Nederlandse Internisten Vereniging. Procedureboek NIV richtlijnen

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Nederlandse Internisten Vereniging. Procedureboek NIV richtlijnen"

Transcriptie

1 Nederlandse Internisten Vereniging Procedureboek NIV richtlijnen Commissie Richtlijnen van de NIV Juni 2011

2 2

3 Inhoudsopgave Hoofdstuk 1 Hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5 Introductie...5 Onderwerpkeuze, voorbereiding en afbakening Onderwerpkeuze Methodologische ondersteuning Aanvraag financiering Samenstellen van inventarisatiegroep Opstellen plan van aanpak en begroting Samenstelling werkgroep Zittingstermijn werkgroepleden Belangenverklaring Patiëntenparticipatie Knelpuntenanalyse...12 Ontwikkeling van een conceptrichtlijn Schrijven van richtlijnteksten Werkwijze...14 Consultatie en Autorisatie Consultatieronde Autorisatieprocedure...20 Verspreiding en implementatie Verspreiding en publicatie Implementatieplan Actualisatie Vormen van actualisatie Procedure voor actualisatie...23 Bijlagen...24 Bijlage 1 - EBRO methodiek...25 Bijlage 2 - AGREE II instrument...26 Bijlage 3 - Initiatiefdocument...27 Bijlage 4 - Formulier verklaring omtrent embargo...28 Bijlage 5 - Formulier verklaring mogelijke belangenverstrengeling...29 Bijlage 5 - PICO methode...30 Bijlage 6 - Vancouver-methode voor literatuurverwijzing

4 Colofon Auteurs: Y.K.O. (Onno) Teng, lid van de commissie Richtlijnen Z. (Zoran) Erjavec, voorzitter commissie Richtlijnen S. (Samara) Jaber, Beleidsmedewerker Kwaliteit op initiatief van de Commissie Richtlijnen van de NIV Onder verantwoordelijkheid van het NIV-bestuur geaccordeerd door: Commissie Richtlijnen van de NIV Commissie Kwaliteit van de NIV 4

5 Hoofdstuk 1 Introductie Dit document is opgesteld door de Commissie Richtlijnen van de NIV en heeft tot doel een handleiding te zijn voor werkgroepen die een richtlijn ontwikkelen of herzien namens of met de NIV. Richtlijnontwikkeling ondergaat een sterke groei en steeds meer groepen professionals houden zich bezig met het ontwikkelen van richtlijnen. Hierdoor ontstaat er behoefte aan structuur. De NIV heeft de verantwoordelijkheid om richtlijnen die door de NIV of in samenwerking met de NIV ontwikkeld worden, te ondersteunen in deskundigheid, te toetsen op kwaliteit en te faciliteren in de implementatie. Om deze redenen heeft de NIV besloten het huidige procedureboek voor richtlijnen te realiseren. Dit procedureboek moet ertoe leiden dat richtlijnen gepubliceerd door de NIV volgens een vaste structuur aan professionals aangeboden worden. Bovendien wordt door het volgen van dit procedureboek een minimale eis aan kwaliteit gegarandeerd. Alles bij elkaar genomen, maakt dit de implementatie van de NIV richtlijnen beter, overzichtelijker en gemakkelijker. Dit procedureboek is een formalisering van de huidige praktijk van richtlijnontwikkeling. De NIV heeft bewust gekozen om het procedureboek aan te laten sluiten bij landelijke Richtlijn voor richtlijnen die opgesteld is door de Regieraad Kwaliteit van zorg. Ook is rekening gehouden met het AGREE IIinstrument, waarmee de kwaliteit van richtlijnen kan worden beoordeeld. Bij de ontwikkeling van dit procedureboek is de EBRO-handleiding van het CBO Kwaliteitsinstituut voor de Gezondheidszorg als kapstok voor de structuur gebruikt. Uiteindelijk wordt getracht het procedureboek te hanteren voor alle nieuwe richtlijnen en herzieningen van richtlijnen die door of in samenwerking met de NIV ontwikkeld worden. Definitie van een richtlijn De Richtlijn voor richtlijnen omschrijft aan welke eisen (de ontwikkeling van) een landelijke richtlijn dient te voldoen en doet een voorstel over hoe de ontwikkeling en het onderhoud van richtlijnen beter georganiseerd kunnen worden. De Richtlijn voor richtlijnen dient daarmee ter ondersteuning bij richtlijnontwikkeling, -implementatie en -evaluatie Het primaire doel van richtlijnen is het verbeteren van de kwaliteit van zorg, waarbij het Institutie of Medicine de volgende kenmerken van kwaliteit onderscheidt: effectiviteit, veiligheid, patiënt-/cliëntgerichtheid, tijdigheid en gelijkheid. De werkgroep Richtlijn voor richtlijnen heeft een nieuwe definitie van richtlijnen opgesteld, die de Haamstede-definitie uit 2004 (Everdingen 2004) vervangt. De NIV ondersteunt deze definitie. Brummen-definitie van richtlijnen: Een richtlijn is een document met aanbevelingen ter ondersteuning van zorgprofessionals 1 en zorggebruikers 2, gericht op het verbeteren van de kwaliteit van zorg, berustend op wetenschappelijk onderzoek aangevuld met expertise en ervaringen van zorgprofessionals en zorggebruikers. De NIV baseert de ontwikkeling van richtlijnen op de volgende 5 pijlers: 1. Professionals en patiënten dienen te kunnen beschikken over actuele richtlijnen gebaseerd op het hoogst mogelijke niveau van bewijs. 1 Onder zorgprofessionals worden alle Big-geregistreerde zorgverleners verstaan, onder wie artsen, apothekersa, fysiotherapeuten, gezondheidspsychologen, psychotherapeuten, tandartsen, verloskundigen en verpleegkundigen. 2 Onder zorggebruikers worden patiënten, cliënten, familie van patiënten en cliënten, en mantelzorgers verstaan. 5

6 2. Alle relevante beroepsgroepen experts (professionals) zijn vertegenwoordigd bij het richtlijnontwikkelingstraject (ontwikkeling, implementatie en evaluatie). Evenzo is patiënteninbreng gewaarborgd. 3. Richtlijnen worden landelijk ontwikkeld en verdienen landelijk draagvlak. 4. Richtlijnen zijn openbaar. 5. Richtlijnen kunnen het gehele traject van screening en preventie, diagnostiek, behandeling, prognose, follow-up en organisatie beslaan. Verantwoording van een richtlijn De werkgroep legt inherent aan het ontwikkelen van een richtlijn verantwoording af voor de inhoud van de richtlijn als voor het proces van totstandkoming van de richtlijn. Elke richtlijn, die ontwikkeld of ondersteund wordt door de NIV, zal volgens de procedures zoals beschreven in deze handleiding beoordeeld worden op inhoudelijke kwaliteit. Daarom geldt voor deze richtlijnen dat het mandaat van de inhoud bij de commissie richtlijnen van de NIV ligt. Dit laatste houdt o.a. in dat de commissie richtlijnen verantwoording voor de richtlijnen aflegt en het eerste aanspreekpunt is voor derden t.a.v. de inhoud van de richtlijn. De eindverantwoordelijkheid van een richtlijn ligt bij het NIV-bestuur en de algemene ledenvergadering. Opbouw van een richtlijn Een richtlijn is een tekst die bestaat uit onderbouwde aanbevelingen. Het richtlijnontwikkelingsproces wordt in de richtlijn verantwoord. Een goede richtlijn heeft een goede samenvatting. Elke richtlijn behoort aandacht te besteden aan de implementatie van de aanbevelingen. Het succes van de implementatie van richtlijnen is niet alleen afhankelijk van de kwaliteit, maar ook van de presentatie, het gebruikersgemak en de distributie van de richtlijn. Evidence-based Richtlijnontwikkeling (EBRO) Om de kwaliteit te waarborgen dienen NIV richtlijnen ontwikkeld te worden volgens de principes van evidence-based richtlijnontwikkeling en de criteria van het AGREE II instrument ( Evidence-based richtlijnontwikkeling is een cyclisch proces (bijlage 1 en 2). Het gebruik van de EBRO methodiek houdt ondermeer in dat aanbevelingen worden geformuleerd op basis van het hoogst beschikbare wetenschappelijke onderwijs en aansluitende meningsvorming door experts. Bij gebrek hieraan worden de aanbevelingen geformuleerd op basis van consensus. Omvang richtlijnen De ervaring leert dat richtlijnen aanzienlijke vormen aannemen. Dit komt niet ten goede aan de bruikbaarheid van de richtlijnen. De NIV is van mening dat richtlijnen datgene moeten bevatten wat noodzakelijk is. Derhalve wordt t.a.v. de omvang de volgende adviezen gegeven: - een richtlijn behoort niet meer dan 100 pagina s te omvatten - een richtlijn van aanzienlijke omvang kan opgedeeld worden in meerdere, doelgroep-gerichte of onderwerp-gerichte richtlijnen - een goede samenvatting waarin de belangrijkste aanbevelingen herkenbaar zijn weergegeven dragen bij aan de bruikbaarheid van de richtlijn - een goede richtlijn bevat een stroomdiagram - met behulp van bijlagen kan een richtlijn ingekort (en leesbaarder gemaakt) worden - een modulaire opbouw van richtlijnen kan tevens bijdragen aan de bruikbaarheid van een richtlijn 6

7 Primaire doelgroep richtlijnen De primaire doelgroep van een richtlijn zijn zorgprofessionals en (potentiële) zorggebruikers, waarbij de richtlijn vooral een hulpmiddel is bij het nemen van beslissingen in de praktijk. Zorgprofessionals kunnen deze richtlijn tevens gebruiken voor het bijhouden van kennis, voor onderwijs- en nascholingsdoeleinden en voor het opstellen van samenwerkingsafspraken. Een richtlijn is niet primair bedoeld voor andere partijen, zoals zorgverzekeraars of de overheid. Desalniettemin heeft de richtlijnwerkgroep, vanwege het maatschappelijk belang van een richtlijn, wel de taak om vanuit de professionele expertise waar mogelijk weer te geven welke kosteneffectiviteitstudies beschikbaar zijn bij het desbetreffende richtlijnonderwerp. De analyse van dergelijke kosteneffectiviteitstudies dienen uitgevoerd te zijn door deskundigen met expertise op het gebied van Medical Technology Assesment. Bovendien, omdat de Inspectie voor de Gezondheidszorg richtlijnen ziet als onderdeel of uitwerking van de veldnormen waarop zij haar handhaving baseert, dient de werkgroep adviezen, en waar mogelijk aanbevelingen, te formuleren met betrekking tot indicatoren om zowel de implementatie van de richtlijn te toetsen als een waardering te kunnen geven aan de kwaliteit van geleverde zorg aan de specifieke patiëntenpopulatie in de alledaagse praktijk. Juridische verantwoording richtlijnen Alle gebruikers van een richtlijn moeten zich realiseren dat richtlijnen geen dwingende voorschriften zijn. Richtlijnen bevatten expliciete, zo veel mogelijke op evidence gebaseerde aanbevelingen en inzichten waaraan zorgverleners zouden moeten voldoen om kwalitatief optimale zorg te verlenen. Ipso facto, de minimale vereiste zorg waaraan zorgverleners zouden moeten voldoen is niet per se gelijk aan de aanbevelingen in deze richtlijn. Er kan bewust afgeweken worden van richtlijn, maar dan dient dit beargumenteerd en gedocumenteerd te worden in het patiënten-/cliëntendossier. De richtlijn dient derhalve gezien te worden als vertrekpunt van het medisch handelen en niet als doel op zich. Financiering richtlijnontwikkeling De ontwikkeling van een NIV richtlijn wordt gefinancierd door de Stichting Kwaliteitsgelden Medisch Specialist (SKMS) mits voldaan wordt aan de gestelde criteria. Dit betekent dat de richtlijn ontwikkeld wordt volgens de EBRO-methode en getoetst wordt behulp van het AGREE II instrument. Informatie met betrekking tot de aanvraag van SKMS financiering kan opgevraagd worden bij het NIV-bureau. Ontwikkelingsduur De ontwikkelingsduur van een nieuw richtlijn kan op circa 1,5 tot 2 jaar worden ingeschat en voor een revisie geldt 1 tot 1,5 jaar. Gedurende het traject draagt de voorzitter van de werkgroep de verantwoordelijkheid om de Commissie Richtlijnen van de NIV te informeren over de stand van zaken en de tijdsplanning. Format NIV richtlijn Als onderdeel van het procedureboek is een standaard format voor richtlijnen gevormd. Dit format heeft tot doel een uniforme presentatie van NIV-richtlijnen te bewerkstelligen. Alle door de NIV nieuw te ontwikkelen of te herziene richtlijnen zullen gepresenteerd worden volgens het format, zoals beschreven in dit procedureboek. Het format voor NIV richtlijnen is zodanig opgesteld dat de huidige, landelijke praktijk geformaliseerd is in het format. Daarnaast kunnen met het huidige format ondersteunende producten gemaakt worden die de implementatie ten goede zullen komen, zoals een web-based richtlijn, online educatieprogramma s en samenvattingkaarten. Bij richtlijnen waaraan een afgevaardigde namens de NIV zijn/haar medewerking of ondersteuning verleent, wordt verzocht om het NIV format te adviseren aan de richtlijnwerkgroep. 7

8 Leeswijzer Het NIV procedureboek omschrijft richtlijnontwikkeling in vijf stappen. Elke stap wordt in een apart hoofdstuk behandeld: NIV richtlijnontwikkeling in 5 stappen: 1. Onderwerpkeuze, voorbereiding en afbakening 2. Ontwikkelen van een conceptrichtlijn 3. Consultatieronde en Autorisatieronde 4. Verspreiding en implementatie 5. Actualisatie en Revisie 8

9 Hoofdstuk 2 Onderwerpkeuze, voorbereiding en afbakening Het onderwerp, het doel en de doelgroep van een richtlijn worden vastgesteld. De keuze van het onderwerp wordt onder andere bepaald door de prevalentie van de aandoening of conditie, de lijdensdruk, de maatschappelijke relevantie en de verwachting dat een richtlijn de kwaliteit van de zorg kan verbeteren. Het onderwerp wordt afgebakend door aan te geven waar de richtlijn wel en waar de richtlijn niet over gaat. Voor een effectieve implementatie moet de doelstelling van de richtlijn duidelijk zijn beschreven en helder zijn voor de doelgroepen. Met de doelgroepen worden zowel de zorgprofessionals als de zorggebruikers bedoeld. Deze worden duidelijk benoemd, zodat zij direct kunnen vaststellen dat de richtlijn voor hen relevant is. (Richtlijn voor richtlijnen, maart 2010) Dit hoofdstuk betreft de eerste stap van het richtlijnontwikkeltraject. Deze stap begint bij het bepalen van het onderwerp, waarna de voorbereiding door een inventarisatiegroep en de afbakening van het traject zullen volgen. De onderdelen van deze eerste stap; de onderwerpkeuze, methodologische ondersteuning, de financieringsaanvraag, samenstelling (inventarisatie) werkgroep, het opstellen plan van aanpak, het invullen van een belangenverklaring, patiëntenparticipatie en de knelpuntenanalyse komen opeenvolgend aan de orde. 2.1 Onderwerpkeuze De NIV heeft een prioriteringslijst van aandoeningen samengesteld op basis van hoog volume en hoog (veiligheids)risico. Bij deze aandoeningen zijn de beschikbare richtlijnen geïnventariseerd. De lijst heeft als doel inzicht te geven voor welke aandoeningen richtlijnen ontwikkeld moeten worden dan wel moeten worden herzien. Op basis van deze lijst kan de Commissie Richtlijnen van de NIV het initiatief nemen voor de ontwikkeling of herziening van een richtlijn. Daarnaast kunnen richtlijnonderwerpen door leden van de NIV aangedragen worden middels een initiatiefdocument (bijlage 3). Het initiatiefdocument wordt door de Commissie Richtlijnen van de NIV beoordeeld en geprioriteerd aan de hand van de volgende acceptatievoorwaarden: prevalentie van de aandoening, de lijdensdruk, hoog (veiligheids)risico en maatschappelijke relevantie.. Het initiatiefdocument is op te vragen bij het NIV-bureau dan wel te vinden op de NIV-website. 2.2 Methodologische ondersteuning Voor de inhoudsdeskundige geldt dat deze werkzaam is in het veld van de doelgroep, inhoudelijke kennis heeft van het onderwerp, ervaring met het onderwerp heeft in de praktijk en dat deze wordt beschouwd als een vertegenwoordiger van een beroepsorganisatie. De expertise van de methodologische experts omvat kennis van en ervaring met richtlijnprocesbegeleiding, systematisch literatuuronderzoek (zoeken, selecteren, beoordelen en samenvatten van literatuur), klinische epidemiologie, patiënt- en cliëntparticipatie, schrijven en redigeren van teksten, ontwikkeling van indicatoren, en implementatie van richtlijnen. Deze expertise kan verdeeld zijn over meerdere personen. (Richtlijn voor richtlijnen, maart 2010). Voor de ontwikkeling van elke NIV richtlijn wordt methodologische ondersteuning geboden. De NIV beleidsmedewerker Kwaliteit stelt in samenspraak met de voorzitter van de commissie Richtlijnen de methodologische ondersteuners aan. Deze ondersteuners hebben o.a. expertise in procesbegeleiding, schrijven van richtlijnteksten en literatuuronderzoek, waaronder het uitvoeren van literatuursearches en het selecteren en beoordelen van de literatuur. De richtlijnwerkgroep bepaalt in afstemming met de commissie Richtlijnen van de NIV wat de uiteindelijke bijdrage zal zijn van de methodologische ondersteuner. Indien werkgroepleden besluiten zelf de literatuursearches uit te voeren is dat mogelijk. Eveneens kan worden besloten het literatuuronderzoek te verdelen onder werkgroepleden en methodoloog. 9

10 2.3 Aanvraag financiering Voordat de ontwikkeling van een NIV richtlijn van start gaat, wordt financiering aangevraagd bij de Stichting Kwaliteitsgelden Medisch Specialisten (SKMS). De ontwikkeling van de richtlijn wordt gestart wanneer goedkeuring is verleend voor financiering door het SKMS bestuur. 2.4 Samenstellen van inventarisatiegroep Nadat een onderwerp is geaccepteerd voor de ontwikkeling van een nieuwe richtlijn dan wel herziening van een bestaande richtlijn, zal de Commissie Richtlijnen van de NIV een inventarisatiegroep samenstellen die bestaat uit een voorzitter (veelal ook later de voorzitter van de richtlijn werkgroep), een procesbegeleider en een methodologisch ondersteuner. Vaak zal de samenstelling van deze groep op voordracht van de initiatiefnemende (deelspecialistische) vereniging of van de vereniging die het meest betrokken is bij het onderwerp plaatsvinden. 2.5 Opstellen plan van aanpak en begroting Voor elke richtlijn dient een plan van aanpak opgesteld te worden met een bijbehorende begroting. Een plan van aanpak wordt geschreven door de inventarisatiegroep. De conceptversie van het plan van aanpak dient eerst ter consultatie naar de Commissie Richtlijnen van de NIV verstuurd te worden. De volgende onderwerpen dienen zo goed mogelijk beschreven te worden in het plan: Doel Procedure voor de knelpuntenanalyse Afbakening Betrokken wetenschappelijke (of deelspecialistische) verenigingen Betrokken patiëntenverenigingen (afhankelijk van hoe patiëntenparticipatie is gewaarborgd) Procedure voor omgaan met bestaande (internationale) richtlijnen Samenstelling werkgroep Uitgangsvragen Tijdpad Indicatorenontwikkeling Samenvattingkaarten Begroting 2.6 Samenstelling werkgroep Voor het samenstellen van de werkgroep dient onderscheid gemaakt te worden tussen een nieuw te ontwikkelen richtlijn en een richtlijn die herzien wordt. Bij een nieuwe richtlijn wordt de richtlijnwerkgroep, in samenspraak met de Commissie Richtlijnen van de NIV, samengesteld door de inventarisatiegroep. Bij een richtlijn die herzien moet worden neemt de Commissie Richtlijnen van de NIV eerst in overweging om de bestaande richtlijnwerkgroep te herbenoemen. Bij het aanstellen van een nieuwe voorzitter kunnen volgende selectiecriteria gebruikt worden: Een goede voorzitter is charismatisch en gedreven is makkelijk benaderbaar en voldoende beschikbaar is een technisch goede en neutrale voorzitter is draagvlakbevorderend voor multidisciplinaire samenwerking en participatie van patiënten is een autoriteit in het veld en heeft ervaring met evidence based richtlijnontwikkeling kan omgaan met verschillende belangen en meningen en kan hierin bindend optreden 10

11 Werkgroepleden zullen via hun (deelspecialistische) wetenschappelijke verenigingen gevraagd worden deel te nemen aan de ontwikkeling van de richtlijn. Leden zullen primair worden geselecteerd op basis van hun expertise, waarbij wordt nagegaan of zij onderstaande taken kunnen uitvoeren en de daarbij horende verantwoordelijkheden kunnen dragen. Bij de uiteindelijke samenstelling van de werkgroep dient zoveel mogelijk rekening gehouden worden met inbreng van betrokkenen uit zowel academische als algemene ziekenhuizen/instellingen. Taken en verantwoordelijkheden voorzitter van de werkgroep De taken en verantwoordelijkheden van de voorzitter van de werkgroep kunnen als volgt omschreven worden: het voorzitten van de vergaderingen; het bewaken van het vooraf vastgestelde tijdspad voor de richtlijnontwikkeling; het begeleiden van de consensusmethode bij de formulering van aanbevelingen; terugkoppelen naar de Commissie Richtlijnen van de NIV (plan van aanpak geeft weer wanneer en met welke frequentie dit moet gebeuren) in het oog houden van de balans tussen de wetenschappelijke basis van de richtlijn en de praktische toepasbaarheid ervan; het verzorgen van de eindredactie van de richtlijntekst. Taken en verantwoordelijkheden werkgroep De taken en verantwoordelijkheden van de werkgroepleden kunnen als volgt omschreven worden: het bijwonen van de vergaderingen en het actief deelnemen daaraan; het leveren van input en het vervullen voor het beantwoorden van de uitgangsvragen; het formuleren van de aanbevelingen in de richtlijn op basis van de evidence en hun eigen expertise en ervaring, waarbij zij hun persoonlijke belangen niet voorop stellen en een en ander met een helikopterblik kunnen overzien; in het oog houden van de balans tussen de wetenschappelijke basis van de richtlijn en de praktische toepasbaarheid ervan. Taken en verantwoordelijkheden methodologische ondersteuners: het aanbieden en bewaken van de methodiek van richtlijnontwikkeling; het structuren en bewaken van de voortgang van de richtlijnontwikkeling; bewaking van de kwaliteit van de richtlijn volgens internationaal geaccepteerde criteria (AGREE II) ondersteuning bij en uitvoering van het literatuuronderzoek en selectie beoordeling van de literatuur, samenvatten van de evidence en opstellen evidence-tabellen; schrijven van een inleiding voor de richtlijn, in samenwerking met de voorzitter schrijven van conceptteksten per uitgangsvraag; inhoudelijke eindredactie van de richtlijn, in samenwerking met de voorzitter en eventueel een redactiecommissie; verzamelen en structuren van commentaar tijdens de consultatieronde 2.7 Zittingstermijn werkgroepleden Werkgroepleden worden voor 3 dan wel 6 jaar aangesteld conform het huishoudelijk reglement. Gedurende deze aanstelling zijn werkgroepen betrokken bij de voorbereidende werkzaamheden, ontwikkeling en de jaarlijkse actualisatie van de richtlijn. Elke 3 jaar wordt de helft van de werkgroepleden vervangen of herbenoemd teneinde de continuïteit van de richtlijnwerkgroep te waarborgen. Dit betekent dat na het afronden van de richtlijn, de werkgroepleden niet automatisch worden ontbonden. Minimaal 3 leden van de werkgroep worden gedurende de zittingstermijn verantwoordelijk gesteld voor de actualisatieprocedure van de richtlijn (zie hoofdstuk 6 voor verdere uitleg actualisatieprocedure). 11

12 2.8 Belangenverklaring Alle potentiële werkgroepleden moeten in staat zijn om zoveel mogelijk onafhankelijk van externe invloeden te kunnen deelnemen aan de richtlijnontwikkeling. Om dit transparant te maken dienen de potentiële werkgroepleden bij aanvang van deelname aan een werkgroeprichtlijn een belangenverklaring in te vullen. Deze belangenverklaring dient bij publicatie van de definitieve richtlijn bevestigd te worden op actualiteit. Zie bijlage 4 voor een blanco belangenverklaring. Het overzicht van de belangenverklaringen is opvraagbaar bij het NIV bureau. Een beknopte samenvatting van de belangenverklaringen van de werkgroepleden dient als bijlage van de richtlijn opgenomen te worden. 2.9 Patiëntenparticipatie Het belang van patiënteninbreng bij richtlijnontwikkeling wordt steeds meer erkend. Patiënten of vertegenwoordigers van patiënten worden dan ook in toenemende mate betrokken bij het kwaliteitsbeleid van de gezondheidszorg. Door gebruik te maken van de inbreng van patiënten kan de kwaliteit en de implementatie van richtlijnen verbeterd worden. Voor elke NIV richtlijn geldt dat het patiëntenperspectief mee genomen moet worden bij de knelpuntenanalyse. Daarnaast dient een patiënten informatieparagraaf terug te komen in de richtlijn Knelpuntenanalyse Als de samenstelling van de werkgroep is bepaald dient het onderwerp van de richtlijn verder afgebakend te worden. Een knelpuntenanalyse is hiervoor een geschikte methode. Naast zorgverleners en zorggebruikers (bijv. patiëntenverenigingen) kunnen andere relevante partijen benaderd worden voor het aanleveren van knelpunten, bijvoorbeeld KNMP (Koninklijke Nederlandse Maatschappij ter bevordering der Pharmacie), Nefarma (Vereniging innovatieve geneesmiddelen Nederland), ZN (Zorgverzekeraars Nederland), CVZ (College voor zorgverzekeringen) en IGZ. Er worden geen partijen bij voorbaat uitgesloten. (Richtlijn voor richtlijnen, maart 2010). Een knelpuntenanalyse kan op verschillende manieren worden uitgevoerd: brainstorm met de werkgroep literatuuronderzoek invitational conference focusgroepen i.s.m. patiënten(verenigingen)/vertegenwoordigers digitale discussiefora enquêtes of interviews Voor de knelpuntenanalyse dient eerst te worden bepaald welke partijen/personen relevant zijn om te betrekken in deze analyse. Op basis van de selectie wordt vastgesteld wat de meest effectieve en efficiënte wijze is voor het inventariseren van de knelpunten. Indien het resultaat van de knelpuntenanalyse bestaat uit een omvangrijke en heterogene lijst met aangedragen knelpunten, zal een prioritering moeten plaatsvinden. Het is ook mogelijk om tijdens de knelpuntenanalyse een lijst van mogelijke uitgangsvragen te laten prioriteren door de betrokken partijen/personen. De werkgroep zal tijdens de eerste werkgroepbijeenkomst vaststellen hoe de knelpuntenanalyse wordt uitgevoerd. Op basis van de geïnventariseerde knelpunten worden uitgangsvragen vastgesteld. Het omzetten van knelpunten naar uitgangsvragen wordt ondersteund door de methodologische expert. In hoofdstuk 3 wordt verder ingegaan op het formuleren van de uitgangsvragen. De gevonden knelpunten dienen te worden gedocumenteerd, zodat in een later stadium gekeken kan worden welke knelpunten wel en niet behandeld zijn. 12

13 De hierboven omschreven procedure voor de knelpuntenanalyse geldt met name voor nieuw te ontwikkelen richtlijnen. Bij een herziening van een richtlijn geldt dat het herzieningstraject gestart wordt in de volgende gevallen: er nieuwe knelpunten geïdentificeerd zijn er nieuwe evidence is voor bestaande uitgangsvragen er nieuwe andere informatie is (bijv. veranderde zorgomstandigheden, praktijkervaring) bij bestaande uitgangsvragen er knelpunten uit de vorige richtlijn nog niet behandeld zijn 13

14 Hoofdstuk 3 Ontwikkeling van een conceptrichtlijn Dit hoofdstuk gaat verder in op het schrijven van de conceptteksten van de richtlijn en is gebaseerd op de EBRO-handleiding van het CBO. De zoals in dit hoofdstuk omschreven opbouw van richtlijnteksten is tevens terug te vinden in het NIV format voor richtlijnen. Het format betreft een sjabloon ter ondersteuning van de ontwikkeling van richtlijnen en is een formalisering van de gangbare praktijk van richtlijnontwikkeling. In de volgende paragrafen wordt de werkwijze om tot een duidelijke en uniforme richtlijntekst te komen nader omschreven. 3.1 Schrijven van richtlijnteksten Er wordt gewerkt met een standaard opbouw voor richtlijnteksten. Op deze manier zijn de teksten die worden geschreven door verschillende werkgroepleden uniform. De opbouw van de richtlijnteksten is als volgt: 1) Uitgangsvraag 2) Inleiding 3) Samenvatting van de literatuur 4) Conclusie(s) met niveau van bewijs 5) Overwegingen 6) Aanbeveling(en) 7) Literatuurlijst 3.3 Werkwijze Een richtlijn bestaat uit een aantal hoofdstukken (bijv. inleiding, diagnostiek, behandeling, nazorg, organisatie van de zorg). Binnen een hoofdstuk kunnen meerdere uitgangsvragen worden behandeld. De richtlijntekst wordt geschreven door de werkgroepleden in samenwerking met een procesbegeleider/methodologisch adviseur. Elk werkgroeplid is (mede)verantwoordelijk voor het schrijven van een richtlijntekst voor 1 of meer uitgangsvragen. Werkgroepleden beschrijven in de inleiding kort de relevantie van de uitgangsvraag. De werkgroepleden en/of de adviseur (dit is afhankelijk van wat overeengekomen is) schrijven de samenvatting van de literatuur en maken hierbij evidence-tabellen, die in de bijlage van de richtlijn worden opgenomen. Het verantwoordelijke werkgroeplid of de adviseur trekt 1 of meerdere conclusies op basis van de literatuur en gradeert deze naar bewijsniveau (zie tabel mate van bewijs). Vervolgens worden de overwegingen door werkgroepleden geschreven. Op basis van de conclusies uit de literatuur en de overwegingen worden er aanbevelingen door de werkgroep geformuleerd. In de volgende alinea s wordt elke stap kort besproken. 1. Uitgangsvraag Uitgangsvragen zijn die vragen waarvoor in de richtlijn een antwoord in de vorm van een aanbeveling zal worden geformuleerd. De uitgangsvragen vormen de kapstok van de te ontwikkelen richtlijn en zijn het vertrekpunt voor het literatuuronderzoek. Hiervoor is het belangrijk dat uitgangsvragen concreet geformuleerd zijn, bij voorkeur aan de hand van PICO: Patient, Intervention, Comparison, Outcome. Een voorbeeld van een PICO vraag is: welke behandeling, chirurgische (I) of endovasculaire (C), verdient de voorkeur bij patiënten met een getromboseerde vaattoegang (AVG) voor hemodialyse (P) als het gaat om verbeterde patency (O)? Bij het definiëren van uitkomstmaten is het van belang om voor de patiënt belangrijke uitkomstmaten mee te nemen. Naast het definiëren van uitkomstmaten dient bij voorkeur vastgesteld te worden wat een klinisch relevant effect/verschil is en eventueel op welke schaal of met welk meetinstrument (bij voorkeur een gevalideerde) de uitkomstmaat gemeten moet zijn. 14

15 Literatuursearch en -selectie Het zoeken naar literatuur voor elke uitgangsvraag kan uitgevoerd worden door een literatuurspecialist (behoort tot de methodologische ondersteuning) in overleg met het verantwoordelijke werkgroeplid. De werkgroepleden vullen hiervoor een zoekformulier in (PICO methode; bijlage 6) en sturen dit naar de literatuurspecialist. Vervolgens selecteren werkgroepleden in samenwerking met de procesbegeleider studies aan de hand van de tevoren vastgestelde criteria (vb. taal, tijdsperiode, uitkomstmaten) en gaan in eerste instantie uit van studies met de hoogste bewijskracht (bijv. meta-analyses van RCT s en RCT s bij uitgangsvragen op het gebied van interventies). Als er onvoldoende onderzoek van het hoogste bewijsniveau wordt gevonden, wordt verder gezocht naar literatuur met een lagere bewijskracht. 2. Inleiding Onder het kopje Inleiding wordt door het verantwoordelijke werkgroeplid kort beschreven waarom deze uitgangsvraag van belang is om te beantwoorden voor de praktijk en de patiënt. 3. Samenvatting van de literatuur Onder het kopje samenvatting van de literatuur wordt een korte samenvatting gegeven van de geselecteerde en beoordeelde medisch-wetenschappelijke literatuur (de evidence ). Belangrijk is dat niet de resultaten zoals die in de artikelen zijn beschreven worden herhaald vanuit de zogenaamde evidencetabellen, waar individuele studies worden samengevat. In de samenvatting worden de meest relevante resultaten vermeld en ingekaderd door het bespreken van de grootte en relevantie van het effect, de eventuele tekortkomingen van de studie en de generaliseerbaarheid van de resultaten (gelden deze resultaten ook voor mijn doelgroep / patiëntenpopulatie, de Nederlandse situatie). Individuele studies worden in principe beschreven in evidence-tabellen. Zo is het voor de lezer van de richtlijn snel duidelijk op basis van welk wetenschappelijk bewijs de aanbevelingen zijn geformuleerd. In de evidence-tabel wordt opgenomen op welke patiëntenpopulatie de studie betrekking had, welke interventie of diagnostische test in het onderzoek werd toegepast, welke uitkomstmaten werden gehanteerd en natuurlijk de resultaten van het onderzoek. Zo kan de lezer snel vinden op welke literatuur bepaalde beleidskeuzes zijn gebaseerd. Zie figuur I voor mogelijke items voor een evidence-tabel. 15

16 Figuur I. Voorbeelden van items in evidence-tabellen (Bron: CBO handleiding Evidence Based Richtlijnontwikkeling 2005) Interventiestudies Referentie Type studie In- en exclusie Criteria (studie/ patiënten) Kenmerken (studie/patiënten) Interventie (I) Controle (C) Uitkomst maten en followup duur Resultaten Opmerkingen Bewijsniveau Diagnostische studies Referentie Type studie In- en exclusie Criteria (studie/ patiënten) Kenmerken (studie/patiënten) Index test ( nieuwe test ) (I) Referentietest (R) Uitkomstmaten en follow-up duur Resultaten Opmerkingen Bewijsniveau 4. Conclusie(s) Op basis van de beschikbare literatuur worden één of meerdere conclusies geformuleerd. De gebruikte literatuur in de conclusies wordt gegradeerd naar de mate van bewijs volgens de indeling in tabel 1. Tabel 1. Indeling van methodologische kwaliteit van individuele studies (Bron; CBO 2005) Bewijs niveau A1 Interventie Diagnostisch accuratesse onderzoek Schade of bijwerkingen, etiologie, prognose Meta-analyse van min. 2 onafhankelijk van elkaar uitgevoerde onderzoeken van A2-niveau A2 Gerandomiseerd dubbelblind vergelijkend klinisch onderzoek van goede kwaliteit van voldoende omvang Onderzoek t.o.v. een referentietest ( gouden standaard ) met tevoren gedefinieerde afkapwaarden en onafhankelijke beoordeling van resultaten, met voldoende grote serie van opeenvolgende patiënten die allen de index- en referentietest hebben gehad Prospectief cohort onderzoek van voldoende omvang en follow-up, waarbij adequaat gecontroleerd is voor confounding en selectieve follow-up voldoende is uitgesloten. B Vergelijkend onderzoek, maar niet met alle kenmerken als genoemd onder A2 (ook patiënt-controle onderzoek, cohortonderzoek) Onderzoek t.o.v. een referentietest, maar niet met alle kenmerken die onder A2 zijn genoemd Prospectief cohort onderzoek, maar niet met alle kenmerken als genoemd onder A2 of retrospectief cohort onderzoek of patiënt-controle onderzoek C D Niet-vergelijkend onderzoek Mening van deskundigen Op basis van het aantal onderzoeken en de mate van bewijs wordt een niveau van bewijskracht toegekend aan de conclusie (zie tabel 2). Soms gebeurt het dat er, ondanks een uitgebreide literatuursearch, geen geschikte literatuur wordt gevonden om de uitgangsvraag te beantwoorden. Dit dient dan in de 16

17 wetenschappelijke onderbouwing te worden beschreven. Ook in de conclusie kan het gebrek aan bewijs worden verwoord. Daarnaast kan het gebeuren dat er tegenstrijdig bewijs wordt gevonden. Ook dit dient transparant te worden gemaakt in de paragraaf samenvatting van de literatuur en de conclusie. Tabel 2. Niveau van bewijskracht van de conclusie op basis van het aan de conclusie ten grondslag liggend bewijs (Bron: CBO 2005) Niveau Conclusie gebaseerd op 1 Onderzoek van niveau A1 of tenminste 2 onafhankelijk van elkaar uitgevoerde onderzoeken van niveau A2 (Het is aangetoond dat ) 2 1 onderzoek van niveau A2 of tenminste 2 onafhankelijk van elkaar uitgevoerde onderzoeken van niveau B (Het is aannemelijk dat ) 3 1 onderzoek van niveau B of C (Er zijn aanwijzingen dat ) 4 Mening van deskundigen (De werkgroep is van mening dat ) 5. Overwegingen Op basis van de conclusie(s) worden vervolgens aanbevelingen geformuleerd. Echter, naast de evidence uit de literatuur zijn er andere overwegingen die meespelen bij het formuleren van de aanbeveling. Deze zogeheten overwegingen worden onder een apart kopje in het hoofdstuk vermeld. Op deze manier wordt duidelijk hoe de werkgroep tot een bepaalde aanbeveling is gekomen. Denk bij het formuleren van de overwegingen bijvoorbeeld aan de volgende onderwerpen: Klinische relevantie (bijv. sterkte van het effect, consistentie van het bewijs, generaliseerbaarheid). Hierbij kan enige overlap optreden met de paragraaf samenvatting van de literatuur. Veiligheid (bijv. bijwerkingen, risico op complicaties op korte en lange termijn) Patiëntenperspectief (bijv. behoeften en voorkeuren van de patiënt, te verwachten compliance en tevredenheid) Professioneel perspectief (bijv. tijdsbesparing of -verlies of risico s bij invoeren/toepassen van interventie) Beschikbaarheid van voorzieningen (bijv. apparatuur, ervaring en deskundigheid) Kosten(effectiviteit) Zorgorganisatie (bijv. veranderingen in zorgproces, infrastructuur, vergoeding door zorgverzekeraars) Juridische consequenties (bijv. wet- en regelgeving) Ethische overwegingen Industriële belangen (gesponsorde studies tonen vrijwel altijd positieve resultaten) 6. Aanbeveling(en) Aanbeveling dienen duidelijk en makkelijk te identificeren zijn in de richtlijn middels aparte blokken. Veel richtlijngebruikers zullen vooral kijken naar de aanbevelingen in de richtlijn. Het is daarom van essentieel belang dat: aanbevelingen de uitgangsvraag beantwoorden aanbevelingen gebaseerd zijn op conclusies uit de literatuur en de overwegingen 17

18 aanbevelingen op zichzelf staand gelezen kunnen worden aanbevelingen niet voor meerdere uitleg vatbaar zijn aanbevelingen in de praktijk implementeerbaar zijn Aanbevelingen kunnen in medisch, maatschappelijk of juridisch opzicht een normatief karakter hebben. Dit hangt onder meer af van de gekozen formulering van de aanbevelingen. De bewoording van een aanbeveling dient dan ook zorgvuldig te worden gekozen. De aanbeveling berust zowel op de overtuigingskracht van het verzamelde wetenschappelijke bewijs uit de literatuur als op de balans die de werkgroep opmaakt uit andere overwegingen, zoals klinische relevantie, schade of bijwerkingen, de beschikbaarheid van voorzieningen, de kosten van zorg, de organisatie van zorg, patiëntenperspectief, professionele perspectief, juridische aspecten en ethische aspecten. In onderstaand schema wordt ten aanzien van het formuleren van aanbevelingen een aantal suggesties aangereikt. Voorkeursformuleringen voor aanbevelingen: Sterke positieve aanbeveling: Sterk aan te bevelen / dient / moet / is eerste keuze / is geïndiceerd / is vereist / is de standaard / wordt als standaard beschouwd Sterke negatieve aanbeveling: Sterk te ontraden / dient niet / moet niet / is geen keuze / is gecontraïndiceerd Matig sterke positieve aanbeveling: Aan te bevelen / adviseren / heeft de voorkeur/ streven naar / verdient aanbeveling Matig sterke negatieve aanbeveling: Niet aan te bevelen / wordt ontraden / verdient geen aanbeveling Zwakke positieve aanbeveling: Te overwegen / is een optie / kan/ er is mogelijk plaats / kan zinvol zijn Zwakke negatieve aanbeveling: Is wellicht geen plaats / lijkt niet zinvol / is terughoudendheid geboden Geen aanbeveling: Kan geen advies of aanbeveling worden gegeven / niet mogelijk een keuze te maken / er is geen voorkeur uit te spreken Opstellen van aanbevelingen volgens de consensus methode Indien er sprake is van gebrek aan consensus binnen de werkgroep, dient gegarandeerd te worden dat aanbevelingen helder en ondubbelzinnig geformuleerd worden. De verschillende standpunten en opties dienen duidelijk weergegeven te worden en een minderheidsstandpunt kan eventueel worden opgenomen. Eventuele onzekerheden dienen in de overwegingen besproken te worden, niet in de aanbevelingen. Als de literatuur onvoldoende uitsluitsel biedt, is de consensusmethode van groot belang. Deze methode kan zowel worden toegepast bij het opstellen van aanbevelingen die door de literatuur worden ondersteund als bij gebrek aan ondersteuning. Consensusmethode Bij ondersteuning van een aanbeveling door de literatuur: o De aanbeveling en bewijsvoering worden besproken in de werkgroep en vervolgens wordt gestemd ter besluitvorming (nominale groepstechniek). Bij gebrek aan ondersteuning van een aanbeveling door de literatuur: o Een aanbeveling wordt door discussie geformuleerd waarna vervolgens wordt gestemd ter besluitvorming (nominale groepstechniek). 18

19 o o o o Schriftelijk worden alle leden benaderd met het verzoek om aanbevelingen te formuleren. De reacties worden anoniem besproken in de vergadering. Hierna volgt de definitieve formulering van de aanbeveling en een stemming ter besluitvorming (aangepaste Delphi, Glaser). De stemming ter besluitvorming wordt vooraf door de voorzitter besloten en gecommuniceerd en kan zijn: unaniem meerderheid voor, minderheid niet tegen meerderheid voor 7. Literatuurlijst Werkgroepleden houden een literatuurlijst bij van alle gebruikte referenties in de richtlijntekst. Ook wordt ervoor gezorgd dat er verwijzingen in de tekst staan (1 ste auteur, jaartal). Voor het opstellen van de literatuurlijst dient de Vancouver methode te worden gebruikt. Een samenvatting van de regels van deze methode is als bijlage toegevoegd. 19

20 Hoofdstuk 4 Consultatie en Autorisatie 4.1 Consultatieronde Zodra de conceptteksten van de richtlijn gereed zijn, wordt de conceptrichtlijn ter consultatie aangeboden. Het doel van een dergelijke consultatieronde is het verkrijgen van draagvlak en acceptatie. De voorzitter van de richtlijnwerkgroep verstuurt de conceptrichtlijn naar de Commissie Richtlijnen van de NIV. De richtlijn wordt vervolgens voorgelegd aan de NIV-leden, betrokken (deelspecialistische) verenigingen en eventuele externe beoordelaars. Het NIV Bureau heeft de regie over het versturen van de richtlijn voor commentaar alsmede het verzamelen van het commentaar en is zodoende het centrale aanspreekpunt voor betrokkenen. Voor de NIV-leden wordt de conceptrichtlijn via de NIV-website beschikbaar gesteld. Beoordelaars krijgen maximaal zes weken de tijd om de richtlijn te beoordelen. De commentaren worden verzameld en samen met de AGREE II beoordeling van de commissie richtlijnen van de NIV verstuurd naar de procesbegeleider van de richtlijnwerkgroep. De procesbegeleider structureert het binnengekomen commentaar alvorens dit aan de richtlijnwerkgroep voor te leggen. De werkgroep dient de binnengekomen commentaren te analyseren, te bespreken en de richtlijnteksten indien nodig aan te passen. Daarnaast dient de richtlijnwerkgroep beargumenteerd in kaart te brengen welke commentaren zijn overgenomen en welke niet. Voor het verwerken van binnengekomen commentaren wordt één werkgroepvergadering ingepland. Na de consultatieronde en het verwerken van de commentaren wordt de definitieve richtlijntekst vastgesteld door de werkgroep en ter autorisatie verstuurd aan de Commissie Richtlijnen van de NIV. 4.2 Autorisatieprocedure Wanneer de consultatieronde is afgerond wordt de richtlijn ter autorisatie geagendeerd voor de Algemene Leden Vergadering (ALV) van de NIV. De autorisatie is de formele bekrachtiging van de richtlijn. De ALV vindt twee keer in het jaar plaats, in april tijdens de internistendagen en in november bij de najaarsconferentie. Bij het maken van de tijdsplanning voor de ontwikkeling van de richtlijn dient rekening gehouden te worden met de halfjaarlijkse ALV. Dit houdt in dat de definitieve conceptrichtlijn minimaal 4 weken voor één van de algemene leden vergaderingen gereed dient te zijn. Na autorisatie worden de NIVrichtlijnen binnen een maand gepubliceerd op de NIV-website. Indien de richtlijn is ontwikkeld dan wel herzien in samenwerking met andere wetenschappelijke verenigingen, wordt de definitieve richtlijn tevens ter autorisatie voorgelegd aan deze deelnemende verenigingen. Het NIV Bureau heeft de regie over het versturen van de richtlijn voor autorisatie en is zodoende het centrale aanspreekpunt voor betrokkenen. 20

21 Hoofdstuk 5 Verspreiding en implementatie Na autorisatie van de richtlijn mag verwacht worden dat de aanbevelingen in de richtlijn de meest optimale vorm van zorgverlening omschrijven. Indien de richtlijn geïmplementeerd wordt, kan hierdoor in de praktijk een state-of-the-art zorgproces gerealiseerd worden. In dit hoofdstuk wordt ingegaan op de verspreiding en implementatie van de richtlijn. 5.1 Verspreiding en publicatie Wanneer de Algemene ledenvergadering akkoord is gegaan met de richtlijn, wordt deze op de NIVwebsite gepubliceerd. Daarnaast wordt getracht de richtlijn in nationale en eventueel internationale tijdschriften te publiceren. 5.2 Implementatieplan Bij elke richtlijn dient de procesbegeleider in samenwerking met de werkgroep een implementatieplan op te stellen. Hierbij dient gelet te worden op factoren die de invoering van de richtlijn kunnen bevorderen of belemmeren. In feite geldt het plan vanaf het begin van het ontwikkelproces: de samenstelling van de werkgroep wordt zo breed mogelijk ingestoken, een knelpuntenanalyse wordt uitgevoerd en er vindt een uitgebreide consultatieronde plaats. Daarnaast bestaat de mogelijkheid om nevenproducten als afgeleide van de richtlijn te ontwikkelen die het gebruik van de richtlijn in de praktijk kunnen stimuleren. Onder deze nevenproducten worden o.a. bedoeld: Samenvattingkaart Bij richtlijn dient een samenvattingkaart geschreven te worden, die op zakformaat gepubliceerd kan worden. Een of meerdere stroomdiagrammen die de essentie van de richtlijn weergeven, kunnen ook gepubliceerd worden. Bijdrage werkgroep Van de werkgroepleden wordt gevraagd een samenvattingkaart te schrijven. Ook wordt aanbevolen om de essentie van de richtlijn in een stroomdiagram samen te vatten. De methodologisch ondersteuner kan een aanzet maken voor de samenvatting en deze verder afstemmen met de werkgroep E-Learning NIV Bij de richtlijn kan een E-learning programma worden ontwikkeld. Momenteel zijn verschillende vormen van E-learning programma s beschikbaar, echter is nog niet duidelijk wat de meest effectieve vorm is. Vooralsnog worden daarom bij NIV richtlijnen E-learning programma s in de vorm van een Richtlijn Educatie Programma (REP) ontwikkeld. Een REP is een vorm van geaccrediteerde nascholing, waarbij de aanbevelingen uit een evidence-based richtlijn vertaald worden naar toetsbare vragen voor de praktijk. Een richtlijn educatie programma bestaat uit twee onderdelen, de richtlijntekst en een kennistoets aangevuld met casuïstiek. De kennistoets bestaat uit een aantal vragen die gebaseerd zijn op de betreffende richtlijn. Voor het ontwikkelen van E-learning programma s geeft de NIV opdracht aan een uitgever van online producten. Bijdrage werkgroep Van de werkgroepleden wordt gevraagd in het verlengde van de richtlijn casuïstiek met bijbehorende vragen en antwoorden aan te leveren. De uitgever zet de casuïstiek met vragen om in een Richtlijn Educatie Programma. Vervolgens dient een werkgroepbijeenkomst georganiseerd te worden waarbij de online uitgever aanwezig is. Tijdens deze bijeenkomst wordt de kennistoets met de werkgroepleden besproken en vastgesteld. 21

22 Indicatoren Indicatoren kunnen de implementatie van de aanbevelingen in de richtlijn stimuleren en monitoren. Indicatoren zijn meetbare elementen van de zorgverlening die een aanwijzing geven over de mate van kwaliteit van de geleverde zorg (Lawrence et al., 1997). Een indicator heeft een signaalfunctie: het is geen directe maat voor kwaliteit maar wijst op een bepaald aspect van presteren en kan aanleiding zijn tot nader onderzoek. Derhalve kunnen indicatoren belangrijke informatie verschaffen binnen een afdeling, instelling of vereniging over (de uitkomsten van) zorgprocessen of over bijvoorbeeld klanttevredenheid (intern gebruik van indicatoren). Indicatoren zijn niet absoluut, ze blijven indicatoren onderdeel van een geïntegreerd professioneel kwaliteitsbeleid, waarin ook andere kwaliteitsinstrumenten, zoals richtlijnen, visitatie, accreditatie, nascholing, patiëntvoorlichting en complicatieregistratie, van belang zijn. Een bruikbare indeling van indicatoren is die in structuur-, proces- en uitkomstindicatoren (Donabedian, 1980): a. Structuurindicatoren geven informatie over de (organisatorische) randvoorwaarden waarbinnen zorg wordt geleverd. Een voorbeeld van een structuurindicator is De aanwezigheid van een stroke unit. b. Procesindicatoren geven informatie over de handelingen die binnen een zorgproces worden uitgevoerd om kwaliteit te leveren. Het kenmerk van procesindicatoren is dat ze direct beïnvloedbaar zijn: ze meten hoe (vaak) iets is gedaan. Een voorbeeld van een procesindicator is Het percentage patiënten met diabetes dat jaarlijks een oogheelkundig onderzoek krijgt. c. Uitkomstindicatoren geven informatie over de uitkomsten van zorgprocessen gemeten op patiëntniveau. Uitkomstindicatoren zijn van vele factoren afhankelijk en daardoor vaak moeilijk te herleiden tot directe patiëntenzorg. Een voorbeeld van een uitkomstindicator is Het percentage patiënten met ernstige pijn 36 uur na een operatieve ingreep. Omdat bij de ontwikkeling van de aanbevelingen in een richtlijn de professionele expertise verzameld is in de richtlijnwerkgroep, is ook de ontwikkeling van indicatoren een belangrijk onderdeel van een richtlijn. Indicatoren worden naar aanleiding van de aanbevelingen in de nieuwe richtlijn geëxtraheerd. Een indicator wordt geselecteerd op criteria van beïnvloedbaarheid en registreerbaarheid. Met beinvloedbaarheid wordt bedoeld dat er actie mogelijk moet zijn als de indicator daar aanleiding toe geeft. Met registreerbaarheid wordt bedoeld dat de naleving van een advies moet meetbaar zijn. Kort samengevat worden geschikte aanbevelingen voor het ontwikkelen van indicatoren als volgt geselecteerd: a. Selecteer de belangrijkste aanbevelingen voor het zorgproces (kernaanbevelingen) b. Inventariseer daarnaast samen met de voorzitter en werkgroepleden potentiële knelpunten bij de implementatie van de richtlijn en in het zorgproces bij om op basis hiervan indicatoren te ontwikkelen. c. Prioriteer op van mogelijke onderwerpen voor indicatorontwikkeling d. Bepaal de geschiktheid van de aanbevelingen (zie kader). e. Prioriteer de aanbevelingen naar belang en geschiktheid voor indicatorontwikkeling De werkgroep bepaalt met de procesbegeleider wie een selectie maakt van de kernaanbevelingen, waarop eventuele indicatoren gebaseerd ouden kunnen worden. Om breed gedragen indicatoren te kunnen ontwikkelen is het van belang dat externe partijen, zoals bijvoorbeeld Zorgverzekeraars Nederland en patiëntenverenigingen, in het beginstadium worden uitgenodigd om mee te denken over mogelijke indicatoren. Doordat deze partijen de kas krijgen input te leveren wordt de externe acceptatie van de indicatoren vergroot. De werkgroepleden bepalen uiteindelijk welke indicatoren aan de richtlijn worden toegevoegd. Een handleiding voor de verdere ontwikkeling en uitwerking van indicatoren kan opgevraagd worden bij het NIV bureau. 22

23 Hoofdstuk 6 Actualisatie en revisie van de richtlijn De wetenschappelijke en praktijkkennis in de zorg ontwikkelen zich in een snel tempo. Het bewaken van de actualiteit van de richtlijn is daarom van essentieel belang. 6.1 Actualisatie Voor elke richtlijn geldt dat jaarlijks bepaald wordt of actualisatie van de richtlijn nodig is. Bij de publicatie van een richtlijn wordt vastgelegd welke leden van de werkgroep verantwoordelijk zullen zijn voor de (jaarlijkse) actualisatie. Dit hoeft niet per se de voorzitter te zijn. Doordat sprake is van actualisatie op continue basis kan men spreken over levende richtlijnen. Nieuwe knelpunten, nieuwe evidence of nieuwe/veranderde overwegingen kunnen een actualisatie van de richtlijn indiceren. Hierbij kan gedacht worden aan: Nieuwe, essentiële ontwikkelingen in de praktijk Nieuwe, essentiële ontwikkelingen in de wetenschap Resultaten van evaluatie van richtlijnen Uitvoerbaarheid/leesbaarheid aanbevelingen vergt aanpassing Veranderingen in de beschikbare methoden Reacties van het veld (bijvoorbeeld binnengekomen commentaren op het NIV-bureau) Uitbreiding of inkrimping van de onderwerpen in de richtlijn Nieuwe wetgeving Verandering in de vergoeding van diagnostiek en behandeling Nieuwe visitatiegegevens Behandeling van knelpunten die in een eerdere versie van de richtlijn nog niet aan de orde zijn geweest 6.2 Vormen van actualisatie Aanpassingen: dit zijn wijzigingen die niet tot (zorg)inhoudelijke verandering van de aanbevelingen in de richtlijn leiden. Deze worden in overleg met de werkgroepvoorzitter ingevoerd. Een autorisatieprocedure is in dit geval niet nodig. De laatste versie, voorzien van de datum waarop de wijziging heeft plaats gevonden, wordt op de website gepubliceerd. Revisie: dit betreft wijzigingen die tot verandering van de inhoud van aanbevelingen in de richtlijn leiden. De gereviseerde richtlijn dient opnieuw te worden becommentarieerd en geautoriseerd. 6.3 Procedure voor actualisatie Een literatuurspecialist wordt door de NIV aangesteld (dit kan de methodologisch ondersteuner zijn) die jaarlijks de bewaarde Literatuursearches van de richtlijn uitvoert. Op basis van de resultaten van de searches wordt bepaald of de richtlijn geactualiseerd moet worden: - Indien er geen wijzigingen zijn, blijft de richtlijn zoals het is. De literatuurspecialist geeft deze informatie wel door aan de werkgroep. - Indien sprake is van bepaalde wijzigingen of nieuwe ontwikkelingen legt de externe de resultaten van de literatuursearches voor aan de voorzitter van de werkgroep, dan wel de aangestelde verantwoordelijke werkgroepleden, zoals aangegeven in 6.1. In dit overleg wordt bepaald of de richtlijn aangepast of gereviseerd moet worden. Indien de richtlijn dient te worden gereviseerd, wordt de beschreven procedure in dit boek opnieuw gevolgd. Bij een revisie kan het gaan om een update van de literatuur betreffende de onderwerpen beschreven in de richtlijn of om uitbreiding van de onderwerpen op basis van nieuwe knelpunten in de praktijk of om een combinatie van beiden. Het is van belang om in de gereviseerde richtlijn duidelijk aan te geven welke onderdelen nieuw zijn, welke zijn herzien en welke onveranderd zijn gebleven. Voor de inventarisatiegroep, zoals beschreven in 2.3, zullen de verantwoordelijke leden van de werkgroep (zoals in 6.1 aangegeven) primair benaderd worden. 23

Procedures Richtlijnen

Procedures Richtlijnen Nederlandse Vereniging voor Urologie Conceptversie 1.0 vastgesteld HV 22 mei 2014 Procedures Richtlijnen 1 Inhoud Begrippen... 3 Inleiding... 4 1. Ontwikkeling richtlijnen... 4 2. Consultatie / Commentaarfase...

Nadere informatie

HANDLEIDING INDICATORENONTWIKKELING

HANDLEIDING INDICATORENONTWIKKELING HANDLEIDING INDICATORENONTWIKKELING VERSIE VOOR WERKGROEPLEDEN Versie juni 2013 VERANTWOORDING De handleiding indicatorenontwikkeling voor werkgroepleden is gemaakt door medewerkers van het Kennisinstituut

Nadere informatie

richtlijnen basis voor kwaliteit

richtlijnen basis voor kwaliteit richtlijnen basis voor kwaliteit het IKNL alles-in-één concept Alle kankerpatiënten in Nederland hebben recht op de best mogelijke zorg tijdens en na hun behandeling. U, als zorgprofessional, zet zich

Nadere informatie

Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen

Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen Congres Focus op Onderzoek, 22 juni 2015 Gerda de Kuijper, AVG/senior senior onderzoeker CVBP/UMCG Dederieke Festen AVG/senior onderzoeker

Nadere informatie

Procedure modulair onderhoud van richtlijnen. September 2015

Procedure modulair onderhoud van richtlijnen. September 2015 Procedure modulair onderhoud van richtlijnen September 2015 Inhoudsopgave Inleiding... 3 Uitgangspunten... 3 1. Regiehouder... 4 2. Beoordelen op actualiteit... 6 3. Prioritering voor actualisatie... 8

Nadere informatie

MULTIDISCIPLINAIRE RICHTLIJN WERK EN ERNSTIGE PSYCHISCHE AANDOENINGEN. Versie 0.0

MULTIDISCIPLINAIRE RICHTLIJN WERK EN ERNSTIGE PSYCHISCHE AANDOENINGEN. Versie 0.0 MULTIDISCIPLINAIRE RICHTLIJN WERK EN ERNSTIGE PSYCHISCHE AANDOENINGEN Versie 0.0 Datum Goedkeuring 21-04-2011 Methodiek Evidence based Verantwoording Trimbos-instituut Inhoudsopgave Multidisciplinaire

Nadere informatie

KWALITEITSSTANDAARDEN VOOR VERPLEEGKUNDIGEN EN VERZORGENDEN

KWALITEITSSTANDAARDEN VOOR VERPLEEGKUNDIGEN EN VERZORGENDEN KWALITEITSSTANDAARDEN VOOR VERPLEEGKUNDIGEN EN VERZORGENDEN Patiënten en cliënten hebben het recht om kwalitatief goede zorg te ontvangen. Daarom stimuleert V&VN verzorgenden, verpleegkundigen en verpleegkundig

Nadere informatie

Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen

Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen Congres Focus op Onderzoek, 22 juni 2015 Gerda de Kuijper, AVG/senior senior onderzoeker CVBP/UMCG Dederieke Festen AVG/senior onderzoeker

Nadere informatie

Richtlijnontwikkeling Een praktische handleiding voor patiëntenvertegenwoordigers

Richtlijnontwikkeling Een praktische handleiding voor patiëntenvertegenwoordigers Richtlijnontwikkeling Een praktische handleiding voor patiëntenvertegenwoordigers Ontwikkeld door: Kwaliteitsinstituut voor de Gezondheidszorg CBO Nederlandse Patiënten Consumenten Federatie (NPCF) Versie

Nadere informatie

Arbokennis ontsloten

Arbokennis ontsloten Arbokennis ontsloten Kennis voor en door(?) arboprofessionals NVvA symposium maart 2012 Door: Huib Arts Kennisbronnen (1) Tekst communicatie: De wetenschappelijke wereld / Kennisinstituten Handboeken en

Nadere informatie

Formulier voor het beoordelen van de kwaliteit van een systematische review. Behorend bij: Evidence-based logopedie, hoofdstuk 2

Formulier voor het beoordelen van de kwaliteit van een systematische review. Behorend bij: Evidence-based logopedie, hoofdstuk 2 Formulier voor het beoordelen van de kwaliteit van een systematische review Behorend bij: Evidence-based logopedie, hoofdstuk 2 Toelichting bij de criteria voor het beoordelen van de kwaliteit van een

Nadere informatie

Taken en verantwoordelijkheden bij richtlijnontwikkeling

Taken en verantwoordelijkheden bij richtlijnontwikkeling Taken en verantwoordelijkheden bij richtlijnontwikkeling Complementair aan het Draaiboek Richtlijnen 8 december 2009 Vereniging van Integrale Kankercentra ALGEMEEN Actie Verantwoordelijk Uitvoering Via

Nadere informatie

LUSTRUMPROGRAMMA OPLEIDING MONDZORGKUNDE UTRECHT:

LUSTRUMPROGRAMMA OPLEIDING MONDZORGKUNDE UTRECHT: Op weg naar een Kamer Mondzorg Josef Bruers LUSTRUMPROGRAMMA OPLEIDING MONDZORGKUNDE UTRECHT: Quality for the future 4 oktober 2013 Kamer Mondzorg Werktitel voor een initiatief om in Nederland te komen

Nadere informatie

Opleiding Verpleegkunde Stage-opdrachten jaar 3

Opleiding Verpleegkunde Stage-opdrachten jaar 3 Opleiding Verpleegkunde Stage-opdrachten jaar 3 Handleiding Voltijd Jaar 3 Studiejaar 2015-2016 Stage-opdrachten Tijdens stage 3 worden 4 stage-opdrachten gemaakt (waarvan opdracht 1 als toets voor de

Nadere informatie

Samenstelling van de verschillende werkgroepen 11. 1 Inleiding 15

Samenstelling van de verschillende werkgroepen 11. 1 Inleiding 15 Inhoud Samenstelling van de verschillende werkgroepen 11 1 Inleiding 15 1.1 Aanleiding voor de richtlijn 15 1.2 Werkwijze 15 1.3 Patiëntenpopulatie 16 1.4 Doelgroep 16 2 De ziekte van Parkinson 17 2.1

Nadere informatie

FORMULIER IV voor het beoordelen van een PATIËNT-CONTROLEONDERZOEK Versie oktober 2002, geldig t/m december 2005 Evidence-Based RichtlijnOntwikkeling Formulier IV: beoordeling patiënt-controleonderzoek

Nadere informatie

Totstandkoming en methoden. NHG-Behandelrichtlijn Tekenbeet en erythema migrans

Totstandkoming en methoden. NHG-Behandelrichtlijn Tekenbeet en erythema migrans Totstandkoming en methoden NHG-Behandelrichtlijn Tekenbeet en erythema migrans april 2017 Totstandkoming en methoden NHG-Behandelrichtlijn Tekenbeet en erythema migrans Utrecht, 25 april 2017 Inhoudsopgave

Nadere informatie

Kwaliteit meetbaar maken en verantwoorden

Kwaliteit meetbaar maken en verantwoorden Kwaliteit meetbaar maken en verantwoorden Inspectie voor de Gezondheidszorg drs. Jenneke van Veen Algemene leden vergadering VGN 27 juni 2006 Hoofdinspecteur Verpleging en chronische zorg www.igz.nl WAT

Nadere informatie

3. RICHTLIJNWERKGROEP

3. RICHTLIJNWERKGROEP 3. RICHTLIJNWERKGROEP Wanneer de aanvraag voor een richtlijn is goedgekeurd, is het formeren van de richtlijnwerkgroep de eerste stap. De richtlijnwerkgroep bestaat uit vertegenwoordigers van beroeps-

Nadere informatie

Evidence based richtlijnontwikkeling (EBRO) training voor patiënten. Ton Kuijpers, Epidemioloog

Evidence based richtlijnontwikkeling (EBRO) training voor patiënten. Ton Kuijpers, Epidemioloog Evidence based richtlijnontwikkeling (EBRO) training voor patiënten Ton Kuijpers, Epidemioloog Guru based medicine Inhoud Voorbeeld van een wetenschappelijk onderzoeksdesign (RCT) Mate van bewijs Conclusies

Nadere informatie

Multidisciplinaire Richtlijn ALS ergotherapie, fysiotherapie en logopedie: een update

Multidisciplinaire Richtlijn ALS ergotherapie, fysiotherapie en logopedie: een update www.als-centrum.nl Multidisciplinaire Richtlijn ALS ergotherapie, fysiotherapie en logopedie: een update Anita Beelen Senioronderzoeker Revalidatie AMC Projectleider Richtlijnproject Update bestaande richtlijn

Nadere informatie

Kennisbank richtlijnontwikkeling. Tool Knelpuntenanalyse. 1. Inleiding. Ondersteunende materialen bij het ontwikkelen van richtlijnen.

Kennisbank richtlijnontwikkeling. Tool Knelpuntenanalyse. 1. Inleiding. Ondersteunende materialen bij het ontwikkelen van richtlijnen. Kennisbank richtlijnontwikkeling Ondersteunende materialen bij het ontwikkelen van richtlijnen Tool Knelpuntenanalyse Inhoud 1. Inleiding 2. Doel van deze tool 2.1. Deze tool ondersteunt de processen van:

Nadere informatie

Richtlijn voor Richtlijnen

Richtlijn voor Richtlijnen Richtlijn voor Richtlijnen Advies Regieraad Kwaliteit van Zorg bij Richtlijn voor Richtlijnen ADVIES REGIERAAD BIJ RICHTLIJN VOOR RICHTLIJNEN Er zijn veel richtlijnen in de gezondheidszorg. Het karakter

Nadere informatie

Implementatieplan Indicatoren ambulancezorg

Implementatieplan Indicatoren ambulancezorg Implementatieplan Indicatoren ambulancezorg definitieve versie maart 2015 1 1. Inleiding In oktober 2014 heeft het bestuur van Ambulancezorg Nederland de indicatorenset ambulancezorg vastgesteld. Hiermee

Nadere informatie

Totstandkoming en methoden. NHG-Behandelrichtlijn Hidradenitis suppurativa

Totstandkoming en methoden. NHG-Behandelrichtlijn Hidradenitis suppurativa Totstandkoming en methoden NHG-Behandelrichtlijn Hidradenitis suppurativa april 2017 Totstandkoming en methoden NHG-Behandelrichtlijn Hidradenitis suppurativa Utrecht, 19 april 2017 Inhoudsopgave 1 Samenstelling

Nadere informatie

ZELFEVALUATIE VAN DE THEMA S HOOG RISICO MEDICATIE IDENTITOVIGILANTIE

ZELFEVALUATIE VAN DE THEMA S HOOG RISICO MEDICATIE IDENTITOVIGILANTIE COÖRDINATIE KWALITEIT EN PATIËNTVEILIGHEID TWEEDE MEERJARENPLAN 2013-2017 Contract 2013 ZELFEVALUATIE VAN DE THEMA S HOOG RISICO MEDICATIE IDENTITOVIGILANTIE Sp-ziekenhuizen 1 1. Inleiding Hierna volgt

Nadere informatie

Evidence-based Richtlijnontwikkeling. Handleiding voor werkgroepleden

Evidence-based Richtlijnontwikkeling. Handleiding voor werkgroepleden Evidence-based Richtlijnontwikkeling Handleiding voor werkgroepleden Oorspronkelijke publicatie: April 2005 Update: November 2007 INHOUDSOPGAVE 1. Introductie 1.1. Doel van deze handleiding 1.2. Evidence-based

Nadere informatie

Aanbiedingsformulier ZINL

Aanbiedingsformulier ZINL Aanbiedingsformulier ZINL 1. Naam van de kwaliteitsstandaard: Richtlijn HCC 2. Zorgvraag/aandoening(en) waarop de kwaliteitsstandaard betrekking heeft: Hepatocellulair carcinoom 3. Gepland moment van revisie

Nadere informatie

STAPPENPLAN BIJ HET MODEL STUURYSTEEM DECUBITUS (PROJECT DECUBITUSZORG IN DE DAGELIJKSE PRAKTIJK; DOOR STUREN STEEDS BETER)

STAPPENPLAN BIJ HET MODEL STUURYSTEEM DECUBITUS (PROJECT DECUBITUSZORG IN DE DAGELIJKSE PRAKTIJK; DOOR STUREN STEEDS BETER) STAPPENPLAN BIJ HET MODEL STUURYSTEEM DECUBITUS (PROJECT DECUBITUSZORG IN DE DAGELIJKSE PRAKTIJK; DOOR STUREN STEEDS BETER) Juni 2004 INLEIDING Voor u ligt een stappenplan dat gebaseerd is op de CBO-richtlijn

Nadere informatie

Leidraad beoordelingen behandelingen tot verzekerde pakket door Kenniscentrum GGZ van Zorgverzekeraars Nederland

Leidraad beoordelingen behandelingen tot verzekerde pakket door Kenniscentrum GGZ van Zorgverzekeraars Nederland Leidraad beoordelingen behandelingen tot verzekerde pakket door Kenniscentrum GGZ van Zorgverzekeraars Nederland Mei 2014 Aanleiding Het CVZ beschrijft in het Rapport geneeskundige GGZ deel 2 de begrenzing

Nadere informatie

Stichting VHAN. Reglement Wetenschapscommissie

Stichting VHAN. Reglement Wetenschapscommissie Stichting VHAN Reglement Wetenschapscommissie Aangepaste versie januari 2015 Inhoudsopgave 1. Begripsbepalingen 2. Taakopdracht 3. Samenstelling commissie, benoeming en zittingsduur 4. Werkwijze en besluitvorming

Nadere informatie

Richtlijn Vroeg en/of small voor gestational age (SGA) geboren kinderen (2013)

Richtlijn Vroeg en/of small voor gestational age (SGA) geboren kinderen (2013) Richtlijn Vroeg en/of small voor gestational age (SGA) geboren kinderen (2013) Totstandkoming Richtlijn Werkwijze Samenstelling van de kerngroep en de werkgroep Bij de ontwikkeling van de richtlijn is

Nadere informatie

Lectoraat Acute Intensieve Zorg

Lectoraat Acute Intensieve Zorg Dr. Lilian Vloet (projectleider) Marijke Noome MSc (onderzoeker en verpleegkundige) Drs. Boukje Dijkstra (onderzoeker en IC-verpleegkundige) Lectoraat Acute Intensieve Zorg Inhoud Aanleiding project End-of-life

Nadere informatie

18 november 2014 Verpleegkundigen & Verzorgenden Nederland

18 november 2014 Verpleegkundigen & Verzorgenden Nederland Orale Mucositis herziening Richtlijn Arno Mank, RN PhD Onderzoeksverpleegkundige Oncologie/Hematologie AMC, Amsterdam Email vorige E-mail week eind vorige week Richtlijnencyclus 2007 2014 Doelstelling

Nadere informatie

Zoeken naar evidence

Zoeken naar evidence Zoeken naar evidence Faridi van Etten-Jamaludin Clinical librarian Medische Bibliotheek AMC 2 december 2008 Evidence Based Practice? Bij EBP worden klinische beslissingen genomen op basis van het best

Nadere informatie

Cliëntenparticipatie bij het ontwikkelen van kwaliteitsinstrumenten in de zorg

Cliëntenparticipatie bij het ontwikkelen van kwaliteitsinstrumenten in de zorg Cliëntenparticipatie in de zorg VOLLEDIGE Definitiekaart VOLLEDIGE Argumentenkaart VOLLEDIGE Optiekaart Definitiekaart Cliëntenparticipatie Wat is in de zorg en wat zijn de doelen hiervan? Deze kaart biedt

Nadere informatie

Systematische review naar effectieve interventies ter preventie van kindermishandeling.

Systematische review naar effectieve interventies ter preventie van kindermishandeling. Rapport Systematische review naar effectieve interventies ter preventie van kindermishandeling. Auteurs: F.J.M. van Leerdam 1 K. Kooijman 2 F. Öry 1 M. Landweer 3 1: TNO Preventie en Gezondheid Postbus

Nadere informatie

Formulier voor het beoordelen van de kwaliteit van een artikel over een diagnostische test of screeningsinstrument.

Formulier voor het beoordelen van de kwaliteit van een artikel over een diagnostische test of screeningsinstrument. Formulier voor het beoordelen van de kwaliteit van een artikel over een diagnostische test of screeningsinstrument. Behorend bij: Evidence-based logopedie, hoofdstuk 3. Toelichting bij de criteria voor

Nadere informatie

De 7 stappen van een CAT

De 7 stappen van een CAT De 7 stappen van een CAT Patiënt (praktijk) Vertaalslag (expert) Wetenschap (literatuur) 1 klinisch scenario trefwoorden 2 klinische vraag 3 literatuur search 4 kritisch beoordelen artikel 7 bottom line

Nadere informatie

Kennisbank richtlijnontwikkeling. Tool Projectmanagement. 1. Inleiding. Ondersteunende materialen bij het ontwikkelen van richtlijnen.

Kennisbank richtlijnontwikkeling. Tool Projectmanagement. 1. Inleiding. Ondersteunende materialen bij het ontwikkelen van richtlijnen. Kennisbank richtlijnontwikkeling Ondersteunende materialen bij het ontwikkelen van richtlijnen Tool Projectmanagement Inhoud 1. Inleiding 2. Doel van deze tool 3. Voorbereidingsfase 3.1. Uitgangspunt Richtlijn

Nadere informatie

Samenvatting Beleidsplan Kwaliteit 2015-2017

Samenvatting Beleidsplan Kwaliteit 2015-2017 Samenvatting Beleidsplan Kwaliteit 2015-2017 Inleiding De Nederlandse Vereniging voor Urologie (NVU) heeft als doel kwaliteitsverbetering te bewerkstelligen bij iedere uroloog ten gunste van iedere patiënt.

Nadere informatie

Standard Operating Procedure

Standard Operating Procedure Standard Operating Procedure STZ SOP: O3 Ontwikkelen, implementeren en beheren van SOP s Distributielijst : STZ Datum : 15-10-2012 Revisiedatum : 15-10-2013 Veranderingen ten opzichte van eerdere versies

Nadere informatie

Beschrijving DCTF Werkgroep Workflow

Beschrijving DCTF Werkgroep Workflow Beschrijving DCTF Werkgroep Workflow Fase 1: Identificatie en selectie van een issue waarvoor mogelijk een werkgroep dient te worden opgericht 1. Het DB zet een portfolio management op ten aanzien van

Nadere informatie

Ontwikkeling, herziening, beheer en toegankelijkheid protocollen verloskunde in verzorgingsgebied RCU / GCMN

Ontwikkeling, herziening, beheer en toegankelijkheid protocollen verloskunde in verzorgingsgebied RCU / GCMN Ontwikkeling, herziening, beheer en toegankelijkheid protocollen verloskunde in verzorgingsgebied RCU / GCMN November 2013 1. Inleiding Binnen de VSK wordt gewerkt met regionale en landelijke protocollen.

Nadere informatie

NVKC REGLEMENT: ONTWIKKELING, HERZIENING EN AUTORISATIE VAN RICHTLIJNEN

NVKC REGLEMENT: ONTWIKKELING, HERZIENING EN AUTORISATIE VAN RICHTLIJNEN NVKC REGLEMENT: ONTWIKKELING, HERZIENING EN AUTORISATIE VAN RICHTLIJNEN Commissie Richtlijnen NVKC VERSIE 2 Maart 2015 Inhoudsopgave Voorwoord bij versie 2... 4 Algemeen... 5 Literatuur... 5 Procedure

Nadere informatie

Werkwijze Praktijktest

Werkwijze Praktijktest Januari 2016 Netwerk Kwaliteitsontwikkeling GGz Postbus 20062 3502 LB UTRECHT T: 030 282 33 02 E: secretariaat@kwaliteitsontwikkelingggz.nl Inhoud 1 Toelichting... 2 2 Werkwijze... 3 Bijlage 1. Voorbeeld

Nadere informatie

Brochure Richtlijnen. Namens Commissie Richtlijnen. W.X.M. Faber S.R. van Manen N.H.J. van Veen

Brochure Richtlijnen. Namens Commissie Richtlijnen. W.X.M. Faber S.R. van Manen N.H.J. van Veen Brochure Richtlijnen Namens Commissie Richtlijnen W.X.M. Faber S.R. van Manen N.H.J. van Veen Update: januari 2013 Inhoud 1. Inleiding ----------------------------------------------------------------------------------------------------

Nadere informatie

Handvat voor het opstellen van regioprotocollen

Handvat voor het opstellen van regioprotocollen Handvat voor het opstellen van regioprotocollen 1 Inhoud Definities... 3 Inleiding... 4 Opdracht voor werkgroep... 4 Doel van regioprotocol... 4 Eindproducten... 4 *Flowchart... 4 Praktische afspraken

Nadere informatie

1. Hoe stap ik het (her)indicatiegesprek in bij een cliënt met een gerichte PGB-vraag?

1. Hoe stap ik het (her)indicatiegesprek in bij een cliënt met een gerichte PGB-vraag? IK KRIJG DE VRAAG OM EEN PGB TE INDICEREN, WAT DOE IK? 1. Hoe stap ik het (her)indicatiegesprek in bij een cliënt met een gerichte PGB-vraag? Als verpleegkundige kom je nooit bij een cliënt om een PGB

Nadere informatie

NOTA KWALITEITSINDICATOREN

NOTA KWALITEITSINDICATOREN NOTA KWALITEITSINDICATOREN Versie 1.0 Datum Goedkeuring 01-11-2004 Methodiek Consensus based Discipline Verantwoording NVOG Doelstelling Het doel van deze nota is het vaststellen van de beleidsvisie van

Nadere informatie

Addendum ondersteuning Kwaliteitsinstituut. bij Programma Kwaliteit van Zorg: Versnellen, verbreden, vernieuwen

Addendum ondersteuning Kwaliteitsinstituut. bij Programma Kwaliteit van Zorg: Versnellen, verbreden, vernieuwen Addendum ondersteuning Kwaliteitsinstituut bij Programma Kwaliteit van Zorg: Versnellen, verbreden, vernieuwen December 2012 1. Inleiding In de algemene programmatekst Kwaliteit van Zorg zijn drie programmalijnen

Nadere informatie

Toezicht op de toegankelijkheid en kwaliteit van de veteranenzorg met behulp van de CQ-index

Toezicht op de toegankelijkheid en kwaliteit van de veteranenzorg met behulp van de CQ-index 110309.08/03 Toezicht op de toegankelijkheid en kwaliteit van de veteranenzorg met behulp van de CQ-index Inleiding In oktober 2007 is het Landelijk Zorgsysteem Veteranen (LZV) van start gegaan. Het LZV

Nadere informatie

Samenvatting. Inleiding

Samenvatting. Inleiding Inleiding Overgewicht en obesitas bij kinderen is een serieus volksgezondheidsprobleem. Het wordt veroorzaakt door een complex geheel van onderling samenhangende persoonlijke, sociale en omgevingsfactoren.

Nadere informatie

Wereldstemdag, Uden Evidence-based handelen: richtlijnen of niet? 16 april 2015. (c) Hanneke Kalf 1. Evidence-based handelen: richtlijnen of niet?

Wereldstemdag, Uden Evidence-based handelen: richtlijnen of niet? 16 april 2015. (c) Hanneke Kalf 1. Evidence-based handelen: richtlijnen of niet? Evidence-based handelen: richtlijnen of niet? Handout: downloadbaar via http://www.hannekekalf.nl/ebp @hannekekalf dr. Hanneke Kalf hanneke.kalf@radboudumc.nl www.hannekekalf.nl @hannekekalf Afdeling Revalidatie:

Nadere informatie

Wereldstemdag, Uden Evidence-based handelen: richtlijnen of niet? 16 april 2015. (c) Hanneke Kalf 1. Evidence-based handelen: richtlijnen of niet?

Wereldstemdag, Uden Evidence-based handelen: richtlijnen of niet? 16 april 2015. (c) Hanneke Kalf 1. Evidence-based handelen: richtlijnen of niet? Evidence-based handelen: richtlijnen of niet? Handout: downloadbaar via http://www.hannekekalf.nl/ebp @hannekekalf dr. Hanneke Kalf hanneke.kalf@radboudumc.nl www.hannekekalf.nl @hannekekalf Afdeling Revalidatie:

Nadere informatie

Chapter 9 Samenvatting CHAPTER 9. Samenvatting

Chapter 9 Samenvatting CHAPTER 9. Samenvatting Chapter 9 Samenvatting CHAPTER 9 Samenvatting 155 Chapter 9 Samenvatting SAMENVATTING Richtlijnen en protocollen worden ontwikkeld om de variatie van professioneel handelen te reduceren, om kwaliteit van

Nadere informatie

Richtlijn Vroeg en/of small voor gestational age (SGA) geboren kinderen (2013)

Richtlijn Vroeg en/of small voor gestational age (SGA) geboren kinderen (2013) Richtlijn Vroeg en/of small voor gestational age (SGA) geboren kinderen (2013) Verantwoording Zoekstrategie Methode Bij het uitwerken van de inhoud van de richtlijn en het beantwoorden van de uitgangsvragen

Nadere informatie

Verklarende woordenlijst

Verklarende woordenlijst Verklarende woordenlijst bij toetsingskader voor instellingen waar mensen verblijven die niet thuis kunnen wonen Utrecht, maart 2017 Behandeling Handelingen en interventies van medische, gedragswetenschappelijke

Nadere informatie

ONTWIKKELING VAN MEDISCH SPECIALISTISCHE RICHTLIJNEN

ONTWIKKELING VAN MEDISCH SPECIALISTISCHE RICHTLIJNEN ONTWIKKELING VAN MEDISCH SPECIALISTISCHE RICHTLIJNEN STAPPENPLAN www.kennisinstituut.nl secretariaat@kennisinstituut.nl (030) 28 23 680 INHOUD 3 INHOUD INLEIDING FASE 1 VOORBEREIDING STAP 1 Samenstellen

Nadere informatie

Helpt het hulpmiddel?

Helpt het hulpmiddel? Helpt het hulpmiddel? Het belang van meten Zuyd, Lectoraat Autonomie en Participatie Faculteit Gezondheidszorg Dr. Ruth Dalemans, Prof. Sandra Beurskens 08-10-13 Doelstellingen van deze presentatie Inzicht

Nadere informatie

Zorgvraag/aandoening(en) waarop de kwaliteitsstandaard betrekking heeft:

Zorgvraag/aandoening(en) waarop de kwaliteitsstandaard betrekking heeft: Aanbiedingsformulier Op grond van dit aanbiedingsformulier heeft Zorginstituut Nederland getoetst of de kwaliteitsstandaard voldoet aan de criteria uit het Toetsingskader. Dit document speelt een essentiële

Nadere informatie

Blauwdruk patiëntenparticipatie in richtlijnontwikkeling Leidraad voor richtlijnmakers

Blauwdruk patiëntenparticipatie in richtlijnontwikkeling Leidraad voor richtlijnmakers Blauwdruk patiëntenparticipatie in richtlijnontwikkeling Leidraad voor richtlijnmakers Ontwikkeld door: Kwaliteitsinstituut voor de Gezondheidszorg CBO Nederlandse Patiënten Consumenten Federatie (NPCF)

Nadere informatie

Uitwerking NHG-Standpunt. Zorg voor patiënten met diabetes mellitus type 2

Uitwerking NHG-Standpunt. Zorg voor patiënten met diabetes mellitus type 2 Dit standpunt is vastgesteld in de Algemene Ledenvergadering van 12 mei 2005. Uitwerking NHG-Standpunt Zorg voor patiënten met een veelvoorkomende chronische aandoening in de eerste lijn voor de Zorg voor

Nadere informatie

Kwaliteitsindicatoren in verband met de preventie, diagnostiek en behandeling van hyperbilirubinemie bij de pasgeborene, geboren na een

Kwaliteitsindicatoren in verband met de preventie, diagnostiek en behandeling van hyperbilirubinemie bij de pasgeborene, geboren na een Kwaliteitsindicatoren in verband met de preventie, diagnostiek en behandeling van hyperbilirubinemie bij de pasgeborene, geboren na een zwangerschapsduur van meer dan 35 weken. CBO, oktober 2008 1 Inhoudsopgave

Nadere informatie

De kaderstellende rol van de raad bij complexe projecten

De kaderstellende rol van de raad bij complexe projecten De kaderstellende rol van de raad bij complexe projecten Basisschool Aan de Bron en sporthal op het voormalige WML-terrein Onderzoeksopzet Rekenkamer Weert 16 december 2007 Inhoudsopgave 1. Achtergrond

Nadere informatie

GENERIEK PROCEDUREBOEK

GENERIEK PROCEDUREBOEK GENERIEK PROCEDUREBOEK INLEIDING In 2011 heeft de Adviescommissie Richtlijnen het document 'Medisch Specialistische Richtlijnen 2.0' gepubliceerd namens de Orde van Medisch Specialisten en alle 29 wetenschappelijke

Nadere informatie

GENERIEK PROCEDUREBOEK

GENERIEK PROCEDUREBOEK GENERIEK PROCEDUREBOEK INLEIDING In 2011 heeft de adviescommissie richtlijnen het document 'Medisch Specialistische Richtlijnen 2.0' gepubliceerd namens de Orde van Medisch Specialisten en alle 29 wetenschappelijke

Nadere informatie

Terugkomdag Richtlijnontwikkeling

Terugkomdag Richtlijnontwikkeling Terugkomdag Richtlijnontwikkeling Martine Versluijs, PGOsupport Ilse Raats, CBO 5 maart 2015 Programma 10.00 Afgeleide producten van richtlijnen Patiëntenversies Keuzehulpen en gedeelde besluitvorming

Nadere informatie

Hierbij zend ik u de antwoorden op de vragen van het Kamerlid Arib (PvdA) over het nut van de griepprik (2011Z20885).

Hierbij zend ik u de antwoorden op de vragen van het Kamerlid Arib (PvdA) over het nut van de griepprik (2011Z20885). > Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Parnassusplein 5 2511 VX DEN HAAG T 070 30 79 11 F 070 30

Nadere informatie

Overwegingen voor deelname aan netwerk / samenwerking

Overwegingen voor deelname aan netwerk / samenwerking Overwegingen voor deelname aan netwerk / samenwerking Mede als gevolg van hervormingen en kostenbesparingen in de zorg ontstaan in toenemende mate mono- en multidisciplinaire netwerken en samenwerkingsverbanden.

Nadere informatie

Geen Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met. Baxter bedrijven Sponsoring of onderzoeksgeld. n.v.t.

Geen Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met. Baxter bedrijven Sponsoring of onderzoeksgeld. n.v.t. Esther Euser Disclosure belangen spreker (potentiële) Belangenverstrengeling Geen Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met Baxter bedrijven Sponsoring of onderzoeksgeld n.v.t. Honorarium of andere

Nadere informatie

NVIC Richtlijnen 2.0. Een revisie en update van de procedure richtlijnontwikkeling namens de commissie Richtlijnontwikkeling van de NVIC

NVIC Richtlijnen 2.0. Een revisie en update van de procedure richtlijnontwikkeling namens de commissie Richtlijnontwikkeling van de NVIC NVIC Richtlijnen 2.0 Een revisie en update van de procedure richtlijnontwikkeling namens de commissie Richtlijnontwikkeling van de NVIC Definitieve versie vastgesteld op 7 november 2016 na laatste aanpassingen

Nadere informatie

kenmerk Error! Bookmark not defined. datum pagina 1/5

kenmerk Error! Bookmark not defined. datum pagina 1/5 kenmerk Error! Bookmark not defined. datum 2014-12-04 pagina 1/5 (Concept) projectvoorstel Brandveiligheid van gebouwen Brandmeldinstallaties Systeem- en kwaliteitseisen en projectierichtlijnen HERZIENING

Nadere informatie

Summery. Effectiviteit van een interventieprogramma op arm-, schouder- en nekklachten bij beeldschermwerkers

Summery. Effectiviteit van een interventieprogramma op arm-, schouder- en nekklachten bij beeldschermwerkers ummery amenvatting Effectiviteit van een interventieprogramma op arm-, schouder- en nekklachten bij beeldschermwerkers 207 Algemene introductie Werkgerelateerde arm-, schouder- en nekklachten zijn al eeuwen

Nadere informatie

Kennisbank richtlijnontwikkeling. Tool Organisatie en samenwerking bij multidisciplinaire richtlijnontwikkeling

Kennisbank richtlijnontwikkeling. Tool Organisatie en samenwerking bij multidisciplinaire richtlijnontwikkeling Page 1 of 7 Kennisbank richtlijnontwikkeling Ondersteunende materialen bij het ontwikkelen van richtlijnen Tool Organisatie en samenwerking bij multidisciplinaire richtlijnontwikkeling Inhoud 1. Inleiding

Nadere informatie

MANAGEMENTVAARDIGHEDEN / 11

MANAGEMENTVAARDIGHEDEN / 11 MANAGEMENTVAARDIGHEDEN / 11 Raymond Reinhardt 3R Business Development raymond.reinhardt@3r-bdc.com 3R Doelen van deze module M Deze module gaat over: G het verband kunnen leggen tussen effectiviteit, creativiteit

Nadere informatie

Samenvatting. Adviesaanvraag

Samenvatting. Adviesaanvraag Samenvatting Adviesaanvraag De afgelopen decennia is de omvang en het maatschappelijk belang van toezicht op de gezondheidszorg gegroeid. De introductie van marktwerking, de privatisering en de toenemende

Nadere informatie

INBRENG VAN HET PATIËNTENPERSPECTIEF BIJ HET OPSTELLEN VAN WETENSCHAPSAGENDA S - ERVARINGEN VAN [AANDOENING]PATIENTEN

INBRENG VAN HET PATIËNTENPERSPECTIEF BIJ HET OPSTELLEN VAN WETENSCHAPSAGENDA S - ERVARINGEN VAN [AANDOENING]PATIENTEN INBRENG VAN HET PATIËNTENPERSPECTIEF BIJ HET OPSTELLEN VAN WETENSCHAPSAGENDA S - ERVARINGEN VAN [AANDOENING]PATIENTEN RAPPORT VAN ACHTERBANRAADPLEGING [NAAM PATIËNTENORGANISATIE] Versie 1 Inhoudsopgave

Nadere informatie

op zoek naar good practices

op zoek naar good practices Werken met psychische klachten op zoek naar good practices Presentatie Congres Mensenwerk 9 februari 2015 Philip de Jong en Femke Reijenga Agenda 1. Het onderzoek 2. De bevindingen 3. De betekenis 4. Discussie

Nadere informatie

Rekenkamercommissie Wijdemeren

Rekenkamercommissie Wijdemeren Rekenkamercommissie Wijdemeren Protocol voor het uitvoeren van onderzoek 1. Opstellen onderzoeksopdracht De in het werkprogramma beschreven onderzoeksonderwerpen worden verder uitgewerkt in de vorm van

Nadere informatie

Richtlijnontwikkeling Een praktische handleiding voor patiëntenvertegenwoordigers. Ontwikkeld door CBO en PGOsupport

Richtlijnontwikkeling Een praktische handleiding voor patiëntenvertegenwoordigers. Ontwikkeld door CBO en PGOsupport Richtlijnontwikkeling Een praktische handleiding voor patiëntenvertegenwoordigers Ontwikkeld door CBO en PGOsupport Versie juni 2014 Colofon CBO Het CBO houdt zich bezig met de organisatorische aspecten

Nadere informatie

Reglement Wetenschapscommissie Medisch Centrum Haaglanden

Reglement Wetenschapscommissie Medisch Centrum Haaglanden Reglement Wetenschapscommissie Medisch Centrum Haaglanden 1 Inhoudsopgave 1. Begripsbepalingen 2. Taakopdracht 3. Samenstelling commissie, benoeming en zittingduur 4. Werkwijze en besluitvorming 5. Taken

Nadere informatie

Richtlijn ondervoeding bij patiënten met kanker

Richtlijn ondervoeding bij patiënten met kanker Richtlijn ondervoeding bij patiënten met kanker Jolanda Chua-Hendriks Wat is evidence-based? Niet: volledig of uitsluitend gebaseerd op evidence (wetenschappelijk bewijs) Wel: ontwikkeld volgens (5 stappen)

Nadere informatie

Critical Appraisal of a Topic De 7 stappen van de CAT Bachelor geneeskunde 3de jaar AWV

Critical Appraisal of a Topic De 7 stappen van de CAT Bachelor geneeskunde 3de jaar AWV Critical Appraisal of a Topic De 7 stappen van de CAT Bachelor geneeskunde 3de jaar AWV Arno Roest en Saskia Le Cessie CAT-project@lumc.nl Evidence based medicine (EBM) (Patho)fysiologie: Klachten, ziekte,

Nadere informatie

Redacteur. Context. Doel

Redacteur. Context. Doel Redacteur Doel (Doen) uitvoeren van redactionele werkzaamheden voor de totstandkoming van diverse in- en/of externe publicaties, alsmede het bewaken van de kwaliteit van de publicaties, conform de vastgelegde

Nadere informatie

Aanbiedingsformulier ZINL

Aanbiedingsformulier ZINL Aanbiedingsformulier ZINL 1. Naam van de kwaliteitsstandaard: KNMG_MR-PMO_A4-Digi 28 juni 2013 Kernaanbevelingen 2. Zorgvraag/aandoening(en) waarop de kwaliteitsstandaard betrekking heeft: Preventief medisch

Nadere informatie

L 120/20 Publicatieblad van de Europese Unie 7.5.2008 AANBEVELINGEN COMMISSIE

L 120/20 Publicatieblad van de Europese Unie 7.5.2008 AANBEVELINGEN COMMISSIE L 120/20 Publicatieblad van de Europese Unie 7.5.2008 AANBEVELINGEN COMMISSIE AANBEVELING VAN DE COMMISSIE van 6 mei 2008 inzake de externe kwaliteitsborging voor wettelijke auditors en auditkantoren die

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting De levensverwachting van mensen met een ernstige psychiatrische aandoening (EPA) is gemiddeld 13-30 jaar korter dan die van de algemene bevolking. Onnatuurlijke doodsoorzaken zoals

Nadere informatie

Kwaliteitssysteem datamanagement. Meetbaar Beter

Kwaliteitssysteem datamanagement. Meetbaar Beter Kwaliteitssysteem datamanagement Meetbaar Beter Datum: 20 juli 2017 Versie : 0.10 Kwaliteitssysteem Meetbaar Beter versie 0.10.docx Pagina 1 van 8 Voorwoord Het aantal centra dat is aangesloten bij Meetbaar

Nadere informatie

Hoe kan worden gegarandeerd dat mensen met osteoartritis en reumatoïde artritis overal in Europa optimale zorg krijgen: aanbevelingen van EUMUSC.

Hoe kan worden gegarandeerd dat mensen met osteoartritis en reumatoïde artritis overal in Europa optimale zorg krijgen: aanbevelingen van EUMUSC. Hoe kan worden gegarandeerd dat mensen met osteoartritis en reumatoïde artritis overal in Europa optimale zorg krijgen: van EUMUSC.NET In partnerverband met EULAR en 22 centra in Europa - Met steun van

Nadere informatie

Partijen betrokken bij het ontwikkelen of onderhouden van deze kwaliteitsstandaard zijn: NVK, NVvP, VKGN, NIP, NPCF, ZN

Partijen betrokken bij het ontwikkelen of onderhouden van deze kwaliteitsstandaard zijn: NVK, NVvP, VKGN, NIP, NPCF, ZN Aanbiedingsformulier Op grond van dit aanbiedingsformulier heeft Zorginstituut Nederland getoetst of de kwaliteitsstandaard voldoet aan de criteria uit het Toetsingskader. Dit document speelt een essentiële

Nadere informatie

Ontwikkeling van een beweegnorm voor ouderen in verpleeg- en verzorgingshuizen

Ontwikkeling van een beweegnorm voor ouderen in verpleeg- en verzorgingshuizen TNO-rapport KvL/B&G 2008.046 Ontwikkeling van een beweegnorm voor ouderen in verpleeg- en verzorgingshuizen Preventie en Zorg Wassenaarseweg 56 Postbus 2215 2301 CE Leiden www.tno.nl T +31 71 518 18 18

Nadere informatie

REGLEMENT EN WERKWIJZE COMMISSIE NORMSTELLING ERKENNINGSREGELING GOEDE DOELEN 30 januari 2017

REGLEMENT EN WERKWIJZE COMMISSIE NORMSTELLING ERKENNINGSREGELING GOEDE DOELEN 30 januari 2017 REGLEMENT EN WERKWIJZE COMMISSIE NORMSTELLING ERKENNINGSREGELING GOEDE DOELEN 30 januari 07 Artikel De Commissie Normstelling Erkenningsregeling Goede Doelen a. De Commissie Normstelling is verantwoordelijk

Nadere informatie

Convenant Eenvormige Toetsing Gezondheidsonderzoek vanuit het Parelsnoer Instituut

Convenant Eenvormige Toetsing Gezondheidsonderzoek vanuit het Parelsnoer Instituut Convenant Eenvormige Toetsing Gezondheidsonderzoek De ondergetekenden: 1. Academisch Medisch Centrum Amsterdam... gevestigd aan... te..., vertegenwoordigd door... (hierna te noemen...) en 2...., gevestigd

Nadere informatie

'Integrale zorg voor mensen met een licht verstandelijke beperking en problematisch middelengebruik'

'Integrale zorg voor mensen met een licht verstandelijke beperking en problematisch middelengebruik' 'Integrale zorg voor mensen met een licht verstandelijke beperking en problematisch middelengebruik' Toelichting en handreiking bij het Auditinstrument Het verbeterproject LVB & Verslaving Het Trimbos-instituut

Nadere informatie

Erkenningscommissie Interventies Beoordelingsformulier. Eindoordeel van de erkenningscommissie over de interventie

Erkenningscommissie Interventies Beoordelingsformulier. Eindoordeel van de erkenningscommissie over de interventie Interventie: Families First Deelcommissie: 1 Erkenningscommissie Interventies Beoordelingsformulier Datum vergadering: 11 april 2014 Eindoordeel van de erkenningscommissie over de interventie De commissie

Nadere informatie

Functieprofiel: Redacteur Functiecode: 0601

Functieprofiel: Redacteur Functiecode: 0601 Functieprofiel: Redacteur Functiecode: 0601 Doel Uitvoeren van redactionele werkzaamheden voor de totstandkoming van diverse in- en/of externe publicaties, alsmede het bewaken van de kwaliteit van de publicaties,

Nadere informatie

Peer review EBM. Ontwikkeld door WVVK in opdracht van Pro-Q-Kine

Peer review EBM. Ontwikkeld door WVVK in opdracht van Pro-Q-Kine Peer review EBM Inleiding Doelstellingen? Attitude: bereid zijn om evidence based te handelen, om expertise te delen, om evidentie te bespreken Kennis: wat is EBM, wat is evidentie, wat is een richtlijn,

Nadere informatie

Voorwaarden voor vergoeding

Voorwaarden voor vergoeding Voorwaarden voor vergoeding Introductie in de procedures voor de aanvraag van een DBC. Mr. Ron de Graaff 12 maart 2008 Vergoeding medische technologie Extramuraal (Regeling Hulpmiddelen) AWBZ gefinancierde

Nadere informatie

17-5-2014 GEFELICITEERD! Evidence-based logopedie. Evidence-based logopedie: 10 jaar! Taakverdeling. Wat ben jij? @hannekekalf

17-5-2014 GEFELICITEERD! Evidence-based logopedie. Evidence-based logopedie: 10 jaar! Taakverdeling. Wat ben jij? @hannekekalf Evidence-based logopedie - wat is er in 10 jaar veranderd? GEFELICITEERD! Dr. Hanneke Kalf hanneke.kalf@radboudumc.nl www.hannekekalf.nl @hannekekalf 15 mei 2014 @hannekekalf Evidence-based logopedie:

Nadere informatie