauratie Bent u (toekomstig) bezitter van een monument, beeldbepalend pand of maakt uw pand

Nadere informatie

Onderwerp: Vaststelling van de "Subsidieverordening gemeentelijke monumenten en beeldbepalende en karakteristieke panden Stede Broec 2009".

Onderwerp: Vaststelling van de Subsidieverordening gemeentelijke monumenten en beeldbepalende en karakteristieke panden Stede Broec 2009. BIJLAGENUMMER 37 Overeenkomstig voorstel besloten in de openbare vergadering van de gemeenteraad, gehouden op 11 juni 2009 AAN DE RAAD Stede Broec, 18 mei 2009 Onderwerp: Vaststelling van de "Subsidieverordening

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2004 2005 29 734 Wijziging van de Monumentenwet 1988 inzake de rol van het provinciaal bestuur en het gemeentebestuur bij de rijkssubsidiëring van beschermde

Nadere informatie

Leeuwarder Restauratiefonds

Leeuwarder Restauratiefonds Financiële regeling voor eigenaren van gemeentelijke monumenten en beeldbepalende panden in Leeuwarden Leeuwarder Restauratiefonds Leeuwarden heeft een van de mooiste historische binnensteden van Noord-Nederland.

Nadere informatie

Onderzoek Gemeenteambtenaren 2013

Onderzoek Gemeenteambtenaren 2013 Onderzoek Gemeenteambtenaren Uitkomsten onderzoeken Gemeenteambtenaren Inleiding Voor u ligt het rapport met de uitkomsten van het onderzoek onder gemeenteambtenaren. In dit rapport wordt het resultaat

Nadere informatie

Jaarverslag 2013. mei stipe fan:

Jaarverslag 2013. mei stipe fan: Jaarverslag 2013 mei stipe fan: opgesteld door de raad van toezicht op 4 juni 2014 1 Inhoud Algemeen 3 Activiteiten 4 Samenwerking 6 MonumentenMonitor Fryslân 7 2 Algemeen Stichting Monumentenwacht Fryslân

Nadere informatie

30 800 VIII Vaststelling van de begrotingsstaat van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (VIII) voor het jaar 2007

30 800 VIII Vaststelling van de begrotingsstaat van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (VIII) voor het jaar 2007 30 800 VIII Vaststelling van de begrotingsstaat van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (VIII) voor het jaar 2007 nr. Lijst van vragen en antwoorden Vastgesteld (wordt door griffie ingevuld

Nadere informatie

MINISTERIE VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN WETENSCHAP

MINISTERIE VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN WETENSCHAP MINISTERIE VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN WETENSCHAP Nr. WJZ/2004/39660 (8142) (Hoofd) Afdeling DIRECTIE WETGEVING EN JURIDISCHE ZAKEN Nader rapport inzake het voorstel van wet tot wijziging van de Monumentenwet

Nadere informatie

Onderzoek naar de restauratiebehoefte bij eigenaren van gemeentelijke monumenten

Onderzoek naar de restauratiebehoefte bij eigenaren van gemeentelijke monumenten Samenvatting Onderzoek naar de restauratiebehoefte bij eigenaren van gemeentelijke monumenten Juli / augustus 2011 2 Onderzoeksopzet Datum: 30 september 2011 Opdrachtgever: Nationaal Restauratiefonds Uitgevoerd

Nadere informatie

Monumenten. onze zorg. gemeente Oude IJsselstreek 1

Monumenten. onze zorg. gemeente Oude IJsselstreek 1 Monumenten onze zorg gemeente Oude IJsselstreek 1 Inhoudsopgave Voorwoord van John Haverdil 03 Monumentenzorg 04 De waarde van monumenten 06 Gemeentelijke monumentenzorg 07 Hoe wordt een pand een gemeentelijke

Nadere informatie

Notitie Stand van zaken Brabantse monumenten

Notitie Stand van zaken Brabantse monumenten Notitie Stand van zaken Brabantse monumenten Aan PS De resultaten van de tot dusver uitgevoerde provinciale impulsen voor restauratie van monumenten zijn goed, de waardering in het veld is groot. De achterstand

Nadere informatie

Gemeente Moerdijk. Monumentenwijzer. Informatie over gemeentelijke monumenten

Gemeente Moerdijk. Monumentenwijzer. Informatie over gemeentelijke monumenten Gemeente Moerdijk Monumentenwijzer Informatie over gemeentelijke monumenten Inhoudsopgave Woord van de Wethouder... 3 Hoe wordt een object een gemeentelijk monument?... 5 Moet ik een vergunning aanvragen?...

Nadere informatie

Monitor inzake de staat van het gebouwd erfgoed 2011

Monitor inzake de staat van het gebouwd erfgoed 2011 Monitor inzake de staat van het gebouwd erfgoed 2011 Monitor inzake de staat van het gebouwd erfgoed 2011 Een vervolgmeting naar de staat van rijksbeschermde monumenten Amersfoort, 2012 Colofon Monitor

Nadere informatie

Monitor inzake de staat van het gebouwd erfgoed 2010

Monitor inzake de staat van het gebouwd erfgoed 2010 Monitor inzake de staat van het gebouwd erfgoed 2010 Monitor inzake de staat van het gebouwd erfgoed 2010 Een vervolgmeting naar de staat van rijksbeschermde monumenten Amersfoort, 2011 Colofon Monitor

Nadere informatie

De BRIM m.i.v. 2006 de nieuwe subsidieregeling voor Rijksmonumenten, vervanger van BRRM en BROM.

De BRIM m.i.v. 2006 de nieuwe subsidieregeling voor Rijksmonumenten, vervanger van BRRM en BROM. De BRIM m.i.v. 2006 de nieuwe subsidieregeling voor Rijksmonumenten, vervanger van BRRM en BROM. Drs I.W.M. Duijvestijn ID monumenten & landgoederen ADVIES bv, Amersfoort (033-4225370) Inleiding; Het BROM

Nadere informatie

P r o v i n c i e F l e v o l a n d

P r o v i n c i e F l e v o l a n d Aan: Provinciale Staten Onderwerp: Provinciaal restauratie-uitvoeringsprogramma 2003-2008. Statenvergadering: 2 oktober 2003 Agendapunt: 10 1. Wij stellen u voor: Het Provinciaal restauratie-uitvoeringsprogramma

Nadere informatie

Algemene informatie Restauratiefinanciering

Algemene informatie Restauratiefinanciering Informatiemap deel B Algemene informatie Restauratiefinanciering In dit deel B van de informatiemap wordt ingegaan op de algemene zaken die betrekking hebben op de financiering van restauratieprojecten

Nadere informatie

Subsidieregeling restauratie monumenten

Subsidieregeling restauratie monumenten Subsidieregeling restauratie monumenten (geconsolideerde versie, geldend vanaf 1-1-2002 tot 1-1-2006) Gegevens van de regeling Overheidsorganisatie provincie Drenthe Officiële naam regeling Subsidieregeling

Nadere informatie

Monumenten in Midden-Delfland

Monumenten in Midden-Delfland Monumenten in Midden-Delfland In de gemeente Midden-Delfland staan veel monumenten. Deze geven de diverse dorpskernen ieder hun eigen sfeer en uitstraling. De gemeente Midden-Delfland is Cittaslow gecertificeerd.

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2009 2010 32 156 Monumentenzorg Nr. 15 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN WETENSCHAP Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Nadere informatie

Monumenten in de gemeente Katwijk

Monumenten in de gemeente Katwijk Monumenten in de gemeente Katwijk Met het oog op de toekomst van ons verleden Als u bouwplannen heeft is het belangrijk om te weten of uw pand een beschermd monument is. Informeer tijdig voordat u gaat

Nadere informatie

STARTPAKKET RURAAL ERFGOED

STARTPAKKET RURAAL ERFGOED STARTPAKKET RURAAL ERFGOED CHECKLIST Startpakket Ruraal Erfgoed komt tot stand onder auspiciën van Innovatieplatform Duurzame Meierij met een financiële bijdrage van Belvedere, EU (Leader+) en IDM. Projectontwikkeling:

Nadere informatie

Investeren in monumentaal vastgoed. 14 mei 2014

Investeren in monumentaal vastgoed. 14 mei 2014 Investeren in monumentaal vastgoed 14 mei 2014 Monument: lust of last? Lust! Ondernemen in een monument begint bij het Restauratiefonds Instandhouding Nederlandse monumenten; Voor monumenteigenaren; Revolving

Nadere informatie

Algemene Monumenten informatie

Algemene Monumenten informatie Informatiemap deel A Algemene Monumenten informatie In dit deel A van de informatiemap wordt kort ingegaan op de volgende algemene onderwerpen betreffende monumenten en het eilandelijke monumentenbeleid.

Nadere informatie

H Historische gebouwen zijn tastbare bewijzen van een rijk en. Financieel wegwijs in de monumentenwereld. Fiscale voordelen, subsidies en leningen

H Historische gebouwen zijn tastbare bewijzen van een rijk en. Financieel wegwijs in de monumentenwereld. Fiscale voordelen, subsidies en leningen Fiscale voordelen, subsidies en leningen Financieel wegwijs in de monumentenwereld Wonen in een historisch pand is een droom van velen. Niet alleen vanwege de tastbare sporen van het verleden, maar ook

Nadere informatie

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Jaargang 2010 708 Besluit van 27 september 2010, houdende regels met betrekking tot de financiële ondersteuning van eigenaren van beschermde monumenten ten

Nadere informatie

Rotterdams Restauratiefonds 2006

Rotterdams Restauratiefonds 2006 Rotterdams Restauratiefonds 2006 2 Een stad vol bijzondere monumenten Rotterdam is rijk aan bouwwerken uit diverse periodes. Moderne architectuur en monumenten gaan daarbij hand in hand. Neem het rijksmonument

Nadere informatie

CULTUREEL ERFGOED EN DE VERTALING NAAR RUIMTELIJKE PLANNEN

CULTUREEL ERFGOED EN DE VERTALING NAAR RUIMTELIJKE PLANNEN CULTUREEL ERFGOED EN DE VERTALING NAAR RUIMTELIJKE PLANNEN Onderzoek naar cultuurhistorische structuren, landschappen en panden Aansluitend op Belvedere- (Behoud door ontwikkeling) en het MoMo-beleid (Modernisering

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 1996 1997 25 013 Cultuurnota 1997 2000 Nr. 4 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN WETENSCHAPPEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer

Nadere informatie

Brim 2013. Toelichting op de nieuwe regeling. Renate Pekaar SCEZ 17 oktober 2012

Brim 2013. Toelichting op de nieuwe regeling. Renate Pekaar SCEZ 17 oktober 2012 Brim 2013 Toelichting op de nieuwe regeling Renate Pekaar SCEZ 17 oktober 2012 Programma Korte terugblik Brim, Brim 2011 en overgangsjaar 2012 Belangrijkste wijzigingen Brim 2013 Vragen? Mogen ook tussendoor

Nadere informatie

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Jaargang 2006 31 Besluit van 16 januari 2006, houdende regels met betrekking tot de financiële ondersteuning van eigenaren van beschermde monumenten ten behoeve

Nadere informatie

Informatieblad (aangepaste regeling m.i.v. 1 oktober 2012) Subsidieregeling stimulering herbestemming monumenten

Informatieblad (aangepaste regeling m.i.v. 1 oktober 2012) Subsidieregeling stimulering herbestemming monumenten Winkel met streekproducten in voormalige schuur bij een tot restaurant herbestemde boerderij in Bunnik. Informatieblad (aangepaste regeling m.i.v. 1 oktober 2012) Subsidieregeling stimulering herbestemming

Nadere informatie

INFORMATIEBROCHURE. Regelingen voor eigenaren van gemeentelijke monumenten

INFORMATIEBROCHURE. Regelingen voor eigenaren van gemeentelijke monumenten INFORMATIEBROCHURE Regelingen voor eigenaren van gemeentelijke monumenten regelingen voor eigenaren van gemeentelijke monumenten Inleiding De gemeente Doesburg is bijzonder rijk aan erfgoed. De binnenstad

Nadere informatie

Trendbreuk in rijksuitgaven

Trendbreuk in rijksuitgaven 94 Boekman 95 Sociaal-liberaal cultuurbeleid Dossier cijfers Trendbreuk in rijksuitgaven kunst en cultuur Bastiaan Vinkenburg Dit artikel gaat over geld dat het rijk besteedt aan kunst en cultuur. Is dat

Nadere informatie

SAMENVATTING KWALITEITSHANDBOEK WERVEN AAN DE GRACHT

SAMENVATTING KWALITEITSHANDBOEK WERVEN AAN DE GRACHT Kwaliteit van de werven De grachten weerspiegelen de rijke historie van Utrecht en bieden een blik in het ontstaan van de stad. Samen met de Dom bepalen de grachten met de werven het beeld van de stad.

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Inkomstenbelasting. Aftrek van uitgaven voor monumentenpanden

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Inkomstenbelasting. Aftrek van uitgaven voor monumentenpanden STAATSCOURANT Nr. Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. 13664 15 september 2009 Inkomstenbelasting. Aftrek van uitgaven voor monumentenpanden 7 september 2009 Nr. CPP2009/1290M

Nadere informatie

Gelselaar beschermd dorpsgezicht Wat betekent dat?

Gelselaar beschermd dorpsgezicht Wat betekent dat? Gelselaar beschermd dorpsgezicht Wat betekent dat? Het duurt niet lang meer of Gelselaar krijgt de status van beschermd dorpsgezicht. Het zal het tweede beschermde gezicht zijn in de gemeente Berkelland.

Nadere informatie

AH 486 2013Z20367. Antwoord van minister Bussemaker (Onderwijs, Cultuur en Wetenschap) (ontvangen 12 november 2013)

AH 486 2013Z20367. Antwoord van minister Bussemaker (Onderwijs, Cultuur en Wetenschap) (ontvangen 12 november 2013) AH 486 2013Z20367 Antwoord van minister Bussemaker (Onderwijs, Cultuur en Wetenschap) (ontvangen 12 november 2013) 1 Wat is uw oordeel over de uitzending van EenVandaag, waarin de Nederlandse vereniging

Nadere informatie

Beleid cultuurhistorisch vastgoed

Beleid cultuurhistorisch vastgoed Beleid cultuurhistorisch vastgoed Rijks- en gemeentelijke monumenten in eigendom van het Hoogheemraadschap van Delfland Maart 2014 Kenmerk: 1125989 Inhoudsopgave 1. Inleiding 2. Proces 3. Waardering van

Nadere informatie

Doel Het doel van het Brim 2013 en de Sim is de instandhouding van beschermde monumenten. Het kan daarbij gaan om:

Doel Het doel van het Brim 2013 en de Sim is de instandhouding van beschermde monumenten. Het kan daarbij gaan om: INLEIDING De Subsidieregeling instandhouding monumenten (Sim) is gebaseerd op het Besluit rijkssubsidiëring instandhouding monumenten 2013 (Brim 2013). Het Brim 2013 is een kapstok - regeling met een paar

Nadere informatie

Gelselaar Beschermd Dorpsgezicht Wat betekent dat?

Gelselaar Beschermd Dorpsgezicht Wat betekent dat? Gelselaar Beschermd Dorpsgezicht Wat betekent dat? Gelselaar is aangewezen als beschermd dorpsgezicht. Het is het tweede beschermde gezicht in de gemeente Berkelland. In 1972 is de Mallumse molen en de

Nadere informatie

Inhoudsopgave. 1. Voorwoord van de voorzitter 2. 2. Kerncijfers 4. 3. Het Restauratiefonds in beeld 6

Inhoudsopgave. 1. Voorwoord van de voorzitter 2. 2. Kerncijfers 4. 3. Het Restauratiefonds in beeld 6 inhoud Inhoudsopgave 1. Voorwoord van de voorzitter 2 2. Kerncijfers 4 3. Het Restauratiefonds in beeld 6 4. Verslag van het bestuur 8 4.1 Modernisering monumentenzorg; van beleid naar praktijk 8 4.2 Markt-

Nadere informatie

Financiering Duurzaamheid en Monumenten. Maarten Maresch (IBPM)

Financiering Duurzaamheid en Monumenten. Maarten Maresch (IBPM) Financiering Duurzaamheid en Monumenten Maarten Maresch (IBPM) Opbouw presentatie Europese subsidiemogelijkheden energie Nederlandse subsidie mogelijkheden energie Fiscale ondersteuning Financieringsondersteuning

Nadere informatie

Met deze brief geef ik aan welke wijzigingen ik in de instandhoudingssubsidie voor rijksmonumenten per 2013 wil invoeren.

Met deze brief geef ik aan welke wijzigingen ik in de instandhoudingssubsidie voor rijksmonumenten per 2013 wil invoeren. a 1 > Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag Rijnstraat 50 Den Haag Postbus 16375 2500 BJ Den Haag www.rijksoverheid.nl

Nadere informatie

Overzicht verkiezingsprogramma s over cultuur/erfgoed/monumenten

Overzicht verkiezingsprogramma s over cultuur/erfgoed/monumenten Verkiezingen Provinciale Staten van Zuid-Holland Overzicht verkiezingsprogramma s over cultuur/erfgoed/monumenten VVD: De VVD wil het karakter van het landschap van Zuid-Holland zoveel mogelijk behouden.

Nadere informatie

Subsidieverordening voor onderhoud en restauratie van monumenten

Subsidieverordening voor onderhoud en restauratie van monumenten Subsidieverordening voor onderhoud en restauratie van monumenten Wetstechnische informatie Gegevens van de regeling Overheidsorganisatie Officiële naam regeling Citeertitel Besloten door Deze versie is

Nadere informatie

Wij Beatrix, bij de gratie Gods, Koningin der Nederlanden, Prinses van Oranje-Nassau, enz. enz. enz.

Wij Beatrix, bij de gratie Gods, Koningin der Nederlanden, Prinses van Oranje-Nassau, enz. enz. enz. Besluit van 27 maart 1997, houdende nieuwe regels met betrekking tot het verstrekken van subsidie ten behoeve van het herstel van beschermde monumenten (Besluit rijkssubsidiëring restauratie monumenten

Nadere informatie

Bijlage 4. Advies RCE

Bijlage 4. Advies RCE Bijlage 4 Advies RCE Bestemmingsplan Uitbreiding Château St. Gerlach vastgesteld 11 mei 2015 Reactie van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed inzake de voorgenomen bouw van een conferentiepaviljoen

Nadere informatie

Uitvoeringsbesluit financiering instandhouding provinciale monumenten in Drenthe

Uitvoeringsbesluit financiering instandhouding provinciale monumenten in Drenthe Uitvoeringsbesluit financiering instandhouding provinciale monumenten in Drenthe (geconsolideerde versie, geldend vanaf 1-1-2013) Gegevens van de regeling Overheidsorganisatie provincie Drenthe Officiële

Nadere informatie

Onderzoek draagvlak voor monumenten Nationaal Restauratiefonds 4 september 2014

Onderzoek draagvlak voor monumenten Nationaal Restauratiefonds 4 september 2014 Nationaal Restauratiefonds 4 september 2014 Nationaal Restauratiefonds Inleiding In augustus 2014 is in opdracht van het Nationaal Restauratiefonds een onderzoek uitgevoerd onder Nederlanders over hun

Nadere informatie

Notitie Inventarisatie Monumentenzorg Groningen

Notitie Inventarisatie Monumentenzorg Groningen Notitie Inventarisatie Monumentenzorg Groningen 1 Inleiding: In de cultuurnota 2005-2008 "Stroomversnelling" zijn in programma II "Het verhaal van Groningen" twee beleidsregels vastgelegd: presentatie

Nadere informatie

Toelichting behorend bij de Concept Subsidieregeling Historisch Stadsbeeld 2015 (toelichting op de artikelen waar nodig) Afkorting: SHS

Toelichting behorend bij de Concept Subsidieregeling Historisch Stadsbeeld 2015 (toelichting op de artikelen waar nodig) Afkorting: SHS Toelichting behorend bij de Concept Subsidieregeling Historisch Stadsbeeld 2015 (toelichting op de artikelen waar nodig) Afkorting: SHS Artikel 1 Begrippen Dit artikel geeft aan op welke projecten, gebieden

Nadere informatie

Investeren in ruimtelijke kwaliteit. Fondsenbeheer Nederland. Investeren in ruimtelijke kwaliteit

Investeren in ruimtelijke kwaliteit. Fondsenbeheer Nederland. Investeren in ruimtelijke kwaliteit Investeren in ruimtelijke kwaliteit Fondsenbeheer Nederland Westerdorpsstraat 68 Postbus 15 3870 DA Hoevelaken T: (033) 253 94 28 E: info@fondsenbeheer.nl www.fondsenbeheer.nl Investeren in ruimtelijke

Nadere informatie

Onderzoek Monumenteigenaren 2013

Onderzoek Monumenteigenaren 2013 Onderzoek Monumenteigenaren Uitkomsten onderzoeken Monumenteigenaren Inleiding Voor u ligt het rapport met de uitkomsten van het onderzoek onder monumenteigenaren. In dit rapport wordt het resultaat weergegeven

Nadere informatie

INTRODUCTIE NETWERK BELANGENBEHARTIGERS ZH DELFT 22 SEPTEMBER 2012

INTRODUCTIE NETWERK BELANGENBEHARTIGERS ZH DELFT 22 SEPTEMBER 2012 INTRODUCTIE NETWERK BELANGENBEHARTIGERS ZH DELFT 22 SEPTEMBER 2012 INTRODUCTIE MODERNISERING MONUMENTENZORG ONNO HELLEMAN MODERNISERING MONUMENTENZORG MODERNISERING MONUMENTENZORG Uitgangspunten: - cultureel

Nadere informatie

Aandachtspunten bij onderzoek naar herbestemming

Aandachtspunten bij onderzoek naar herbestemming Aandachtspunten bij onderzoek naar herbestemming INITIATIEFNEMERS DIE EEN WAARDEVOL OUD GEBOUW EEN NIEUWE FUNCTIE WILLEN GEVEN, LATEN DE MOGELIJKHEDEN DAARTOE VAAK EERST ONDERZOEKEN. DAT STIMULEERT HET

Nadere informatie

b Kerntaak gekoppeld aan het werkprogramma van het college Uitvoering van de Integrale Visie Erfgoed

b Kerntaak gekoppeld aan het werkprogramma van het college Uitvoering van de Integrale Visie Erfgoed gemeente Eindhoven Raadsnummer 13R5269 Inboeknummer 13bst00467 Beslisdatum B&W 15 januari 2013 Dossiernummer 13.02.451 RaadsvoorstelWijziging Erfgoedverordening Inleiding Op 10 april jl. heeft de Raad

Nadere informatie

Monumentaal wonen. gids voor eigenaren van een rijksmonument

Monumentaal wonen. gids voor eigenaren van een rijksmonument Monumentaal wonen gids voor eigenaren van een rijksmonument Informatie aangeboden door Nationaal Restauratiefonds en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, in samenwerking met Vereniging van Nederlandse

Nadere informatie

Onderwerp: Herbestemming kerk

Onderwerp: Herbestemming kerk Onderwerp: Herbestemming kerk Herbestemming Kerkgebouwen Instandhoudingsregeling Brim - keuze tussen subsidie of een laagrentende lening * 1x per jaar specifieke indieningsperiode + aanvraag subsidie bij

Nadere informatie

baten totaal-financieringen voorzieningen accountantsverklaring

baten totaal-financieringen voorzieningen accountantsverklaring Nationaal Restauratiefonds JAARVERSLAG 2008 rente baten lasten kerncijfers liquide middelen revolving fund totaal-financieringen balans bestuur & organisatie voorzieningen verplichtingen laagrentende leningen

Nadere informatie

Inkomstenbelasting. Aftrek van uitgaven voor

Inkomstenbelasting. Aftrek van uitgaven voor Inkomstenbelasting. Aftrek van uitgaven voor monumentenpanden 1 Inkomstenbelasting. Aftrek van uitgaven voor monumentenpanden Belastingdienst/Centrum voor proces- en productontwikkeling, Sector brieven

Nadere informatie

Uw brief van. 12 mei 2004

Uw brief van. 12 mei 2004 logoocw De Tweede Kamer der Staten Generaal T.a.v. De Voorzitter Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Den Haag Ons kenmerk 7 juni 2004 DCE/04/25731 Uw brief van 12 mei 2004 Uw kenmerk Sc-04-19 Onderwerp Nieuw

Nadere informatie

Jaarverslag 2014. mei stipe fan:

Jaarverslag 2014. mei stipe fan: Jaarverslag 2014 mei stipe fan: opgesteld door de raad van toezicht op 27 februari 2015 1 Inhoud Algemeen 3 Activiteiten 4 Samenwerking 6 MonumentenMonitor Fryslân 7 2 Algemeen Stichting Monumentenwacht

Nadere informatie

Onderzoeksplan Duurzame Projectontwikkeling van historische gebouwen

Onderzoeksplan Duurzame Projectontwikkeling van historische gebouwen Kenniscentrum NoorderRuimte Onderzoeksplan Duurzame Projectontwikkeling van historische gebouwen Inhoud 1. Inleiding: context Energieke Restauratie 2. Probleemdefinitie 3. Onderzoeksdoel 4. Beoogd onderzoeksresultaat

Nadere informatie

ECSD/U201402324 Lbr. 14/092

ECSD/U201402324 Lbr. 14/092 Brief aan de leden T.a.v. het college en de raad informatiecentrum tel. (070) 373 8393 betreft leren over cultureel ondernemen uw kenmerk ons kenmerk ECSD/U201402324 Lbr. 14/092 bijlage(n) 2 (separaat

Nadere informatie

Monumentennota Gemeente Cuijk 2012. Vastgesteld :

Monumentennota Gemeente Cuijk 2012. Vastgesteld : Monumentennota Gemeente Cuijk 2012 Vastgesteld : 1.Inleiding De voorliggende notitie beschrijft het kader voor het Cuijks Monumentenbeleid in relatie tot andere beleidsterreinen in algemene zin en de uitwerking

Nadere informatie

Algemeen Heeft de monumentenstatus alleen betrekking op de buitenkant of ook op de binnenkant?

Algemeen Heeft de monumentenstatus alleen betrekking op de buitenkant of ook op de binnenkant? Veelgestelde vragen Uw pand is voorgedragen als gemeentelijk monument. Wat betekent dit voor u? De gemeente Venlo heeft de meest gestelde vragen en antwoorden op een rij gezet. Staat uw vraag er niet bij,

Nadere informatie

OCW, provincie Zuid-Holland, provincie Noord-Holland, gemeente Leiden, gemeente Haarlem

OCW, provincie Zuid-Holland, provincie Noord-Holland, gemeente Leiden, gemeente Haarlem Cultuurconvenant 2005 2008 OCW, provincie Zuid-Holland, provincie Noord-Holland, gemeente Leiden, gemeente Haarlem De Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, mevrouw mr. M.C. van der Laan

Nadere informatie

De financiële legpuzzel bij herbestemmen. Rick Meijer (MSc) r.meijer@bureaurekenruimte.nl

De financiële legpuzzel bij herbestemmen. Rick Meijer (MSc) r.meijer@bureaurekenruimte.nl De financiële legpuzzel bij herbestemmen Rick Meijer (MSc) r.meijer@bureaurekenruimte.nl Inhoud Het probleem: leegstand in cijfers Herbestemmen Keuzes huidige eigenaar Keuzes initiatiefnemer Keuzes gemeente

Nadere informatie

Overeenkomst Cultuurfonds voor Monumenten Groningen

Overeenkomst Cultuurfonds voor Monumenten Groningen Overeenkomst Cultuurfonds voor Monumenten Groningen Algemeen Stichter(s) - Provincie Groningen, Nationaal Restauratiefonds en Prins Bernhard Cultuurfonds Datum akte - 3 november 2003 Datum in werking treden

Nadere informatie

Leegstand & transformatie

Leegstand & transformatie Leegstand & transformatie Trends & ontwikkelingen Frank Strolenberg Nationaal Programma Herbestemming/Rijksdienst Cultureel Erfgoed 5 december 2013 Herbestemming is van alle tijden Grote kerk van Veere

Nadere informatie

Voorstel aan raad. Geadviseerd besluit. Samenvatting ROM. H.J. Weeda. 5 februari 2013 Intrekken SVn subsidieverordening

Voorstel aan raad. Geadviseerd besluit. Samenvatting ROM. H.J. Weeda. 5 februari 2013 Intrekken SVn subsidieverordening Voorstel aan raad Verantwoordelijke afdeling ROM Nummer Inboeknummer: Raad d.d. Paragraaf begroting: 27 maart 2013 Steller: L. Aries Portefeuillehouder H.J. Weeda Datum Onderwerp 5 februari 2013 Intrekken

Nadere informatie

INFORMATIEBROCHURE. Gemeentelijke Monumenten

INFORMATIEBROCHURE. Gemeentelijke Monumenten INFORMATIEBROCHURE Gemeentelijke Monumenten INFORMATIEBROCHURE GEMEENTELIJKE MONUMENTEN Inleiding Uw eigendom is genomineerd om te worden aangewezen als gemeentelijk monument. In deze brochure wordt uitgelegd

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2006 2007 30 800 VIII Vaststelling van de begrotingsstaat van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (VIII) voor het jaar 2007 Nr. 112 LIJST

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2012 2013 31 490 Vernieuwing van de rijksdienst 32 156 Monumentenzorg Nr. 105 BRIEF VAN DE MINISTER VOOR WONEN EN RIJKSDIENST Aan de Voorzitter van de Tweede

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2013 2014 33 755 Wijziging van de Algemene wet inzake rijksbelastingen en van de Invorderingswet 1990 in verband met de wijziging van de percentages belasting-

Nadere informatie

Op de voordracht van Onze Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties van..., nr..., Directie Constitutionele Zaken en Wetgeving;

Op de voordracht van Onze Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties van..., nr..., Directie Constitutionele Zaken en Wetgeving; Besluit van tot wijziging van het Besluit huurprijzen woonruimte (aanpassing woningwaarderingsstelsel in verband met woonruimte in beschermd monument en beschermd stads- en dorpsgezicht) Op de voordracht

Nadere informatie

Handreiking herbestemming cultureel erfgoed

Handreiking herbestemming cultureel erfgoed Handreiking herbestemming cultureel erfgoed Herbestemming en hergebruik staan in het centrum van de belangstelling. Meer en meer gaat overheidsbeleid er vanuit dat we eerst het gebruik van bestaand gebied

Nadere informatie

Subsidieregeling stedelijke vernieuwing gemeente Kampen

Subsidieregeling stedelijke vernieuwing gemeente Kampen GEMEENTEBLAD Officiële uitgave van gemeente Kampen. Nr. 80814 31 december 2014 Subsidieregeling stedelijke vernieuwing gemeente Kampen Het college van burgemeester en wethouders van Kampen; gelezen het

Nadere informatie

Intentieovereenkomst tussen het Ministerie van. Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties en. Rabobank met betrekking tot het Revolverend

Intentieovereenkomst tussen het Ministerie van. Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties en. Rabobank met betrekking tot het Revolverend Intentieovereenkomst tussen het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties en Rabobank met betrekking tot het Revolverend Fonds Energiebesparing 11 Juli 2013 Betrokken partijen Initiatiefnemer:

Nadere informatie

Speech Annet Bertram,DG Wonen, namens de minister van VROM bij Jubileumbijeenkomst SVN 5 oktober 2006 te Rotterdam

Speech Annet Bertram,DG Wonen, namens de minister van VROM bij Jubileumbijeenkomst SVN 5 oktober 2006 te Rotterdam Speech Annet Bertram,DG Wonen, namens de minister van VROM bij Jubileumbijeenkomst SVN 5 oktober 2006 te Rotterdam thema; financiering van de woningmarkt Ik ben blij dat ik deze bijeenkomst kan bijwonen

Nadere informatie

UITVOERINGSBESLUIT FINANCIERING INSTANDHOUDING PROVINCIALE MONUMENTEN IN DRENTHE

UITVOERINGSBESLUIT FINANCIERING INSTANDHOUDING PROVINCIALE MONUMENTEN IN DRENTHE UITVOERINGSBESLUIT FINANCIERING INSTANDHOUDING PROVINCIALE MONUMENTEN IN DRENTHE HOOFDSTUK 1, ALGEMEEN Artikel 1, Begripsomschrijvingen In deze beleidsregel wordt verstaan onder: a. provinciaal monument:

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2000 2001 27 400 Nota over de toestand van s Rijks Financiën Nr. 42 BRIEF VAN DE MINISTER VAN FINANCIËN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Nadere informatie

Controleprotocol voor subsidies verleend op grond van regelingen bij of krachtens de Monumentenwet 1988.

Controleprotocol voor subsidies verleend op grond van regelingen bij of krachtens de Monumentenwet 1988. Copro 13126 Controleprotocol voor subsidies verleend op grond van regelingen bij of krachtens de Monumentenwet 1988. 1 Inhoud 1. Algemene uitgangspunten... 3 1.1. Doelstelling... 3 1.2. Wettelijk kader...

Nadere informatie

Cultuurhistorische verkenning Zandwijksingel Woerden. Datum 2 mei 2011

Cultuurhistorische verkenning Zandwijksingel Woerden. Datum 2 mei 2011 Cultuurhistorische verkenning Zandwijksingel Woerden Datum 2 mei 2011 Colofon Projectnaam Cultuurhistorische verkenning Zandwijksingel Woerden Auteur Willem de Bruin Datum 2 mei 2011 1. Inleiding 1.1

Nadere informatie

Resultaat Windmolenenquête Wakker Emmen

Resultaat Windmolenenquête Wakker Emmen Resultaat Windmolenenquête Wakker Emmen Datum: 22 mei 2013 Plaats: Emmen 1. Inleiding Wakker Emmen vindt het belangrijk dat de mening van de burger wordt gehoord. Er is al een geruime tijd discussie binnen

Nadere informatie

Regeling extra ict-vergoeding basisonderwijs en (voortgezet) speciaal onderwijs

Regeling extra ict-vergoeding basisonderwijs en (voortgezet) speciaal onderwijs Regeling extra ict-vergoeding basisonderwijs en (voortgezet) speciaal onderwijs Soort document Algemeen verbindend voorschrift Datum 30 oktober 2000 Kenmerk PO/PJ-2000-37542 Datum inwerkingtreding zie

Nadere informatie

Ag. nr.: Reg. nr.: Datum:

Ag. nr.: Reg. nr.: Datum: Datum: 25-6-13 Onderwerp Herinvoering van de verstrekking van startersleningen Status Besluitvormend Voorstel 1. Aanvullende middelen beschikbaar te stellen van in totaal 265.510,52 via begrotingswijziging

Nadere informatie

Jaarverslag 2013. met subsidie van:

Jaarverslag 2013. met subsidie van: Jaarverslag 2013 met subsidie van: opgemaakt door de directie en vastgesteld door de Raad van Toezicht op 20 maart 2014 1 Inhoud Algemeen 3 Directie en toezicht 4 Organisatie 5 Beleid 6 Inspecties Overijssel

Nadere informatie

Klanttevredenheidsonderzoek Nationaal Restauratiefonds eerste halfjaar 2013

Klanttevredenheidsonderzoek Nationaal Restauratiefonds eerste halfjaar 2013 2013 Klanttevredenheidsonderzoek Nationaal Restauratiefonds eerste halfjaar 2013 1 Klanttevredenheidsonderzoek Nationaal Restauratiefonds 2013 1 Inleiding Voor u ligt het rapport met de uitkomsten van

Nadere informatie

Een financieringsstructuur voor de acquisitie en exploitatie van rijksmonumenten

Een financieringsstructuur voor de acquisitie en exploitatie van rijksmonumenten Een financieringsstructuur voor de acquisitie en exploitatie van rijksmonumenten Auteur : W.H. van de Wetering Datum : 7 november 2006 Plaats : Loosdrecht Interne begeleiders : Drs. G.J. Iemhoff RC, hoofd

Nadere informatie

Stichting Fonds ter bevordering ener Liberale Protestantsche Godsdienstprediking te Oosterbeek. Beleidsplan 2015-2019

Stichting Fonds ter bevordering ener Liberale Protestantsche Godsdienstprediking te Oosterbeek. Beleidsplan 2015-2019 Beleidsplan 2015-2019 Inhoudsopgave Pg. 1 Inleiding... 3 2 Informatie als bedoeld in Algemene wet inzake rijksbelastingen art. 5b... 3 3 Doelstelling... 3 4 Gebruik van het gebouw... 4 5 Onderhoud... 4

Nadere informatie