Hoe kan de diagnostiek van visueel neglect verbeterd worden?

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Hoe kan de diagnostiek van visueel neglect verbeterd worden?"

Transcriptie

1 Krista Huisman Anne Visser-Meily Anja Eijsackers Tanja Nijboer Helmholz Instituut, Departement Experimentele Psychologie, Universiteit Utrecht Rudolf Magnus Instituut voor Neurowetenschap en Het Kenniscentrum Revalidatiegeneeskunde, Universitair Medisch Centrum en De Hoogstraat Revalidatie, Utrecht De Hoogstraat Revalidatie, Utrecht Helmholz Instituut, Departement Experimentele Psychologie, Universiteit Utrecht Rudolf Magnus Instituut voor Neurowetenschap en Het Kenniscentrum Revalidatiegeneeskunde, Universitair Medisch Centrum en De Hoogstraat Revalidatie, Utrecht Universitair Medisch Centrum, Departement Neurologie, Utrecht Correspondentieadres: Dr. T.C.W. Nijboer Universiteit Utrecht Heidelberglaan cs Utrecht Hoe kan de diagnostiek van visueel neglect verbeterd worden? Samenvatting Met het huidige neuropsychologisch onderzoek (npo) worden niet alle mensen met neglect als zodanig gediagnosticeerd. Dit betekent dat er patiënten zijn die wellicht problemen hebben bij dagelijkse handelingen als gevolg van neglect, maar hier niet voor behandeld worden. In dit artikel wordt een aantal suggesties gedaan hoe het npo zodanig aangepast kan worden dat neglect beter en bij meer mensen vastgesteld kan worden. Verschillende dissociaties zijn inmiddels bekend, waaronder regio-specifiek neglect (neglect voor nabije ruimte versus verre ruimte) en neglect dat alleen in activiteiten in het dagelijks leven te objectiveren valt. 134 Achtergrond Elk jaar krijgen ongeveer mensen in Nederland een eerste cerebrovasculair accident (cva)( Zeker zeventig procent van deze mensen moet na het cva leren omgaan met blijvende cognitieve, emotionele en/of gedragsproblemen (Gerritsen e.a., 2002; Nys, e.a., 2005). Een van de veelvoorkomende stoornissen na een cva is neglect. Schattingen van het voorkomen van neglect na een cva lopen uiteen van 12 tot 82% bij mensen met rechterhemisfeerschade, en 0 tot 76% bij mensen met linkerhemisfeerschade (Van Kessel e.a., 2010), afhankelijk van de tijd die tussen de

2 Hoe kan de diagnostiek van visueel neglect verbeterd worden? 135 beroerte en het (neuropsychologisch) onderzoek zit (Bowen e.a., 1999). Neglect wordt vaak omschreven als een onvermogen om aandacht te geven aan, of te reageren op stimuli aan de zijde van de ruimte tegenovergesteld aan die van de locatie van de hersenbeschadiging (Farnè e.a., 2004; Bouwens & Van Heugten, 2005). In ernstige gevallen kan het zijn dat het eigen gezicht maar half wordt opgemaakt of geschoren, bij het opstaan vergeten wordt dat één ledemaat nog in bed ligt, of dat kamers aan één kant van een gang niet gevonden worden. Spontaan neurologisch herstel van neglect vindt in de eerste twaalf weken na de beroerte plaats, waarna verbetering stagneert (Nijboer e.a., in press). Patiënten met neglect zijn over het algemeen zowel cognitief als fysiek ernstiger aangedaan en verblijven na hun beroerte langer in het ziekenhuis dan patiënten zonder neglect (Buxbaum e.a., 2004), bovendien wordt revalidatie belemmerd door neglect (Katz e.a., 1999; Nys, e.a., 2005). Goede diagnostiek in een vroeg stadium is dus van groot belang. Een van de manieren om tot een diagnose van neglect te komen is het neuropsychologisch onderzoek (npo). Hierin zitten vaak standaard een of meerdere taken om neglect te objectiveren. Er bestaan verschillende taken, die grotendeels hetzelfde doel hebben: het in kaart brengen van een asymmetrie betreffende waarneming van de linker- en rechterzijde van de ruimte. Wegstreeptaken (zoals de Star Cancellation Test (zie Figuur 1) en de Letter Cancellation Taak (Wilson e.a., 1987)), waarin de patiënt gevraagd wordt om bepaalde doelen (kleine sterren) weg te strepen tussen afleiders (grote sterren en letters in de Star Cancellation Test), zijn hier een voorbeeld van. Daarnaast zijn er natekentaken, waarbij aan patiënten gevraagd wordt om abstracte (bijvoorbeeld driehoeken, vierkanten) of concretere figuren (bijvoorbeeld een ster of een bloem) na te tekenen of juist figuren te tekenen uit het geheugen (bijvoorbeeld een klok of een mens). Ook in deze figuren kan een asymmetrie gevonden worden tussen de linker- en rechterzijde. Bij milde vormen van neglect kan het zijn dat een deel van een tekening aan de linkerkant niet volledig wordt getekend, maar bij ernstiger neglect kan zelfs een hele figuur aan de linkerzijde worden weggelaten. a b FIGUUR 1 Werkwijze op de Star Cancellation Test van twee patiënten met respectievelijk ernstig en mild neglect. De taak is afgenomen met behulp van de computer. De lijnen geven van S (start) tot E (einde) de volgorde aan waarin de patiënt de sterren heeft aangeklikt. a. Patiënt met ernstig linkszijdig visueel neglect, laat een typisch neglectpatroon zien op de Star Cancellation Test; er wordt in het rechterveld begonnen, ongestructureerd gewerkt en er worden in totaal 26 sterren gemist van de 54, waarvan 22 aan de linker- en vier aan de rechterzijde. (Bij deze patiënt zijn de twee kleine sterren midden onder als voorbeeld items gebruikt.) b. Patiënt met mild linkszijdig visueel neglect. Er wordt een minder typisch neglectpatroon gezien. De werkwijze wordt niet helmaal volgehouden tot het eind, waardoor toch een paar sterren gemist worden. Er worden in totaal vier sterren gemist van de 54, alle aan de linkerkant.

3 Krista Huisman / Anne Visser-Meily / Anja Eijsackers / Tanja Nijboer 136 Verbetering van diagnostisch onderzoek naar neglect In de praktijk wordt meestal de diagnose neglect gesteld op basis van het npo, al dan niet aangevuld met gedragsobservaties, maar is dit altijd voldoende sensitief? Hebben patiënten die geen afwijkingen laten zien op neglecttaken ook daadwerkelijk geen neglect? Verpleegkundigen en behandelaars observeren in het dagelijks leven en bij oefensituaties soms wel neglect, terwijl de diagnose neglect niet gesteld kan worden op basis van neuropsychologisch onderzoek. Het lijkt dus dat bij sommige patiënten neglect zich voornamelijk uit in activiteiten in dagelijks leven, maar niet op een standaard neuropsychologisch onderzoek. De afstand waarop een npo wordt afgenomen (plusminus 30 cm), kan een eerste verklaring zijn voor de discrepantie tussen npo en observaties in activiteiten in het dagelijks leven. De meeste npo-taken zijn pen-en-papiertaken die voor de patiënten op tafel worden voorgelegd; het dagelijks leven speelt zich voor een groot deel echter af in de ver(de) re ruimte. Ruimte wordt over het algemeen niet gezien als een geheel, maar bestaat uit verschillende regio s. Twee belangrijke regio s kunnen worden onderscheiden, namelijk de ruimte onder armlengte, ook wel genoemd peripersoonlijke of nabije ruimte en de ruimte buiten armlengte, ook wel genoemd extrapersoonlijke of verre ruimte (Brain, 1941; Previc, 1998; Cowey e.a., 1999). Bij neglectpatiënten is gevonden dat er een verschil bestaat in prestaties in de twee regio s; dissociaties zijn gevonden voor neglect in nabije en verre ruimte (Cowey e.a., 1999; Aimola e.a., 2012; Van der Stoep e.a., in revisie). In Figuur 2 is een voorbeeld gegeven van verschil in prestatie op een wegstreeptaak die werd afgenomen op de twee afstanden. In een recente studie bij 110 cva-patiënten werd, afhankelijk van de afstand (30 cm versus 120 cm) waarop een neglecttest werd afgenomen en de taak die werd afgenomen (Star Cancellation Test, Line Bisection Taak, Letter Cancellation Taak), gevonden dat 26 tot 47% van de 49 neglectpatiënten neglect voor de nabije ruimte had, 23 tot 29% van de patiënten neglect voor de verre ruimte had, en 30 tot 48% van de patiënten neglect op beide afstanden liet zien (Van der Stoep e.a., in revisie). Dergelijke verschillen werden niet gevonden in gezonde controles en cva-patiënten zonder neglect. Dit suggereert dat wanneer alleen in de nabije ruimte (met pen-en-papiertaken) getest wordt, een deel van de neglectpatiënten niet als zodanig gediagnosticeerd zouden worden (Cowey e.a., 1999; Aimola e.a., 2012; Van der Stoep e.a., in revisie). Het is de moeite waard om in de toekomst rekening te houden met verschillende regio s in de ruimte bij het diagnosticeren van neglect, waarbij taken eenvoudig afgenomen kunnen in zowel nabije als in verre ruimte met behulp van een monitor op twee verschillende afstanden (zie Figuur 2). Een tweede belangrijke verklaring kan zijn dat de aard van de taken die nu afgenomen worden tijdens een npo weinig raakvlakken heeft met de dynamische omgeving waarin patiënten zich doorgaans bevinden. Patiënten zitten tijdens het onderzoek in een stimulus-arme omgeving en krijgen vaak onbeperkt de tijd om de taken te voltooien. Hierdoor heeft een patiënt meer tijd om informatie op te merken door bijvoorbeeld compensatiestrategieën toe te passen. Niet zelden gaven patiënten spontaan aan dat er steeds meer sterren bijkomen (in het geval van de Star Cancellation Test) of dat de lijnen ineens langer worden (bij de Line Bisection Taak (Wilson e.a., 1987). Dit kan een aanwijzing zijn dat de informatieverwerking niet op de gebruikelijke wijze verloopt. Daarnaast werd regelmatig geobserveerd door de testleider dat patiënten veel hoofd- en oogbewegingen maakten tijdens taken uit het neglectonderzoek, om zo veel mogelijk overzicht te krijgen.

4 Hoe kan de diagnostiek van visueel neglect verbeterd worden? 137 Opstelling dichtbij 30 cm Beeldscherm Opstelling veraf 120 cm Beeldscherm FIGUUR 2 Er is een verschil in prestatie te zien op de Star Cancellation Test op twee verschillende afstanden (dichtbij en veraf). In de nabije afstand wordt foutloos gewerkt, terwijl in de verre afstand acht sterren aan de linkerkant worden gemist. Alleen patiënten met een ernstige vorm van neglect die met behulp van strategieën niet alle omissies kunnen compenseren én patiënten die zich tijdens of na het revalidatieproces (nog) geen compensatiestrategieën aangeleerd hebben, zullen vooral items aan één zijde missen. Ook gaat bij de huidige manier van testen informatie verloren, omdat de startpositie, de werkwijze en de tijd die nodig is om de taak te voltooien, niet altijd en bij elke taak kan worden geobjectiveerd, terwijl deze wel indicatief kunnen zijn voor neglect; linkszijdige neglectpatiënten starten vaker rechts en laten vaak een asymmetrie zien in werktempo (lager werktempo voor links ten opzichte van rechts), dan de cva-patiënten zonder neglect (zie Figuur 1). Een mogelijke verbetering die hiertoe aan te brengen is in het npo is het gebruik van dynamische computertaken. Bij dynamische computertaken kan gedacht worden aan taken die moeilijker worden naarmate een patiënt beter presteert in tegenstelling tot de meer statische pen-en-papiertests. Dit kan doordat opdrachten elkaar sneller opvolgen wanneer minder fouten worden gemaakt, of langzamer wanneer meer fouten gemaakt worden. Verder kan gedacht worden aan meer of minder afleiders naarmate een prestatie beter of slechter is. Op deze manier is voor elke individuele patiënt een drempel te bepalen op een bepaalde taak; er is dan geen sprake meer van een plafondeffect, wat nu met de huidige statische taken zonder tijdslimiet soms wel het geval is. Ook een taak waarbij stimuli in het ene gezichtsveld worden gebruikt om prestaties in het andere gezichtsveld te beïnvloeden zou een mogelijkheid zijn. Dergelijke taken worden al wel gebruikt in experimenteel onderzoek, zoals de Posner Cueing Taak (Posner e.a., 1980; Posner e.a. 1984).

5 Krista Huisman / Anne Visser-Meily / Anja Eijsackers / Tanja Nijboer 138 Dit is een taak waarbij aangegeven moet worden of een object, bijvoorbeeld een stip, aan de linkerkant of aan de rechterkant van het scherm verscheen. Voorafgaand aan de stip is eerst een cue te zien die in de helft van de gevallen valide is: cue links, stip links, maar in de andere helft van de gevallen invalide is: cue links stip rechts. De cue werkt hier als een soort waarschuwingssignaal, waardoor de aandacht verplaatst. Bij een invalide cue worden de reactietijden langer. Neglect zal mogelijk met dynamische taken eerder of beter opgemerkt kunnen worden. Uit een recent onderzoek is gebleken dat neglectpatiënten die met de standaard neuropsychologische taken geen neglect (meer) lieten zien, op een complexere, dynamische taak duidelijk tekenen van inattentie lieten zien; namelijk, wederom objecten aan de aangedane zijde misten of trager werden in het reageren op deze informatie (Van Kessel, e.a., 2010). Naast het gebruik van dynamische computertaken is het ook waardevol om taken aan de testbatterij toe te voegen die meer verwantschap tonen met adl. Bailey e.a. (2000) bevelen de Baking Tray Taak (btt) (Tham & Tegnér, 1996) aan, of variaties daarop, als een meer ecologisch valide taak. Bij de btt krijgen patiënten de opdracht om vierkantjes van papier gelijkmatig te verdelen over een plaat van 75 bij 100 cm, als waren het koekjes die gelijkmatig verdeeld dienen te worden over een bakplaat. Als normscore wordt een verschil van meer dan 2 tussen de beide kanten van de bakplaat gebruikt, gebaseerd op een gezonde controlegroep. Figuur 3 laat de prestatie van twee patiënten met neglect zien op de btt. a b FIGUUR 3 De prestatie van twee neglectpatiënten op de Baking Tray Taak, waarbij zestien vierkantjes evenredig verdeeld moeten worden over de hele plaat. a. De prestatie van een patiënt met rechtszijdig neglect; de vierkantjes zijn neergelegd aan de linkerzijde. b. De prestatie van een patiënt met linkszijdig neglect; alle vierkantjes zijn geplaatst aan de rechterzijde. Een andere maat die meer ecologisch valide is is de Catherine Bergego Scale (cbs) (Azouvi e.a., 1996). Dit is een observatielijst die door verpleging en/of andere behandelaars ingevuld kan worden. Dit kan, naast het npo, een duidelijk beeld geven over het gedrag en het functioneren van een patiënt in het dagelijks leven. Enkele voorbeelditems zijn: Heeft moeite met aantrekken en dichtmaken van één zijde van een mouw, pantoffel of schoen (of ander kledingstuk), Botst tegen mensen, deurposten of meubels op die zich

6 Hoe kan de diagnostiek van visueel neglect verbeterd worden? 139 aan één zijde van de ruimte bevinden en Heeft moeite om persoonlijke bezittingen in de kamer of badkamer te vinden, indien deze zich aan één zijde bevinden. De interne consistentie van de Nederlandse vertaling van de cbs was excellent (Cronbach s alpha:.92), net als de item-restcorrelaties van de individuele items (correlatie range: ) met uitzondering van een item over het dichtmaken/aantrekken van kleding/schoenen (correlatie:.40) en een item over het richten van de aandacht op geluid (correlatie:.57); deze twee item-restcorrelaties waren adequaat (Ten Brink e.a., in revisie). De gemiddelde totale cbs-score was duidelijk hoger voor patiënten met neglect dan op basis van de Star Cancellation Test (U = 234, p = 0,001) en op basis van de Line Bisection Taak (U = 317, p = 0,024) (Ten Brink e.a., in revisie). Implicaties en conclusie Wanneer neglect gemeten wordt in de klinische praktijk, worden hiervoor doorgaans statische pen-en-papiertaken gebruikt. Wetenschappelijk onderzoek heeft inmiddels echter veel meer inzicht gegeven in neglect en heeft verschillende dissociaties gevonden, waaronder regio-specifiek neglect (neglect voor nabije ruimte versus verre ruimte) en neglect dat alleen in activiteiten in het dagelijks leven te objectiveren valt. In dit artikel is een aantal mogelijke verbeteringen in neglectdiagnostiek beschreven. Wat betreft het regio-specifieke neglect kan eenvoudig het npo uitgebreid worden met tests aangeboden in de verre ruimte. Wat betreft de dissociatie tussen neglect in adl en npo kan het toepassen van dynamische computertaken die zich aanpassen aan het prestatieniveau van de patiënt en het toevoegen van taken die meer lijken op activiteiten in dagelijks leven leiden tot verbetering van diagnostiek. Tot slot zou het toevoegen van een gevalideerde observatielijst, zoals de cbs, tot verbetering van de diagnose van neglect kunnen leiden. Met behulp van genoemde uitbreidingen in de diagnostiek kan neglect beter gesignaleerd en gedifferentieerd worden, wat belangrijk is voor het optimaliseren van de revalidatie en het re-integratietraject van de patiënt. Literatuur Aimola, L., Schindler, I., Simone, A.M. & Venneri, A. (2012). Near and far space neglect: Task sensitivity and anatomical substrates. Neuropsychologia, 50, Azouvi, P., Marchal, F, Samuel, C., Morin, L., Renard, C., Louis-Dreyfus, A., Jokic, C., Wiart, L., Pradat-Diehl, P., Deloche, G. & Bergego, C. (1996). Functional consequences and awareness of unilateral neglect: Study of an evaluation scale. Neuropsychological Rehabilitation, 6, Bailey, M.J., Riddoch, M.J. & Crome, P. (2000). Evaluation of a test battery for hemineglect in elderly stroke patients for use by therapists in clinical practice. Neurorehabilitation, 14, Bouwens, S. & Van Heugten, C. (2005). Visuo-spatieel neglect: Hoe te meten? Een kritisch overzicht van de literatuur. Neuropraxis, 9, Bowen, A., McKenna, K. & Tallis, R.C. (1999). Reasons for variability in the reported rate of occurrence of unilateral spatial neglect after stroke. Cortex, 46, Brain, W.R. (1941). Visual disorientation with special reference to lesions in the right cerebral hemisphere. Brain, 64, Brink, A.F. ten, Nijboer, T.C.W., Van Beekum, L., Van Dijk, J., Peeters, R., Post, M.W.M. & Visser- Meily, J.M.A. (in revisie). De Nederlandse Catherine Bergego schaal: Een bruikbaar en valide instrument in de cva zorg. Buxbaum, L.J., Ferraro, M.K., Veramonti, T., Farnè, A., Whyte, J., Làdavas, E., Frassinetti, F. & Coslett, H.B. (2004). Hemispatial neglect: Subtypes, neuroanatomy, and disability. Neurology, 62, Cowey, A., Small, M. & Ellis, S. (1999). No abrupt

7 Krista Huisman / Anne Visser-Meily / Anja Eijsackers / Tanja Nijboer 140 change in visual hemineglect from near to far space. Neuropsychologica, 37, 1-6. Farnè, A., Buxbaum, L.J., Ferraro, M., Frassinetti, F., Whyte, J., Veramonti, T., Angeli, V., Coslett, H.B. & Làdavas, E. (2004). Patterns of spontaneous recovery of neglect and associated disorders in acute right brain-damaged patients. Journal of neurosurgical Psychiatry, 75, Gerritsen, M., Visser-Keizer, A. & Deelman, B. (2002). cva. Handboek klinische psychologie. Katz, N., Hartman-Maeir, A., Ring, H. & Soroker, N. (1999). Functional disability and rehabilitation outcome in right hemisphere damaged patients with and without unilateral spatial neglect. Archives of physical medicine and rehabilitation, 80, Kessel, M.E. van, Van Nes, I.J.W., Brouwer, W.H., Geurts, A.C.H. & Fasotti, L. (2010). Visuospatial asymmetry and non-spatial attention in subacute stroke patients with and without neglect. Cortex, 46, Nijboer, T.C.W., Kollen, B.J. & Kwakkel, G. (in press). Time course of visuospatial neglect early after stroke: A longitudinal cohort study. Cortex. Nys, G.M.S., Van Zandvoort, M.J.E., De Kort, P.L.M., Jansen, B.P.W., Van der Worp, H.B., Kappelle, L.J. & De Haan, E.H.F. (2005). Domain-specific cognitive recovery after first-ever stroke: A follow-up study of 111 cases. Journal of the International Neuropsychological Society, 11, Posner, M.I., Snyder, C.R. & Davidson, B.J. (1980). Attention and the detection of signals. Journal of Experimental Psychology, 109, Posner, M.I., Walker, J.A., Friedrich, F.J. & Rafal, R.D. (1984). Effects of parietal injury oncovert orienting of attention. Journal of Neuroscience, 4(7), Previc, F.H. (1998). The neuropsychology of 3-D space. Psychological Bulletin, 124, Stoep, N. van der, Visser-Meily, A., Kapelle, L.J., De Kort, P.L.M, Huisman, K.D., Eijsackers, A.L.D., Kouwenhoven, M., Van der Stichel, S. & Nijboer, T.C.W. (in revisie). Exploring near and far regions of space: Distance specific visuospatial neglect after stroke. Tham, K. & Tegnér, R. (1996). The Baking Tray Task: A test of spatial neglect, Neuropsychological Rehabilitation, 6, Wilson, B., Cockburn, J. & Halligan, P. (1987). Behavioural Inattention Test. Suffolk: Thames Valley Test Company.

De Nederlandse Catherine Bergego schaal: een bruikbaar en valide instrument in de CVA-zorg

De Nederlandse Catherine Bergego schaal: een bruikbaar en valide instrument in de CVA-zorg De Nederlandse Catherine Bergego schaal: een bruikbaar en valide instrument in de CVA-zorg Antonia ten Brink, Tanja Nijboer, Lara Van Beekum, Jannet Van Dijk, Renee Peeters, Marcel Post & Johanna Visser

Nadere informatie

Links- versus rechtszijdig neglect

Links- versus rechtszijdig neglect 65 Zoek de verschillen! En vind de overeenkomsten Links- versus rechtszijdig A.F. ten Brink, J.M.A. Visser-Meily, J.H. Verwer, A. Eijsackers, M. Kouwenhoven, T.C.W. Nijboer Neglect komt vaak voor na een

Nadere informatie

Tjamke Strikwerda Lauriane Spreij. Nieuwe mogelijkheden in de cognitieve diagnostiek

Tjamke Strikwerda Lauriane Spreij. Nieuwe mogelijkheden in de cognitieve diagnostiek Tjamke Strikwerda Lauriane Spreij Nieuwe mogelijkheden in de cognitieve diagnostiek Eerlijk zeggen... Wie: is er wel eens zijn sleutels kwijt? komt wel eens te laat op een afspraak? vergeet ondanks een

Nadere informatie

Dynamisch testen. Bruikbaar voor het inschatten van leerbaarheid? Hileen Boosman, Anne Visser-Meily, Caroline van Heugten

Dynamisch testen. Bruikbaar voor het inschatten van leerbaarheid? Hileen Boosman, Anne Visser-Meily, Caroline van Heugten Dynamisch testen. Bruikbaar voor het inschatten van leerbaarheid? Hileen Boosman, Anne Visser-Meily, Caroline van Heugten Leerbaarheid Leerbaarheid is de mate waarin iemand profijt heeft van leerervaringen.

Nadere informatie

25 jaar whiplash in Nederland

25 jaar whiplash in Nederland 25 jaar whiplash in Nederland Vanuit een fysiotherapeutisch perspectief Maarten Schmitt M.Sc 1 2 Fysiotherapeut & manueeltherapeut Hoofd van de Divisie Onderwijs Stichting Opleidingen Musculoskeletale

Nadere informatie

1. Overzicht neuropsychologische revalidatie. 2. Ziekte inzicht. 3. casus. 4. Specifieke cognitieve problemen. 5. Relevante informatie

1. Overzicht neuropsychologische revalidatie. 2. Ziekte inzicht. 3. casus. 4. Specifieke cognitieve problemen. 5. Relevante informatie 18 mei 2017 1. Overzicht neuropsychologische revalidatie 2. Ziekte inzicht 3. casus 4. Specifieke cognitieve problemen 5. Relevante informatie Klinische Neuropsychologie wetenschappelijk onderzoek diagnostiek

Nadere informatie

Leerbaarheid. Le ren. Overzicht. HersenletselCongres 2015 4-11-2015. A5 Leerbaarheid: veel besproken, weinig onderzocht

Leerbaarheid. Le ren. Overzicht. HersenletselCongres 2015 4-11-2015. A5 Leerbaarheid: veel besproken, weinig onderzocht Disclosure belangen sprekers (Potentiële) belangenverstrengeling Geen A5 Leerbaarheid: veel besproken, weinig onderzocht Dr. Hileen Boosman De betrokken relaties bij dit project zijn: Financiering: Projectgroep:

Nadere informatie

Hemianopsie. Informatie over ziektebeeld, ontstaan en behandeling Afdeling Revalidatie

Hemianopsie. Informatie over ziektebeeld, ontstaan en behandeling Afdeling Revalidatie Hemianopsie Informatie over ziektebeeld, ontstaan en behandeling Afdeling Revalidatie Wat is een hemianopsie Bij hemianopsie is niet het gezichtsveld in één oog verminderd, maar in BEIDE ogen. Dit kunt

Nadere informatie

CVA zorg, topsport voor ons allemaal. Dinsdag 11 april 2017

CVA zorg, topsport voor ons allemaal. Dinsdag 11 april 2017 CVA zorg, topsport voor ons allemaal Dinsdag 11 april 2017 CVA: focus op de onzichtbare gevolgen en gedrag Ingrid Brands, MD, PhD Revalidatiearts Blixembosch De impact Stroke: 78% has cognitive complaints

Nadere informatie

Cognitieve stoornissen en neglect. Caroline van Heugten. Dept NP&PP, FPN Dept P&N, FHML. Symposium Ketenzorg 27 juni 2017, Maastricht

Cognitieve stoornissen en neglect. Caroline van Heugten. Dept NP&PP, FPN Dept P&N, FHML. Symposium Ketenzorg 27 juni 2017, Maastricht Cognitieve stoornissen en neglect Caroline van Heugten Symposium Ketenzorg 27 juni 2017, Maastricht Dept NP&PP, FPN Dept P&N, FHML 2 Inhoud workshop Wat is neglect? (filmpje) Theoretische verklaringen

Nadere informatie

Inhoud. predictie predictie afasie predictiemodel ontwikkeling predictiemodel afasie predictiemodel afasie conclusies aanbeveling

Inhoud. predictie predictie afasie predictiemodel ontwikkeling predictiemodel afasie predictiemodel afasie conclusies aanbeveling VOORSPELLEN VAN VERBAAL COMMUNICATIEVE VAARDIGHEID VAN AFASIEPATIËNTEN NA KLINISCHE REVALIDATIE AfasieNet Netwerkdag 31.10.2014 Marieke Blom-Smink Inhoud predictie predictie afasie predictiemodel ontwikkeling

Nadere informatie

Samen Werken aan hetzelfde Prof. dr. Anne Visser-Meily

Samen Werken aan hetzelfde Prof. dr. Anne Visser-Meily Samen Werken aan hetzelfde Prof. dr. Anne Visser-Meily Revalidatiearts UMC Utrecht Hoofd Kenniscentrum Revalidatiegeneeskunde Utrecht > Samenwerking tussen De Hoogstraat Revalidatie en UMC Utrecht Hersencentrum

Nadere informatie

Het neuropsychologisch onderzoek. Informatie voor de patiënt en verwijzer

Het neuropsychologisch onderzoek. Informatie voor de patiënt en verwijzer Het neuropsychologisch onderzoek Informatie voor de patiënt en verwijzer Wat is neuropsychologie en wat is een neuropsycholoog? De neuropsychologie is het vakgebied dat de relatie bestudeert tussen het

Nadere informatie

Neuropsychologie en neuropsychologisch onderzoek

Neuropsychologie en neuropsychologisch onderzoek Neuropsychologie en neuropsychologisch onderzoek Inleiding Neuropsychologie is het vakgebied dat de relatie bestudeert tussen gedrag en de werking van de hersenen. De neuropsycholoog stelt met een psychologisch

Nadere informatie

Cognitieve stoornissen en Depressie na TIA en beroerte. Anouk van Norden Neuroloog

Cognitieve stoornissen en Depressie na TIA en beroerte. Anouk van Norden Neuroloog Cognitieve stoornissen en Depressie na TIA en beroerte Anouk van Norden Neuroloog INTRODUCTIE Cognitive function in elderly individuals with cerebral small vessel disease an MRI study Anouk GW van Norden

Nadere informatie

Neuropsychologische zorg Voor volwassen met NAH Dr. A.A. Duits Klinisch neuropsycholoog

Neuropsychologische zorg Voor volwassen met NAH Dr. A.A. Duits Klinisch neuropsycholoog Neuropsychologische zorg Voor volwassen met NAH Dr. A.A. Duits Klinisch neuropsycholoog epilepsie dementie beroerte NAH hersentrauma infecties tumoren MS Parkinsonisme intoxicatie Traumatisch Niet- Traumatisch

Nadere informatie

Een beroerte, wat nu?

Een beroerte, wat nu? Een beroerte, wat nu? U bent opgenomen in het VUmc op de zorgeenheid neurologie, omdat u een beroerte heeft gehad. Wat is een beroerte? Een beroerte wordt in vaktaal een CVA genoemd: een Cerebro Vasculair

Nadere informatie

08-10-15. M ast eravond. is geïndiceerd bij: Wat is neuropsychologie. Klinische neuropsychologie. Kerngegevens

08-10-15. M ast eravond. is geïndiceerd bij: Wat is neuropsychologie. Klinische neuropsychologie. Kerngegevens 2 Wat is neuropsychologie Neuropsychologie kijkt naar de relatie tussen het (dysfunctionele) brein en het (verstoorde) gedrag avond Welkom bij de master Neuropsychologie Chris Dijkerman Perceptie Taal

Nadere informatie

Innovatieve cognitieve revalidatietechnieken gericht op functieherstel bij hemispatieel neglect

Innovatieve cognitieve revalidatietechnieken gericht op functieherstel bij hemispatieel neglect Tinga, Visser-Meily, Van der Smagt, Dijkerman & Nijboer A artikel samenvatting i Pagina 221 Innovatieve cognitieve revalidatietechnieken gericht op functieherstel bij hemispatieel neglect 207 ɲɲ ɲɲ ɲɲ

Nadere informatie

weken na het ontstaan van het hersenletsel niet zinvol is. Geheugen Het is aangetoond dat compensatietraining (het aanleren van

weken na het ontstaan van het hersenletsel niet zinvol is. Geheugen Het is aangetoond dat compensatietraining (het aanleren van Richtlijn Cognitieve revalidatie Niveau A (1) Het is aangetoond dat.. Aandacht Het is aangetoond dat aandachtstraining gedurende de eerste 6 weken na het ontstaan van het hersenletsel niet zinvol is. Geheugen

Nadere informatie

3 Soort/ Vorm van het meetinstrument

3 Soort/ Vorm van het meetinstrument Uitgebreide toelichting van het meetinstrument Awareness Questionnaire (AQ) Juni 2014 Review: 1) Béatrice Dijcks 2) J.B. Grondal Invoer: E.v. Engelen 1 Algemene gegevens Het meetinstrument heeft betrekking

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING DUTCH SUMMARY

NEDERLANDSE SAMENVATTING DUTCH SUMMARY NEDERLANDSE SAMENVATTING DUTCH SUMMARY Introductie De ziekte van Parkinson werd als eerste beschreven door James Parkinson in 1817. Inmiddels is er veel onderzoek gedaan naar de ziekte van Parkinson, maar

Nadere informatie

Neuropsychologisch onderzoek

Neuropsychologisch onderzoek Neuropsychologisch onderzoek V1_2011 Naam cliënt: Afdeling: U hebt een afspraak op Met: U wordt opgehaald van de afdeling voor bovenstaande afspraak. Waarom een neuropsychologisch onderzoek? Een neuropsychologisch

Nadere informatie

Screening en behandeling van psychische problemen via internet. Viola Spek Universiteit van Tilburg

Screening en behandeling van psychische problemen via internet. Viola Spek Universiteit van Tilburg Screening en behandeling van psychische problemen via internet Viola Spek Universiteit van Tilburg Screening en behandeling van psychische problemen via internet Online screening Online behandeling - Effectiviteit

Nadere informatie

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5 SAMENVATTING 117 Pas kortgeleden is aangetoond dat ADHD niet uitdooft, maar ook bij ouderen voorkomt en nadelige gevolgen kan hebben voor de patiënt en zijn omgeving. Er is echter weinig bekend over de

Nadere informatie

Dutch ACD, 02-10-2010. Behavioural Science Institute. Motorische planning en controle bij. De rol van motorische inbeelding bij de revalidatie

Dutch ACD, 02-10-2010. Behavioural Science Institute. Motorische planning en controle bij. De rol van motorische inbeelding bij de revalidatie Dutch ACD, 02-10-2010 Behavioural Science Institute Motorische planning en controle bij Cerebrale eb e Parese: De rol van motorische inbeelding bij de revalidatie Bert Steenbergen Motorische inbeelding

Nadere informatie

Voorspellers van Leerbaarheid en Herstel bij Cognitieve Revalidatie van Patiënten met Niet-aangeboren Hersenletsel

Voorspellers van Leerbaarheid en Herstel bij Cognitieve Revalidatie van Patiënten met Niet-aangeboren Hersenletsel Voorspellers van Leerbaarheid en Herstel bij Cognitieve Revalidatie van Patiënten met Niet-aangeboren Hersenletsel Een onderzoek naar de invloed van cognitieve stijl, ziekte-inzicht, motivatie, IQ, opleiding,

Nadere informatie

Een praktijkgericht onderzoek bij verpleegkundigen naar het objectiveren van cognitieve functies

Een praktijkgericht onderzoek bij verpleegkundigen naar het objectiveren van cognitieve functies Een praktijkgericht onderzoek bij verpleegkundigen naar het objectiveren van cognitieve functies Marloes Peeters Verpleegkundig Specialist GGZ mpjpeeters@vvgi.nl 12-12-2014 Agenda Probleem Vraagstelling

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Addendum A 173 Nederlandse samenvatting Het doel van het onderzoek beschreven in dit proefschrift was om de rol van twee belangrijke risicofactoren voor psychotische stoornissen te onderzoeken in de Ultra

Nadere informatie

Drs. I. Visser, psychiater/neuropsycholoog Psyon

Drs. I. Visser, psychiater/neuropsycholoog Psyon Drs. I. Visser, psychiater/neuropsycholoog Psyon Stellingen Een neuropsychologisch onderzoek (NPO) is de gouden standaard bij het objectiveren van cognitieve klachten. Neuropsychologisch onderzoek kan

Nadere informatie

Ergotherapie. Neglect

Ergotherapie. Neglect Ergotherapie Neglect 2 1 Wat? Neglect wordt gedefinieerd als een gestoorde waarneming. Deze waarneming kan zowel uit auditieve, visuele, motorische, tast- als geurinformatie bestaan. Het meest voorkomend

Nadere informatie

Citation for published version (APA): Gerritsen, M. J. J. (2004). Cognitive aftermath of ischemic stroke: a longitudinal community-based study s.n.

Citation for published version (APA): Gerritsen, M. J. J. (2004). Cognitive aftermath of ischemic stroke: a longitudinal community-based study s.n. University of Groningen Cognitive aftermath of ischemic stroke Gerritsen, Marleen Juliana Josephina IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite

Nadere informatie

Cognitieve flexibiliteitstaken bij autismespectrumstoornissen:

Cognitieve flexibiliteitstaken bij autismespectrumstoornissen: Cognitieve flexibiliteitstaken bij autismespectrumstoornissen: Kritische bespreking en klinische implicaties Lien Van Eylen VCKJPP 22 september 2011 Overzicht Neuropsychologische taken o Betrouwbaarheid

Nadere informatie

Definitie. Terminologie. Neglect. Hersenfeest!! Aandacht voor Neglect

Definitie. Terminologie. Neglect. Hersenfeest!! Aandacht voor Neglect Hersenfeest!! Aandacht voor Neglect Paul de Kort Neuroloog St.Elisabeth ziekenhuis Tilburg Neglect Definitie Bij wie? Manifestaties? Hoe toon je neglect aan? Theoretische modellen? Anatomisch substraat?

Nadere informatie

Aanleiding. Opbouw proefschrift

Aanleiding. Opbouw proefschrift Nederlandse samenvatting Aanleiding Recent onderzoek heeft uitgewezen dat problemen met navigeren (d.w.z. moeite met het vinden van de weg, moeite met oriënteren en angst om te verdwalen) na een beroerte

Nadere informatie

Subarachnoidale bloedingen onderzoek in UMCU. G.J.E. Rinkel Hoogleraar en hoofd Neurologie afdeling Neurologie & Neurochirurgie

Subarachnoidale bloedingen onderzoek in UMCU. G.J.E. Rinkel Hoogleraar en hoofd Neurologie afdeling Neurologie & Neurochirurgie Subarachnoidale bloedingen onderzoek in UMCU G.J.E. Rinkel Hoogleraar en hoofd Neurologie afdeling Neurologie & Neurochirurgie Belangenverstrengeling Geen subsidies of betalingen van bedrijven Gezondheidsonderzoek

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Medische Psychologie. Informatie over neuropsychologisch onderzoek

Patiënteninformatie. Medische Psychologie. Informatie over neuropsychologisch onderzoek Patiënteninformatie Medische Psychologie Informatie over neuropsychologisch onderzoek Medische Psychologie Informatie over neuropsychologisch onderzoek U bent door een specialist van het ziekenhuis verwezen

Nadere informatie

Proefschrift. Cannabis use, cognitive functioning and behaviour problems. Merel Griffith - Lendering. Samenvatting

Proefschrift. Cannabis use, cognitive functioning and behaviour problems. Merel Griffith - Lendering. Samenvatting Proefschrift Cannabis use, cognitive functioning and behaviour problems Merel Griffith - Lendering Samenvatting Het gebruik van cannabis is gerelateerd aan een breed scala van psychische problemen, waaronder

Nadere informatie

Samenvatting. Audiovisuele aandacht in de ruimte

Samenvatting. Audiovisuele aandacht in de ruimte Samenvatting Audiovisuele aandacht in de ruimte Theoretisch kader Tijdens het uitvoeren van een visuele taak, zoals het lezen van een boek, kan onze aandacht getrokken worden naar de locatie van een onverwacht

Nadere informatie

Clinimetrics, clinical profile and prognosis in early Parkinson s disease Post, B.

Clinimetrics, clinical profile and prognosis in early Parkinson s disease Post, B. UvA-DARE (Digital Academic Repository) Clinimetrics, clinical profile and prognosis in early Parkinson s disease Post, B. Link to publication Citation for published version (APA): Post, B. (2009). Clinimetrics,

Nadere informatie

CVA revalidatie wat weten we wel en wat nog niet. Anne Visser-Meily

CVA revalidatie wat weten we wel en wat nog niet. Anne Visser-Meily CVA revalidatie wat weten we wel en wat nog niet Anne Visser-Meily beste herstel geen herhaling weer werken energie hebben huishouden doen met kleinkinderen naar park geen ruzie met man weer naar feestje

Nadere informatie

Omdat uit eerdere studies is gebleken dat de prevalentie, ontwikkeling en manifestatie van gedragsproblemen samenhangt met persoonskenmerken zoals

Omdat uit eerdere studies is gebleken dat de prevalentie, ontwikkeling en manifestatie van gedragsproblemen samenhangt met persoonskenmerken zoals Gedragsproblemen komen veel voor onder kinderen en adolescenten. Als deze problemen ernstig zijn en zich herhaaldelijk voordoen, kunnen ze een negatieve invloed hebben op het dagelijks functioneren van

Nadere informatie

Snel in Beweging Ontwikkeling en implementatie van de zelf-oefengids

Snel in Beweging Ontwikkeling en implementatie van de zelf-oefengids Snel in Beweging Ontwikkeling en implementatie van de zelf-oefengids Deborah Zinger MSc, fysiotherapeut UMC Utrecht Identificeer probleem/ hulpvraag patiënt Formuleer klinisch relevante vraag ZSU Maak

Nadere informatie

Theorie! Cognitive Bias Modification! Resultaten onderzoek!

Theorie! Cognitive Bias Modification! Resultaten onderzoek! Cognitive Bias Modification Resultaten onderzoek December 2013 Jules Reijnen Ron Jacobs Theorie Cognitive Bias Modification (CBM) is een recent onderzoeksgebied dat zich richt op de vertekening (bias)

Nadere informatie

Foutloos leren bij Goal Management Training

Foutloos leren bij Goal Management Training A8 Foutloos leren bij Goal Management Training Kan het opnieuw aanleren van alledaagse taken na hersenletsel beter? Dirk Bertens 1 Dirk Bertens, MSc Prof. Luciano Fasotti Prof. Roy Kessels Dr. Danielle

Nadere informatie

Patient reported Outcomes in Cognitive Impairement (PROCOG)

Patient reported Outcomes in Cognitive Impairement (PROCOG) Patient reported Outcomes in Cognitive Impairement (PROCOG) Bowman, L. (2006) "Validation of a New Symptom Impact Questionnaire for Mild to Moderate Cognitive Impairment." Meetinstrument Patient-reported

Nadere informatie

Niet Rennen maar Plannen

Niet Rennen maar Plannen Folder cognitieve training Niet Rennen maar Plannen Projectgroep: Chantal Geusgens, Annette Baars-Elsinga, Anne Visser-Meily en Caroline van Heugten UMC Utrecht Hersencentrum Colofon Ontwikkeling: Drs.

Nadere informatie

Centrum Hersenletsel Limburg: een nieuw initiatief. Caroline van Heugten en Rudolf Ponds

Centrum Hersenletsel Limburg: een nieuw initiatief. Caroline van Heugten en Rudolf Ponds Centrum Hersenletsel Limburg: een nieuw initiatief Caroline van Heugten en Rudolf Ponds 11 juni 2014, Maastricht Dept NP&PP, FPN Dept P&N, FHML azm Psychologie Adelante hersenletsel Niet aaangeboren hersenletsel

Nadere informatie

Roland Disability Questionnaire

Roland Disability Questionnaire Roland 1983 Nederlandse vertaling G.J. van der Heijden 1991 Naampatiënt...Datum:. Uw rugklachten kunnen u belemmeren bij uw normale dagelijkse bezigheden. Deze vragenlijst bevat een aantal zinnen waarmee

Nadere informatie

Hemispatieel neglect: Meer dan slechts een aandachtsprobleem?

Hemispatieel neglect: Meer dan slechts een aandachtsprobleem? Stefan Van der Stigchel Hemispatieel neglect: Meer dan slechts een aandachtsprobleem? 89 Tanja C.W. Nijboer Experimentele Psychologie, Helmholtz Instituut, Universiteit Utrecht Experimentele Psychologie,

Nadere informatie

Cognitieve Revalidatie. Dr S. Rasquin 17 september 2015

Cognitieve Revalidatie. Dr S. Rasquin 17 september 2015 Cognitieve Revalidatie Dr S. Rasquin 17 september 2015 Definitie Cognitieve Revalidatie CR can apply to any intervention strategy or technique which intends to enable clients or patients and their families

Nadere informatie

Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme

Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme Effects of Contact-oriented Play and Learning in the Relationship between parent and child with autism Kristel Stes Studentnummer:

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Medische Psychologie. Informatie over neuropsychologisch onderzoek

Patiënteninformatie. Medische Psychologie. Informatie over neuropsychologisch onderzoek Patiënteninformatie Medische Psychologie Informatie over neuropsychologisch onderzoek Medische Psychologie Informatie over neuropsychologisch onderzoek U bent door een specialist van het ziekenhuis verwezen

Nadere informatie

Neuropsychologie. Psychologische diagnostiek en testtheorie. Neuropsychologie. Neuropsychologie. Typering patiënten. Neuropsychologische symptomen

Neuropsychologie. Psychologische diagnostiek en testtheorie. Neuropsychologie. Neuropsychologie. Typering patiënten. Neuropsychologische symptomen Psychologische diagnostiek en testtheorie Neuropsychologie Neuropsychologie De neuropsychologie kijkt naar de relatie tussen het (dysfunctionele) brein en het (verstoorde) gedrag Gudrun Nys g.nys@fss.uu.nl

Nadere informatie

Intelligentie: hoe gaan we hier intelligent mee om in de neuropsychologie?

Intelligentie: hoe gaan we hier intelligent mee om in de neuropsychologie? Intelligentie: hoe gaan we hier intelligent mee om in de neuropsychologie? een kritische noot... Martine J.E. van Zandvoort Wat kunt u verwachten? In de MEDIA. Wat betekent intelligentie eigenlijk? Historisch

Nadere informatie

Leerbaarheid bij patiënten met hersenletsel; veel besproken, weinig onderzocht

Leerbaarheid bij patiënten met hersenletsel; veel besproken, weinig onderzocht Leerbaarheid bij patiënten met hersenletsel; veel besproken, weinig onderzocht H. Boosman, C.M. van Heugten, J.M.A. Visser-Meily Leren is de brug naar meer zelfstandigheid. Een patiënt met forse geheugenproblemen

Nadere informatie

University of Groningen. The impact of emotional and cognitive changes after stroke Keizer, Annemarie

University of Groningen. The impact of emotional and cognitive changes after stroke Keizer, Annemarie University of Groningen The impact of emotional and cognitive changes after stroke Keizer, Annemarie IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to

Nadere informatie

Acute (Fase na) Niet- Aangeboren Hersenletsel. Dr. S. Rasquin 14 januari 2015

Acute (Fase na) Niet- Aangeboren Hersenletsel. Dr. S. Rasquin 14 januari 2015 Acute (Fase na) Niet- Aangeboren Hersenletsel Dr. S. Rasquin 14 januari 2015 s.rasquin@adelante-zorggroep.nl Doel en opbouw presentatie Doel: Herkennen van symptomen in de acute fase na NAH Opbouw: Cognitie

Nadere informatie

Checklijst voor Cognitieve en Emotionele problemen na een Beroerte (CLCE-24)

Checklijst voor Cognitieve en Emotionele problemen na een Beroerte (CLCE-24) Checklijst voor Cognitieve en Emotionele problemen na een Beroerte (CLCE-24) Voor de domeinen cognitie, communicatie en psycho-emotioneel kan de checklijst voor Cognitie en Emotionele problemen na een

Nadere informatie

AANDACHT (VOOR) WETENSCHAP EN PRAKTIJK

AANDACHT (VOOR) WETENSCHAP EN PRAKTIJK AANDACHT (VOOR) WETENSCHAP EN PRAKTIJK NEUROPSYCHOLOGISCH ONDERZOEK VAN AANDACHTSPROBLEMEN drs. Marleen van der Wees, KNP Libra revalidatie & Audiologie dr. Marsh Königs Emma Kinderziekenhuis, AMC INHOUD

Nadere informatie

Op weg naar huis: samen revalideren in de keten. Revalidatie in de acute fase na een CVA in het Elkerliek ziekenhuis

Op weg naar huis: samen revalideren in de keten. Revalidatie in de acute fase na een CVA in het Elkerliek ziekenhuis Op weg naar huis: samen revalideren in de keten Revalidatie in de acute fase na een CVA in het Elkerliek ziekenhuis Revalidatie volgens de richtlijn diagnostiek, behandeling en zorg voor patiënten met

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Dit hoofdstuk vat de in dit proefschrift beschreven onderzoeken samen. Na de samenvatting van de studies volgen de methodologische overwegingen en klinische implicaties. De ziekte

Nadere informatie

Vormen van digitale spelen in fysieke revalidatietherapie. Niels Quinten, Karin Coninx, Steven Malliet

Vormen van digitale spelen in fysieke revalidatietherapie. Niels Quinten, Karin Coninx, Steven Malliet Vormen van digitale spelen in fysieke revalidatietherapie Niels Quinten, Karin Coninx, Steven Malliet Introductie Revalidatietherapie Digitale spelen Revalidatietherapie Digitale spelen Fysieke revalidatietherapie

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting amenvatting Het aantal mensen met dementie neemt toe. De huisarts speelt een sleutelrol in het (h)erkennen van signalen die op dementie kunnen wijzen en hiermee in het stellen van de diagnose dementie,

Nadere informatie

Cognitieve problematiek, enkele voorbeelden (en associatie met het niveau van neurologische beperkingen ) informatie

Cognitieve problematiek, enkele voorbeelden (en associatie met het niveau van neurologische beperkingen ) informatie Disclosurebelangen spreker MSMS 25 november 2014, Christine Westerweel, GZ-psycholoog (potentiële) belangenverstrengeling Geen Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven Sponsoring of onderzoeksgeld

Nadere informatie

Responsiviteit van meetinstrumenten. Prof. dr. ir. Riekie de Vet. EMGO Instituut, Amsterdam

Responsiviteit van meetinstrumenten. Prof. dr. ir. Riekie de Vet. EMGO Instituut, Amsterdam Responsiviteit van meetinstrumenten Prof. dr. ir. Riekie de Vet EMGO Instituut, Amsterdam Meet-eigenschappen Klinimetrische eigenschappen Reproduceerbaarheid Validiteit Responsiviteit Interpretatie Definitie

Nadere informatie

Type Dementie als Oorzaak van Seksueel Ontremd Gedrag. Aanwezigheid van het Gedrag bij Type Alzheimer?

Type Dementie als Oorzaak van Seksueel Ontremd Gedrag. Aanwezigheid van het Gedrag bij Type Alzheimer? Type Dementie als Oorzaak van Seksueel Ontremd Gedrag Aanwezigheid van het Gedrag bij Type Alzheimer? Type of Dementia as Cause of Sexual Disinhibition Presence of the Behavior in Alzheimer s Type? Carla

Nadere informatie

Neuropsychologisch onderzoek bij ouderen. Na verwijzing door de klinisch geriater

Neuropsychologisch onderzoek bij ouderen. Na verwijzing door de klinisch geriater Neuropsychologisch onderzoek bij ouderen Na verwijzing door de klinisch geriater 2 De klinisch geriater heeft u verwezen naar de afdeling medische psychologie voor een neuropsychologisch onderzoek (NPO).

Nadere informatie

Exam s digitale testen voor dyscalculie.

Exam s digitale testen voor dyscalculie. Exam s digitale testen voor dyscalculie. Er wordt in de Nederlandse literatuur over dyscalculie een gemeenschappelijk standpunt aangetroffen in de overtuiging dat iets basaals de oorzaak is en dat een

Nadere informatie

Neuropsychology of colour vision 199. Chapter 12 Summary and Conclusion Samenvatting in het Nederlands

Neuropsychology of colour vision 199. Chapter 12 Summary and Conclusion Samenvatting in het Nederlands Neuropsychology of colour vision 199 Chapter 12 Summary and Conclusion Samenvatting in het Nederlands 200 Neuropsychology of colour vision In dit proefschrift worden de resultaten beschreven van onderzoek

Nadere informatie

Vascular Cognitive Impairment (VCI): cognitieve problemen door vaatschade. de diagnose: vasculaire dementie of vci vci poli.

Vascular Cognitive Impairment (VCI): cognitieve problemen door vaatschade. de diagnose: vasculaire dementie of vci vci poli. Casuïstiek Man 62 eigen zaak in kantoormeubilair geheugen en concentratieklachten na TIA Vascular Cognitive Impairment (VCI): cognitieve problemen door vaatschade Geert Jan Biessels Vascular Cognitive

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting In het promotieonderzoek dat wordt beschreven in dit proefschrift staat schade aan de bloedvaten bij dementie centraal. Voordat ik een samenvatting van de resultaten geef zal ik

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Visueel-proprioceptieve interacties bij personen met Spastische Hemiparetische Cerebrale Parese 133 In dit proefschrift worden visueel-proprioceptieve interacties bij personen

Nadere informatie

HHZH/INF/084.01(0314) I Informatiebrochure I. Stroke Unit. h.-hartziekenhuis vzw Mechelsestraat 24 2500 Lier tel. 03-491 23 45 fax 03-491 23 46

HHZH/INF/084.01(0314) I Informatiebrochure I. Stroke Unit. h.-hartziekenhuis vzw Mechelsestraat 24 2500 Lier tel. 03-491 23 45 fax 03-491 23 46 HHZH/INF/084.01(0314) I Informatiebrochure I Stroke Unit h.-hartziekenhuis vzw Mechelsestraat 24 2500 Lier tel. 03-491 23 45 fax 03-491 23 46 1 Voorwoord Er werd vastgesteld dat u een beroerte heeft doorgemaakt.

Nadere informatie

MEMANTINE-ADDITIE AAN CLOZAPINE 1. Memantine-additie aan Clozapine bij Therapieresistente Schizofrenie

MEMANTINE-ADDITIE AAN CLOZAPINE 1. Memantine-additie aan Clozapine bij Therapieresistente Schizofrenie MEMANTINE-ADDITIE AAN CLOZAPINE 1 Memantine-additie aan Clozapine bij Therapieresistente Schizofrenie (Memantine Add-On Therapy to Clozapine in Refractory Schizophrenia) David M.H. Buyle David M.H. Buyle

Nadere informatie

mensen met autisme zijn eigenlijk best flexibel?

mensen met autisme zijn eigenlijk best flexibel? Dus mensen met autisme zijn eigenlijk best flexibel? Een reflectie op het onderzoek van Edita Poljac Jan-Pieter Teunisse Discussion: Different from our expectations: 1. adolescents with autism seem to

Nadere informatie

Screening van cognitieve stoornissen in de verslavingszorg

Screening van cognitieve stoornissen in de verslavingszorg Screening van cognitieve stoornissen in de verslavingszorg aan de hand van de Montreal Cognitive Assessment (MoCA-D) Carolien J. W. H. Bruijnen, MSc Promovendus Vincent van Gogh cbruijnen@vvgi.nl www.nispa.nl

Nadere informatie

E-Health bij patiënten met hersenletsel

E-Health bij patiënten met hersenletsel E-Health bij patiënten met hersenletsel Rudolf Ponds, klinisch neuropsycholoog Afdeling Psychiatrie en Psychologie, MUMC, Maastricht PysQ Maastricht/Heerlen, Mondriaan Circa 2000, dating site: Goed uitziende

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/20183 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Rooden, Stephanie Maria van Title: Clinical patterns in Parkinson s disease Date:

Nadere informatie

Diagnosestelling en de vernieuwde IADL-vragenlijst

Diagnosestelling en de vernieuwde IADL-vragenlijst Diagnosestelling en de vernieuwde IADL-vragenlijst Congres Moderne Dementiezorg Sessie Vroegsignalering en diagnosestelling 28 november 2011 Prof. dr. Philip Scheltens Dr. Sietske Sikkes VU Medisch Centrum

Nadere informatie

Pathologisch huidpulken

Pathologisch huidpulken Pathologisch huidpulken DIAGNOSTIEK EN BEHANDELING VAN PATHOLOGISCH HUIDPULKEN (SKIN PICKING DISORDER) BIJ EEN AUTISMESPECTRUMSTOORNIS EVA ENSCHEDE, PSYCHOLOOG IN OPLEIDING TOT GZ-PSYCHOLOOG Skin picking

Nadere informatie

Prognostische factoren bij de ziekte van Parkinson. Daan Velseboer Afdeling Neurologie AMC, 29 November 2013

Prognostische factoren bij de ziekte van Parkinson. Daan Velseboer Afdeling Neurologie AMC, 29 November 2013 Prognostische factoren bij de ziekte van Parkinson Daan Velseboer Afdeling Neurologie AMC, 29 November 2013 Nut van prognostische data De patiënt wil (vaak) weten: Hoe snel zullen mijn klachten toenemen?

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 119 120 Samenvatting 121 Inleiding Vermoeidheid is een veel voorkomende klacht bij de ziekte sarcoïdose en is geassocieerd met een verminderde kwaliteit van leven. In de literatuur

Nadere informatie

Train uw Brein: Cognitieve Training als een behandeling voor depressie. Marie-Anne Vanderhasselt

Train uw Brein: Cognitieve Training als een behandeling voor depressie. Marie-Anne Vanderhasselt Train uw Brein: Cognitieve Training als een behandeling voor depressie Marie-Anne Vanderhasselt Vanderhasselt, M.A., De Raedt, R., Namur, V., Lotufo, P.A., Bensenor, Vanderhasselt, M.A., De Raedt, R.,

Nadere informatie

Neuropsychologisch onderzoek bij ouderen

Neuropsychologisch onderzoek bij ouderen Neuropsychologisch onderzoek bij ouderen Inhoudsopgave Inleiding... 1 Wat is neuropsychologie en wat is een neuropsycholoog... 1 Mogelijke gevolgen van een hersenbeschadiging... 1 Wat is een neuropsychologisch

Nadere informatie

UITKOMSTEN WAT IS EEN UITKOMST? 30/04/2013. A is beter dan B? C is goedkoper dan D? Uitkomst = Het effect van een bepaalde interventie op

UITKOMSTEN WAT IS EEN UITKOMST? 30/04/2013. A is beter dan B? C is goedkoper dan D? Uitkomst = Het effect van een bepaalde interventie op UITKOMSTEN WAT IS EEN UITKOMST? A is beter dan B? C is goedkoper dan D? Mijn innovatie is beter dan de concurrentie Uitkomst = Het effect van een bepaalde interventie op Bijvoorbeeld: Mortaliteit Kwaliteit

Nadere informatie

Het meetinstrument heeft betrekking op de volgende categorieën Lichaamsregio Algemeen, overig, ongespecificeerd

Het meetinstrument heeft betrekking op de volgende categorieën Lichaamsregio Algemeen, overig, ongespecificeerd Uitgebreide toelichting van het meetinstrument Hoensbroeckse Beperkingenschaal Hersenletsel (HBSH) 17 juni 2011 Review: 1) P. Hoenderdaal M. Post E. van Engelen 2) Sandra Joeris Invoer: Marsha Bokhorst

Nadere informatie

LICHTE COGNITIEVE STOORNISSEN

LICHTE COGNITIEVE STOORNISSEN LICHTE COGNITIEVE STOORNISSEN Wel of geen diagnostiek? Wel of geen diagnose? BrainAgingMonitor Hoe oud is jouw brein? Donderdag 26 april 2012 www.brainagingmonitor.nl Toelichting PAO Heyendael organiseert

Nadere informatie

Neurorevalidatie ITON IN VOGELVLUCHT

Neurorevalidatie ITON IN VOGELVLUCHT Neurorevalidatie ITON IN VOGELVLUCHT ITON ITON: instituut voor toegepaste neurowetenschappen Hoofddocent: Dr. Ben van Cranenburgh Inhoud presentatie Cijfers t.a.v. CVA Anatomie,informatieverwerking e.d.

Nadere informatie

Toetsprogramma binnen LLL. Michel Spijkerman

Toetsprogramma binnen LLL. Michel Spijkerman Toetsprogramma binnen LLL Michel Spijkerman Het ontwikkelen van een toetsprogramma voor een doorlopende leerlijn, van leerling tot expert, is onderwerp van dit cocreatie project: Aantoonbaar bekwaam Door:

Nadere informatie

Aandachtsklachten en aandachtsstoornissen worden geobserveerd in verschillende volwassen

Aandachtsklachten en aandachtsstoornissen worden geobserveerd in verschillende volwassen SAMENVATTING Aandachtsklachten en aandachtsstoornissen worden geobserveerd in verschillende volwassen klinische populaties, waaronder ook de Aandachtstekortstoornis met hyperactiviteit (ADHD). Ook al wordt

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) * 132 Baby s die te vroeg geboren worden (bij een zwangerschapsduur korter dan 37 weken) hebben een verhoogd risico op zowel ernstige ontwikkelingproblemen (zoals mentale

Nadere informatie

Acknowledgement. Acknowledgement

Acknowledgement. Acknowledgement Acknowledgement Acknowledgement This study is part of TREND (Trauma RElated Neuronal Dysfunction), a Dutch Consortium that integrates research on epidemiology, assessment technology, pharmacotherapeutics,

Nadere informatie

Master - Universiteit Utrecht

Master - Universiteit Utrecht 2 Wat is neuropsychologie Neuropsychologie kijkt naar de relatie tussen het (dysfunctionele) brein en het (verstoorde) gedrag Masteravond Welkom bij de master Neuropsychologie Chris Dijkerman Perceptie

Nadere informatie

Cognitieve stoornissen na een beroerte

Cognitieve stoornissen na een beroerte NEUROLOGIE Cognitieve stoornissen na een beroerte ADVIES Cognitieve stoornissen na een beroerte Als aanvulling op de folders Verder na een beroerte en Na een beroerte, adviezen voor naasten krijgt u in

Nadere informatie

De beoordeling van de rijgeschiktheid van ouderen

De beoordeling van de rijgeschiktheid van ouderen De beoordeling van de rijgeschiktheid van ouderen Samenvatting Om rijgeschikt te zijn moet iemand geen ziekten en functiebeperkingen hebben die zo ernstig zijn dat ze het verkrijgen of toepassen van de

Nadere informatie

Niet Aangeboren Hersenletsel

Niet Aangeboren Hersenletsel Niet Aangeboren Hersenletsel diagnostiek en behandeling door de revalidatiearts Wie ben ik? Opleiding (neuro)psychologie in Utrecht (afgerond 2001) Opleiding geneeskunde in Utrecht Opleiding tot revalidatiearts

Nadere informatie

Begeleiding van psychische klachten bij revalidatie. dr. Bianca Buijck Coördinator Rotterdam Stroke Service 17 maart 2015

Begeleiding van psychische klachten bij revalidatie. dr. Bianca Buijck Coördinator Rotterdam Stroke Service 17 maart 2015 Begeleiding van psychische klachten bij revalidatie dr. Bianca Buijck Coördinator Rotterdam Stroke Service 17 maart 2015 Even voorstellen Psychische klachten: neuropsychiatrische symptomen (NPS) De laatste

Nadere informatie

- Oost west, thuis best: Resultaten en toekomstdromen - Informatievoorziening: Hoe wordt het ervaren door ouders?

- Oost west, thuis best: Resultaten en toekomstdromen - Informatievoorziening: Hoe wordt het ervaren door ouders? Overzicht RIO s (Research-Innovatie Overleg) 2015 Doelen: Kruisbestuiving onderzoekers en vertaling van onderzoeksresultaten naar zorg. O.a. Onderzoeksplannen, resultaten, innovatie, implementatie, artikelen,

Nadere informatie

Neuropsychologisch onderzoek. Op de afdeling Medische Psychologie

Neuropsychologisch onderzoek. Op de afdeling Medische Psychologie Neuropsychologisch onderzoek Op de afdeling Medische Psychologie Inleiding Uw specialist heeft u verwezen naar de afdeling Medische Psychologie van het Albert Schweitzer ziekenhuis. In deze folder leest

Nadere informatie