ECOSHAPE, BUILDING WITH NATURE

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "ECOSHAPE, BUILDING WITH NATURE"

Transcriptie

1 ECOSHAPE, BUILDING WITH NATURE 1. BUSINESS OPPORTUNITY 1.1. Samenwerken aan duurzame waterbouw De maatschappij vraagt om integrale en duurzame oplossingen, het kan niet meer anders. In die maatschappij wil de Nederlandse waterbouwsector concurrerend zijn en blijven. Dit kan door duurzame waterbouw te bedrijven. Door de mogelijkheden die het natuurlijke systeem biedt te kunnen beoordelen en in waterbouwkundige concepten en ontwerpen te integreren. Door natuurlijke processen in de inrichting van de ruimte te integreren. Door behoeften van mensen, natuur en leefomgeving op kosteneffectieve wijze op elkaar af te stemmen. Met de precompetitieve kennisontwikkeling en toepassing van Ecodynamisch Ontwikkelen en Ontwerpen laat een uniek samenwerkingsverband van bedrijfsleven, kenniswereld en overheid (Ecoshape) onder de noemer Building with Nature (BwN) zien dat het kan: waterbouw en ecologie, hand in hand voor veiligheid, economische ontwikkeling en leefomgeving. Building with Nature biedt de waterbouwsector de mogelijkheid concurrerend te zijn en te blijven en is een aansprekend voorbeeld van Nederlands innovatief vermogen. De ambitie is hoog: een paradigmaverandering in de vorm van een innovatief concept (Building with Nature) en toepassing daarvan (Ecodynamisch Ontwikkelen en Ontwerpen) door de samenwerkende instellingen in de wereldwijde waterbouwpraktijk. Naast de uitwerking van de filosofie, maken we dit concreet met voorbeelden in de praktijk, richtlijnen en kennis, om uiteindelijk een paradigma verandering teweeg te brengen. EcoShape ziet een business opportunity in het voortzetten en versterken van het Building with Nature programma. Een stevige basis voor de doorwerking van het BwN-concept is gelegd. Ideeën en principes worden onderzocht en toegepast in onderzoeks- en (pilot)projecten. Er is een netwerk tot stand gekomen waarin wordt samengewerkt tussen disciplines en binnen de gouden driehoek van bedrijfsleven, kenniswereld en overheid. In een nieuw programma moet de volgende stap in het innovatietraject worden gezet: toepassing in de markt en brede, bestuurlijk en maatschappelijke adoptie van concept, principes en methoden. De focus van het programma zal, liggen op 1) de verdere ontwikkeling van noodzakelijk kennis, 2) de doorstroming van de kennis en ervaring naar de (internationale) markt van de partners, 3) de uitvoering van internationaal aansprekende voorbeeldprojecten en 4) de implementatie in beleidskaders en bestuurlijke processen, zodat de huidige vraag naar meer duurzame waterbouw ook gesteld kan worden aan de markt Relatie met andere topsectoren Bouwen met de natuur is onderdeel van de integrale oplossingen die nodig zijn in de dichtbevolkte kuststreken en rivierdelta s van deze wereld. Daarin raken de deelsectoren Deltatechnologie, Watertechnologie en Maritiem elkaar. BwN concentreert zich op de integratie van waterbouw en ecologie, maar met het concept en de werkwijze is eenvoudig een verbreding naar de overige gebieden in de topsector water te realiseren. In de grote deltavraagstukken is een sterke relatie met de topsectoren Agrofood en Tuinbouw (in de grote vraagstukken in delta s hebben waterbouwkundige oplossingen invloed op grondwaterstanden en de verzilting van (landbouw)gronden) en Energie (offshore windmolenparken, getijdecentrales, Blue Energy, algen als biobrandstof, energieopslag in water). Ook kan samengewerkt worden rond geavanceerde sensortechnologie. Aanbieding Topsector Water 18 mei

2 2. MARKT 2.1. Drivers De belangrijkste drivers zijn de wereldwijd snel toenemende behoefte aan energie en grondstoffen, de toenemende wereldhandel, de toenemende bevolkingsdruk op kustgebieden en klimaatverandering, in combinatie met het toenemend besef van de waarde van natuur. Ook de aanscherping van wet- en regelgeving op het gebied van milieu en ruimtegebruik dwingt tot duurzame oplossingen, bijvoorbeeld om de exploitatie van moeilijk toegankelijke gebieden mogelijk te maken, om snel nieuwe infrastructuur aan te leggen, de (water)veiligheid en natuurlijke veerkracht in kwetsbare gebieden te vergroten en nieuw land te creëren en te beschermen. Deze ontwikkelingen vragen op korte én lange termijn om slimme innovaties die waterbouwkundige oplossingen integreren met tal van andere functies. Building with Nature geeft deze innovaties (theoretisch) inhoud en (fysiek) vorm Internationale markt De totale internationale markt voor Deltatechnologie anno 2008 bedraagt 120 miljard 1, waarvan de totale marktomvang van de waterbouw (aannemers en consultants) wordt geraamd op 12,3 miljard. Hiervan wordt de vrij toegankelijk markt voor Nederlandse bedrijven geschat op 7 tot 8 miljard 2. De omzet van Nederlandse partijen anno 2008 in de mondiale waterbouwmarkt is 5 miljard, waarvan 1,2 miljard in Nederland wordt omgezet. De verwachting is dat deze markt in de toekomst een impuls zal krijgen door klimaatverandering (stijging zeespiegel, adaptatiemaatregelen) en bevolkingsgroei (toenemende vraag naar duurzame en geïntegreerde oplossingen). Verwacht wordt dat de Deltatechnologiemarkt hierdoor een vraagimpuls van zo n 15 miljard per jaar zal krijgen, waarvan alleen al 8,5 miljard voor adaptatie/kustverdediging. De wereldwijde waterbouwmarkt zal hierdoor in 2030 naar schatting 35 miljard euro bedragen. Verwacht wordt dat in de waterbouwmarkt het aandeel milieugerelateerde projecten zal toenemen van 20% (niveau 2008) en 30% (nabije toekomst) tot zelfs 50% in Hier liggen de kansen voor Building with Nature type oplossingen. Een beperkt aantal grote bedrijven in Nederland (baggeraars en enkele grote ir. bureau s) heeft een significant aandeel in deze omzet en speelt ook op wereldschaal een toonaangevende rol. Deze partners spelen een trekkende rol in Building with Nature. Dit initiatief is mede daarom kansrijk: de penetratie in de markt van de betrokken partijen is groot Nationale markt In de Nederlandse thuismarkt liggen met BwN-type maatregelen kansen voor de Nederlandse overheid om te komen tot duurzame, kosteneffectieve maatregelen. Een belangrijke partner, Rijkswaterstaat, onderschrijft dat belang en benadrukt dat alhoewel de opgaven groot zijn, de fysieke en financiële ruimte beperkt is. Tevens is de thuismarkt voor de ontwikkeling van innovatieve oplossingen van cruciaal belang. Daar moet het goede voorbeeld gegeven worden. De (pilots die leiden tot) grote projecten zijn hierin voor Building with Nature het meest kansrijk. Een deel van het geraamde investeringskosten voor het totale project zou kunnen worden aangewend voor de kennisontwikkeling en (praktijk)testen met BwN oplossingen. In de grote projecten in Nederland is de kans op de realisatie van een aantal specifieke, voor BwN oplossingen het grootst. Bouwen met de natuur moet leiden tot duurzamer oplossingen, planvorming, ontwerp en aanleg 1 Op basis van Het Nederlandse Deltatechnologiecluster. Panteia en Blueconomy, Op basis van IADC Dredging in figures, Op basis van Building with Nature, bijdrage aan Nederlandse economie, 2008 Aanbieding Topsector Water 18 mei

3 versnellen en een groter maatschappelijk rendement bereiken. De omvang van deze investeringen bedraagt 4,3 miljard voor de realisatie van deze projecten vanaf 2011: Hoog Water Beschermings Programma: 2,3 miljard, Ruimte voor de Rivier: 1,8 miljard en Maaswerken : 250 miljoen). Op korte termijn lijkt er kans voor showcases van BwN-oplossingen in het HWBP2 en eventueel nog in RvR. Grootschalige implementatie kan gerealiseerd worden in het HWPB 3 en het Deltaprogramma Potentiële klanten en interessante regio s Binnen Nederland biedt Building with Nature kennis en voorbeelden van maatregelen voor de grote opgaves, zoals hiervoor benoemd. De rijksoverheid, waterschappen en provincies profiteren hier van. Rond specifieke opgaven zijn ook bedrijven zoals de havenbedrijven, Shell en Gasterra potentiële klanten. Op dit moment zien wij de volgende top 5 aan landen die voor onze consortiumpartners het meest kansrijk lijken te zijn, vooral vanwege hun bereidheid om in duurzame oplossingen te investeren voor de activiteiten die ze willen ontwikkelen: Verschillende West-Europese landen waar BwN-type innovaties nodig zijn om nieuwe ontwikkelingen te kunnen vormgeven (ten behoeve van olie en gaswinning, delfstoffenwinning en windparken op zee). Australië: diverse ontwikkelingen rond de aanleg van aan olie en gas gerelateerde infrastructuur. Brazilië, met zijn snel groeiende economie waarvoor veel nieuwe (haven)infrastructuur nodig is, bijvoorbeeld voor olie en gas. Diverse Aziatische landen waar een integrale aanpak voor deltavraagstukken wordt gezocht, zoals in Singapore, Maleisië, India en Vietnam. Arctische gebieden, die als gevolg van de klimaatverandering bereikbaar worden en waar de aanleg van havens / LNG terminals overwogen wordt (Rusland/Noorwegen). 3. CONCURRENTIEPOSITIE 3.1. Internationale concurrentie De internationale concurrentie die de Nederlandse waterbouwsector ondervindt wordt snel sterker. Bedrijven in landen als China en India leren en bouwen snel, mede ondersteund door de grote thuismarkt waarop ze zich kunnen ontwikkelen. Het is daarom cruciaal voor de Nederlandse waterbouwindustrie om de bestaande kennisvoorsprong te behouden en zo mogelijk uit te breiden. Alleen op die manier kan ook in de toekomst een concurrerend product worden geleverd aan opdrachtgevers die bereid zijn voor een kwalitatief hoogwaardig, tijdig geleverde en duurzame oplossing te betalen Rol in de waardeketen Duurzame waterbouw in de gehele keten is het streven, van initiatief tot en met uitvoering en benutting. Het huidige programma biedt voorbeelden van de rol van BwN in de waardeketen: - Samenwerking en samenhang. Bedrijfsleven (aannemerij, advies- en ingenieursbureaus), kenniswereld en overheid zijn er in het BwN-consortium in geslaagd traditionele rollen te overstijgen en gezamenlijk, vanuit de eigen krachten en belangen, een innovatieve, een marktgerichte beweging in gang te zetten. In proefprojecten is intensieve samenwerking ontstaan met stakeholders, van bedrijven tot en met NGO s. - Schakel tussen wetenschap en markt. Er is een duidelijke wisselwerking tussen kennisontwikkeling en praktijk. In onder meer zes pilotprojecten in de Zuidwestelijke Delta, de Hollandse kust, het IJsselmeer en Aanbieding Topsector Water 18 mei

4 de kustzone van Singapore worden innovatieve concepten beproefd en geanalyseerd. Deze aanpak mondt uit in nieuwe wetenschappelijke en praktische kennis die concepten met eindgebruikers verbindt. - Versnelde ontwikkeling van kennis naar toepassing. Verschillende proefprojecten, zoals de aanleg van een zachte zandmotor om natuurlijke versteviging van IJsselmeeroevers te stimuleren, de toepassing van oesterriffen in de Oosterschelde, een ecologische winput bij de Tweede Maasvlakte. Het zijn allemaal voorbeelden van een succesvolle, snelle opschaling van gloednieuwe ideeën en vers onderzoek, en van bestuurlijke samenhang en daadkracht. Een manual over BwN concepten op een digitale wiki-site slaat de brug tussen kennis en praktijk. - Etalage van de Nederlandse watersector. Doordat veelbelovende concepten een duw in de rug krijgen, zijn op goede voorbeelden van BwN te zien. Dit versterkt de positie en het profiel van belanghebbenden en trekt ook buitenlandse aandacht. Dit gebeurt op dit moment rond de Zandmotor Delfland. - Mentaliteitsverandering van waterbouwers en ecologen in BwN-projecten. In Nederland zijn inmiddels ook voorbeelden te vinden van waterbouw met de natuur, geïnspireerd door BwN-concepten en geïnitieerd door aannemers en ingenieurs. Natuurbeschermingsorganisaties tonen belangstelling voor BwN. - Gunstige beeldvorming.resultaten uit proeven in de praktijk stralen af op het imago van deelnemers aan BwN-projecten. Zij gebruiken het innovatieve en groene karakter van de beweging om zich (inter)nationaal te profileren. Een voorbeeld is het Havenbedrijf Rotterdam dat zijn betrokkenheid bij het onderzoek naar en ontwikkeling van een ecologische zandwinput met enthousiasme uitvent. - BwN vindt zijn weg naar onderwijs. In de vorm van de cursus Building with Nature van de Stichting PostAcademisch Onderwijs (PAO) van de TU Delft en de onderzoeksgroep Building with Nature van Hogeschool Zeeland Unique Selling Points Het concept van Building with Nature, leidend tot innovatieve en duurzame oplossingen voor waterbouwkundige vraagstukken. Het consortium en de manier van werken. Ecoshape staat voor de actieve betrokkenheid van alle partners en een interdisciplinaire, interactieve manier van werken: in vraagarticulatie, programmering en uitvoering van innovatieprojecten. De bedrijven gaan voorop en voeren via Ecoshape het management. Tussen partners is begrip ontstaan voor ieders belang en werkwijze. De balans is gevonden tussen snel gaan doen en eerst meer studeren. Het resultaat is uniek: partners bereiken samen méér dan ze alleen kunnen. Het resultaat hiervan is dat Ecoshape actief schakelt tussen kennisontwikkeling en praktijk. De private partners uit het consortium brengen de kennis naar de markt en brengen vragen uit de markt terug naar de kennispartners. Zo blijft het concept actueel en vernieuwend. De aanhaking van de eindgebruikers kan echter beter en is een belangrijk speerpunt voor dit programma. Aanbieding Topsector Water 18 mei

5 4. AMBITIE 4.1. Lange termijn ambitie De lange termijn ambitie van Ecoshape is dat onder alle te onderscheiden groepen belanghebbenden het BwNgedachtegoed gemeengoed is geworden. Bij waterbouwkundige ontwikkelingen houdt de standaardpraktijk dan in dat alle partijen vanaf een vroeg stadium actief zijn om te komen tot oplossingen waarbij economie en ecologie in balans zijn. Dat toepassing van BwN-methoden aantoonbaar een duurzame omgang met de omgeving bevordert. Ecodynamisch ontwikkelen en ontwerpen wordt werkbare werkelijkheid, dat wil zeggen: aan het eind van de programmaperiode is kennis verwerkt in richtlijnen, gereedschappen, normen en ander juridisch en beleidsinstrumentarium. Het gedachtegoed is verankerd in het onderwijs en aanverwant onderzoek. Ecodynamisch werken is onderdeel geworden van reguliere werkprocessen van onze klanten; ecodynamische concepten vinden hun weg in MIRT verkenningen en worden gelijkwaardig afgewogen met traditionele waterbouw oplossingen. Het afweegkader is daarvoor geschikt gemaakt Economisch doel Werken met Building with Nature type oplossingen is de enige manier om betaalbare en duurzame oplossingen te realiseren voor de grote opgaven waar Nederland voor staat. De Nederlandse overheid heeft hier groot belang bij. Door met hen de thuismarkt te ontwikkelen komt het economisch doel in zicht: het vergroten van (internationale) omzet voor de Nederlandse watersector, met name de waterbouwers en de advies- en ingenieursbureaus. Op korte termijn kan dit doel worden bereikt door verkorting van de ontwikkelingstijd van complexe waterbouwkundige projecten, op langere termijn doordat projecten die voorheen niet duurzaam konden worden uitgevoerd, alsnog haalbaar zullen zijn door toepassing van BwN-concepten en -methoden. Doordat deze ontwikkelingen kunnen worden gestimuleerd met Nederlandse kennis en kunde heeft het Nederlandse bedrijfsleven een voordeel ten opzichte van internationale concurrentie Korte termijn resultaten Doorzetten van monitoring van bestaande pilots (beide zandmotoren, oesterriffen Oosterschelde, Zandwinput Maasvlakte II, mangroves Singapore). Dit is betrekkelijk eenvoudig en noodzakelijk om het volledige kennisrendement uit deze experimenten te halen. Identificatie van projecten waarin nieuwe, kleinschalige pilots kunnen worden gerealiseerd. Tussen BwN, het Deltaprogramma en het HWBP verkennen van kansen voor samenwerking. Inventarisatie van de juridische en procedurele randvoorwaarden voor ontwikkeling van BwN-projecten. Analyse van knelpunten en belemmeringen in werkprocessen eindgebruikers. Met RWS uitwerken van drie concrete producten: natuurlijk waterkering (zoet), natuurlijke waterkering (zout) en grootschalige zandwinning en suppletie. 5. MAATREGELEN 5.1. Knelpunten Het belangrijkste knelpunt is de inpassing van BwN in bestaande kaders voor beleid en beheer. Maar ook ontbreekt het aan voldoende bestuurlijk draagvlak voor de implementatie. Een voorbeeld: in hoogwaterbescherming is de toetsingssystematiek uitgelegd op traditionele keringen en dijkverzwaringen. Innovatieve BwN-oplossingen, zoals ondiepe, golfremmende voorlanden, passen hier veelal niet in en vallen om die reden gemakkelijk af. Bovendien lijken BwN-oplossingen, meer dan traditionele engineering- Aanbieding Topsector Water 18 mei

6 oplossingen, gepaard te gaan met inherente onzekerheden. Er zijn manieren om hier mee om te gaan (bijv. via gericht ontwerp en adaptief management), maar het vergt bestuurlijke moed om hiervoor te kiezen. Daarnaast heeft een succesvolle implementatie van BwN-oplossingen baat bij een aanpassing van de aanbestedingsstrategie en wijze van samenwerking. De kans op acceptatie van BwN-oplossingen kan verder vergroot worden door in de voorbereiding van een project de private sector vroegtijdig te betrekken. Hierdoor worden kansen en onzekerheden beter in beeld gebracht, wat leidt tot een betere inschatting van risico s en een lagere prijs Overheidsmaatregelen De overheid is in de gelegenheid om maatregelen te treffen om bovengenoemde knelpunten te verhelpen. Hierbij valt te denken aan een ruimhartiger interpretatie van (sectorale) wet- en regelgeving, waardoor de voordelen van BwN oplossingen voor mens en milieu beter verzilverd kunnen worden. We bevelen aan om bij de implementatie van Europese regelgeving ook te kijken naar de kaderrichtlijnen waarin sprake is van ecosystem based approach en de ontwikkeling richting ecosystem services. In het algemeen is het een kans om eerder en nadrukkelijker de markt te consulteren, om de impact van de wijze van implementatie in de Nederlandse wet te toetsen aan de uitvoerbaarheid van projecten. Verder biedt het faciliteren van publiek-private samenwerking gedurende de volledige levenscyclus van een project (ontwikkeling ontwerp realisatie beheer) grote kansen. Het programma beoogt hier aan bij te dragen via de ontwikkeling van een daadwerkelijk innovatieve pilot PPS; de daadwerkelijke aanbesteding hiervan loopt uiteraard buiten het programma om. Tenslotte kan de overheid kan door het bieden van experimenteerruimte voor pilots, optreden als launching customer, of door het aanpassen van inkoopstrategieën en gebruik maken van lifecycle cost benaderingen de implementatie van BwN-oplossingen helpen te versnellen. 6. UITVOERING 6.1. Betrokken partijen Ecoshape, Building with Nature wordt in principe uitgevoerd door het consortium dat achter het huidige Ecoshape staat. Dat zijn de partners: Boskalis, Van Oord, Arcadis, DHV, Witteveen en Bos, Royal Haskoning, IHC Merwede, Vereniging van Waterbouwers, Deltares, Imares, Alterra, Technische Universiteit Delft, Wageningen Universiteit, Universiteit Twente, NIOZ, NIOO. De overheid is partner op lokaal niveau (gemeente Dordrecht; Havenbedrijf Rotterdam) en op nationaal niveau (I&M en RWS). In pilot-projecten is intensieve samenwerking ontstaan met een veelheid aan stakeholders: PUMA, Regionale directies van RWS, Provincies, It Fryske Gea, Wereld Nederlandse Fonds, Visserijsector, Coalitie Natuurlijke Klimaatbuffers en het Deltaprogramma. Als eindgebruiker heeft Rijkswaterstaat aangegeven grote interesse te hebben om in dit programma te participeren. RWS ziet veel kansen en legt de nadruk op de toepassing in projecten en het opschalen van pilots richting die projecten. In verder overleg tussen RWS en Ecoshape zal bekeken worden, in welke projecten precies en op welke wijze dit inhoudelijk dan verder vorm kan krijgen. Het RWS kennisveld Eco-Engineering en het cluster Waterveiligheid van het Corporate Innovatieprogramma RWS trekken hier samen op. De waterschappen zal met een vergelijkbare propositie gevraagd worden te participeren. Hiernaast bestaat de ruimte voor nieuwe partners om te participeren, wanneer dit rond concrete cases, of projecten toegevoegde waarde heeft. Aanbieding Topsector Water 18 mei

7 6.2. Uitvoering activiteiten In het nieuwe Building with Nature programma verschuift de nadruk van leren en experimenteren naar succesvolle toepassing van BwN-concepten. Activiteiten in het nieuwe programma zijn: De ontwikkeling van systeemkennis en bruikbare governance-inzichten met voortzetting van de huidige cases in afgeslankte vorm als basis. Doorzetten van de monitoring en analyse van de huidige pilots. Kennis van de praktijk vormt immers de basis voor de onderbouwing van de lange termijn ontwikkeling. Dit is ook nodig voor effectief gebruik maken van (de ruimte in) vigerende wet- en regelgeving. Er zullen een beperkt aantal nieuwe cases opgestart worden, waar kennisontwikkeling en toepassing in pilots hand in hand gaan. Kansen / vragen uit de markt zijn leidend voor de keuze van cases. Er zal voldoende ruimte zijn om Building with Nature te implementeren in het onderwijs door samenwerkingsverbanden aan te gaan, c.q. te bestendigen met universiteiten en hogescholen Planning en werkwijze Het initiatief bouwt voort op het huidige innovatieprogramma Ecoshape, Building with Nature. Er wordt voorzien in overlap om door samenwerking en personele unies de overdracht van kennis efficiënt te laten verlopen. De start van de programmering van het nieuwe programma valt samen met de laatste fase van het eerste programma in de eerste helft van Het vervolgprogramma start vervolgens met de eerste werkzaamheden medio 2012 en loopt tot ultimo De partners voeren samen de projecten uit, met de Stichting Ecoshape als centraal programmamanager en penvoerder. Voor wat betreft de opzet en werkwijze wordt gedacht aan een aanpak vergelijkbaar met die van het huidige programma. Partners werken in deelconsortia samen aan projecten en wisselen actief kennis uit in ateliers. Er is ruimte voor onderzoek, maar de nadruk zal in deze fase liggen op de realisatie van praktijkprojecten en op de oplossingen/aanpak (governance) die hiervoor nodig is. Een actieve rol van de overheid in het consortium is hiervoor van groot belang Uitbouw van bestaande positie In een nieuw programma wordt de vertaling gemaakt van leren en experimenteren naar exportproduct en wordt ook de succesvolle samenwerking tussen partners, verenigd in Ecoshape, verder uitgebouwd en benut. Internationaal aansprekende voorbeeldprojecten komen tot stand komen en het BwN-gedachtegoed krijgt zijn beslag krijgt in bestuurlijke processen en beleidskaders. BwN zal zich in een de bredere maatschappelijke context ontwikkelen. Er wordt geïnvesteerd in samenwerkingsverbanden met relevante organisaties en innovatieprogramma s, in internationale positionering en bewustwording. Zo is Ecoshape benaderd door diverse NGO s voor samenwerking. Ook zij zien het nut van een pragmatische benadering, gericht op het parallel laten lopen van de belangen van economie en milieu Andere initiatieven In het huidige programma is binnen de casussen aansluiting gemaakt met diverse programma s en onderzoeken, zoals ANT en MIRT Oosterschelde, ANT Markermeer-IJsselmeer en SDWA Singapore. Met de Coalitie Natuurlijke Klimaatbuffers wordt samengewerkt aan gezamenlijke pilots, ontwikkeling normen, indicatoren en kennisontsluiting. Parallel aan het huidige programma is een samenwerkingsverband opgestart met RWS Waterdienst en de Provincie Zuid Holland t.b.v. een impuls voor monitoring van de Zandmotor. We zoeken actief de samenwerking met het Water Governance Centre en we zien mogelijkheden voor samenwerking met Flood Control 2015 rond casussen op het gebied van toetsing. Aanbieding Topsector Water 18 mei

8 7. FINANCIEN 7.1. Kosten en opbrengsten De omvang en werkwijze in het huidige programma is effectief gebleken. Zowel qua aantal partners, aantal projecten en de mogelijkheid om toch de lijnen kort te kunnen houden. Besluitvaardigheid, snelle uitwisseling van kennis, elkaar kennen en co-creatie zijn cruciaal bij elke vorm van innovatie. De opgave waar we voor staan in deze fase is weliswaar anders qua focus, maar kan ons inziens met een vergelijkbare omvang en werkwijze aangepakt worden. We stellen daarom een programma voor met een vergelijkbare omvang met een totaal aan begrootte kosten van 30 miljoen voor de duur van 5 jaar. De opbrengsten hiervan zijn duurzame oplossingen, die sneller en goedkoper kunnen worden geïmplementeerd in zowel Nederland als buitenland. De kosten van de ontwikkeling van deze maatregelen moeten afgezet worden tegen de beoogde investeringen waarvan ze onderdeel gaan uitmaken (zie par. 2.2) Financiering initiatief De partners van Ecoshape investeren in het programma, in de vorm van eigen mensen, kennis en geld. De overheid zal participeren om projecten en pilots in de praktijk mogelijk te maken. RWS heeft toegezegd hier (pro)actief aan te zullen bijdragen, overleg volgt over de wijze waarop. Van het totale project investeren de Ecoshape partners net als in de eerste fase 50% en vragen de overheid hier een vergelijkbare investering tegenover te zetten. Het gaat daarbij dus om een overheidsinvestering van 15 miljoen Andere bijdragen Het huidige programma wordt financieel gesteund door de gemeente Dordrecht, RWS DI, de Nederlandse Vereniging van Waterbouwers, IHC-Merwede en het Europese Fonds voor Regionale Ontwikkeling. Verder zal het nieuwe programma bestaan in een netwerk van flankerende projecten, die inhoudelijk de uitwerking van het gedachtegoed verder vormgeven. Een eerste stap hierin zetten we rond de Monitoring Zandmotor Delfland. Aanbieding Topsector Water 18 mei

Water en Natuur: Een mooi koppel!

Water en Natuur: Een mooi koppel! Water en Natuur: Een mooi koppel! Onderzoek naar de succesfactoren, belemmeringen en kansen voor het meekoppelen van water en natuur Tim van Hattum (Alterra Wageningen UR) Aanleiding Deltaprogramma gaat

Nadere informatie

Carrousel Drechtsteden Fysiek

Carrousel Drechtsteden Fysiek Carrousel Drechtsteden Fysiek Regionaal uitvoeringsprogramma economie en arbeidsmarktbeleid Alblasserdam 2 oktober 2012 Proces Zuidvleugel: Economische Agenda Zuidvleugel November 2011: Economische Agenda

Nadere informatie

Profiel. Vindingrijk en veelzijdig. Baggeren en infrastructuur

Profiel. Vindingrijk en veelzijdig. Baggeren en infrastructuur Profiel Vindingrijk en veelzijdig Baggeren en infrastructuur Profiel Havenuitbreiding Maasvlakte 2 bij Rotterdam Van Oord Nederland is een toonaangevende aannemer van bagger-, waterbouwkundige en infrastructurele

Nadere informatie

De waterbouwer van de toekomst

De waterbouwer van de toekomst De waterbouwer van de toekomst Op zoek naar zijn bagage Sander Dekker, Van Oord Nederland, 7 maart 2013 Copyright Van Oord 2012 1 Toch zouden de watertovenaars machteloos zijn, wanneer ze, om hun grote

Nadere informatie

Intentieverklaring Opstart Digitale Delta. 16 mei 2012

Intentieverklaring Opstart Digitale Delta. 16 mei 2012 Intentieverklaring Opstart Digitale Delta 16 mei 2012 1 Intentieverklaring Opstart Digitale Delta ambitie De Digitale Delta heeft als ambitie om een open platform, gebaseerd op open standaarden, te realiseren

Nadere informatie

Introductie: het maritieme cluster

Introductie: het maritieme cluster Themabijeenkomst Topsector Water Drechtstedendinsdag, 3 oktober 2013, 17:00-18:00 - inleiding Bert van de Burgt - inleiding Hans Tanis - Hans Huis in t Veld, boegbeeld topsector Water Introductie: het

Nadere informatie

Meer waarde creëren. Assetmanagement op maat

Meer waarde creëren. Assetmanagement op maat Meer waarde creëren Assetmanagement op maat Zo maken wij assetmanagement toepasbaar Met de toolbox Zeven bouwstenen van professioneel assetmanagement maken we de ISO55000 toepasbaar voor u. Belanghebbenden

Nadere informatie

MUST MARITIME CONSORTIUM of ENVIRONMENTAL SCIENCE and TECHNOLOGY

MUST MARITIME CONSORTIUM of ENVIRONMENTAL SCIENCE and TECHNOLOGY Global Ocean Innovation Independent shared research for sustainable exploitation of ocean resources MARITIME CONSORTIUM of ENVIRONMENTAL SCIENCE and TECHNOLOGY 10 miljard mensen in 2050 grondstoffen -

Nadere informatie

Klimaatadaptatie in Zwolle (IJsselvechtdelta)

Klimaatadaptatie in Zwolle (IJsselvechtdelta) Agenda Stad Concernstaf CSADV Stadhuis Grote Kerkplein 15 Postbus 538 8000 AM Zwolle Telefoon (038) 498 2092 www.zwolle.nl Klimaatadaptatie in Zwolle (IJsselvechtdelta) Hoe houden we onze delta leefbaar

Nadere informatie

Topsectoren. Hoe & Waarom

Topsectoren. Hoe & Waarom Topsectoren Hoe & Waarom 1 Index Waarom de topsectorenaanpak? 3 Wat is het internationale belang? 4 Hoe werken de topsectoren samen? 5 Wat is de rol voor het MKB in de topsectoren? 6 Wat is de rol van

Nadere informatie

Leercyclus Enschede-Dordrecht-Zwolle

Leercyclus Enschede-Dordrecht-Zwolle Leercyclus Enschede-Dordrecht-Zwolle Regionaal uitvoeringsprogramma economie en arbeidsmarktbeleid Enschede, 26 januari 2012 Gido ten Dolle Programmadirecteur Ruimtelijk economische strategie en arbeidsmarktbeleid

Nadere informatie

Virtual Design & Construction. Sneller, beter, slimmer

Virtual Design & Construction. Sneller, beter, slimmer Virtual Design & Construction Sneller, beter, slimmer Virtual Design & Construction Sneller, beter, slimmer Royal HaskoningDHV biedt u met Virtual Design & Construction (VDC) een unieke methode om integraal

Nadere informatie

Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland

Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland Samenvatting Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland 2014-2020 Inzet op innovatie en een koolstofarme economie In het Europa van 2020 wil Noord-Nederland zich ontwikkelen en profileren als een regio

Nadere informatie

Het creëren van een innovatieklimaat

Het creëren van een innovatieklimaat Het creëren van een innovatieklimaat Bertholt Leeftink Directeur- Generaal Bedrijfsleven & Innovatie Inhoud 1. Waarom bedrijven- en topsectorenbeleid? 2. Verdienvermogen en oplossingen voor maatschappelijke

Nadere informatie

Ontwikkelen met het natuurlijk systeem

Ontwikkelen met het natuurlijk systeem Ontwikkelen met het natuurlijk systeem EFRO project: Bouwen met de Natuur - Kennisvalorisatie EcoShape Spreker: Hans Groot Platform Bodembeheer 25 maart 2014 Agenda 1. Building with Nature: WHY, WHAT,

Nadere informatie

Voorwoord. In deze brochure geven wij u inzicht in de branche en de rol van NLingenieurs als haar vertegenwoordiger.

Voorwoord. In deze brochure geven wij u inzicht in de branche en de rol van NLingenieurs als haar vertegenwoordiger. Voorwoord De Nederlandse advies- en ingenieursbranche levert innovatieve en duurzame oplossingen voor de Nederlandse en internationale samenleving. De branche is bepalend geweest voor het ontstaan van

Nadere informatie

Scheepsbouw in de Delta Sterk in Techniek en Logistiek. Sjef van Dooremalen 12 maart 2012

Scheepsbouw in de Delta Sterk in Techniek en Logistiek. Sjef van Dooremalen 12 maart 2012 Scheepsbouw in de Delta Sterk in Techniek en Logistiek Sjef van Dooremalen 12 maart 2012 1 Inhoud 1. Sterk in de Cluster 2. Belangrijk in de Delta 3. Voorop in kennis en innovatie 4. Logistiek en Techniek

Nadere informatie

Innovatiethema s. Pagina! 1 van! 5

Innovatiethema s. Pagina! 1 van! 5 Innovatiethema s MIT 2016 Pagina 1 van 5 Innovatiethema s MIT 2016 Innovatieve MKB-ers kunnen subsidie aanvragen binnen de MKB Innovatiestimuleringsregeling Topsectoren (MIT). Daarin zijn de volgende instrumenten

Nadere informatie

Kennis ontwikkelen en kennis delen voor het omgevingsbeleid

Kennis ontwikkelen en kennis delen voor het omgevingsbeleid Kennis ontwikkelen en kennis delen voor het omgevingsbeleid Ruimteconferentie Workshop 11 21-05-2013 Jeannette Beck, Lia van den Broek, Olav-Jan van 1 Inhoud presentatie Context Kennis en decentralisatie

Nadere informatie

Beleidsplan Stichting RiverArt R&D

Beleidsplan Stichting RiverArt R&D stichting RiverArt R&D Houttuinen 36 3311 CE Dordrecht Inleiding De wens in 2013 van het college B&W Dordrecht, om de culturele samenwerking met de stad Rotterdam te intensiveren, leidde tot het idee van

Nadere informatie

DE BOUWCAMPUS GIDS VAN EEN MERK

DE BOUWCAMPUS GIDS VAN EEN MERK DE BOUWCAMPUS GIDS VAN EEN MERK VERSIE JUNI 2014 INLEIDING De Bouwcampus staat in de steigers: hier pakken we de uitdagingen binnen de bouw gezamenlijk op. In vraagstukken die zowel private als publieke

Nadere informatie

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST NOORD-NEDERLAND: PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST PROEFTUIN ENERGIE- TRANSITIE REGIONALE PARTNER IN DE EUROPESE ENERGIE UNIE Noord-Nederland is een grensoverschrijdende proeftuin

Nadere informatie

De waterschappen als publieke opdrachtgever

De waterschappen als publieke opdrachtgever De waterschappen als publieke opdrachtgever (periode 2014-2016) Voor iedereen die met de waterschappen te maken krijgt als opdrachtgever voor de realisatie van, of het beheer en onderhoud aan, (waterschaps)werken,

Nadere informatie

Projectformat Agenda van Twente, jaarschijf 2010 Aanvrager: gemeente Almelo Project : Transitiestrategie Noordflank Bijlagen:

Projectformat Agenda van Twente, jaarschijf 2010 Aanvrager: gemeente Almelo Project : Transitiestrategie Noordflank Bijlagen: Projectformat Agenda van Twente, jaarschijf 2010 Aanvrager: gemeente Almelo Project : Transitiestrategie Noordflank Bijlagen: Algemene informatie over het project Aanleiding voor het project Het Almelose

Nadere informatie

Watersysteem van de Toekomst: vervolg debat-diner

Watersysteem van de Toekomst: vervolg debat-diner Memo Aan deelnemers diner-debat Eye Kopie aan Contactpersoon Rik van Terwisga Datum 8 januari 2015 Onderwerp Vervolg Debat-diner "Watersysteem van de Toekomst" Watersysteem van de Toekomst: vervolg

Nadere informatie

Prometheus stole fire, the symbol of knowledge, from Mount Olympus and gave it to mankind. Kennis en Onderwijs

Prometheus stole fire, the symbol of knowledge, from Mount Olympus and gave it to mankind. Kennis en Onderwijs Prometheus stole fire, the symbol of knowledge, from Mount Olympus and gave it to mankind Kennis en Onderwijs Louis de Quelerij, hoogleraar civiele techniek TU Delft., Ex decaan CiTG en decaan a.i. 3 me,

Nadere informatie

Startbijeenkomst keten innovatieprogramma. Kunststof & Rubber in de Ondergrondse Infrastructuur

Startbijeenkomst keten innovatieprogramma. Kunststof & Rubber in de Ondergrondse Infrastructuur Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Kunststof & Rubber in de Ondergrondse Infrastructuur Utrecht, 21 oktober 2015 Inhoud Introductie 3 Zij waren er bij! 4 Circulaire economie 5 RACE programma 6 Sectoranalyse

Nadere informatie

Ondergrondse opslag. Kansen en dilemma s

Ondergrondse opslag. Kansen en dilemma s Ondergrondse opslag Kansen en dilemma s Nut en noodzaak? 2 Historisch perspectief Aanname alles is optimaal geregeld, water volgt functie; Nu voldoende water door externe aanvoer; Weinig urgentie voor

Nadere informatie

Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Klimaat voor Verandering

Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Klimaat voor Verandering Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Klimaat voor Verandering Amsterdam, 26 januari 2016 1 Inhoud Introductie 3 Zij waren er bij! 4 Circulaire economie 5 Waarom circulair? 6 Nederland Circulair! 7

Nadere informatie

De student kan vanuit een eigen idee en artistieke visie een concept ontwikkelen voor een ontwerp en dat concept tot realisatie brengen.

De student kan vanuit een eigen idee en artistieke visie een concept ontwikkelen voor een ontwerp en dat concept tot realisatie brengen. Competentie 1: Creërend vermogen De student kan vanuit een eigen idee en artistieke visie een concept ontwikkelen voor een ontwerp en dat concept tot realisatie brengen. Concepten voor een ontwerp te ontwikkelen

Nadere informatie

Aan de Statenleden van de provincies Fryslân, Groningen en Drenthe. Groningen 30 juni 2015 Behandeld door bestuurszaken SNN Telefoonnummer 050 5224942

Aan de Statenleden van de provincies Fryslân, Groningen en Drenthe. Groningen 30 juni 2015 Behandeld door bestuurszaken SNN Telefoonnummer 050 5224942 Aan de Statenleden van de provincies Fryslân, Groningen en Drenthe Groningen 30 juni 2015 Behandeld door bestuurszaken SNN Telefoonnummer 050 5224942 E-mail bestuur@snn.eu Briefnummer UP-15-15096 Bijlage

Nadere informatie

Forum Spoor & Infra; de tijdlijn. 14 februari 2014 Koene Talsma Wim Holleman

Forum Spoor & Infra; de tijdlijn. 14 februari 2014 Koene Talsma Wim Holleman Forum Spoor & Infra Forum Spoor & Infra; de tijdlijn 14 februari 2014 Koene Talsma Wim Holleman De Tijdlijn Instelling Regieraad Bouw 2004 Innovatiebrief 2 e Kamer 2006 Tunnelproblematiek! 2009 Haardvuursessies

Nadere informatie

Juist Klimaatverandering en kustlandschappen

Juist Klimaatverandering en kustlandschappen Juist Klimaatverandering en kustlandschappen ONDERZOEKSOPDRACHT KCNR SEPTEMBER 2014 klimaatverandering en kustlandschappen De aardkundige geschiedenis leert dat klimaat verandering altijd gepaard gaat

Nadere informatie

Samenwerking hogescholen en MKB in de topsectoren ZWAARTEPUNTVORMING PROFILERING SAMENWERKING KWALITEIT DUURZAME VERANKERING

Samenwerking hogescholen en MKB in de topsectoren ZWAARTEPUNTVORMING PROFILERING SAMENWERKING KWALITEIT DUURZAME VERANKERING Samenwerking hogescholen en MKB in de topsectoren ZWAARTEPUNTVORMING PROFILERING SAMENWERKING KWALITEIT DUURZAME VERANKERING 14 december Bedrijfslevenbrief Het kabinet heeft samenleving en bedrijfsleven

Nadere informatie

Clean Tech Delta. Privaat-publiek samenwerkingsverband voor economische structuurversterking. Welkom bij de Provada!

Clean Tech Delta. Privaat-publiek samenwerkingsverband voor economische structuurversterking. Welkom bij de Provada! Clean Tech Delta Privaat-publiek samenwerkingsverband voor economische structuurversterking Welkom bij de Provada! Wij van Clean Tech Delta, thuishaven voor cleantech innovaties in de regio Delft-Rotterdam-Drechtsteden,

Nadere informatie

Meerjarenprogramma Ambitiedocument 2016-2020

Meerjarenprogramma Ambitiedocument 2016-2020 Meerjarenprogramma Ambitiedocument 2016-2020 Agribusiness Economie & Logistiek Recreatie & Toerisme maandag 15 juni 2015, bijeenkomst voor raadsleden Naar een nieuw Programma Jaar 2011-2014 2015 2015 2015

Nadere informatie

Clean Tech Delta. Innovative solutions to climate and energy challenges

Clean Tech Delta. Innovative solutions to climate and energy challenges Clean Tech Delta Innovative solutions to climate and energy challenges De New Green Deal voor innovatie en schone technologie in de regio Rotterdam-Delft Clean Tech Delta gezamenlijk innovatie en schone

Nadere informatie

Duurzame energie. Leveranciersdag Rijk 27 november 2015. Piet Glas

Duurzame energie. Leveranciersdag Rijk 27 november 2015. Piet Glas Duurzame energie Leveranciersdag Rijk 27 november 2015 Piet Glas P.Glas@mindef.nl Categoriemanager Energie Frans van Beek frans.beek@minbzk.nl BZK - DG Organisatie Bedrijfsvoering Rijk Opzet workshop 1.

Nadere informatie

Simone Vermeulen. Een goede businesscase start met een stakeholders analyse

Simone Vermeulen. Een goede businesscase start met een stakeholders analyse Simone Vermeulen Een goede businesscase start met een stakeholders analyse Syntens Innovatiecentrum Nieuwe verbindingen, nieuwe business 12-10-2012 > Onafhankelijke sparringpartner voor MKB-ondernemers

Nadere informatie

Uitvoeringskader Watertechnologie 2014-2020. Bijlage Succesvolle watertechnologieprojecten

Uitvoeringskader Watertechnologie 2014-2020. Bijlage Succesvolle watertechnologieprojecten Uitvoeringskader Watertechnologie 2014-2020 Bijlage Succesvolle watertechnologieprojecten Overzicht succesvolle waterprojecten Vanaf 2000 wordt in Fryslân gewerkt aan de ontwikkeling van het watertechnologiecluster

Nadere informatie

Slimmer met vastgoed - innovatief aanbesteden. Een interactieve kennismaking met DBFMOcontracten

Slimmer met vastgoed - innovatief aanbesteden. Een interactieve kennismaking met DBFMOcontracten Slimmer met vastgoed - innovatief aanbesteden van Vliet Een interactieve kennismaking met DBFMOcontracten April 2011 7 april 2009 2 April 2011 - Slimmer met vastgoed - innovatief aanbesteden 3 April 2011

Nadere informatie

KRACHTENBUNDELING VOOR 2009 Corporate Identity BM-Support.org STICHTING BUSINESS MANAGEMENT SUPPORT STICHTING BUSINESS MANAGEMENT SUPPORT

KRACHTENBUNDELING VOOR 2009 Corporate Identity BM-Support.org STICHTING BUSINESS MANAGEMENT SUPPORT STICHTING BUSINESS MANAGEMENT SUPPORT STICHTING BUSINESS MANAGEMENT SUPPORT STICHTING BUSINESS MANAGEMENT SUPPORT OPEN BUSINESS INNOVATIE KRACHTENBUNDELING VOOR SUCCES OPEN BUSINESS INNOVATIE KRACHTENBUNDELING VOOR 2009 Corporate Identity

Nadere informatie

Speech Maxime Verhagen bij 50-jarig jubileum GMB Openluchtmuseum Arnhem, donderdagmiddag 5 september 2013

Speech Maxime Verhagen bij 50-jarig jubileum GMB Openluchtmuseum Arnhem, donderdagmiddag 5 september 2013 Speech Maxime Verhagen bij 50-jarig jubileum GMB Openluchtmuseum Arnhem, donderdagmiddag 5 september 2013 Geachte aanwezigen, Nederland heeft een al sterke internationale reputatie als het om deltatechnologie

Nadere informatie

BIJLAGE Nadere toelichting op de projecten die meegaan in het Rijkscontract

BIJLAGE Nadere toelichting op de projecten die meegaan in het Rijkscontract BIJLAGE Nadere toelichting op de projecten die meegaan in het Rijkscontract Deze bijlage geeft een overzicht van de projecten waar DNA aan werkt. Op de website www.deafsluitdijk.nl is meer informatie te

Nadere informatie

Kennis en Innovatieagenda Topsector Water 2016-2019. Topsector Water Bezuidenhoutseweg 12 2594 AV Den Haag. www.topsectorwater.nl

Kennis en Innovatieagenda Topsector Water 2016-2019. Topsector Water Bezuidenhoutseweg 12 2594 AV Den Haag. www.topsectorwater.nl Kennis en Innovatieagenda Topsector Water 2016-2019 Topsector Water Bezuidenhoutseweg 12 2594 AV Den Haag www.topsectorwater.nl 1 juni 2015 Visie Kennis en Innovatieagenda Topsector Water Gezamenlijke

Nadere informatie

Deltaprogramma 2014. Bijlage F. Bestuurlijke Planning DP2015

Deltaprogramma 2014. Bijlage F. Bestuurlijke Planning DP2015 Deltaprogramma 2014 Bijlage F Bestuurlijke Planning DP2015 Deltaprogramma 2014 Bijlage F Bestuurlijke Planning DP2015 Deltaprogramma 2014 Bijlage F 2 Bestuurlijke planning In deze bijlage is de bestuurlijke

Nadere informatie

College-aantekeningen, college 1-6

College-aantekeningen, college 1-6 College-aantekeningen, college 1-6 Integraal Ontwerp en Beheer (Technische Universiteit Delft) Verspreiden niet toegestaan Gedownload door Elco Leenders (elcoleenders@msn.com) In deze tijd is een comfortabel

Nadere informatie

Notitie afstemming Voortzetting Masterplan Havens Midden-Brabant en Logistics City.

Notitie afstemming Voortzetting Masterplan Havens Midden-Brabant en Logistics City. Notitie afstemming Voortzetting Masterplan Havens Midden-Brabant en Logistics City. Naar aanleiding van de Stuurgroep bijeenkomst van het Masterplan Havens Midden- Brabant heb ik gekeken naar de mogelijke

Nadere informatie

Assessment of dredginginduced

Assessment of dredginginduced Assessment of dredginginduced turbidity CEDA presentatie januari 2013 Walter Jacobs Hydronamic / Royal Boskalis Westminster Inleiding Inschatten van vertroebeling t.g.v. baggerwerken Assessment of dredging-induced

Nadere informatie

Overzicht projecten Programma De Nieuwe Afsluitdijk

Overzicht projecten Programma De Nieuwe Afsluitdijk Overzicht projecten Programma De Nieuwe Afsluitdijk Exclusief de projecten die meegenomen worden in het Rijkscontract (deze zijn apart hiervan uitgebreider toegelicht) Volgnum Mobiliteit 1 Verruiming sluis

Nadere informatie

Vandaag. Marktverkennen in het Deltaprogramma. Opzet: Marktverkenner bij DPIJ. Achtergrond. November & december. September & oktober

Vandaag. Marktverkennen in het Deltaprogramma. Opzet: Marktverkenner bij DPIJ. Achtergrond. November & december. September & oktober Vandaag Deltaprogramma IJsselmeergebied Marktverkennen in het Deltaprogramma 1. De detachering bedrijfsleven Opzet Vogelvlucht activiteiten 2. Stellingen en reflectie 3. Conclusies en aanbevelingen 24

Nadere informatie

Green Deal. 21 November 2013 Herry Nijhuis (AgentschapNL) Coördinerend manager Green Deals

Green Deal. 21 November 2013 Herry Nijhuis (AgentschapNL) Coördinerend manager Green Deals Green Deal 21 November 2013 Herry Nijhuis (AgentschapNL) Coördinerend manager Green Deals Inhoud presentatie Overheidsbeleid Green Deal Green Deal Aanpak Voorbeelden van Green Deals Green Deal initiatief

Nadere informatie

Regioleren. Op weg naar de duurzame student? Carla Oonk, 8 december 2015

Regioleren. Op weg naar de duurzame student? Carla Oonk, 8 december 2015 Regioleren Op weg naar de duurzame student? Carla Oonk, 8 december 2015 Regioleren de Wat s 1.Wat is regioleren? 2.Wat levert regioleren op? 3.Wat vraagt de implementatie van regioleren? 2 Regioleren in

Nadere informatie

Adviesgroep Informatievoorziening. Omgevingswet. Erna Roosendaal

Adviesgroep Informatievoorziening. Omgevingswet. Erna Roosendaal Adviesgroep Informatievoorziening Omgevingswet Erna Roosendaal Inhoud De Omgevingswet Impact gemeenten Governance model Omgevingsplan versus bestemmingsplan Invoeringsondersteuning Eerste resultaten impactanalyse

Nadere informatie

Voorwoord. Voorzitter van stichting Blue Revolution Foundation. Karina Czapiewska 19-6-2014

Voorwoord. Voorzitter van stichting Blue Revolution Foundation. Karina Czapiewska 19-6-2014 Beleidsplan 2014 Voorwoord Dit beleidsplan voor de Blue Revolution Foundation geeft inzicht in de doelstellingen, activiteiten en verwachte besteding van gelden. Het plan is tevens opgesteld in het kader

Nadere informatie

HOLLANDSE NIEUWE 21 INTERIEURARCHITECTEN EN PROJECTMANAGERS. hollandse-nieuwe.com

HOLLANDSE NIEUWE 21 INTERIEURARCHITECTEN EN PROJECTMANAGERS. hollandse-nieuwe.com INTERIEURARCHITECTEN EN PROJECTMANAGERS We zijn 21 jaar onderweg! Nog steeds kan het beter, slimmer, anders. Vandaar ook geen retrospectief maar een korte update van het nu en wat ons morgen gaat brengen.

Nadere informatie

agendapunt 3.a.7 Aan College van Dijkgraaf en Hoogheemraden INNOVATIE - VISIE EN REALISATIE Portefeuillehouder Smits, M. Datum 23 juni 2015

agendapunt 3.a.7 Aan College van Dijkgraaf en Hoogheemraden INNOVATIE - VISIE EN REALISATIE Portefeuillehouder Smits, M. Datum 23 juni 2015 agendapunt 3.a.7 1198541 Aan College van Dijkgraaf en Hoogheemraden INNOVATIE - VISIE EN REALISATIE Portefeuillehouder Smits, M. Datum 23 juni 2015 Aard bespreking Besluitvormend Afstemming Bijlagen 1

Nadere informatie

Medisch Applicatie Centrum Midden-Brabant. januari 2010

Medisch Applicatie Centrum Midden-Brabant. januari 2010 januari 2010 Pagina: 2 Missie Het Medisch Applicatie Centrum (MAC) is een onafhankelijk Midden Brabants samenwerkingsverband van gezondheidszorginstellingen, verzekeraars, kennisinstellingen en bedrijven

Nadere informatie

GLOEI 2015 & de werkgemeenschappen in het kort

GLOEI 2015 & de werkgemeenschappen in het kort GLOEI 2015 & de werkgemeenschappen in het kort GLOEI = sociale duurzaamheid, van A naar anders. Anders denken, nieuwe wegen bewandelen en nieuwe, niet voor de hand liggende samenwerking tot stand brengen

Nadere informatie

Bijgaand doe ik u de antwoorden toekomen op de vragen gesteld door de leden Jacobi en Cegerek (beiden PvdA) over waterveiligheid in het kustgebied.

Bijgaand doe ik u de antwoorden toekomen op de vragen gesteld door de leden Jacobi en Cegerek (beiden PvdA) over waterveiligheid in het kustgebied. > Retouradres Postbus 20901 2500 EX Den Haag De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA DEN HAAG Plesmanweg 1-6 2597 JG Den Haag Postbus 20901 2500 EX Den Haag T 070-456

Nadere informatie

Kennis Platform Water. Samenvatting advies 2012

Kennis Platform Water. Samenvatting advies 2012 Kennis Platform Water Samenvatting advies 2012 Samenvatting advies 2012 Voor u ligt het eerste advies van het kennisplatform water Nieuwe Stijl over strategisch wateronderzoek. Dit (informele) platform

Nadere informatie

Intentieverklaring. Ontwikkeling innovatiecluster met composieten in de bouw

Intentieverklaring. Ontwikkeling innovatiecluster met composieten in de bouw Intentieverklaring Ontwikkeling innovatiecluster met composieten in de bouw 19 november 2014 1 Partijen: 1. Royal HaskoningDHV Nederland B.V., vertegenwoordigd door mevrouw I. Siebrand-Oosterhuis, Business

Nadere informatie

Werkplan Centrum XL 2015/2016

Werkplan Centrum XL 2015/2016 Werkplan Centrum XL 2015/2016 Maart 2015, Amsterdam Inleiding: toekomstperspectief Centrum XL Er zijn veel ontwikkelingen gaande in Amsterdam op het gebied van economie, logistiek en duurzaamheid die van

Nadere informatie

MAC Midden-Brabant platform voor zorginnovaties

MAC Midden-Brabant platform voor zorginnovaties platform voor zorginnovaties Ontwikkeling Business Case MAC 25 november 2010 Dit project is mede mogelijk gemaakt door een bijdrage van De Ideale Connectie (REAP) Pagina: 2 Business Case De business case

Nadere informatie

Heeft u zicht op de toekomst?!

Heeft u zicht op de toekomst?! 1 Heeft u zicht op de toekomst?! Hoe zit het met de toekomst van uw markt? Wanneer heeft u voor het laatst kritisch gekeken naar uw aannames over de toekomst van uw markten, klanten, toeleveranciers en

Nadere informatie

Groot Composiet II Houtkoolschets

Groot Composiet II Houtkoolschets II Groot Composiet II Houtkoolschets Europa investeert in uw toekomst uit het Europese fonds voor regionale ontwikkeling Europa investeert in uw toekomst uit het Europese fonds voor regionale ontwikkeling

Nadere informatie

DORDRECHT. Aan. de gemeenteraad

DORDRECHT. Aan. de gemeenteraad *P DORDRECHT Retouradres: Postbus 8 3300 AA DORDRECHT Aan de gemeenteraad Gemeentebestuur Spuiboulevard 300 3311 GR DORDRECHT T 14 078 F (078) 770 8080 www.dordrecht.nl Datum 4 december 2012 Begrotingsprogramma

Nadere informatie

De Rotterdamse haven en het achterland. Havenvisie 2030 en achterlandstrategie. Ellen Naaykens

De Rotterdamse haven en het achterland. Havenvisie 2030 en achterlandstrategie. Ellen Naaykens De Rotterdamse haven en het achterland Havenvisie 2030 en achterlandstrategie Ellen Naaykens Havenbedrijf Rotterdam N.V. Movares symposium 29 november 2011 Inhoud Profiel haven Rotterdam Ontwerp Havenvisie

Nadere informatie

Voorstel regioraad. De concrete doelstellingen van het fonds Innovatie in Gemeenten zijn: spreiding van innovatieve projecten;

Voorstel regioraad. De concrete doelstellingen van het fonds Innovatie in Gemeenten zijn: spreiding van innovatieve projecten; DATUM 13 februari CODE 2013/1 PAGINA 1/6 AUTEUR drs. T. Windmulder REGISTRATIENUMMER 13000647 ONDERWERP Innovatie in gemeenten AGENDAPUNT 7e Voorstel regioraad Samenvatting Twente zet de komende jaren

Nadere informatie

Inhoud presentatie Cohesiebeleid 2014-2020 Situatie 2007-2013 Uitdaging 2014-2020 EU2020

Inhoud presentatie Cohesiebeleid 2014-2020 Situatie 2007-2013 Uitdaging 2014-2020 EU2020 OP EFRO OOST-NEDERLAND 2014-2020PRESENTATIE KENNISPARK, 23 APRIL 2014 JOLANDA VROLIJK, PROGRAMMAMANAGER EFRO OP EFRO Oost-Nederland 2014-2020 Inhoud presentatie 1. Inleiding Europese Fondsen: cohesie beleid

Nadere informatie

TenneT als netontwikkelaar op zee. NWEA Winddag, 13 juni 2014

TenneT als netontwikkelaar op zee. NWEA Winddag, 13 juni 2014 TenneT als netontwikkelaar op zee NWEA Winddag, TenneT als netontwikkelaar op zee 1. Introductie TenneT als netontwikkelaar 2. Integrale aanpak en netoptimalisatie nodig voor behalen duurzaamheidsdoelstellingen

Nadere informatie

Fryslân Fernijt. Een nieuw Fries programma voor innovatie

Fryslân Fernijt. Een nieuw Fries programma voor innovatie Een nieuw Fries programma voor innovatie Om innovatie in Fryslân een impuls te geven hebben de en de Europese Commissie het Regionaal Innovatie Programma Fryslân (RIPF) opgezet. Dit programma wil de in

Nadere informatie

IenM begroting 2015: inzetten op betere verbindingen in een schonere leefomgeving

IenM begroting 2015: inzetten op betere verbindingen in een schonere leefomgeving IenM begroting 2015: inzetten op betere verbindingen in een schonere leefomgeving 16 september 2014-15:25 Het ministerie van Infrastructuur en Milieu besteedt in 2015 9,2 miljard euro aan een gezond, duurzaam

Nadere informatie

Experimenteren in de delta

Experimenteren in de delta Experimenteren in de delta Leerervaringen rond experimenteerruimte in waterprojecten Februari 2013 Water Management and Sustainable Development Inhoud 1 Inleiding... 3 1.1 Achtergrond... 3 1.2 Probleemstelling...

Nadere informatie

World Food Center uit de startblokken!

World Food Center uit de startblokken! World Food Center uit de startblokken! De plannen voor de realisatie van het World Food Center (WFC) zijn in een ver gevorderd stadium. Het WFC wordt een iconisch experience center waar de Nederlandse

Nadere informatie

De overheid als launching customer

De overheid als launching customer De overheid als launching customer Julia Williams Project leader elektrisch rijden Ministerie van Economische zaken, Landbouw en Innovatie Waarom elektrisch rijden? Klimaat Het duurzame energiesysteem

Nadere informatie

ADDENDUM: betreffende het ontwikkelen, aansluiten, integreren en gebruiken van standaarden voor decentralisaties in het sociaal domein.

ADDENDUM: betreffende het ontwikkelen, aansluiten, integreren en gebruiken van standaarden voor decentralisaties in het sociaal domein. ADDENDUM: betreffende het ontwikkelen, aansluiten, integreren en gebruiken van standaarden voor decentralisaties in het sociaal domein. tussen KING en Leveranciers van gemeentelijke softwareproducten Inhoud

Nadere informatie

De zwaartekracht van de korte termijn We bevinden ons in een economische recessie; de angst voor gevolgen van de crisis overheerst:

De zwaartekracht van de korte termijn We bevinden ons in een economische recessie; de angst voor gevolgen van de crisis overheerst: 1 De zwaartekracht van de korte termijn We bevinden ons in een economische recessie; de angst voor gevolgen van de crisis overheerst: Ondernemingen nemen maatregelen zoals reorganisaties, kostenreducties,

Nadere informatie

agendapunt 04.B.16 Aan Commissie Bestuur, organisatie en bedrijfsvoering INNOVATIE - VISIE EN REALISATIE

agendapunt 04.B.16 Aan Commissie Bestuur, organisatie en bedrijfsvoering INNOVATIE - VISIE EN REALISATIE agendapunt 04.B.16 1198541 Aan Commissie Bestuur, organisatie en bedrijfsvoering INNOVATIE - VISIE EN REALISATIE Voorstel Commissie Bestuur, organisatie en bedrijfsvoering 03-11-2015 kennis te nemen van

Nadere informatie

Klimaatbestendige ontwikkeling van Nederland. Is het rijk aan zet? Willem Ligtvoet, 19 april 2011

Klimaatbestendige ontwikkeling van Nederland. Is het rijk aan zet? Willem Ligtvoet, 19 april 2011 Klimaatbestendige ontwikkeling van Nederland Is het rijk aan zet? 1 Voorstudie PBL (2009) Speerpunten klimaatbestendige ruimtelijke ontwikkeling: 1. Waterveiligheid 2. Zoetwatervoorziening 3. Klimaatbestendige

Nadere informatie

Anticiperend beheer op zee en in de Delta

Anticiperend beheer op zee en in de Delta Anticiperend beheer op zee en in de Delta Joris Geurts van Kessel Zee en Delta Aanpak koers Bron: ontwikkelde aanpak Peter van Rooy met RWS Update van eerder werk voor VenW, op basis van Gedachtegoed Rand

Nadere informatie

Werk maken van Water

Werk maken van Water Werk maken van Water Input Topteam vanuit de regio Delft-Rotterdam-Drechtsteden de nucleus van de Topsector Water In Zuid-Holland ligt onze regio Delft-Rotterdam-Drechtsteden, de meest geürbaniseerde Delta

Nadere informatie

Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner

Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner Internationaal Ondernemen Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner In opdracht van het ministerie van Buitenlandse Zaken Partners for International Business Internationaal ondernemen

Nadere informatie

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Burgers, bedrijven, milieu-organisaties en overheden hebben vandaag op initiatief van minister Verhagen van Economische Zaken, Landbouw en

Nadere informatie

Toeleg Meedoen & Samenwerken in Breda

Toeleg Meedoen & Samenwerken in Breda Toeleg Meedoen & Samenwerken in Breda 2012-2013 Inleiding M&S Breda bestaat uit acht organisaties die er voor willen zorgen dat de kwetsbare burger in Breda mee kan doen. De deelnemers in M&S Breda delen

Nadere informatie

De klimaatbestendige stad: hoe doe je dat?

De klimaatbestendige stad: hoe doe je dat? De klimaatbestendige stad: hoe doe je dat? De klimaatbestendige stad Klimaatadaptatie van stedelijk gebied staat sinds kort prominent op de publieke agenda. Op Prinsjes dag heeft het kabinet de Deltabeslissing

Nadere informatie

Workshop Ruimte voor verbeelding. ICTU / GBO 9 april 2009

Workshop Ruimte voor verbeelding. ICTU / GBO 9 april 2009 Workshop Ruimte voor verbeelding ICTU / GBO 9 april 2009 Aanleiding Programma Kabinet neemt toegenomen administratieve lasten en regeldruk van ondernemers serieus Er zijn diverse overheidsacties in het

Nadere informatie

Het Bedrijfslevenbeleid

Het Bedrijfslevenbeleid Het Bedrijfslevenbeleid NAAR DE TOP! Sjoerd Visser Programmadirectie Topsectoren i.o. Inhoud Regeerakkoord Bedrijfslevenbeleid - ambitie - topsectoren - ruimtelijke aspecten - financiering - Proces fasering

Nadere informatie

AQUATISCHE LANDBOUW. haal meer uit land én water

AQUATISCHE LANDBOUW. haal meer uit land én water AQUATISCHE LANDBOUW haal meer uit land én water AQUATISCHE LANDBOUW Waarom wel het land, maar niet de sloot benutten in de veenweiden? Dat is de vraag waar het om draait in het icoon Aquatische landbouw

Nadere informatie

ONTWIKKEL EEN GEZAMENLIJKE VISIE OP HET DUURZAAM BODEMGEBRUIK. Bijeenkomst XXX dag-maand-jaar, Locatie

ONTWIKKEL EEN GEZAMENLIJKE VISIE OP HET DUURZAAM BODEMGEBRUIK. Bijeenkomst XXX dag-maand-jaar, Locatie ONTWIKKEL EEN GEZAMENLIJKE VISIE OP HET DUURZAAM BODEMGEBRUIK Bijeenkomst XXX dag-maand-jaar, Locatie OPZET VAN DE PRESENTATIE Bodemvisie Waarom? Doel Middel Ingrediënten SPRONG Wie, wat, waarom? Het proces

Nadere informatie

AMBITIES HOLLAND FINTECH

AMBITIES HOLLAND FINTECH AMBITIES HOLLAND FINTECH 1 infrastructuur Holland FinTech streeft naar het creëren van transparantere, toegankelijke (digitale) financiële diensten en financiële van het allerbeste niveau door middel van

Nadere informatie

Visie op crisismanagement in de zorgsector en de toegevoegde waarde van een Integraal Crisisplan. All hazard voorbereid zijn (1 van 3)

Visie op crisismanagement in de zorgsector en de toegevoegde waarde van een Integraal Crisisplan. All hazard voorbereid zijn (1 van 3) Visie op crisismanagement in de zorgsector en de toegevoegde waarde van een Integraal Crisisplan All hazard voorbereid zijn (1 van 3) Versie 1.0 11 november 2014 Voorwoord Zorginstellingen zijn vanuit

Nadere informatie

Roadmap BIM Loket. Versie 7, 1 december 2015. 1.1 Inleiding

Roadmap BIM Loket. Versie 7, 1 december 2015. 1.1 Inleiding Roadmap BIM Loket Versie 7, 1 december 2015 1.1 Inleiding Eind april 2015 is de Stichting BIM Loket opgericht. Afgelopen maanden is de organisatie ingericht en opgestart. Mede op verzoek vanuit de BIR

Nadere informatie

Verkennende Impactanalyse

Verkennende Impactanalyse Verkennende Impactanalyse Aanleiding onderzoek Onderzoek onder: Provincies Gemeenten Omgevingsdiensten Waterschappen Rijk Bedrijfsleven Verkennen hoe organisaties de impact van de Omgevingswet en AMvB

Nadere informatie

Sector- en keteninitiatieven

Sector- en keteninitiatieven Opdrachtgever: HKV 3.D.1 Sector- en keteninitiatieven ten behoeve van de CO 2 -Prestatieladder AL0011 oktober 2015 Opdrachtgever: HKV 3.D.1 Sector- en keteninitiatieven ten behoeve van de CO 2 -Prestatieladder

Nadere informatie

Bestuursrapportage 2014 waterschap Vechtstromen Versie 24 november 2015

Bestuursrapportage 2014 waterschap Vechtstromen Versie 24 november 2015 Bestuursrapportage 204 Vechtstromen Versie 24 november 205 Deze rapportage bevat een overzicht op hoofdlijnen van de voortgang van de uitvoering van het waterbeleid en dient als basis voor jaarlijks bestuurlijk

Nadere informatie

Platform Biodiversiteit, Ecosystemen en Economie

Platform Biodiversiteit, Ecosystemen en Economie Een initiatief IUCN-Nederland en VNO-NCW met deelname van: Bedrijfsleven Shell, FrieslandCampina, DSM Recron, IDH Initiatief Duurzame Handel LTO Nederland Natuur- en milieuorganisaties Natuurmonumenten,

Nadere informatie

Aanpak arbeidsmarkt Zuidoost-Nederland 2016-2020. Illustratie regionaal arbeidsmarkt dashboard. Inleiding

Aanpak arbeidsmarkt Zuidoost-Nederland 2016-2020. Illustratie regionaal arbeidsmarkt dashboard. Inleiding Aanpak arbeidsmarkt Zuidoost-Nederland 2016-2020 Illustratie regionaal arbeidsmarkt dashboard. Inleiding Wil Zuidoost-Nederland als top innovatie regio in de wereld meetellen, dan zal er voldoende en goed

Nadere informatie

Overzicht gespreksonderwerpen uit de afgelopen IP-vergaderingen

Overzicht gespreksonderwerpen uit de afgelopen IP-vergaderingen Bijlage 1 Overzicht gespreksonderwerpen uit de afgelopen IP-vergaderingen Vergadering van 7 juli Sociale innovatie Gesproken over sociale innovatie. Er is een eerste gesprek geweest tussen leden van de

Nadere informatie

Typering kennisbehoeften binnen de kennisagenda en relatie met programmering. Strategische kennisbehoeften

Typering kennisbehoeften binnen de kennisagenda en relatie met programmering. Strategische kennisbehoeften Procesgang vanaf de Nationale kennis- en innovatieagenda Water In het Nationaal Waterplan van 22 december 2009 is in Bijlage 2 de nationale kennis- en innovatieagenda Water (NKIAW) opgenomen. Deze kennis-

Nadere informatie