De sleutelrol waarmaken. Routekaart Chemie Energie en klimaat

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "De sleutelrol waarmaken. Routekaart Chemie 2012-2030 Energie en klimaat"

Transcriptie

1 De sleutelrol waarmaken Routekaart Chemie Energie en klimaat

2

3 3 De sleutelrol waarmaken Routekaart Chemie Projectteam: Ir. J.A. Krebbekx (Berenschot) Drs. W.J. de Wolf (Berenschot) Ing. B. Postma (Berenschot) Ir. G.P.J. Duivenvoorde (Berenschot) Ing. J. Lenselink (EEI) Drs. D.J. Meuzelaar (MEC) Opdrachtgevers: Ir. R. Gerrits (VNCI) Ir. W. van den Wittenboer (AgNL)

4 De sleutelrol waarmaken Routekaart Chemie Inhoud Voorwoord Dankwoord Statement of Ambitions Management Summary Ambitieformulering Managementsamenvatting Inleiding De chemie heeft de sleutel in handen! Wat houdt de routekaart in? Ambitie en potentie Nederlandse chemiesector Realiseren van de ambitie Proces totstandkoming routekaart Leeswijzer Duurzaamheidspotentie Nederlandse chemie Hoe zijn de projecten opgehaald en gekwantificeerd? Methodiek: hoe wordt er tegen de innovatiepijplijn aangekeken? Aantal projecten gekwantificeerd Duurzaamheidspotentie Oplossingsrichting 1: Duurzame producten Wat houdt het in? Wat is de potentie? Risico s en randvoorwaarden Conclusie Oplossingsrichting 2: Vervangen fossiele grondstoffen Wat houdt het in? Wat is de potentie? Risico s en randvoorwaarden Conclusie

5 5 5. Oplossingsrichting 3: Sluiten van de materiaalketen Wat houdt het in? Wat is de potentie? Risico s en randvoorwaarden Conclusie Oplossingsrichting 4: Energie-efficiency Wat houdt het in? Wat is de potentie? Risico s en randvoorwaarden Conclusie Oplossingsrichting 5: Duurzame energie Wat houdt het in? Wat is de potentie? Risico s en randvoorwaarden Conclusie Oplossingsrichting 6: CCS/CCU Wat is het? Wat is de potentie? Risico s en randvoorwaarden Conclusie Belangrijke randvoorwaarden richting overheid Level playing field Zonder groei geen investeringsmogelijkheden Randvoorwaarden om samen met de overheid aan te werken Bestaande beleidsinstrumenten en invloed van nieuwe randvoorwaarden De sleutelrol waarmaken; de route naar Het managen van de sectorinnovatiepijplijn Monitoring: feed-back en feed-forward De sleutelrol waarmaken

6

7 7 Voorwoord Voor u ligt de routekaart chemie Dit rapport Het is nu 2012 en 2030 lijkt nog ver weg. Voor inno- is een weergave van een grondig inventarisatietra- vatie en investeringen in chemie is 2030 echter heel ject van de innovatiemogelijkheden tot 2030 op het dichtbij. De uitdaging om dit traject te realiseren in gebied van broeikasgasreductie. Bovenop de bijdrage de beschikbare tijd, is groot, maar de chemie is zich die de chemie nu al levert, spreekt ze de ambitie uit terdege bewust van het belang ervan en staat voor nog nadrukkelijker te willen bijdragen aan ver- haar ambitie. duurzaming van de samenleving. Deze routekaart maakt onze potentie als industry-of-industries extra duidelijk, zet alle innovaties in het perspectief van de mijlpaal 2030, en prikkelt om meer te doen. We pakken hiermee de uitdaging op om ook op terreinen die buiten de efficiencyverbetering van onze eigen installaties liggen onze kennis en ontwikkelkracht te bundelen met producenten en ontwik- Werner Fuhrmann kelaars die verderop in de productketen actief zijn. Voorzitter VNCI De routekaart benadert het duurzaamheidsvraagstuk bottom-up en toont ons met welke innovaties en onder welke condities verduurzaming tot stand gebracht kan worden. Ze vormt daarmee een nieuw fundament onder de convenanten MJA3 en MEE. Om onze plannen te realiseren is tevens een koppeling gemaakt met de innovatieactiviteiten van de Regiegroep Chemie en de topsector Chemie.

8 8 De sleutelrol waarmaken Routekaart Chemie Dankwoord Deze routekaart is tot stand gekomen dankzij finan- leerzaam gebleken. Dank dus aan Pieter Verberne ciering door het ministerie van Economische Zaken, (Akzo Nobel), Heidi Beers (Teijin), Willem Sederel Landbouw en Innovatie (EL&I) in het kader van de (Sabic), Jan Noordergraaf (Synbra) en Ellen Kruiten energieconvenanten MJA3 en MEE. (Dow). Om alle oplossingsrichtingen op waarde te schatten hebben we de hulp ingeroepen van een aan- Aan de totstandkoming van de routekaart heeft een tal meelees-experts. Graag danken wij Andreas ten groot aantal bedrijven meegewerkt. Onder andere Cate (ISPT), Peter Nossin (DPI), Aafko Schanssema in de vorm van deelname aan interviews en bij- (VMK), Jan Brouwer (CATO II), Karin Molenveld eenkomsten. Er zijn 45 interviews gehouden met (WUR), Jos de Lange (TUTwente), Erik Schutjes VNCI-leden en projectleiders van publiek-private (NRK), Dirk-Jan Meuzelaar (MEC) en Vianney samenwerkingsverbanden. Er zijn negen sessies geor- Schyns (USG). ganiseerd over verschillende duurzaamheidsthema s met 150 deelnemers uit de sector en daarbuiten. Tot slot past een woord van dank aan het adres van Dank aan allen die er het afgelopen jaar aan hebben de werkgroep Energie en Klimaat, de beleidsgroep bijgedragen. Energie & klimaat en het bestuur van de VNCI. Zij droegen zorg voor de zorgvuldige beoordeling van de Een speciaal woord van dank willen wij uitspreken resultaten op basis waarvan zij een ambitie hebben aan Walter van de Wittenboer van Agentschap NL, geformuleerd waar VNCI als geheel achter kan staan. die als vertegenwoordiger van het ministerie van EL&I ons terzijde heeft gestaan en kritisch heeft Namens het projectteam: meegekeken om tot dit resultaat te komen. Reinier Gerrits (Speerpuntmanager Energie & Ook is een dankwoord aan de klankbordgroep op Klimaat VNCI) en Joost Krebbekx (Projectleider zijn plaats. Sparren met deze experts is prettig en Berenschot)

9 9 Statement of Ambitions The ambitions of the Important prerequisites include options for new chemicals sector: investments derived from economic growth, a favourable investment climate and a level playing The chemicals industry is aiming to achieve a reduc- field (for the Netherlands within Europe and for tion of 40% in greenhouse gas emissions over the Europe globally), stimulation of innovation, cutting period 2005 to 2030, based on the solutions out- back the costs of technological options, as well as lined in the roadmap. It wants to work together with political preconditions for e.g. CCS2). The founda- the authorities to set out the prerequisites and con- tion for this will be a long-term and unambiguous ditions that this will require. The sector has already regime including a proper functioning ETS (emission achieved 11% over the period from 2005 to trading scheme) that is based on genuine volumes with sufficient rights for new investments. The CO2 reductions for ETS companies in the chemistry sec- Process tor on their own plant and equipment are driven by the ETS regime. The Regiegroep Chemie set a target in 2006 for the chemistry sector as a whole of a 50% reduction in greenhouse gases over 25 years, based on the entire Solution directions cradle-to-cradle product lifecycle. The roadmap suggests 6 directions for solutions. The roadmap also quantified the options for CO2 Over the last 20 years, the focused attention provi- eq reduction further and put them in concrete ded by covenants for one of those - energy efficiency terms, thus providing a check of the feasibility of - has made the chemicals industry roughly 40% this ambition. The roadmap summarises the pro- more efficient. This solution direction, including posed and potential new projects, categorised in 6 N2O/CH4 reduction, has also made the most signi- solution directions. The projects can give a green- ficant contribution to the reduction of 7.5 M tons house gas reduction of 40% by 2030, if appropriate of CO2 eq that has already been achieved since 2005 prerequisites and conditions are met. (= 11% of the CO2 impact as measured in 2005). 1) This means that the Dutch chemicals industry is currently one of the leaders in Europe in terms of Prerequisites energy efficiency. The chemicals industry has set itself the target of The CCS/CCU solution direction has a special posi- working with the authorities on the necessary pre- tion within this, because a large degree of uncer- conditions in order to be able to realise the stated tainty is being created here due to a combination 40% figure and if possible also significant parts of high costs (for example the necessary logistics), of the identified additional potential for CO22 eq liability risks and social acceptance. Estimates of the reduction. feasible contribution of CCS/CCU to CO2 reduction under the current conditions have assumed that 1) CO2 and CO2 equivalents of other greenhouse gases such as CH4, N2O, CxFyClz, SF6 2) CCS/CCU: Carbon Capture and Storage/Usage = storage and useful utilisation of CO2

10 10 De sleutelrol waarmaken Routekaart Chemie facilitation that the authorities have promised for projects that are currently being developed will result in their implementation. The degree of influence that the chemicals industry has on these 6 solution directions is large in cases where its own installations and raw materials are involved, but more limited for closing the materials chain and for the effect of providing sustainable products for the end user. On the other hand, there is clear potential for greenhouse gas reduction through cooperation within the chain and the sector. For this reason, the sector is making efforts to increase its direct influence where possible. To do so, the sector will - among other things - be improving the transparency within these chains by making greater use of LCA (lifecycle analysis), sharing best practices within the sector and beyond, and making further innovation efforts for creating more sustainable solutions through the chemicals industry, which is one of the leading sectors.

11 11 Management Summary The ambitions of the of thirty companies (with several interviews in a chemicals sector range of departments at five large companies) and at fourteen public-private cooperation programmes/ The chemicals industry is aiming to achieve a reduc- institutes. These are pipeline projects, i.e. they are tion of 40% in greenhouse gas emissions over the already under way. In addition, nine expert sessions period 2005 to 2030, based on the solutions out- have been organised to examine the question of what lined in the roadmap. It wants to work together with further innovations are possible and what precondi- the authorities to set out the prerequisites and con- tions have to be met if those innovations are also to ditions that this will require. The sector has already be realised. The projects for which expectations are achieved 11% over the period from 2005 to highest have been quantified. These are the new projects. A total of 215 projects have been quantified. Process Together, the existing and new projects are estimated to contribute 20.6 megatons of CO2 eq and this was This roadmap for the chemicals sector was produ- a key foundation for formulating the ambitions. ced as part of the Multi-Year Agreement on Energy Efficiency (MJA3) and the Multi-Year Agreement on Energy Efficiency for ETS Companies (MEE). Preconditions The Regiegroep Chemie set a target in 2006 for the The chemicals industry has set itself the target of wor- chemistry sector as a whole of a 50% reduction in king with the authorities on the necessary preconditi- greenhouse gases over 25 years, based on the entire ons in order to be able to realise the stated 40% figure cradle-to-cradle product lifecycle. and - if possible - also significant parts of the identified additional potential for CO2 eq reduction. The roadmap also quantified the options for CO2 eq3) reduction further and put them in concrete Important prerequisites include options for new terms, thus providing a check on the feasibility of investments derived from economic growth, a favou- this ambition. The roadmap summarises the pro- rable investment climate and a level playing field posed and potential new projects, categorised in 6 (for the Netherlands within Europe and for Europe solution directions. The projects can give a green- globally), stimulation of innovation, cutting back the house gas reduction of 40% by 2030, if appropriate costs of technological options, as well as political pre- prerequisites and conditions are met. conditions for e.g. CCS4). The foundation for this will be a long-term and unambiguous regime including A bottom-up approach was used to create a picture a proper functioning ETS (emission trading scheme) of how the options for CO2 eq reduction can be that is based on genuine volumes with sufficient quantified and made concrete. During the first phase rights for new investments. The CO2 reductions for of the roadmap procedure, projects were examined ETS companies in the chemistry sector on their own and quantified as far as possible at a random sample plant and equipment are driven by the ETS regime. 3) CO2 and CO2 equivalents of other greenhouse gases such as CH4, N2O, CxFyClz, SF6 4) CCS/CCU: Carbon Capture and Storage/Usage = storage and useful utilisation of CO2

12 12 De sleutelrol waarmaken Routekaart Chemie This report lists the preconditions for each solution ducts for the end user. On the other hand, there is direction. In addition, a summary is given of the clear potential for greenhouse gas reduction through preconditions that the chemistry sector wants to cooperation within the chain and the sector. For this tackle jointly with the authorities and research insti- reason, the sector is making efforts to increase its tutes and universities. direct influence where possible. To do so, the sector will - among other things - be improving the transparency within these chains by making greater use Solution directions of LCA (lifecycle analysis), sharing best practices within the sector and beyond, and making further The roadmap suggests 6 directions for solutions. innovation efforts for creating more sustainable solutions through the chemicals sector, which is one 1. Energy efficiency: combating energy of the leading sectors. wastage in the industry s own processes. This also includes recycling by-products. Energy efficiency, through the focused attention provided by covenants over the last 20 years, has 2. Replacement of fossil fuels: by using renewable fuels (biomass) for producing chemical products. made the chemicals industry roughly 40% more efficient. This solution direction, including N2O/ CH4 reduction, has also made the most significant 3. Carbon Capture and Storage or Usage contribution to the reduction of 7.5 million tons of (CCS/CCU): capturing CO2 and then CO2 eq that has already been achieved since 2005 storing or reusing it (recycling). (= 11% of the CO2 impact as measured in 2005). This means that the Dutch chemicals industry is 4. Closure of the materials chain: reusing currently one of the leaders in Europe in terms of products and materials after use (post-use energy efficiency. Energy efficiency has long been the recycling and thereby a new feedstock in key theme and often goes hand in hand with cost addition to fossil fuels and biomass). reductions. Although the quick wins have already been cashed in, there is still significant potential. 5. Sustainable products: contributing to the devel- An important condition for this is that major steps opment of sustainable products for end users in energy efficiency are often associated with new (for example by reduced energy consumption construction and expansion of existing plants. There during use, therefore lowering CO2 emissions). must be sufficient room for this - physically and in terms of investments. In addition, better cooperation 6. Renewable energy: generate, participate in or purchase renewable energy. and rapid adoption of new techniques may allow an even higher potential to be achieved. The degree of influence that the chemicals industry The transition to bio-based fuels as a replacement has on these 6 solution directions is large in cases for fossil fuels has already been initiated by the where its own installations and raw materials are chemicals industry. There is huge potential in the involved, but more limited for closing the materials replacement of fossil fuels, but large numbers of chain and for the effect of providing sustainable pro- projects are still in the research phase. Market risks

13 13 and organisational risks in particular could hinder The role that the chemicals industry can play as an the realisation of the (technical) potential. The crux enabler of sustainable products is significant, alt- here is economically viable availability (uncertainty hough this cannot be seen directly from the calcu- of supply) of biomass, transparently demonstrating lation of its potential. This is because only a limited the sustainability of biomass, cooperation between number of companies make lifecycle analyses of the chemicals industry and other companies in the (new) products. In addition, improvement of the CO2 chain, and reducing the investment risks. footprint throughout the lifecycle is not yet always claimed (fully or in part) by the chemicals industry. The CCS/CCU solution direction has a special posi- Making efforts in this direction, as stated earlier, will tion within this, because a large degree of uncer- help the chemicals industry play its key role here. tainty is being created here due to a combination of high costs (for example the necessary logistics), The chemicals sector can make an important con- liability risks and social acceptance. The estimates of tribution to the development of renewable energy the feasible contribution of CCS/CCU to CO2 reduc- projects, on-site or by becoming a shareholder. The tion under the current conditions has assumed that biggest challenge is completing the business cases, the facilitation that the authorities have promised because the price of renewable energy is often not for projects that are currently being developed will competitive. Above all, there are opportunities for result in their implementation. cooperation in specific local situations. As a solution direction, closure of the materials chain does have a lot of potential, but the chemicals The process for industry has previously always had a limited role in recycling (beyond its control). There are more This roadmap describes how the chemicals indus- opportunities for cooperation with other players try wants to fulfil the key role that it will have over in the chain, in particular for cracking polymers to the period from 2012 to It wants to do so by produce monomers or syngas again (in control). working actively on the preconditions and the risks, steering innovations, and monitoring.

14 De sleutelrol waarmaken Routekaart Chemie A summary of the achievable contributions of the various solution directions*** Solution direction Subject Current conditions Extra potential Mton CO2 eq General: encourage innovation and a cohesive fiscal regime Reduction achieved Energetic + N2O and CH4 7.5 Not applicable Not applicable Sustainable products Non-energetic 1.2 High Total Cost of Ownership model, clear LCA, the authorities as the launching customer, green public procurement Replacement of fossil fuels Non-energetic 4.5 Fair Availability, options for green fee raw materials at a competitive price, sustainability criteria Closure of the materials chain Non-energetic 2.5 Fair Acceptance by users in the general public, logistical implications (and consequently) the price Energy efficiency* Energetic 4.3 High Attractiveness of NL for investment in expansion and innovation: competitive energy prices, effective ETS, infrastructure, a system that rewards all forms of energy efficiency Renewable energy* Energetic 1.4 Limited Price; access to deliveries and certainty of deliveries CCS and CCU* Capturing CO2 emissions 4.5** High Liability, CO2 price. Acceptance and availability of infrastructure 25.9 Targeting the conditions and prerequisites will increase greenhouse gas reduction Overall greenhouse gas reductions 2005 to 2030 under the current conditions * Key precondition Refers to emission reductions from their own plant and equipment ** Based on the assumption that the promised facilitation of planned projects by the authorities will lead to them being implemented *** In the baseline year (2005), overall greenhouse gas emissions by the chemicals sector from its own processes came to 30.5 Mton CO2 eq (= 23.8 Mton CO2 eq from energy consumption and 6.7 Mton CO2 eq from N2O and CH4). The assumption that all raw materials (non-energetic) in the disposal phase will be 100% incinerated would add 37.9 Mton CO2 to this. The baseline emissions figure is thus 68.4 Mton CO2 eq, of which 7.5 Mton CO2 eq has already been achieved since 2005.

15 15 Ambitieformulering De ambitie van de chemie ringen door economische groei, een gunstig investeringsklimaat en een level playing field (Nederland De chemische industrie heeft de ambitie om tot 40% binnen Europa en Europa binnen de wereld), het broeikasgasreductie te realiseren in de periode stimuleren van innovatie, het terugbrengen van de 2030, gebaseerd op de in de routekaart aangegeven kosten van technologische opties en politieke rand- oplossingsrichtingen. Zij wil samen met de overheid voorwaarden voor bijvoorbeeld CCS6). Een eenduidig vorm geven aan de hiervoor noodzakelijke randvoor- regime voor de lange termijn met daarin een ETS- waarden en condities. In de periode heeft systeem gebaseerd op werkelijke productievolumes de sector reeds 11% broeikasgasreductie gerealiseerd. met voldoende rechten voor nieuwe investeringen vormt hiervoor de basis. Voor de ETS-bedrijven in de chemie geldt dat de CO2-reductie op de eigen instal- Proces laties gedreven wordt door het ETS-regime. De Regiegroep Chemie heeft in 2006 een ambitie van 50% broeikasgasreductie in 25 jaar voor de che- Oplossingsrichtingen miesector als geheel gesteld, gebaseerd op de gehele productlevenscyclus ( cradle-to-cradle ). De routekaart kent zes oplossingsrichtingen. Een daarvan, energie-efficiëntie heeft via de gerichte De routekaart heeft de opties voor CO2 eq -reductie aandacht van de convenanten de afgelopen twintig nader gekwantificeerd en geconcretiseerd en daar- jaar de chemische industrie grofweg 40% efficiënter mee de haalbaarheid van deze ambitie getoetst. De gemaakt. Deze oplossingsrichting inclusief N2O/ routekaart geeft een overzicht van voorgenomen en CH4-reductie heeft ook de belangrijkste bijdrage mogelijke nieuwe projecten in zes oplossingsrichtin- geleverd aan de vanaf 2005 reeds gerealiseerde 7,5 gen. Deze projecten kunnen tot een broeikasgasre- Mton CO2 eq-reductie (= 11% van de CO2-impact ductie van 40% in 2030 leiden, mits sprake is van per 2005) Daarmee behoort de Nederlandse chemi- passende randvoorwaarden en condities. sche industrie momenteel tot de koplopers in Europa 5) op het gebied van energie-efficiëntie. Randvoorwaarden Een bijzondere positie vervult de CCS/CCU-oplossingsrichting vanwege de hoge mate van onzekerheid De chemische industrie stelt zich ten doel om samen die gecreëerd wordt door een combinatie van hoge met de overheid te werken aan de noodzakelijke kosten (bijvoorbeeld noodzakelijke logistiek), aan- randvoorwaarden om de genoemde 40% en zo moge- sprakelijkheidsrisico s en maatschappelijke accep- lijk ook belangrijke delen van het geïdentificeerde tatie. Bij de inschatting van de onder de huidige extra potentieel aan CO2 eq-reductie te realiseren. condities haalbare bijdrage van CCS/CCU aan de CO2-reductie is aangenomen dat de toegezegde faci- Belangrijke randvoorwaarden betreffen onder meer litering door de overheid aan de nu in ontwikkeling de mogelijkheid tot het doen van nieuwe investe- zijnde projecten leidt tot realisatie. 5) CO2 en CO2-equivalenten van andere broeikasgassen zoals CH4, N2O, CxFyCLz, SF6 6) CCS/CCU: Carbon Capture and Storage/ Usage, opslag en nuttig gebruik van CO2

16 16 De sleutelrol waarmaken Routekaart Chemie De invloed die de chemische industrie op deze zes oplossingsrichtingen heeft, is groot waar het de eigen installaties en grondstoffen betreft en beperkter als het gaat om het sluiten van de materiaalketen en het effect van duurzame producten bij de eindgebruiker. Anderzijds is er een duidelijk potentieel voor broeikasgasreductie bij samenwerking in de keten en de sector. Daarom zet de sector erop in om waar mogelijk haar directe invloed te vergroten. Hiervoor zal zij de komende jaren onder meer de transparantie in deze ketens verbeteren door meer gebruik te maken van LCA s (Life Cycle Analysis), best-practices binnen en buiten de sector te delen en verder in te zetten op innovatie voor het creëren van duurzamere oplossingen via de topsector chemie. Meer informatie over de routekaart is te vinden op

17 17 Managementsamenvatting De ambitie van de chemie van dertig bedrijven (bij vijf grote bedrijven meerdere interviews op verschillende afdelingen) en bij veer- De chemische industrie heeft de ambitie om tot 40% tien PPS-programma s/instituten. Deze projecten broeikasgasreductie te realiseren in de periode in de pijplijn lopen dus al. Daarnaast zijn er negen 2030, gebaseerd op de in de routekaart aangegeven expertsessies georganiseerd die zich richtten op de oplossingsrichtingen. Zij wil samen met de overheid vraag welke extra innovaties mogelijk zijn en aan vorm geven aan de hiervoor noodzakelijke randvoor- welke randvoorwaarden moet worden voldaan om waarden en condities. In de periode heeft die innovaties ook te realiseren. De projecten waar de sector reeds 11% broeikasgasreductie gerealiseerd. het meest van verwacht wordt zijn gekwantificeerd. Dit zijn de nieuwe projecten. Proces De inschatting van de haalbare reductie binnen bestaande en nieuwe projecten tezamen bedraagt Deze routekaart voor de chemiesector is gemaakt in 20,6 Mton CO2 (213,6 PJ) eq en vormde een belang- het kader van de Meerjarenafspraak energie-efficiën- rijke basis voor de ambitieformulering. In totaal zijn tie (MJA3) en de Meerjarenafspraak energie-efficiën- er 215 projecten gekwantificeerd. tie ETS-ondernemingen (MEE). De Regiegroep Chemie heeft in 2006 een ambitie Randvoorwaarden van 50% broeikasgasreductie in 25 jaar voor de chemiesector als geheel gesteld gebaseerd op de gehele De chemische industrie stelt zich ten doel om samen productlevenscyclus ( cradle-to-cradle ). met de overheid te werken aan de noodzakelijke randvoorwaarden om de genoemde 40% en zo moge- De routekaart heeft de opties voor CO2 eq -reductie lijk ook belangrijke delen van het geïdentificeerde nader gekwantificeerd en geconcretiseerd en daarmee extra potentieel aan CO2 eq-reductie te realiseren. 7) de haalbaarheid van deze ambitie getoetst. De routekaart geeft een overzicht van voorgenomen en moge- Belangrijke randvoorwaarden betreffen onder meer lijke nieuwe projecten in zes oplossingsrichtingen. de mogelijkheid tot het doen van nieuwe investe- Deze projecten kunnen tot een broeikasgasreductie ringen door economische groei, een gunstig inves- van 40% in 2030 leiden (dit komt neer op 212,7 PJ teringsklimaat en een level playing field (Nederland reductie in de periode ), mits er sprake is binnen Europa en Europa binnen de wereld), het van passende randvoorwaarden en condities. stimuleren van innovatie, het terugbrengen van de kosten van technologische opties en politieke rand- De kwantificering en concretisering van de opties voorwaarden voor bijvoorbeeld CCS8). Een eenduidig voor CO2 eq-reductie is door middel van een bot- regime voor de lange termijn met daarin een ETS- tom-up aanpak in beeld gebracht. In de eerste fase systeem gebaseerd op werkelijke productievolumes van het routekaarttraject zijn projecten doorgelicht met voldoende rechten voor nieuwe investeringen en zo veel mogelijk gekwantificeerd bij een steekproef vormt hiervoor de basis. Voor de ETS-bedrijven in de 7) CO2 en CO2-equivalenten van andere broeikasgassen zoals CH4, N2O, CxFyCLz, SF6 8) CCS/CCU: Carbon Capture and Storage/ Usage, opslag en nuttig gebruik van CO2

18 18 De sleutelrol waarmaken Routekaart Chemie chemie geldt dat de CO2-reductie op de eigen instal- De invloed die de chemische industrie op deze zes laties gedreven wordt door het ETS-regime. oplossingsrichtingen heeft, is groot waar het de eigen installaties en grondstoffen betreft en beperkter als In dit rapport zijn per oplossingsrichting de rand- het gaat om het sluiten van de materiaalketen en het voorwaarden opgenomen. Daarnaast is een overzicht effect van duurzame producten bij de eindgebruiker. gegeven van de randvoorwaarden die de chemie Anderzijds is er een duidelijk potentieel voor broei- samen met de overheid, kennisinstellingen en uni- kasgasreductie bij samenwerking in de keten en de versiteiten wil oppakken. sector. Daarom zet de sector erop in om waar mogelijk haar directe invloed te vergroten. Hiervoor zal zij Oplossingsrichtingen de komende jaren onder meer de transparantie in deze ketens verbeteren door meer gebruik te maken De routekaart kent zes oplossingsrichtingen. van LCA s (Life Cycle Assessment), best-practices binnen en buiten de sector te delen en verder in te 1. Energie-efficiëntie: het tegengaan van energieverspilling in het eigen proces. Hiertoe zetten op innovatie voor het creëren van duurzamere oplossingen via de topsector chemie. wordt ook recycling van bijproducten gerekend en uitwisselen van reststomen met buren. Energie-efficiëntie heeft via de gerichte aandacht van de convenanten de afgelopen twintig jaar de che- 2. Vervanging fossiele grondstoffen: door inzet mische industrie grofweg 40% efficiënter gemaakt. van hernieuwbare grondstoffen (biomassa) Deze oplossingsrichting inclusief N2O/CH4-reductie voor de productie van chemische producten. heeft ook de belangrijkste bijdrage geleverd aan de vanaf 2005 reeds gerealiseerde 7,5 Mton CO2 eq- 3. Carbon Capture and Storage / Usage reductie (= 11% van de CO2-impact per 2005) Daar- (CCS/CCU): CO2 afvangen en vervolgens mee behoort de Nederlandse chemische industrie opslaan of gebruiken (recyclen). momenteel tot de koplopers in Europa op het gebied van energie-efficiëntie. Energie-efficiency is van 4. Sluiten van de materiaalketen: hergebruiken oudsher het belangrijkste thema en gaat vaak hand van producten en materialen na het gebruik in hand met kostenreductie. Hoewel veel laaghan- (post-use recycling en mogelijk daarmee een gend fruit al is geplukt, is er een behoorlijke poten- nieuwe feedstock naast fossiel en biomassa). tie. Een belangrijke voorwaarde daarvoor is dat grote stappen in energie-efficiency vaak gepaard gaan met 5. Duurzame producten: bijdragen aan het bouwen van nieuwe en uitbreiding van huidige ontwikkeling van duurzame producten installaties. Daarvoor moet voldoende (investerings) voor eindgebruikers (bijvoorbeeld door ruimte zijn. Daarnaast kan door betere samenwer- minder energiegebruik tijdens gebruik king en snelle adoptie van nieuwe technologieën nog en daardoor minder CO2-uitstoot). een hogere potentie behaald worden. 6. Duurzame energie: zelf opwekken, participeren in of inkopen van duurzame energie. De transitie naar biobased grondstoffen ter vervanging van fossiele grondstoffen is inmiddels door de chemische industrie ingezet. Het vervangen van

19 19 fossiele grondstoffen kent een grote potentie, maar De rol die de chemische industrie kan spelen als veel projecten bevinden zich nog in de researchfase. enabler van duurzame producten is groot, hoewel dit Met name markt- en organisatorische risico s kun- nog niet direct uit de potentieberekening blijkt. Dat nen de realisatie van het (technische) potentieel komt omdat slechts een beperkt aantal bedrijven belemmeren. Het gaat hier om economisch renda- LCA s maakt van (nieuwe) producten. Daarnaast bele beschikbaarheid (en leveringszekerheid) van wordt de verbetering van de CO2 footprint over de biomassa, transparant aantonen van de duurzaam- hele levenscyclus nog niet altijd door de chemie heid van biomassa, samenwerking tussen chemie en (deels) geclaimd. Door (zoals al is aangegeven) andere bedrijven in de keten en het verkleinen van daarop in te zetten, kan de chemische industrie haar investeringsrisico s. sleutelrol waarmaken. Een bijzondere positie vervult de oplossingsrichting De chemie kan een belangrijke bijdrage leveren in CCS/CCU vanwege een hoge mate van onzekerheid de ontwikkeling van duurzame-energieprojecten on die gecreëerd wordt door een combinatie van hoge site of door participatie. De grote uitdaging ligt in kosten (bijvoorbeeld noodzakelijke logistiek), aan- het rondkrijgen van businesscases, omdat duurzame sprakelijkheidsrisico s en maatschappelijke accep- energie vaak een niet-competitieve prijs heeft. Er zijn tatie. Bij de inschatting van de onder de huidige vooral kansen voor samenwerking in lokale speci- condities haalbare bijdrage van CCS/CCU aan de fieke situaties. CO2-reductie is aangenomen dat de toegezegde facilitering door de overheid aan de nu in ontwikkeling zijnde projecten leidt tot realisatie. Proces De oplossingsrichting sluiten van de materiaalketen In deze routekaart wordt beschreven hoe de chemi- biedt veel potentie, maar de chemische industrie heeft sche industrie in de periode haar sleu- van oudsher een beperkte rol in recycling (out of con- telrol wil oppakken. Dat wil ze doen door actief te trol). Er zijn kansen door samenwerking met andere werken aan randvoorwaarden en risico s, innovatie ketenspelers en in het bijzonder om polymeren weer te sturen en door monitoring. tot monomeren of syngas te kraken (in control).

20 De sleutelrol waarmaken Routekaart Chemie De haalbare bijdrage van de oplossingsrichtingen***: Oplossings richting Betreft Huidige condities HUIDIGE CONDITIES Mton CO2 PJ Extra potentieel Algemeen: innovatie stimuleren en samenhangend fiscaal regime eq Gerealiseerde reductie Energetisch+ N2O en CH4 7,5 Duurzame producten Nonenergetisch 1,2 Vervanging fossiele grondstoffen Nonenergetisch Sluiten van materiaalketen Belangrijkste randvoorwaarden N.v.t. N.v.t. 19,4 Hoog Total cost of ownershipmodel, eenduidigheid LCA, overheid als launching customer, green public procurement 4,5 65,2 Redelijk Beschikbaarheid, mogelijkheid voor green-fee grondstoffen voor competitieve prijs, duurzaamheidscriteria Nonenergetisch 2,5 36,9 Redelijk Publieksacceptatie gebruikers, logistieke implicaties en daarmee prijs Energieefficiency* Energetisch 4,3 69,4 Hoog Aantrekkelijkheid van NL voor uitbreidings- en innovatieinvesteringen: competitieve energieprijzen, effectief ETS, infrastructuur, systeem dat alle energie-efficiency beloont Duurzame energie* Energetisch 1,4 21,9 Beperkt Prijs, toegang tot/zekerheid levering CCS/CCU* Afvang CO2 emissies 4,5** Hoog Aansprakelijkheid, CO2-prijs, acceptatie en beschikbaarheid infrastructuur Totale broeikasgasreductie onder huidige condities * 25,9 212,7 Heeft betrekking op de emissiereducties op de eigen installaties. ** Gebaseerd op de aanname dat de toegezegde facilitering van de overheid voor de geplande projecten tot realisatie leidt. *** In het referentiejaar 2005 bedroeg de totale broeikasgasemissie van de chemie uit eigen processen 30,5 Mton CO2 eq (= 23,8 Mton CO2 eq energetisch gebruik en 6,7 Mton CO2 eq N2O en CH4). Vanuit de aanname dat alle grondstoffen (nonenergetisch) in de afdankfase voor 100% verbrand worden, komt daar 37,9 Mton CO2 bij. De referentie-emissie is daarmee 68,4 Mton CO2 eq waarvan 7,5 Mton CO2 eq reeds is gerealiseerd sinds Sturen op condities en randvoorwaarden = vergroten broeikasgasreductie

energie gebruiken in de levensfase (omdat ze lichter verduurzaming van de samenleving. De chemie is

energie gebruiken in de levensfase (omdat ze lichter verduurzaming van de samenleving. De chemie is 21 1. Inleiding 1.1 De chemie heeft de sleutel in handen! andere sectoren verduurzaming mogelijk maken. En overal kan de chemie bijdragen door materialen te ontwikkelen voor producten die bijvoorbeeld

Nadere informatie

Chemie & ICT ICT en Chemie: samen naar een duurzame toekomst?

Chemie & ICT ICT en Chemie: samen naar een duurzame toekomst? on behalf of Chemie & ICT ICT en Chemie: samen naar een duurzame toekomst? Symposium Groene ICT en Duurzaamheid in het hoger onderwijs 30-01-2014 Ger Fischer Woord vooraf Nieuwe start cartoon? 2 Onderwerpen

Nadere informatie

Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK

Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK Kees den Blanken Cogen Nederland Driebergen, Dinsdag 3 juni 2014 Kees.denblanken@cogen.nl Renewables genereren alle stroom (in Nederland in

Nadere informatie

Duurzaamheid: speerpunt voor industrie en onderwijs

Duurzaamheid: speerpunt voor industrie en onderwijs Duurzaamheid: speerpunt voor industrie en onderwijs Vereniging van de Nederlandse Chemische Industrie Nelo Emerencia, Speerpuntmanager Onderwijs & Innovatie Utrecht, 9 februari 2012 DAS Docentenconferentie

Nadere informatie

7. Oplossingsrichting 5: Duurzame energie

7. Oplossingsrichting 5: Duurzame energie 107 7. Oplossingsrichting 5: Duurzame energie 7.1 Wat houdt het in? en duurzame energie die men inkoopt via Garanties van Oorsprong (GVO s). In het laatste geval krijgt Een oplossing om het energiegebruik

Nadere informatie

Echt duurzaam hoeft niet duur te zijn!

Echt duurzaam hoeft niet duur te zijn! Echt duurzaam hoeft niet duur te zijn! Roadmap DURABILIT Drivers and barriers Refurbishment, hergebruik en grondstoffen Footprint reductie door hergebruik Value matrix Succesfactoren Discussie DURABILIT

Nadere informatie

Biobrandstoffen voor trucks Duurzaamheid en beschikbaarheid

Biobrandstoffen voor trucks Duurzaamheid en beschikbaarheid Biobrandstoffen voor trucks Duurzaamheid en beschikbaarheid 18/03/2015 Wouter Bakker Intro 2 ECOFYS 18/03/2015 Wouter Bakker Waarom bio-energie? > Renewable and sustainable Regrows Reduces greenhouse gas

Nadere informatie

Parkstad Limburg Energy Transition Implementation Program PALET 3.0. Discussie en vragen

Parkstad Limburg Energy Transition Implementation Program PALET 3.0. Discussie en vragen Parkstad Limburg Energy Transition Implementation Program PALET 3.0 Discussie en vragen Ambition Document 1.0 2.0 Potention Research Parkstad Limburg Energy Transition (PALET 3.0) Basic principles PALET

Nadere informatie

Discussie over voor- en nadelen van windenergie

Discussie over voor- en nadelen van windenergie Argumenten in het maatschappelijke debat en de politieke besluitvorming rondom wind op zee Mogelijkheden en beperkingen van MKBA s 04/11/2014, KIVI, Den Haag Discussie over voor- en nadelen van windenergie

Nadere informatie

The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages

The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages 22/03/2013 Housing market in crisis House prices down Number of transactions

Nadere informatie

ARTIST. Petten 24 September 2012. www.ecn.nl More info: schoots@ecn.nl

ARTIST. Petten 24 September 2012. www.ecn.nl More info: schoots@ecn.nl ARTIST Assessment and Review Tool for Innovation Systems of Technologies Koen Schoots, Michiel Hekkenberg, Bert Daniëls, Ton van Dril Agentschap NL: Joost Koch, Dick Both Petten 24 September 2012 www.ecn.nl

Nadere informatie

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Aim of this presentation Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Energieleveranciers.nl (Energysuppliers.nl) Founded in 2004

Nadere informatie

Vandaagafval morgengrondstof!

Vandaagafval morgengrondstof! Vandaagafval morgengrondstof! 5de Vlaams Milieucongres IFEST 21 October 2008 Florens Slob Manager Sustainable Business Solutions Van Gansewinkel Group Agenda Korte verkenning Cradle to Cradle concept &

Nadere informatie

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M.

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. (Bert) Vrijhoef Take home messages: Voor toekomstbestendige chronische zorg zijn innovaties

Nadere informatie

Business as an engine for change.

Business as an engine for change. Business as an engine for change. In the end, the success of our efforts will be measured against how we answered what we have found to be the fundamental question: how do we love all the children, of

Nadere informatie

Energievoorziening Rotterdam 2025

Energievoorziening Rotterdam 2025 Energievoorziening Rotterdam 2025 Trends Issues Uitdagingen 9/14/2011 www.bollwerk.nl 1 Trends (1) Wereld energiemarkt: onzeker Toenemende druk op steeds schaarsere fossiele bronnen Energieprijzen onvoorspelbaar,

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

Van glazen bol naar rondbodemkolf. Nu de sleutelrol waarmaken

Van glazen bol naar rondbodemkolf. Nu de sleutelrol waarmaken Van glazen bol naar rondbodemkolf Nu de sleutelrol waarmaken Van glazen bol naar rondbodemkolf! Nu de sleutelrol waarmaken Voorstudie Chemie MEE/MJA3 Ir. J.A. Krebbekx Drs. W.J. de Wolf Ing. J.G.J. Lenselink

Nadere informatie

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014 Process Mining and audit support within financial services KPMG IT Advisory 18 June 2014 Agenda INTRODUCTION APPROACH 3 CASE STUDIES LEASONS LEARNED 1 APPROACH Process Mining Approach Five step program

Nadere informatie

STRATEGO: Coaching session

STRATEGO: Coaching session STRATEGO: Coaching session 19-11-2014 www.warmtebedrijfrotterdam.nl Content Integrated business model al chart Heat chain Sources heating grid Rotterdam Delivery of industrial waste heat History & lessons

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

Dr Doede J Binnema. Programm leader Food&Nutrition HANNN

Dr Doede J Binnema. Programm leader Food&Nutrition HANNN Dr Doede J Binnema Programm leader Food&Nutrition HANNN Why is a cluster needed? Healthy Ageing has become an important pillar of R&D (e.g. Lifelines & ERIBA) in the three provinces of the Northern Netherlands

Nadere informatie

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 1 Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 2 Structure of the presentation - What is intercultural mediation through the internet? - Why

Nadere informatie

Managementsamenvatting. Routekaart UMC s

Managementsamenvatting. Routekaart UMC s Managementsamenvatting Routekaart UMC s Colofon Opdrachtgever: Agentschap NL Projectleider: TNO Procesbegeleiding: KplusV organisatieadvies Branche-organisatie: NFU 1. Aanleiding en ambitie De Nederlandse

Nadere informatie

Energie- en klimaatmonitor agrosectoren Hernieuwbare energie, reductie broeikasgassen en energiebesparing

Energie- en klimaatmonitor agrosectoren Hernieuwbare energie, reductie broeikasgassen en energiebesparing Energie- en klimaatmonitor agrosectoren Hernieuwbare energie, reductie broeikasgassen en energiebesparing Inleiding In 28 sloten de overheid en de agrosectoren het convenant Schone en Zuinige agrosectoren.

Nadere informatie

Nieuw algoritme om de vraag doorheen de keten te voorspellen

Nieuw algoritme om de vraag doorheen de keten te voorspellen For a presentation in ppt format, Please call +31 6 11356703 or send an e-mail to info@flostock.com Nieuw algoritme om de vraag doorheen de keten te voorspellen Robert Peels Supply Chain Innovations April

Nadere informatie

Biobased Economy in BioBRUG tussen wetenschap en praktijk

Biobased Economy in BioBRUG tussen wetenschap en praktijk B r u g t u s s e n m a r k t e n k e n n i s i n d e r e g i o v o o r d e b i o b a s e d e c o n o m y Biobased Economy in BioBRUG tussen wetenschap en praktijk Prof. dr. Gert-Jan Euverink 14 11-2012

Nadere informatie

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 QUICK GUIDE C Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 Version 0.9 (June 2014) Per May 2014 OB10 has changed its name to Tungsten Network

Nadere informatie

CHROMA STANDAARDREEKS

CHROMA STANDAARDREEKS CHROMA STANDAARDREEKS Chroma-onderzoeken Een chroma geeft een beeld over de kwaliteit van bijvoorbeeld een bodem of compost. Een chroma bestaat uit 4 zones. Uit elke zone is een bepaald kwaliteitsaspect

Nadere informatie

Betekenis nieuwe GRI - Richtlijnen. Rob van Tilburg Adviesgroep duurzaam ondernemen DHV Utrecht, 23 November 2006

Betekenis nieuwe GRI - Richtlijnen. Rob van Tilburg Adviesgroep duurzaam ondernemen DHV Utrecht, 23 November 2006 Betekenis nieuwe GRI - Richtlijnen Rob van Tilburg Adviesgroep duurzaam ondernemen DHV Utrecht, 23 November 2006 Opbouw presentatie 1. Uitgangspunten veranderingen G2 - > G3 2. Overzicht belangrijkste

Nadere informatie

Script. Good health starts with good food. That s true for people as much as it is for animals.

Script. Good health starts with good food. That s true for people as much as it is for animals. Script Good health starts with good food. That s true for people as much as it is for animals. Livestock and fish health influence human health, since animal protein is an indispensable part of our food

Nadere informatie

kunststofindustrie naar Geert Scheys

kunststofindustrie naar Geert Scheys Transitie van de kunststofindustrie naar duurzame ontwikkeling Geert Scheys FEDERPLAST.BE Producenten van kunststof- en rubberartikelen LEDEN Agoria & Essenscia 236 effectieve leden (producenten) 18 aangesloten

Nadere informatie

150 years. BASF: We create chemistry

150 years. BASF: We create chemistry BASF: We create chemistry Chemistry powers Sustainability NRK Nieuwjaarsbijeenkomst 2016 14 januari 2016, BASF De Meern Charles van der Horst BASF Nederland B.V. Our understanding is derived from megatrends

Nadere informatie

De Levende Gevel. Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst

De Levende Gevel. Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst De Levende Gevel Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst A letter from nature Dear., Our life knows no boundaries, we live together. You live in me and I live in you! I not only

Nadere informatie

Talentmanagement in tijden van crisis

Talentmanagement in tijden van crisis Talentmanagement in tijden van crisis Drs. Bas Puts Page 1 Copyright Siemens 2009. All rights reserved Mission: Achieving the perfect fit Organisatie Finance Sales Customer Engineering Project management

Nadere informatie

STICHTING LIGHTREC NEDERLAND MANAGER LIGHTREC

STICHTING LIGHTREC NEDERLAND MANAGER LIGHTREC STICHTING LIGHTREC NEDERLAND MANAGER LIGHTREC LIGHTREC Energiezuinige lampen zijn goed voor het milieu, maar mogen niet worden afgedankt bij het gewone huisvuil. De materialen uit energiezuinige verlichting

Nadere informatie

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa Physical factors as predictors of psychological and physical recovery of anorexia nervosa Liesbeth Libbers

Nadere informatie

zonweringsdoeken gemaakt van planten THE FIRST SUNSCREEN FABRIC IN THE WORLD WITH CRADLE TO CRADLE CERTIFIED GOLD

zonweringsdoeken gemaakt van planten THE FIRST SUNSCREEN FABRIC IN THE WORLD WITH CRADLE TO CRADLE CERTIFIED GOLD zonweringsdoeken gemaakt van planten THE FIRST SUNSCREEN FABRIC IN THE WORLD WITH CRADLE TO CRADLE CERTIFIED GOLD M + N PROJECTEN ONTWIKKELDE EEN NIEUWE GENERATIE ZONWERINGSDOEKEN, DIE DE HUIDIGE MATERIALEN

Nadere informatie

Inkoop en de link naar de value chain

Inkoop en de link naar de value chain Inkoop en de link naar de value chain Inkoop en de link naar de value chain 24 juni 2014 An aligned supply chain Bron: Van Veen, 2011 Historical difference supply chain/ logistics domain vs value chain

Nadere informatie

De rol van biomassa in de energietransitie.

De rol van biomassa in de energietransitie. De rol van biomassa in de energietransitie. Bert de Vries Plaatsvervangend directeur-generaal Energie, Telecom en Mededinging, Ministerie van Economische Zaken Inhoud 1. Energieakkoord 2. Energietransitie

Nadere informatie

Strengthening Energy Efficiency Awareness Among Residential Homes for Elderly People SAVE AGE

Strengthening Energy Efficiency Awareness Among Residential Homes for Elderly People SAVE AGE Strengthening Energy Efficiency Awareness Among Residential Homes for Elderly People SAVE AGE 6. Oktober 2011 Contract N o IEE/09/676/SI2.558233 Duration: 17th May 2010-16th May 2013 Project profiel Doel:

Nadere informatie

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering

De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering The Relationship between Daily Hassles and Depressive Symptoms and the Mediating Influence

Nadere informatie

Meerjarenplan (MJP) 2013-2016 Chemie MJA3 en MEE

Meerjarenplan (MJP) 2013-2016 Chemie MJA3 en MEE Meerjarenplan (MJP) 2013-2016 Chemie MJA3 en MEE A. Context Meerjarenplan Chemie Dit Meerjarenplan energie-efficiency geeft voor de periode 2013-2016 weer welke activiteiten de VNCI van plan is te ontplooien

Nadere informatie

Relevantie van (carbon) footprinting voor telers. Jasper Scholten 23 juni 2011

Relevantie van (carbon) footprinting voor telers. Jasper Scholten 23 juni 2011 Relevantie van (carbon) footprinting voor telers Jasper Scholten 23 juni 2011 Inhoud 1. Blonk Milieu Advies 2. Levenscyclusanalyse (LCA) 3. Carbon Footprinting 4. Footprint van brouwgerst 5. Footprint

Nadere informatie

Praktische voorstellen voor energiebesparing in haven en industrie. Alex Ouwehand Directeur NMZH

Praktische voorstellen voor energiebesparing in haven en industrie. Alex Ouwehand Directeur NMZH Praktische voorstellen voor energiebesparing in haven en industrie Alex Ouwehand Directeur NMZH CO2 emission CO2 reduction Ambities klimaat en energie EU en Rijk 2020 : 20 % CO 2 -reductie (tov 1990),

Nadere informatie

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education *2942209982* UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2012 15 minutes

Nadere informatie

Nieuwsbrief NRGD. Editie 11 Newsletter NRGD. Edition 11. pagina 1 van 5. http://nieuwsbrieven.nrgd.nl/newsletter/email/47

Nieuwsbrief NRGD. Editie 11 Newsletter NRGD. Edition 11. pagina 1 van 5. http://nieuwsbrieven.nrgd.nl/newsletter/email/47 pagina 1 van 5 Kunt u deze nieuwsbrief niet goed lezen? Bekijk dan de online versie Nieuwsbrief NRGD Editie 11 Newsletter NRGD Edition 11 17 MAART 2010 Het register is nu opengesteld! Het Nederlands Register

Nadere informatie

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013 16% Energie van eigen bodem 17 januari 2013 Inhoud Klimaatverandering Energie in Nederland Duurzame doelen Wind in ontwikkeling Northsea Nearshore Wind Klimaatverandering Conclusie van het IPCC (AR4, 2007)

Nadere informatie

Leading in Learning -> studiesucces. Ellen Bastiaens Programmamanager Leading in Learning 13 juni 2012

Leading in Learning -> studiesucces. Ellen Bastiaens Programmamanager Leading in Learning 13 juni 2012 Leading in Learning -> studiesucces Ellen Bastiaens Programmamanager Leading in Learning 13 juni 2012 Implementatie van matchingsinstrument Matching na de poort wordt aan de poort Vooropleiding Bachelor

Nadere informatie

Duurzaamheid in Agrologistiek; CO2 labeling

Duurzaamheid in Agrologistiek; CO2 labeling Duurzaamheid in Agrologistiek; CO2 labeling Chris E. Dutilh Stichting DuVo/Unilever Benelux Conferentie Winst uit Agrologistiek Monster, 16 februari 2009 Doelstelling DuVo-studie In beeld brengen of, en

Nadere informatie

Advanced Instrumentation. Hans van Gageldonk, Henk Hoevers, Gerard Cornet. 10 Oktober 2012

Advanced Instrumentation. Hans van Gageldonk, Henk Hoevers, Gerard Cornet. 10 Oktober 2012 Advanced Instrumentation Hans van Gageldonk, Henk Hoevers, Gerard Cornet 10 Oktober 2012 Agenda Wat is Advanced Instrumentation? Hoe past Advanced Instrumentation in de keten van fundamenteel onderzoek

Nadere informatie

maandag 5 november 12 Vandaag

maandag 5 november 12 Vandaag Vandaag Even kort voorstellen... Agenda Op wereldreis met Climate Reality Met welgemeende excuses, maar in verband met copyrights kan dit deel hier niet beschikbaar worden gesteld. Wel is het mogelijk

Nadere informatie

2013 Introduction HOI 2.0 George Bohlander

2013 Introduction HOI 2.0 George Bohlander 2013 Introduction HOI 2.0 George Bohlander HOI 2.0 introduction Importance HOI currency Future print = HOI 2.0 HOI 2.0 Print: Décomplexation/more simple Digital: New set-up Core values HOI Accountability

Nadere informatie

Innovatie en RWS. Een scherpe vraag en samenwerking in ketens en netwerken

Innovatie en RWS. Een scherpe vraag en samenwerking in ketens en netwerken Innovatie en RWS Een scherpe vraag en samenwerking in ketens en netwerken In today s business environment, Innovation means survival. David Gann. 2 RWS Innovatie Innovatie Innovation is the process by

Nadere informatie

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability The role of mobility in higher education for future employability Jim Allen Overview Results of REFLEX/HEGESCO surveys, supplemented by Dutch HBO-Monitor Study migration Mobility during and after HE Effects

Nadere informatie

Expertise seminar SURFfederatie and Identity Management

Expertise seminar SURFfederatie and Identity Management Expertise seminar SURFfederatie and Identity Management Project : GigaPort3 Project Year : 2010 Project Manager : Albert Hankel Author(s) : Eefje van der Harst Completion Date : 24-06-2010 Version : 1.0

Nadere informatie

LED LIGHTING FOR COLD STORAGE

LED LIGHTING FOR COLD STORAGE LED LIGHTING FOR COLD STORAGE Madrid, October 16 Maarten de Graaf Didyouknowthat? It takes 0.65KWh of air conditioning energy to cool down every 1 kwh of lighting heat. Didyouknowthat? Meaning that youernergybillforlightingis

Nadere informatie

SLOGANS & MEGATRENDS. Duurzaam ondernemen. Recycling. Cradle to grave. Bioplastics. Greenhouse gas emissions

SLOGANS & MEGATRENDS. Duurzaam ondernemen. Recycling. Cradle to grave. Bioplastics. Greenhouse gas emissions SLOGANS & MEGATRENDS Green economy Global warming Sustainability Energy consumption Cradle to cradle Biomass Duurzaam ondernemen Recycling Cradle to grave Bioplastics Greenhouse gas emissions CO 2 reduction

Nadere informatie

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept 7 juni 2012 KNX Professionals bijeenkomst Nieuwegein Annemieke van Dorland KNX trainingscentrum ABB Ede (in collaboration with KNX Association) 12/06/12 Folie 1 ETS

Nadere informatie

Understanding and being understood begins with speaking Dutch

Understanding and being understood begins with speaking Dutch Understanding and being understood begins with speaking Dutch Begrijpen en begrepen worden begint met het spreken van de Nederlandse taal The Dutch language links us all Wat leest u in deze folder? 1.

Nadere informatie

Quick scan method to evaluate your applied (educational) game. Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation Model)

Quick scan method to evaluate your applied (educational) game. Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation Model) WHAT IS LITTLE GEM? Quick scan method to evaluate your applied (educational) game (light validation) 1. Standardized questionnaires Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation

Nadere informatie

Institute for Aerospace Maintenance Maastricht (IAMM) Kennis als wapen in mondiale concurrentie

Institute for Aerospace Maintenance Maastricht (IAMM) Kennis als wapen in mondiale concurrentie Institute for Aerospace Maintenance Maastricht (IAMM) Kennis als wapen in mondiale concurrentie 11 december 2014 Het project EUregio Life Cycle Costing (EULC2) is mede mogelijk gemaakt door bijdragen van

Nadere informatie

Het nieuwe Europese klimaatplan voor 2030: behoudt de EU haar voortrekkersrol?

Het nieuwe Europese klimaatplan voor 2030: behoudt de EU haar voortrekkersrol? Het nieuwe Europese klimaatplan voor 2030: behoudt de EU haar voortrekkersrol? Dr. Jos Delbeke, DG Klimaat Actie, Europese Commissie, Universiteit Hasselt, 25/2/2014 Overzicht 1. Klimaat en energie: waar

Nadere informatie

Duurzaamheid in Business context

Duurzaamheid in Business context Duurzaamheid in Business context 2 Voorbeelden waarde creatie (B2C & B2B) Maarten ten Houten Sustainability Manager Global Marketing Duurzaamheidsdialoog 5 maart 2014 HEINEKEN - Truly Global Presence >165

Nadere informatie

Workflow en screenshots Status4Sure

Workflow en screenshots Status4Sure Workflow en screenshots Status4Sure Inleiding Het Status4Sure systeem is een ICT oplossing waarmee de transportopdrachten papierloos door het gehele proces gaan. De status kan gevolgd worden door de logistieke

Nadere informatie

Stephanie van Dijck De integrale aanpak maakt complexiteit hanteerbaar

Stephanie van Dijck De integrale aanpak maakt complexiteit hanteerbaar Titel, samenvatting en biografie Stephanie van Dijck De integrale aanpak maakt complexiteit hanteerbaar Samenvatting: Nieuwe projecten nemen toe in complexiteit: afhankelijkheden tussen software componenten,

Nadere informatie

LCA, wat kan je er mee. Sustainability consultant gaasbeek@pre sustainability.com

LCA, wat kan je er mee. Sustainability consultant gaasbeek@pre sustainability.com LCA, wat kan je er mee Anne Gaasbeek Anne Gaasbeek Sustainability consultant gaasbeek@pre sustainability.com PRé Consultants PRé is pionier i van LCA sinds 1990; ontwikkelaar van Ecoindicator and ReCiPe

Nadere informatie

Aggiornamento. Bedreigingen en uitdagingen voor de. industrie VWEC. Een perspectief voor Vlaanderen. Een perspectief voor Vlaanderen

Aggiornamento. Bedreigingen en uitdagingen voor de. industrie VWEC. Een perspectief voor Vlaanderen. Een perspectief voor Vlaanderen Een perspectief voor Vlaanderen Bedreigingen en uitdagingen voor de Aggiornamento industrie Een perspectief voor Vlaanderen VWEC auteur functie datum Marc Van den Bosch Sr. Adviseur energie en milieu VOKA

Nadere informatie

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education *0535502859* DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2010 No Additional

Nadere informatie

Sustainable Concrete Centre. Duurzaam Innoveren in beton

Sustainable Concrete Centre. Duurzaam Innoveren in beton Sustainable Concrete Centre Duurzaam Innoveren in beton Sustainable Concrete Centre Oosterhout (NB), The Netherlands Director: Mantijn van Leeuwen m.vanleeuwen@crh-scc.nl +31 6 2275 4364 CRH in Nederland

Nadere informatie

Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer

Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer Met opmaak: Links: 3 cm, Rechts: 2 cm, Boven: 3 cm, Onder: 3 cm, Breedte: 21 cm, Hoogte: 29,7 cm Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer Stigmatisation of Persons

Nadere informatie

04/11/2013. Sluitersnelheid: 1/50 sec = 0.02 sec. Frameduur= 2 x sluitersnelheid= 2/50 = 1/25 = 0.04 sec. Framerate= 1/0.

04/11/2013. Sluitersnelheid: 1/50 sec = 0.02 sec. Frameduur= 2 x sluitersnelheid= 2/50 = 1/25 = 0.04 sec. Framerate= 1/0. Onderwerpen: Scherpstelling - Focusering Sluitersnelheid en framerate Sluitersnelheid en belichting Driedimensionale Arthrokinematische Mobilisatie Cursus Klinische Video/Foto-Analyse Avond 3: Scherpte

Nadere informatie

Inkoop: sterke schakels naar succes

Inkoop: sterke schakels naar succes Inkoop: sterke schakels naar succes 5e Pianoo Congres, Rotterdam, 27 mei 2010 Drs Jeroen van de Rijt 0 Hoeveel uitkomsten zijn er mogelijk? input condities uitkomst Tijd 1 1 Conclusies Flow in plaats van

Nadere informatie

P. DE BOORDER & ZOON B.V.

P. DE BOORDER & ZOON B.V. Footprint 2013 Wapeningscentrale P. DE BOORDER & ZOON B.V. Dit document is opgesteld volgens ISO 14064-1 Datum Versie Opsteller Gezien 31 maart 2014 Definitief Dhr. S.G. Jonker Dhr. K. De Boorder 2 Inhoudsopgave

Nadere informatie

ROTTERDAM CLIMATE INITIATIVE

ROTTERDAM CLIMATE INITIATIVE ROTTERDAM CLIMATE INITIATIVE Fred Akerboom January 29th 2014 Het Rotterdam Climate Initiative is het klimaatprogramma van de gemeente Rotterdam, Deltalinqs, DCMR Milieudienst Rijnmond en Havenbedrijf Rotterdam

Nadere informatie

Vvg. Kansen zien, kansen pakken! Leven in de stad van de toekomst. 13 november 2013

Vvg. Kansen zien, kansen pakken! Leven in de stad van de toekomst. 13 november 2013 Kansen zien, kansen pakken! Vvg 13 november 2013 Leven in de stad van de toekomst Louis Bekker City Account Manager Programma manager Onderwijs (PO/MO) Smart Concurrentie Leefbaar Groen Samenwerking Onze

Nadere informatie

Future of the Financial Industry

Future of the Financial Industry Future of the Financial Industry Herman Dijkhuizen 22 June 2012 0 FS environment Regulatory & political pressure and economic and euro crisis 1 Developments in the sector Deleveraging, regulation and too

Nadere informatie

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education *7261263430* DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2011 No Additional

Nadere informatie

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 Instructie Met als doel het studiecurriculum te verbeteren of verduidelijken heeft de faculteit FEB besloten tot aanpassingen in enkele programma s die nu van

Nadere informatie

KLANT = AGENT AGENT = KLANT

KLANT = AGENT AGENT = KLANT KLANT = AGENT AGENT = KLANT KENNISMANAGEMENT BIJ T-MOBILE INHOUD 1. Visie 2. Nieuwe kennisbank 3. Aanpak 4. Lessons learned 5. Stand van zaken na 1 jaar 6. Wij doen het zo! 1 VISIE OP KENNISMANAGEMENT

Nadere informatie

Creating a marketplace where expertise is made available through videoconferencing. Roland Staring Community Support Manager roland.staring@surfnet.

Creating a marketplace where expertise is made available through videoconferencing. Roland Staring Community Support Manager roland.staring@surfnet. Expert at a distance Creating a marketplace where expertise is made available through videoconferencing Roland Staring Community Support Manager roland.staring@surfnet.nl Working together for education

Nadere informatie

Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant

Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant #polis14 Northeast-Brabant: a region in the Province of Noord-Brabant Innovative Poly SUMP 20 Municipalities Province Rijkswaterstaat Several companies Schools

Nadere informatie

PERSOONLIJKHEID EN OUTPLACEMENT. Onderzoekspracticum scriptieplan Eerste begeleider: Mw. Dr. T. Bipp Tweede begeleider: Mw. Prof Dr. K.

PERSOONLIJKHEID EN OUTPLACEMENT. Onderzoekspracticum scriptieplan Eerste begeleider: Mw. Dr. T. Bipp Tweede begeleider: Mw. Prof Dr. K. Persoonlijkheid & Outplacement: Wat is de Rol van Core Self- Evaluation (CSE) op Werkhervatting na Ontslag? Personality & Outplacement: What is the Impact of Core Self- Evaluation (CSE) on Reemployment

Nadere informatie

Interessegroep Critical Chain Interessegroep Critical Chain. Agenda. Richard Smal Voorzitter Critical Chain Interesse Groep

Interessegroep Critical Chain Interessegroep Critical Chain. Agenda. Richard Smal Voorzitter Critical Chain Interesse Groep IPMA Grote projecten plannen: How to plan a battleship! Aarle Rixtel, 24 april 2014 Richard Smal Voorzitter Interesse Groep 20:00 of Critical Change 1 Met dank aan onze sponsors Doelstellingen IPMA Critical

Nadere informatie

Any color so long as it is green

Any color so long as it is green Any color so long as it is green Duurzame mobiliteit op lokaal niveau Richard Smokers Attero Minisymposium, Duurzame mobiliteit, Wijster, 2 Any color so long as it is green Inhoud Uitdagingen Wat valt

Nadere informatie

VERKENNING van de BioBased Economy

VERKENNING van de BioBased Economy VERKENNING van de BioBased Economy Biobased of Biowaste? Vereniging van Ver(s)kenners Martijn Wagener 28-nov-2013 Indeling Introductie Virida! Wat is de Biobased Economy?! Principes: cascadering en raffinage!

Nadere informatie

Socio-economic situation of long-term flexworkers

Socio-economic situation of long-term flexworkers Socio-economic situation of long-term flexworkers CBS Microdatagebruikersmiddag The Hague, 16 May 2013 Siemen van der Werff www.seo.nl - secretariaat@seo.nl - +31 20 525 1630 Discussion topics and conclusions

Nadere informatie

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One For Examination from 2015 SPECIMEN ROLE PLAY Approx.

Nadere informatie

Hoe gaan we het in Groningen doen? De Energiekoepel van de Provincie Groningen

Hoe gaan we het in Groningen doen? De Energiekoepel van de Provincie Groningen Hoe gaan we het in Groningen doen? De Energiekoepel van de Provincie Groningen Froombosch Frans N. Stokman frans.stokman@grunnegerpower.nl 28 mei 2013 Hoe realiseren wij duurzaamheid? Decentrale duurzame

Nadere informatie

Enterprise Portfolio Management

Enterprise Portfolio Management Enterprise Portfolio Management Strategische besluitvorming vanuit integraal overzicht op alle portfolio s 22 Mei 2014 Jan-Willem Boere Vind goud in uw organisatie met Enterprise Portfolio Management 2

Nadere informatie

Windows Server 2003 EoS. GGZ Nederland

Windows Server 2003 EoS. GGZ Nederland Windows Server 2003 EoS GGZ Nederland Inleiding Inleiding Op 14 juli 2015 gaat Windows Server 2003 uit Extended Support. Dat betekent dat er geen nieuwe updates, patches of security releases worden uitgebracht.

Nadere informatie

Komt CCS op tijd of haalt duurzame energie in? Pieter Boot Vijfde nationaal CCS Symposium 25 juni 2010

Komt CCS op tijd of haalt duurzame energie in? Pieter Boot Vijfde nationaal CCS Symposium 25 juni 2010 Komt CCS op tijd of haalt duurzame energie in? Pieter Boot Vijfde nationaal CCS Symposium 25 juni 2010 Cutting Energy Related CO 2 Emissions Baseline Emissions 62 Gt BLUE Map Emissions 14 Gt 2030 Key aspects

Nadere informatie

STEER en cofinanciering voor stedelijke distributie

STEER en cofinanciering voor stedelijke distributie STEER en cofinanciering voor stedelijke distributie 25/02/2013 Olav Luyckx Project Officer Uitvoerend Agentschap voor concurrentievermogen en innovatie (EACI) Brugge, 26 Februari 2013 EACI IEE - STEER

Nadere informatie

Ir. Herman Dijk Ministry of Transport, Public Works and Water Management

Ir. Herman Dijk Ministry of Transport, Public Works and Water Management Policy Aspects of Storm Surge Warning Systems Ir. Herman Dijk Ministry of Transport, Public Works and Water Contents Water in the Netherlands What kind of information and models do we need? Flood System

Nadere informatie

SURFnet User Survey 2006

SURFnet User Survey 2006 SURFnet User Survey 2006 Walter van Dijk Madrid, 21 September 2006 Agenda A few facts General picture resulting from the survey Consequences for the service portfolio Consequences for the yearly innovation

Nadere informatie

INNOVATIE MANAGEMENT SYSTEMEN

INNOVATIE MANAGEMENT SYSTEMEN INNOVATIE MANAGEMENT SYSTEMEN INNOVATIE MANAGEMENT NORMEN, INNOTEK GEEL 26/11/2013 PROF. DR. BART LETEN WAARDECREATIE DOOR INNOVATIE MARTWAARDE VAN APPLE INNOVATIE IS EEN COMPLEXE ACTIVITEIT Innovatie

Nadere informatie

Optimaliseren van recyclingprocessen via innovatie in productontwikkeling Duurzaamheidsdialoog TNS NIPO

Optimaliseren van recyclingprocessen via innovatie in productontwikkeling Duurzaamheidsdialoog TNS NIPO Optimaliseren van recyclingprocessen via innovatie in productontwikkeling Duurzaamheidsdialoog TNS NIPO Eelco Smit Philips Consumer Lifestyle 29 maart 2012 Een sterke diverse industriële groep leading

Nadere informatie