Life-cycle costing en infrastructuur

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Life-cycle costing en infrastructuur"

Transcriptie

1 Life-cycle costing en infrastructuur Een verkenning van de implementatie van life-cycle costing in aanbestedingstrajecten van infrastructurele objecten bij Siemens Nederland. Foto: HSL-Zuid Siemens Nederland N.V. Definitieve versie (Maart 2007) Verslag afstudeeronderzoek F.A. Hartman 1

2 Life-cycle costing en infrastructuur Een verkenning van de implementatie van life-cycle costing in aanbestedingstrajecten van infrastructurele objecten bij Siemens Nederland. Dit exemplaar is de bibliotheekversie van het eindverslag en bevat geen bijlagen. Voor de volledige versie kunt u contact opnemen met de auteur en/of Siemens Nederland. Maart 2007 Verslag van het afstudeeronderzoek van: Arjen Hartman Studentnummer Student Technische Bedrijfskunde Bezuidenhoutseweg AS Den Haag +31(0) (0) In opdracht van: Siemens Nederland CSE ENGI IPA INFRA Postbus BB Den Haag +31 (0) Onder begeleiding van de commissie: Dhr. ir. W. Bandsma (Universiteit Twente, faculteit Management & Bestuur, vakgroep OOHR) Dhr. ir. S.B.H. Morssinkhof (Universiteit Twente, faculteit Management & Bestuur, vakgroep F&A) Dhr. ir. J.J.G. Wuister (Siemens Nederland) Universiteit Twente Faculteit Bestuur & Management Postbus AE Enschede Verspreiding van dit document dient te geschieden met toestemming en/of vermelding van de auteur van dit onderzoek en Siemens Nederland. De rechten voor dit document behoren aan de auteur en kunnen niet door andere organisaties worden opgeëist. Definitieve versie (Maart 2007) Verslag afstudeeronderzoek F.A. Hartman 2

3 Voorwoord Beste lezer, Voor een snelle winst verkoop ik de toekomst niet. (Werner von Siemens 1 ) Dit is het oudste motto voor innovaties en verandering bij Siemens, toch is het motto nog steeds actueel en terug te vinden in het bedrijf. Investering in de toekomst past bij een bedrijf als Siemens en de eerste topman van Siemens zag toen al de noodzaak hiervan in. Deze zin impliceert ook dat Siemens verder moet kijken dan alleen haar huidige situatie en dat is een mooie voorzet voor dit onderzoek. Siemens moet verder gaan kijken in haar projecten dan alleen de korte termijn. Bijna een jaar geleden raakten Siemens en ik in gesprek over een afstudeeropdracht voor de bouw van een calculatiesheet voor life-cycle costing. Het oorspronkelijke idee waarmee we begonnen is iets veranderd en er ligt een ander resultaat dan waar toen over gesproken is, namelijk een verkenning van de implementatie van life-cycle costing. Dit onderzoek heeft toch wel het gewenste effect gehad in de organisatie. Siemens wil verder met de ontwikkeling van life-cycle costing in haar organisatie en is zich bewust van de stappen die zij hiervoor moet gaan nemen. Dit alles was niet mogelijk geweest zonder een aantal mensen, als eerste de begeleiding van de Universiteit Twente, deze bestond uit Dhr. Bandsma en Dhr. Morssinkhof. Daarnaast de begeleiding van Siemens Nederland in de persoon van Dhr. Wuister en voor het beschikbaar stellen van de afstudeeropdracht en een werkplek Dhr. Burger. Ook de mensen die deelgenomen hebben aan dit onderzoek, in welke vorm dan ook, en tot slot de collega s met wie de nodige uren zijn doorgebracht. Allemaal hartelijk bedankt hiervoor. Tot slot nog even de vermelding dat dit onderzoek door Railforum Nederland is aangemoedigd. Dit is gedaan omdat het onderwerp door Railforum is aangemerkt als relevant in de railinfrastructuur. Organisaties uit deze sector die geïnteresseerd zijn in dit onderzoek worden van harte uitgenodigd contact over dit onderzoek op te nemen met mij en mee te denken hoe life-cycle costing in deze branche verder ontwikkeld kan worden. Overige lezers die vragen hebben over dit verslag of onderzoek zijn van harte uitgenodigd contact met mij te zoeken. Met vriendelijke groet, Arjen Hartman Den Haag, maart Werner von Siemens ( ) was een Duits uitvinder en industrieel. Hij is de grondlegger van het huidige conglomeraat Siemens AG, zie ook bijlage 3. Definitieve versie (Maart 2007) Verslag afstudeeronderzoek F.A. Hartman 3

4 Inhoudsopgave Voorwoord... 3 Inhoudsopgave... 4 Samenvatting... 6 Hoofdstuk 1: Inleiding Organisatiebeschrijving Branche Siemens NL Producten en diensten voor de infrastructuur Probleemdefiniëring Achtergrond Aanleiding Problemen Doel- en probleemstelling Randvoorwaarden Onderzoeksopzet Onderzoeksmateriaal Onderzoeksmodel Hoofdstuk 2: Theoretisch kader Life-cycle costing Total cost of ownership en life-cycle costing Toepassing en mogelijkheden van life-cycle costing Problemen bij toepassing van life-cycle cost analysis Conclusies Investeringsbeslissingen en de waarde van geld Life-cycle Costing in normen CEI/IEC :1996 Dependability management section 3: Life cycle costing ISO/IEC 15288:2002 Systems engineering - System life cycle processes Overeenkomsten tussen de normen Aanverwante literatuur RAMS engineering Het ramen van kosten in LCC-analyses Leerprocessen in organisaties met behulp van workshops Hoofdstuk 3: De huidige situatie van het omgaan met aanbestedingen Aanbesteden en life-cycle costing De marktsituatie van de infrastructuur Proces van een aanbesteding met niet-openbare procedure De selectie in een aanbesteding De gunning in een aanbesteding Management van een inschrijvingstraject Het verdienmodel van Siemens Trends in aanbestedingen van infrastructurele objecten Hoofdstuk 4: De gewenste situatie voor het werken met LCC in aanbestedingen Scenario s naar de toekomstige situatie Nuloptie Scenario 1: Provider-structuur Scenario 2: Professioneel Assetmanagement Discussie over de scenario s De wenselijkheid en verwachtingen van de scenario s LCC binnen Siemens Voorsprong op de concurrentie Hoofdstuk 5: Van de huidige naar de gewenste situatie Leercurve van LCC voor Siemens Opzet voor evaluatie van de ontwikkeling van LCC Definitieve versie (Maart 2007) Verslag afstudeeronderzoek F.A. Hartman 4

5 5.2.1 Gedrag tijdens de ontwikkeling Investering in de ontwikkeling Keuze voor de stap naar een volgend stadium Continu verbeteren in ontwikkeling De leercurve bij de implementatie Hoofdstuk 6: Het uitvoeren van een Life-cycle Costing analyse Procesbeschrijving van de uitvoering van een LCC-analyse Stap 1: Het maken van een plan voor de uitvoer van de analyse Stap 2: Vaststellen van het calculatiemodel Stap 3: Invullen van het calculatiemodel en analyse van de resultaten Stap 4: Documenteren van de resultaten uit stap 1, 2 en Stap 5: Beoordelen van het resultaat uit stap 1 tot Stap 6: Het aanbrengen van verbeteringen in het proces Het proces en het inschrijvingstraject Normen Hoofdstuk 7: Invoering van LCC in de organisatie De ontwikkeling van stadium 1 naar stadium Goedkeuring van invoer van de gewenste verandering Plan voor Implementatie van de gewenste verandering Middelen voor uitvoer van de gewenste verandering De resultaten van de werkgroep LCC Bevindingen uit de eerste workshop Bevindingen uit de tweede workshop Bevindingen uit de individuele sessies Bevindingen uit de derde workshop De ontwikkeling van stadium 2 naar stadium Afweging voor ontwikkeling naar stadium Goedkeuring van invoer van de gewenste verandering Plan voor implementatie van de gewenste verandering Middelen voor uitvoer van de gewenste verandering Ontwikkeling na stadium Hoofdstuk 8: Conclusies en aanbevelingen Conclusies Aanbevelingen Bronnen Definitieve versie (Maart 2007) Verslag afstudeeronderzoek F.A. Hartman 5

6 Samenvatting Siemens Nederland N.V. is in de markt voor infrastructurele projecten leverancier van elektrotechnische installaties. De investeringen voor de realisatie van installaties zijn hoog. Toch is het inzicht in de kostenstructuur van een project en de kosten die een project met zich meebrengt over de gehele levenscyclus van het project gering. Dit onderzoek is opgezet om bij Siemens life-cycle costing (LCC) in de organisatie op te bouwen en zo meer inzicht te krijgen in de kosten van een installatie. Ongeveer twee jaar geleden zag Siemens in de markt voor infrastructuur een aantal signalen dat aanbesteders in de toekomst naar de life-cycle van een infrastructureel object gaan kijken. Deze verschuiving was aanleiding om het thema life-cycle costing intern op te starten. Siemens is een technisch georiënteerde onderneming en het is voor deze organisatie moeilijk om een (nieuwe) financiële werkwijze toe te passen in haar projecten. Het ontbreekt Siemens zowel aan de kennis van LCC, als visie over de toepassing van LCC. Dit onderzoek is uitgevoerd met de volgende doelstelling: Het ontwikkelen van een werkwijze voor het toepassen van life-cycle costing bij aanbestedingen van infrastructurele projecten binnen Siemens NL. Het onderzoek is opgezet als een bedrijfskundig probleem, waarin de huidige situatie is afgezet tegen een gewenste situatie. Deze gewenste situatie is bepaald door het schetsen van toekomstscenario s en de rol van Siemens hierin weer te geven. Er ontstaat dan een verschil tussen de huidige en de gewenste situatie. Tenslotte wordt dit uitgewerkt in een plan voor overbrugging van het verschil. De huidige situatie is een projectomgeving waarin Siemens (de aannemer), inschrijft op aanbestedingen van de overheid (de aanbesteder). Deze aanbestedingen zijn veelal gebaseerd op Design & Construct, welke gegund worden op basis van de laagste prijs of soms op basis van Economisch Meest Voordelige Inschrijving. In de gewenste situatie zal Siemens inschrijven op aanbestedingen waar men niet alleen verantwoordelijk is voor het ontwerp en de realisatie van een project, maar ook verantwoordelijk is voor een aantal jaren beheer en/of onderhoud van een project (Scenario 1: Provider structuur). Of in de gewenste situatie ontstaat een situatie waar men in het ontwerpstadium van een project inzichtelijk moet maken aan de klant, wat de impact van het gekozen ontwerp is op de kosten van het systeem over de gehele levensduur (Scenario 2: Professioneel Assetmanagement). In één van deze twee situaties kan Siemens terechtkomen en Siemens wil in staat zijn met deze vragen om te gaan. Het verschil tussen de huidige en de gewenste situatie kan worden vertaald naar een leercurve die Siemens kan volgen. Deze leercurve heeft verschillende opvolgende stadia, die de volwassenheid van LCC in de organisatie beschrijven. De organisatie kan hiermee continu beoordelen waar zij zich bevindt in de ontwikkeling van LCC. Dit gebeurt met behulp van gedrag dat Siemens op dat moment in haar organisatie kan waarnemen afgezet tegen de investeringen die op dat moment zijn gedaan in de ontwikkeling van LCC. De keuze of Siemens een stadium verder wil komen in de volwassenheid van LCC moet gebaseerd zijn op vier variabelen, namelijk: de noodzaak van een volgende stap, de snelheid van de ontwikkeling, de benodigde investering en de potentiële mogelijkheden in de volgende stap. Wanneer Siemens kiest voor verdere ontwikkeling van LCC in haar organisatie moet zij bij de implementatie hiervan rekening houden met een aantal belangrijke zaken. Als eerste moet de organisatie de noodzaak tot verandering inzien. Het management moet dan de invoering van LCC stimuleren en tevens een budget beschikbaar stellen voor deze veranderingen. In de Siemens organisatie is er bij de afronding van dit onderzoek op de lage managementniveaus (Groepsleiding en afdelingsmanagement) erkenning van de behoefte, maar het ontbreekt in de organisatie nog aan budget voor ontwikkeling. De belangrijkste conclusies die dit onderzoek heeft opgeleverd zijn: Definitieve versie (Maart 2007) Verslag afstudeeronderzoek F.A. Hartman 6

7 1. De markt voor infrastructurele objecten gaat veranderen, de aanbestedingstechnieken zullen zich verder ontwikkelen en in de toekomst zal life-cycle costing een onderdeel worden van de aanbestedingen en zo leiden tot andere relaties tussen de aanbesteder en de aannemer. Het toepassen van LCC in de organisatie levert naar verwachting voordelen op voor Siemens waarmee zij haar concurrentiepositie kan verbeteren. 2. LCC in de organisatie ontwikkelen is minder eenvoudig dan Siemens aannam, de kennis wordt minder snel overgenomen dan verwacht en voor een geslaagde implementatie moet Siemens bewust gaan investeren in deze ontwikkeling. 3. Voor de borging van kennis over LCC is een werkgroep of document niet toereikend. De werkgroep pakt de kennis over LCC niet dusdanig snel op dat de kennis uit dit onderzoek als overgedragen aan de organisatie kan worden beschouwd. De belangrijkste aanbevelingen uit dit onderzoek zijn: 1. Siemens moet verder gaan met de ontwikkeling van LCC in de organisatie, de markt toont aan dat er behoefte is aan het life-cycle denken en dat er mogelijkheden zijn op het terugverdienen van de benodigde investering. 2. Siemens moet het LCC-model verder ontwikkelen en specificeren zodat het afgestemd is op de omgeving waarin het moet functioneren. Dit kan gebaseerd zijn op een project of op een product of op de datastromen en andere processen om zo het calculeren te vereenvoudigen. 3. Siemens kan door het inzetten en benoemen van LCC op tactische punten in klantcontact en andere overlegorganen de markt beïnvloeden. Zij moet proberen deze markt te veranderen zodat de markt gaat meedenken over life-cycle benaderingen. Definitieve versie (Maart 2007) Verslag afstudeeronderzoek F.A. Hartman 7

8 Hoofdstuk 1: Inleiding Dit onderzoek heeft plaatsgevonden bij bedrijfsonderdelen van Siemens die in de infrastructuur werken (CSE ENGI IPA INFRA en T&T ITS IUS, voor meer informatie zie bijlage 2). Dit eerste hoofdstuk is de inleiding en zet het onderzoek uiteen. In het eerste deel van dit hoofdstuk wordt de organisatie beschreven. In paragraaf twee volgt de uiteenzetting van de aanleiding van dit onderzoek en de definiëring van het probleem. De derde paragraaf gaat in op de werkwijze en de structuur in dit onderzoek. 1.1 Organisatiebeschrijving In deze paragraaf wordt de omgeving waarin dit onderzoek wordt uitgevoerd beschreven, het bevat de branche waarin dit onderzoek zich afspeelt, het deel van Siemens dat betrokken is bij dit onderzoek en de producten en diensten die deze bedrijfsonderdelen van Siemens leveren en in deze opdracht een rol spelen Branche De organisaties in de infrastructuur in Nederland houden zich bezig met het hoofdwegennet, het spoorwegennet en de vaarwegen. De infrastructuur wordt gedomineerd door een klein aantal opdrachtgevers: Rijkswaterstaat, Prorail en meerdere lage overheden (provincies en gemeentes). Deze organisaties zijn samen verantwoordelijk voor het aanleggen, beheren en onderhouden van het wegennet, het spoorwegennet en de vaarwegen. Voor de aanleg en het onderhoud van deze infrastructuur schakelen deze opdrachtgevers veelal het bedrijfsleven in. Binnen de infrastructuur is een groep die zich bezighoudt met de objecten in de infrastructuur (ook wel kunstwerken genoemd). De objecten die in deze opdracht relevant zijn: 1. Tunnels 2. Bruggen 3. Sluizen De opdrachtnemers voor aanleg en onderhoud van deze objecten zijn zeer divers. In de projecten voor nieuwbouw of renovatie wordt onderscheid gemaakt tussen drie delen. Deze zijn het civiel technische deel, het werktuigbouwkundige deel en het elektrotechnische deel. Voor het civiel technische deel concurreren grote bouwbedrijven als BAM, Dura Vermeer, Ballast Nedam en Heijmans. Voor het werktuigbouwkundige deel hebben grote bouwbedrijven een eigen afdeling of wordt het overgelaten aan bedrijven als Stork, Knook of Hofman. Voor het elektrotechnische deel kent de markt een beperkt aantal grote aannemers, de belangrijkste partijen zijn: 1. Siemens 2. GTI 3. Imtech 4. Croon (onderdeel van TBI techniek) 5. Rockwell Automation 6. Bakker Sliedrecht 7. VTN (onderdeel van BAM) De bedrijven, GTI, Imtech, Croon en Rockwell zijn de belangrijkste concurrenten, zij zijn namelijk (beperkt) in staat tot systeem integratie. In bijlage 5 is een beschrijving van deze bedrijven bijgevoegd. De andere bedrijven, Bakker en VTN, zijn grote installateurs en beschikken niet of in zeer beperkte mate over systeem integratie capaciteit. De bedrijven uit de verschillende disciplines werken veel samen in de projecten, dit kan onder meer door vorming van consortia. Een consortium bestaat uit twee of meer bedrijven, die samen inschrijven op een aanbesteding en deze dan in een tijdelijke organisatie vormgeven. Ook kan samenwerking door een hoofdaannemer die onderaannemers inhuurt voor een project. Hoofdaannemers kunnen uit elk van de drie disciplines civiele techniek, werktuigbouwkunde of elektrotechniek komen, maar komen veelal uit het civiel technische gedeelte. Siemens werkt in deze markt zowel als partner in een Definitieve versie (Maart 2007) Verslag afstudeeronderzoek F.A. Hartman 8

9 consortium, als hoofdaannemer en als onderaannemer. Dit betekent dat als Siemens als partner in een consortium concurreert met andere consortia en hoofdaannemers. Als hoofdaannemer betekent dit concurrentie met (veelal) bouwbedrijven of andere consortia. En wanneer Siemens als onderaannemer functioneer, dan concurreert zij met andere elektrotechnische bedrijven die ook als onderaannemer functioneren Siemens NL Siemens in Nederland is een 100% dochter van Siemens AG uit Duitsland. Siemens AG is in Duitsland ontstaan uit de handen van Werner von Siemens. In bijlage 3 is de geschiedenis van het conglomeraat bijgevoegd. Siemens in Nederland is opgebouwd uit een aantal bedrijven, welke samen met het bedrijf Siemens Nederland de Siemens Groep vormen. Siemens Nederland is opgebouwd uit tien divisies en zes stafafdelingen. De divisies waar dit onderzoek betrekking op heeft zijn Customer Services & Engineering (CSE) en Traffic & Transportation (T&T), delen van deze divisies zijn actief in de infrastructurele markt. CSE is opgedeeld in zes hoofdafdelingen en T&T in vijf, een overzicht van deze structuur is opgenomen in bijlage 2. Customer Services & Engineering (CSE) De divisie CSE is een cost centre binnen Siemens Nederland en bevat de engineering, technische ondersteuning en service voor projecten van Siemens in Nederland. Deze divisie werkt intern voor de andere divisies en factureert haar kosten één op één door aan de afnemende afdeling door tegen de kostprijs. De hoofdafdeling Engineering and Commissioning (ENGI) houdt zich bezig met ontwikkeling, technische ondersteuning en inbedrijfstelling. Deze is opgesplitst in verschillende afdelingen die zich met verschillende ondersteuningen bezig houden, van automatisering tot productontwikkeling. IPA is er hier één van en houdt zich bezig met de ontwikkeling en realisering van industriële proces automatisering. Deze afdeling is weer ingedeeld in branchegroepen die zich op verschillende marktsegmenten richten. De branchegroep Infrastructure (volledige naam: CSE ENGI IPA INFRA) heeft dit afstudeeronderzoek geïnitieerd. De werkzaamheden van de Infrastructure groep zijn te omschrijven als systeemintegratie van losse systemen, op basis van de vraag van een aanbesteder of een klant. Binnen de divisie CSE valt ook de hoofdafdeling Industry, Mobility and Assembling (IMA). Dit is de service afdeling die het onderhoud en de service verzorgt voor onder andere infrastructurele objecten. IMA valt ook onder het cost center CSE en wordt dus door andere divisies ingehuurd voor uitvoering van contracten. Traffic & transportation (T&T) T&T is een profit centre. Profit centers werken als verkooporganisaties en zijn verantwoordelijk voor hun eigen resultaat. Ze zijn hierdoor ook de eigenaar van een contract met de aanbesteder en zijn eindverantwoordelijk voor het contract, maar delegeren intern veel van deze verantwoordelijkheid door naar afdelingen van CSE. Bijvoorbeeld de engineering en inbedrijfstelling naar ENGI of het beheer en onderhoud naar CSE IMA. T&T houdt zich bezig met oplossingen voor verkeer en infrastructuur en logistiek. De hoofdafdeling Intelligent Traffic Systems (T&T ITS) concentreert zich op verkeerssystemen en de afdeling Inter Urban Systems (T&T ITS IUS) houdt zich onder andere bezig met producten en diensten voor het hoofdwegennet, die in dit afstudeeronderzoek het onderwerp zijn. Overige divisies Diverse Siemens divisies, waaronder T&T, Building Technologies (BT) en Industry (IND), leveren voor projecten in de infrastructuur hun producten en systemen. Dit is echter nog niet voldoende om een goede oplossing te realiseren. Juist de interactie tussen de systemen moet ervoor zorgen dat er bijvoorbeeld onveilige situaties worden gedetecteerd en er passende maatregelen worden genomen. Het is de taak van de CSE ENGI IPA INFRA om in samenwerking met de verkoop en de aanbesteder tot oplossingen te komen die voldoen aan de eisen. CSE ENGI IPA INFRA werkt dus als centrale afdeling bij een vertaling van klanteisen naar een oplossing die werkt, dit is eigenlijk de kern van systeem integratie. Wanneer er vanaf nu in dit verslag gesproken wordt over Siemens worden hier de volgende groepen mee bedoeld: 1. CSE ENGI IPA INFRA en 2. T&T ITS IUS. Definitieve versie (Maart 2007) Verslag afstudeeronderzoek F.A. Hartman 9

10 Indien er een andere divisie, afdeling of groep wordt bedoeld staat dit vermeld. Voor het beeld van de lezer, het totale aantal personen dat werkzaam is in één van de twee genoemde afdelingen is ongeveer personen Producten en diensten voor de infrastructuur Zoals eerder gezegd houdt Siemens zich bezig met het elektrotechnische gedeelte van een infrastructureel object. Om een voorbeeld te geven, wanneer men door een tunnel rijdt ziet men de ventilatoren voor luchtverversing, men ziet de vluchtwegen en de lampen, wat men echter niet ziet zijn de brandinstallaties, besturingssystemen, verkeerssystemen, hoog frequent systemen (voor radio en GSM ontvangst), video apparatuur en communicatie apparatuur. In een treintunnel is nog meer benodigd, bijvoorbeeld de elektriciteit distributie voor de aandrijving van de trein en detectiesystemen. Siemens heeft alle producten om dergelijke elektrotechnische systemen te realiseren. Deze producten worden gecombineerd tot een systeem wat opgeleverd wordt bij de desbetreffende klant, dit wordt gedaan door CSE ENGI. Siemens kan na de commissioning (inbedrijfstelling) ook zorgdragen voor het onderhoud en service van de installatie. Dit gebeurt door de service afdeling(en) binnen de hoofdafdeling CSE IMA. De producten die net genoemd zijn, zijn de standaard componenten waarmee gewerkt wordt. In de praktijk kan in een installatie alles verwerkt worden, wanneer de installatie onderdelen benodigd heeft die Siemens niet in haar spectrum heeft, worden externe leveranciers bij de projecten betrokken. De basis van de oplossingen van Siemens zijn de verschillende componenten die geleverd kunnen worden. Daarnaast levert zij een dienst, de systeemintegratie van een installatie zodat deze voldoet aan de eisen van de klant. Deze activiteit wordt binnen Siemens aangeduid als een value-adding activity. De activiteit voegt geen producten toe, maar is wel van toegevoegde waarde voor de klant. 1.2 Probleemdefiniëring In dit deel wordt het doel van het onderzoek uiteengezet, het vangt aan met de achtergrond en de aanleiding van het onderzoek, daarna wordt de doel- en probleemstelling van dit onderzoek vastgesteld, dit wordt verder uitgewerkt in een methodologische verantwoording in 1.3. Voor de totstandkoming van dit deel van het onderzoek zijn intern interviews afgenomen, welke bijgevoegd zijn in bijlage Achtergrond In de infrastructuur is de laatste jaren veel veranderd en zal in de komende jaren nog veel veranderen, deze veranderingen beginnen nu hun effect te krijgen op de bedrijfsvoering bij de aannemers in de branche, zij moeten hier mee leren werken en beter nog, tot hun voordeel maken. De aanbesteders in de branche zijn Prorail, RWS en de lagere overheden, deze eerste twee hebben veel invloed op de veranderingen in de markt. De lagere overheden hebben door hun kleine volume, mindere expertise en door versplintering niet de mogelijkheid zoveel invloed op deze markt uit te oefenen als Prorail en RWS. Ook de aannemers hebben invloed op de ontwikkeling in deze markt. Zij proberen de aanbesteders te beïnvloeden met hun ideeën. Ook Siemens wil meedoen in dit spel en zijn eigen ideeën, die in haar voordeel werken, vermarkten. Een van de veranderingen in de branche is het life-cycle denken, wat zoveel zegt, dat aanbesteders hun investeringen gaan optimaliseren over de levensduur van hun objecten. Life-cycle denken is met name in de automatisering van de infrastructuur een interessant onderwerp en dit heeft twee redenen: 1. De levensduur van een elektrotechnische installatie is een aantal malen korter dan de levensduur van het civieltechnische en het werktuigbouwkundige deel van een object. Bij optimalisatie van deze investering over de levensduur van de elektrotechnische installatie zal dit snel tot resultaat leiden en omdat dit resultaat enkele malen in de levensduur van een object terugkomt, zo worden deze mogelijkheden erg interessant voor de eigenaar van het object. 2. Bij een elektrotechnische installatie is de verhouding tussen investering voor realisatie en de kosten voor het beheer en onderhoud meestal klein. Wat er op neerkomt dat kosten voor beheer en onderhoud (vele malen) groter zijn dan de kosten voor de installatie. Deze kleine Definitieve versie (Maart 2007) Verslag afstudeeronderzoek F.A. Hartman 10

11 verhouding moet relatief gezien worden ten opzichte van de verhouding in het civieltechnische of werktuigbouwkundige deel, waarbij het beheer en onderhoud minder kost ten opzichte van de investeringen van de realisatie en de verhouding dus relatief groot is. Deze verhoudingen hebben tot gevolg dat er bij elektrotechnische installaties veel winst te behalen valt in optimalisatie over de gehele life-cycle. Het is niet zo dat in de andere disciplines geen voordelen te halen zijn door een life-cycle benadering, echter is het relatieve voordeel kleiner Aanleiding De aanleiding voor Siemens om het onderwerp life-cycle costing te onderzoeken bestaat uit een aantal redenen, dit zijn de belangrijkste: 1. De HSL-Zuid 2 is op basis van een Design-Build-Finance-Maintain (DBFM-)contract aangeboden, waarbij het onderhoud voor 25 jaar was samengevoegd met de realisatie, wat tot gevolg had dat het consortium de calculatie voor de inschrijving ging opbouwen op basis van life-cycle costing. 2. De Tender van het Project A2 3 Leidsche Rijn moet op basis van Total Cost of Ownership met een looptijd van 20 jaar worden ontwikkeld. 3. Binnen Siemens is afgelopen jaar een stagiair geweest die zich heeft bezig gehouden met LCC in infrastructurele objecten. De resultaten waren nog niet voldoende om dit onderwerp te adopteren. Het toonde aan dat de theoretische basis voor LCC binnen Siemens nog te smal is. Het onderzoek toonde wel aan dat het potentie heeft voor Siemens Problemen Siemens bevindt zich in een veranderende markt voor infrastructuur. Ze probeert zich voortdurend als eerste op deze veranderingen aan te passen, om zo competitief te blijven ten opzichte van haar concurrenten. Eén van de trends in deze markt is de verschuiving naar life-cycle benaderingen. De volledige life-cycle van een object wordt hier centraal gesteld. Dit betekent dat in de toekomst objecten over de gehele life-cycle worden aanbesteed. Siemens is nog niet in staat deze samenvoeging te vertalen naar haar organisatie en weet nog niet hoe ze hiermee om moet gaan. De problemen die spelen zijn: 1. Siemens heeft geen kennis van het concept life-cycle costing. Dit komt doordat de verkoopafdelingen, onderhoudsafdelingen en de engineeringsafdeling geen kennis hebben van financiële concepten, die buiten de standaard werkwijzen van deze afdelingen liggen. 2. Siemens heeft geen ervaring in het toepassen van financiële concepten over de gehele levenscyclus van een product en de voordelen die hier mee gerealiseerd kunnen worden. 3. Siemens heeft geen beeld bij de ontwikkelingen van life-cycle costing bij aanbestedingen in de markt. 4. Life-cycle costing is voor Siemens een afdeling overschrijdend thema, om dit toch tot een goed resultaat te laten leiden is afstemming op alle betrokkenen belangrijk Doel- en probleemstelling De achtergrond, aanleiding en problemen die spelen leidt tot de doelstelling van dit onderzoek. Doelstelling: Het doel van het onderzoek is het ontwikkelen van een werkwijze voor het toepassen van life-cycle costing bij aanbestedingen van infrastructurele projecten binnen Siemens. In de doelstelling staat dat het doel is het ontwikkelen van een werkwijze, hiermee wordt bedoeld dat het onderzoek als resultaat een bruikbare methode voor het werken met LCC moet opleveren. De definitie van Life-cycle Costing volgt in het literatuuronderzoek. Met infrastructurele projecten binnen Siemens NL worden de projecten bedoeld die leiden tot een bod op aanbestedingen voor objecten in 2 Zie 3 Zie Definitieve versie (Maart 2007) Verslag afstudeeronderzoek F.A. Hartman 11

12 de infrastructuur (tunnels, bruggen en sluizen). Hoe deze systematiek eruit moet zien is vrij in te vullen met uitzondering van de gestelde randvoorwaarden. Probleemstelling: Het ontbreekt Siemens bij infrastructurele projecten aan de benodigde kennis over life-cycle costing en Siemens weet niet hoe ze deze werkwijze kan toepassen bij aanbestedingen van infrastructurele projecten. De probleemstelling is opgebouwd uit twee elementen, het ontbreken van de benodigde kennis over LCC (kenniscomponent in de probleemstelling) en een gebrek aan inzicht over toepassing van LCC (applicatiecomponent van de probleemstelling). Dit onderzoek heeft voor Siemens als resultaat een kennisdeel wat zich toespitst op een overzicht van de theorie en mogelijkheden met life-cycle costing en een applicatie deel waarin het voor Siemens inzichtelijk is hoe men met life-cycle costing kan werken Randvoorwaarden Het resultaat van dit onderzoek moet voldoen aan de volgende randvoorwaarden: 1. De systematiek voor life-cycle costing moet gebaseerd zijn op de dagelijkse werkmethodiek en organisatiestructuur van Siemens. Dit staat grotendeels beschreven in: a. (Siemens, 2006), dit is de handleiding voor projectmanagement. b. Systems Engineering (Incose, 2004), een Systems engineering tool en tot slot c. Mission, een on-line beschrijving van het procesmanagement (Intranet Siemens). 2. Het proces voor LCC en het calculatiemodel moeten toepasbaar zijn op infrastructurele objecten in de droge en natte infrastructuur (met name (spoor)tunnels en sluizen). 1.3 Onderzoeksopzet In dit hoofdstuk is tot nu toe het doel van dit onderzoek geformuleerd. De wijze van formuleren van de onderzoeksopzet is gebaseerd op Verschuren en Doorewaard (2005). Om tot een resultaat te komen wordt het onderzoek opgedeeld met behulp van deelvragen. De antwoorden op de deelvragen leiden gezamenlijk tot het gewenste resultaat van dit onderzoek (de doelstelling) en dekken de probleemstelling af. De probleemstelling is tweeledig, met hierin een kennis- en een applicatiecomponent. Dit komt terug in de vraagstructuur, waarin een deel van de vragen (vraag 1-4) de kenniscomponent beantwoorden en een deel van de vragen (vraag 5-8) de applicatiecomponent beantwoorden. De deelvragen zijn: 1. Wat zegt de theorie over de toepassing van life-cycle costing bij projecten? a. Wat is life-cycle costing? b. Hoe wordt life-cycle costing toegepast? c. Wat zijn de toegepaste financiële concepten bij life-cycle costing? d. Welke theoretische aanverwante gebieden zijn relevant? 2. Wat is de relatie tussen life-cycle costing en aanbestedingen? 3. Hoe gaat Siemens om met aanbestedingen voor infrastructurele projecten? 4. Welke trends in aanbestedingen veroorzaken de veranderingen in de komende jaren? 5. Hoe wil Siemens, met inachtneming van de trends in aanbestedingen, in de toekomst inspelen op life-cycle costing in aanbestedingen van infrastructurele projecten? 6. Hoe kan Siemens veranderen zodat dit leidt tot de gewenste situatie? 7. Hoe kan Siemens in de met life-cycle costing als methode tijdens aanbestedingen van infrastructurele projecten? 8. Hoe kan Siemens life-cycle costing leren toepassen in projecten en de werkwijze verder ontwikkelen in de organisatie? Onderzoeksmateriaal Voor de uitvoering van het onderzoek is materiaal benodigd. Dit materiaal wordt uit verschillende bronnen gehaald. Dit onderzoek concentreert zich rondom een aantal onderzoeksobjecten. De Definitieve versie (Maart 2007) Verslag afstudeeronderzoek F.A. Hartman 12

INFRASUCCES. LCC Tender. Het bureau voor het duurzame aanbestedingen in de bouw

INFRASUCCES. LCC Tender. Het bureau voor het duurzame aanbestedingen in de bouw INFRASUCCES LCC Tender Het bureau voor het duurzame aanbestedingen in de bouw Inhoud Duurzaam aanbesteden EMVI Rekenmodellen ikalm LCC Tender Innovatieve contracten Duurzaam aanbesteden Doel van de aanbesteding

Nadere informatie

Ministerie van Infrastructuur en Milieu. Duurzaamheid. Ervaringen van een Rijkswaterstaat medewerker. Harald Versteeg Programmamanager RWS Duurzaam

Ministerie van Infrastructuur en Milieu. Duurzaamheid. Ervaringen van een Rijkswaterstaat medewerker. Harald Versteeg Programmamanager RWS Duurzaam Duurzaamheid Ervaringen van een Rijkswaterstaat medewerker Harald Versteeg Programmamanager RWS Duurzaam Duurzaamheid maatschapelijke meerwaarde leveren PPP samenhang (met alle maatschappelijke doelen)

Nadere informatie

Wat kan Value Engineering & LCC voor onze markt betekenen?

Wat kan Value Engineering & LCC voor onze markt betekenen? Wat kan Value Engineering & LCC voor onze markt betekenen? procesinnovatie bij ontwerp en beheer. Gerard Filé Introductie adviseur kosten & risicomanagement Overheid, industrie en inmiddels 23 jaar bij

Nadere informatie

PROJECT PLAN VOOR DE IMPLEMENTATIE VAN EEN STANDAARD SITE VOOR DE VERENIGING O3D

PROJECT PLAN VOOR DE IMPLEMENTATIE VAN EEN STANDAARD SITE VOOR DE VERENIGING O3D PROJECT PLAN VOOR DE IMPLEMENTATIE VAN EEN STANDAARD SITE VOOR DE VERENIGING O3D Auteur : P. van der Meer, Ritense B.V. Datum : 17 juli 2008 Versie : 1.3 2008 Ritense B.V. INHOUD 1 VERSIEBEHEER...1 2 PROJECT

Nadere informatie

Olde Bijvank Advies Organisatieontwikkeling & Managementcontrol. Datum: dd-mm-jj

Olde Bijvank Advies Organisatieontwikkeling & Managementcontrol. Datum: dd-mm-jj BUSINESS CASE: Versie Naam opdrachtgever Naam opsteller Datum: dd-mm-jj Voor akkoord: Datum: LET OP: De bedragen in deze business case zijn schattingen op grond van de nu beschikbare kennis en feiten.

Nadere informatie

ORGANISATORISCHE IMPLENTATIE BEST VALUE

ORGANISATORISCHE IMPLENTATIE BEST VALUE ORGANISATORISCHE IMPLENTATIE BEST VALUE EEN ONDERZOEK NAAR DE IMPLEMENTATIE VAN BEST VALUE BINNEN EEN SYSTEMS ENGINEERING OMGEVING STEPHANIE SAMSON BEST VALUE KENNIS SESSIE WESTRAVEN 17 JUNI 09.00 12.00

Nadere informatie

Bepaal je bestemming vóórdat je vertrekt! Kennisdag Grip op Kwaliteit, 10 november 2015

Bepaal je bestemming vóórdat je vertrekt! Kennisdag Grip op Kwaliteit, 10 november 2015 Bepaal je bestemming vóórdat je vertrekt! Kennisdag Grip op Kwaliteit, 10 november 2015 Introductie Bernd Karstenberg, LCC adviseur André van den Hoek, Projectmanager onderwijshuisvesting (o.a. voor Lucas

Nadere informatie

HET BOUWDEEL TUSSEN LEVENSDUUR EN KOSTEN VAN STICHTINGSKOSTEN NAAR EXPLOITATIEKOSTEN

HET BOUWDEEL TUSSEN LEVENSDUUR EN KOSTEN VAN STICHTINGSKOSTEN NAAR EXPLOITATIEKOSTEN HET BOUWDEEL TUSSEN LEVENSDUUR EN KOSTEN VAN STICHTINGSKOSTEN NAAR EXPLOITATIEKOSTEN Janssen REM Consulting INTRODUCTIE EN KENNISMAKING ONS AANBOD Uitvoeren van Levensduur analyses Het bieden van softwareoplossingen

Nadere informatie

Process Solutions Process Installations. The smart way forward in food and beverage. Find your optimum

Process Solutions Process Installations. The smart way forward in food and beverage. Find your optimum Process Solutions Process Installations The smart way forward in food and beverage Find your optimum Find your optimum The smart way forward in food and beverage. In de food & beverage-industrie bent u

Nadere informatie

meer werk of meerwaarde? Pps bij scholenbouw in Nederland

meer werk of meerwaarde? Pps bij scholenbouw in Nederland meer werk of meerwaarde? Pps bij scholenbouw in Nederland Overweegt u nieuwbouw of renovatie van een school? Deze folder geeft u inzicht in wat publiekprivate samenwerking (pps) bij scholen inhoudt. Wanneer

Nadere informatie

Renovatie Stuwensemble Nederrijn en Lek. Design & Construct contract

Renovatie Stuwensemble Nederrijn en Lek. Design & Construct contract Renovatie Stuwensemble Nederrijn en Lek Design & Construct contract Inleiding Het stuwensemble in de Nederrijn en Lek gaat grootschalig gerenoveerd worden. Met deze brochure informeert Rijkswaterstaat

Nadere informatie

Hans de Jonge 29 oktober2009

Hans de Jonge 29 oktober2009 Hans de Jonge 29 oktober2009 Strategische doelen Rendement Risico s Monitoring en verantwoording Risico- en lifecycle management Veroudering & lifecycle Besluitvorming en prioritering Operationele werkzaamheden

Nadere informatie

Architecture Governance

Architecture Governance Architecture Governance Plan van aanpak Auteur: Docent: Stijn Hoppenbrouwers Plaats, datum: Nijmegen, 14 november 2003 Versie: 1.0 Inhoudsopgave 1. INLEIDING... 3 2. PROBLEEMSTELLING EN DOELSTELLING...

Nadere informatie

Architectuur, Organisatie en Business Cases

Architectuur, Organisatie en Business Cases Architectuur, Organisatie en Business Cases Ervaringen uit de praktijk Jan de Baat CMG Trade, Transport & Industry B.V. Inleiding In de Dynamiek track van LAC 2000 is de problematiek omtrent de alignment

Nadere informatie

Beveiligingsaspecten van webapplicatie ontwikkeling met PHP

Beveiligingsaspecten van webapplicatie ontwikkeling met PHP RADBOUD UNIVERSITEIT NIJMEGEN Beveiligingsaspecten van webapplicatie ontwikkeling met PHP Versie 1.0 Wouter van Kuipers 7 7 2008 1 Inhoud 1 Inhoud... 2 2 Inleiding... 2 3 Probleemgebied... 3 3.1 Doelstelling...

Nadere informatie

Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek.

Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek. Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek. In de BEROEPSCOMPETENTIES CIVIELE TECHNIEK 1 2, zijn de specifieke beroepscompetenties geformuleerd overeenkomstig de indeling van het beroepenveld.

Nadere informatie

INTEGRATIE EN MIGRATIE

INTEGRATIE EN MIGRATIE INTEGRATIE EN MIGRATIE Gert Jan Jacobse - Sr. Consultant End Users, Priva Copyright Priva Integratie en migratie houden uw gebouwbeheersysteem als bedrijfsmiddel actueel. Copyright Priva LEVENSDUUR STERK

Nadere informatie

M voorop in DBFM Vanuit het onderhoud risico s beheersen in Nederlandse DBFM contracten. Begeleiders:

M voorop in DBFM Vanuit het onderhoud risico s beheersen in Nederlandse DBFM contracten. Begeleiders: Samenvatting M voorop in DBFM Vanuit het onderhoud risico s beheersen in Nederlandse DBFM contracten. Opgesteld door Marianne Oostveen april 2013 Individueel bedrijfskundig onderzoek in het kader van Executive

Nadere informatie

Avondsessie Life Cycle Costing. Donderdag 20 maart 2014 KIVI. De geïntegreerde en strategische oplossing

Avondsessie Life Cycle Costing. Donderdag 20 maart 2014 KIVI. De geïntegreerde en strategische oplossing De geïntegreerde en strategische oplossing Avondsessie Life Cycle Costing KIVI Donderdag 20 maart 2014 Een avondprogramma in 7 stappen 1. Introductie 3. Theorie 5. Uitwerking vragen 7. Life Cycle Costing

Nadere informatie

Test naam Marktgerichtheidsscan Datum 28-8-2012 Ingevuld door Guest Ingevuld voor Het team Team Guest-Team Context Overige

Test naam Marktgerichtheidsscan Datum 28-8-2012 Ingevuld door Guest Ingevuld voor Het team Team Guest-Team Context Overige Test naam Marktgerichtheidsscan Datum 28-8-2012 Ingevuld door Guest Ingevuld voor Het team Team Guest-Team Context Overige Klantgerichtheid Selecteren van een klant Wanneer u hoog scoort op 'selecteren

Nadere informatie

Portal Planning Process

Portal Planning Process BROCHURE Portal Planning Process SAMENWERKEN AAN EEN WAARDEVOL PORTAAL BROCHURE PORTAL PLANNING PROCESS 2 Axians PORTAL PLANNING PROCESS BROCHURE Inhoud Introductie 4 3 Portal Planning Process 5 4 Uitdagingen

Nadere informatie

De beheerrisico s van architectuur

De beheerrisico s van architectuur De beheerrisico s van architectuur Een overzicht van de ArChimate Risico Extensie versie 0.2 Bert Dingemans Inleiding Het implementeren van een (enterprise) architectuur brengt altijd risico s met zich

Nadere informatie

EEN ANDERE KIJK OP INVESTERINGSPROJECTEN

EEN ANDERE KIJK OP INVESTERINGSPROJECTEN EEN ANDERE KIJK OP INVESTERINGSPROJECTEN Themadag van het stoomplatform Efficiency in stoomsystemen Duiven, 13 mei 2009 Franka Morssink PROGRAMMA Introductie Dynamiek Begrippen Investeringsvoorbeeld Gegevens

Nadere informatie

Analyse van de inkoopfunctie

Analyse van de inkoopfunctie Ir. ing. D. Mostert, DME Advies Inkoopgebonden kosten zijn vaak een aanzienlijk deel van de totale kosten, hierdoor vormt de inkoopfunctie een belangrijke potentiële winstbron. Niet alleen door de invloed

Nadere informatie

SAMEN SUCCESVOL IN RAILINFRATECHNIEK

SAMEN SUCCESVOL IN RAILINFRATECHNIEK SAMEN SUCCESVOL IN RAILINFRATECHNIEK Imtech Infra Rail Snel, veilig en betrouwbaar Vervoer per spoor wint aan populariteit. Reizen per spoor zorgt voor een snelle, veilige en betrouwbare verbinding.

Nadere informatie

Inkoop en contractmanagement

Inkoop en contractmanagement Syllabus Inkoop en contractmanagement Een inspirerende bundeling van theorie en praktijk, tips en ervaringen, kansen en bedreigingen. Inclusief best practices bij onder meer Universiteit Twente, ING, provincie

Nadere informatie

Marktdag 22 november 2012. Ondernemend aanbesteden gericht op lage TCO WELKOM SESSIE 6

Marktdag 22 november 2012. Ondernemend aanbesteden gericht op lage TCO WELKOM SESSIE 6 Marktdag 22 november 2012 Ondernemend aanbesteden gericht op lage TCO WELKOM SESSIE 6 Even voorstellen Paul Kuijpers (1961) Partner bij Balance & Result adviseurs, (Deventer) Ervaringen Haal het beste

Nadere informatie

De praktijk van prestatiecontracten bij Rijkswaterstaat

De praktijk van prestatiecontracten bij Rijkswaterstaat De praktijk van prestatiecontracten bij Rijkswaterstaat Van Onderhouden naar Beheren vrijdag 6 juni 2008 Agenda Prestatiecontracten bij de Rijkswaterstaat Informatieverstrekking bij inschrijving Risicoverdeling

Nadere informatie

Business Scenario. Voorbeeld Archimate Risico Extensie. versie 0.1. Bert Dingemans

Business Scenario. Voorbeeld Archimate Risico Extensie. versie 0.1. Bert Dingemans Business Scenario Voorbeeld Archimate Risico Extensie versie 0.1 Bert Dingemans Administratieve pagina Wijzigingshistorie Versie Datum Auteur Reden wijziging Review historie Naam Afdeling Functie Datum

Nadere informatie

Project Dijkversterking Krimpen

Project Dijkversterking Krimpen Project Dijkversterking Krimpen Dijkversterking & UAV-gc Samenwerken met de opdrachtnemer Huub Verbruggen Projectmanager Dijkversterking Krimpen Even voorstellen Huub Verbruggen Projectmanager van beroep

Nadere informatie

Eigen initiatief Duurzame bereikbaarheid Flower Mainport Aalsmeer

Eigen initiatief Duurzame bereikbaarheid Flower Mainport Aalsmeer Plantijnweg 32, 4104 BB Culemborg / Postbus 141, 4100 AC Culemborg Telefoon (0345) 47 17 17 / Fax (0345) 47 17 59 / www.multiconsultbv.nl info@multiconsultbv.nl Eigen initiatief Duurzame bereikbaarheid

Nadere informatie

TECONA TECHNICAL STAFFING SERVICES

TECONA TECHNICAL STAFFING SERVICES TECHNICAL STAFFING SERVICES Tecona is het adviesbureau op het gebied van Maintenance Services, Technical Staffing Services en Metal & Welding Quality Services. Met een sterk team van mensen met kennis

Nadere informatie

COMMUNICATIEPLAN. Opdrachtgever : Directie. Project : W999176. Opgesteld : RBe. Gecontroleerd : KVV. Vrijgegeven : EW.

COMMUNICATIEPLAN. Opdrachtgever : Directie. Project : W999176. Opgesteld : RBe. Gecontroleerd : KVV. Vrijgegeven : EW. COMMUNICATIEPLAN Opdrachtgever : Project : Opgesteld : RBe Gecontroleerd : KVV Vrijgegeven : EW Referentie : Communicatieplan.docx Versie : 1.0 Status : Definitief Datum : 24 augustus 2012 Postbus 412

Nadere informatie

Stappenplan nieuwe Dorpsschool

Stappenplan nieuwe Dorpsschool Stappenplan nieuwe Dorpsschool 10 juni 2014 1 Inleiding Het college van burgemeester en wethouders heeft op 10 juni 2014 dit stappenplan vastgesteld waarin op hoofdlijnen is weergegeven op welke wijze

Nadere informatie

BISL Business Information Services Library. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V.

BISL Business Information Services Library. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V. BISL Business Information Services Library Een introductie Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V. Organisatie SYSQA B.V. Pagina 2 van 9 Inhoudsopgave 1 INLEIDING... 3 1.1 ALGEMEEN... 3 1.2

Nadere informatie

Nearshoring in kleine bedrijven. Hoe werkt dat (niet)?

Nearshoring in kleine bedrijven. Hoe werkt dat (niet)? Nearshoring in kleine bedrijven. Hoe werkt dat (niet)? Wat nearshoring voor kleine bedrijven kan betekenen en het stappenplan om hier een succes van te maken. Nearshoring (in het buitenland, dicht bij

Nadere informatie

Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA 'S-GRAVENHAGE

Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA 'S-GRAVENHAGE > Retouradres Postbus 20201 2500 EE Den Haag Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA 'S-GRAVENHAGE Korte Voorhout 7 2511 CW Den Haag Postbus 20201 2500 EE Den Haag www.rijksoverheid.nl

Nadere informatie

De meest geschikte contractvorm voor een duurzame natuurvriendelijke oever

De meest geschikte contractvorm voor een duurzame natuurvriendelijke oever De meest geschikte contractvorm voor een duurzame natuurvriendelijke oever Moderne Contract Vormen ing. Maureen de Munck ir. David Wattjes Amsterdam, 6 juni 2013 Natuurvriendelijke oevers Doelen : het

Nadere informatie

BIM in de praktijk. Alexander Hoos / Kuijpers

BIM in de praktijk. Alexander Hoos / Kuijpers BIM in de praktijk Alexander Hoos / Kuijpers TVVL Eindedaglezing, 4 april 2016 Alexander Hoos Informatie Manager Even voorstellen Installatie bedrijf Kuijpers (www.kuijpers.nl) Kerntaken: Procesoptimalisatie,

Nadere informatie

Doel ITANNEX: Verbeteren van de kwaliteit van de bebouwde omgeving en van het proces waarmee het ontworpen, gerealiseerd en beheerd wordt

Doel ITANNEX: Verbeteren van de kwaliteit van de bebouwde omgeving en van het proces waarmee het ontworpen, gerealiseerd en beheerd wordt Doel ITANNEX: Verbeteren van de kwaliteit van de bebouwde omgeving en van het proces waarmee het ontworpen, gerealiseerd en beheerd wordt Aannemers Architectenbureaus Ingenieurs- en Adviesbureaus Installateurs

Nadere informatie

Industrieel Ontwerpen

Industrieel Ontwerpen Industrieel Ontwerpen Industrieel ontwerpen, het vakgebied Industrieel Ontwerpen in Twente Industrieel Ont Industrieel ontwerpen, het vakgebied Industrieel Ontwerpen houdt zich bezig met het ontwikkelen

Nadere informatie

Rendabel ontwikkelen door opdrachtgeversrol anders in te vullen

Rendabel ontwikkelen door opdrachtgeversrol anders in te vullen Rendabel ontwikkelen door opdrachtgeversrol anders in te vullen Nieuwe invulling opdrachtgeversrol reduceert stichtingskosten en lifecycle costs en leidt tot het verdwijnen van de onrendabele top 1 Traditionele

Nadere informatie

Storingscontract. HVL Service, Onderhoud en Beheer

Storingscontract. HVL Service, Onderhoud en Beheer Uw samenwerking met HVL Service, Onderhoud en Beheer kan in verschillende contractvormen worden vastgelegd. Samen stellen wij een gedetailleerd onderhoudsplan op en formuleren wij een overeenkomst op maat,

Nadere informatie

Duurzaam inkopen bij Rijkswaterstaat. Harald Versteeg Programmamanager RWS Duurzaam. Wat doen we zelf. Ministerie van Infrastructuur en Milieu

Duurzaam inkopen bij Rijkswaterstaat. Harald Versteeg Programmamanager RWS Duurzaam. Wat doen we zelf. Ministerie van Infrastructuur en Milieu Duurzaam inkopen bij Rijkswaterstaat Harald Versteeg Programmamanager RWS Duurzaam Wat doen we zelf 2 1 Doel Duurzaam Inkopen: Gebruik maken van inkoopproces om opdrachtnemers aan te zetten tot leveren

Nadere informatie

Nieuwe. Tekst Johnny van de Vliert, foto Mechteld Jansen. bpm

Nieuwe. Tekst Johnny van de Vliert, foto Mechteld Jansen. bpm Nieuwe afdeling in de keten Tekst Johnny van de Vliert, foto Mechteld Jansen Visser & Smit Hanab is een aannemersbedrijf waarvan de business unit Distributie de uitvoering voor zijn rekening neemt. Om

Nadere informatie

Onderbenutte optimalisatiegebieden (incl. voorbeelden):

Onderbenutte optimalisatiegebieden (incl. voorbeelden): Hoe vinden en benutten we meer met minder mogelijkheden binnen A Asset M Management?? Seminar AMC 28 oktober 2010 Amsterdam Gigi van Rhee, Rhee Stratelligence Inhoud Asset Management scope en huidige focus

Nadere informatie

[Cursus Risicomanagement in onderhoud en beheer]

[Cursus Risicomanagement in onderhoud en beheer] [Cursus Risicomanagement in onderhoud en beheer] Bestemd voor: Managers die verantwoordelijk zijn voor het onderhoud, het (installatie)beheer of de bedrijfsvoering van technische systemen. Technici die

Nadere informatie

DBFMO M A N A G E M E N T

DBFMO M A N A G E M E N T DBFMO M A N A G E M E N T Van ontwerp naar exploitatie of van exploitatie naar ontwerp? P. Wijntjes 26-9-2013 Post HBO opleiding DBFMO is een noodzakelijke voorwaarde voor duurzame utiliteitsbouw ~ Rabobank

Nadere informatie

6. Project management

6. Project management 6. Project management Studentenversie Inleiding 1. Het proces van project management 2. Risico management "Project management gaat over het stellen van duidelijke doelen en het managen van tijd, materiaal,

Nadere informatie

Kiezen voor All In Content betekent dat u over kennis van een compleet team beschikt in plaats van afhankelijk te worden van één enkele consultant:

Kiezen voor All In Content betekent dat u over kennis van een compleet team beschikt in plaats van afhankelijk te worden van één enkele consultant: Over ons All In Content begeleidt IT & New Media projecten in het domein van Enterprise 2.0 portals en contentmanagement. Onze focus ligt in het bijzonder op het gebied van duurzaam werken met toepassingen

Nadere informatie

Pallas Advies. Bedrijfsinformatie

Pallas Advies. Bedrijfsinformatie Pallas Advies Bedrijfsinformatie Wat is Pallas Advies? Pallas Advies ondersteunt en adviseert overheidsorganisaties op het gebied van parkeren, mobiliteit en (reis)informatie. De ondersteuning kan op meerdere

Nadere informatie

5 Opstellen businesscase

5 Opstellen businesscase 5 Opstellen In de voorgaande stappen is een duidelijk beeld verkregen van het beoogde project en de te realiseren baten. De batenboom geeft de beoogde baten in samenhang weer en laat in één oogopslag zien

Nadere informatie

Wat heeft Jan-Jaap niet verteld?

Wat heeft Jan-Jaap niet verteld? Deel 2-4 Wat heeft Jan-Jaap niet verteld? Inleiding Iedere dag nemen wij beslissingen en stellen prioriteiten. Wij verkiezen het één boven het andere. Als het regent, doe ik dan het regenpak aan of ga

Nadere informatie

Eigen logo. Welkom. Beheer van bekabeling vanuit het gezichtsveld met een praktijk gerichte blik

Eigen logo. Welkom. Beheer van bekabeling vanuit het gezichtsveld met een praktijk gerichte blik Welkom Beheer van bekabeling vanuit het gezichtsveld met een praktijk gerichte blik Binnen het beheer van datacenters speelt bekabeling en de passieve infrastructuur een steeds belangrijkere rol. De vraag

Nadere informatie

Contractvormen op golfbanen en sportvelden

Contractvormen op golfbanen en sportvelden Contractvormen op golfbanen en sportvelden Bij de landelijke aannemers komen steeds vaker vragen binnen over de toepasbaarheid van verschillende contractvormen voor de realisatie en eventueel onderhoud

Nadere informatie

Bekend zijn met de visie en inzet van procesmanagement in de eigen organisatie.

Bekend zijn met de visie en inzet van procesmanagement in de eigen organisatie. en werkwijze BPM awareness Inzicht in de toepassing van BPM op strategisch niveau in het algemeen en binnen de eigen organisatie. Kennismaken met BPM vanuit een strategisch perspectief Nut en toegevoegde

Nadere informatie

Deerns Kostenmanagement DEERNS BRENGT IDEEËN TOT LEVEN

Deerns Kostenmanagement DEERNS BRENGT IDEEËN TOT LEVEN DEERNS BRENGT IDEEËN TOT LEVEN Kostenbeheer in de installatietechniek: een vak apart Kostenbeheer is binnen de installatietechniek een vak apart. Fluctuerende marktprijzen, nieuwe bouwtrends en veranderende

Nadere informatie

HOE EEN BEDRIJF 180 GRADEN DRAAIT

HOE EEN BEDRIJF 180 GRADEN DRAAIT Exact Online CASE STUDY HOE EEN BEDRIJF 180 GRADEN DRAAIT www.exactonline.nl 2 EXACT ONLINE CASE STUDY ACCOUNTANCY HOE TENSING BINNEN 1 JAAR 180 GRADEN DRAAIDE Tensing, een mobility en Geo- ICT software

Nadere informatie

Projectmatig 2 - werken voor lokale overheden

Projectmatig 2 - werken voor lokale overheden STUDIEDAG Projectmatig werken in lokale overheden LEUVEN 27 oktober 2011 Projectmatig werken in de lokale sector Katlijn Perneel, Partner, ParFinis Projectmatig 2 - werken voor lokale overheden 1 Inhoud

Nadere informatie

Balanced Scorecard. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V.

Balanced Scorecard. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. Balanced Scorecard Een introductie Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. Organisatie SYSQA B.V. Pagina 2 van 9 Inhoudsopgave 1 INLEIDING... 3 1.1 ALGEMEEN... 3 1.2 VERSIEBEHEER... 3 2 DE

Nadere informatie

H E T I N K O O P P R O C E S B E K E K E N D O O R E E N L E A N B R I L

H E T I N K O O P P R O C E S B E K E K E N D O O R E E N L E A N B R I L H E T I N K O O P P R O C E S B E K E K E N D O O R E E N L E A N B R I L H o e k o m t h e t d a t g r o t e e n c o m p l e x e p r o j e c t e n v a a k u i t l o p e n e n budget t e n o v e r s c

Nadere informatie

Bedrijfseconomische aspecten Examennummer: 61562 Datum: 30 juni 2012 Tijd: 10:00 uur - 11:30 uur

Bedrijfseconomische aspecten Examennummer: 61562 Datum: 30 juni 2012 Tijd: 10:00 uur - 11:30 uur Bedrijfseconomische aspecten Examennummer: 61562 Datum: 30 juni 2012 Tijd: 10:00 uur - 11:30 uur Dit examen bestaat uit 5 pagina s. De opbouw van het examen is als volgt: - 10 open vragen (maximaal 70

Nadere informatie

Globalisatie, met nieuwe opkomende economieën als China, Brazilië en

Globalisatie, met nieuwe opkomende economieën als China, Brazilië en Globalisatie, met nieuwe opkomende economieën als China, Brazilië en India, heeft de wereld in veel opzichten in hoog tempo veranderd. Voor veel bedrijven betekent dit een strategische herbezinning op

Nadere informatie

? ? 1990 B Hergebruik C Recycling D Verbranden voor energie E Verbranden F Storten of lozen = 10% van het totaal verwerkte afval 2010 B Hergebruik C Recycling D Verbranden voor energie E Verbranden F Storten

Nadere informatie

Stappenplan Social Return

Stappenplan Social Return Stappenplan Social Return Samen maken we meer mogelijk! Leeswijzer Voor je ligt het Stappenplan Social Return van de Gemeente Nijmegen. In dit stappenplan staat beschreven hoe Social Return wordt toegepast

Nadere informatie

INNOVATIEF (SAMEN)WERKEN: BIM: BOUW INFORMATIE MODEL. De standaard van de toekomst! Guido Leenders, Arno Vonk

INNOVATIEF (SAMEN)WERKEN: BIM: BOUW INFORMATIE MODEL. De standaard van de toekomst! Guido Leenders, Arno Vonk BIM: Bouw Informatie Model De standaard van de toekomst! Guido Leenders, Arno Vonk Binnen de bouw is BIM inmiddels een op zichzelf staand begrip geworden. Tegenwoordig willen we projecten BIM-men of er

Nadere informatie

Aanpak Duurzaam GWW- Aan de slag!

Aanpak Duurzaam GWW- Aan de slag! Aanpak Duurzaam GWW- Aan de slag! Johan van Dalen, ProRail, Cindy de Groot, Provincie Zuid-Holland Esther Veendendaal, RVO 5 juni 2014 Ontstaan van Duurzaam GWW Het begon met Duurzaam Inkopen Nu verder

Nadere informatie

Van. Communicatie Uitgaande van deze context zal communicatie zich bij Heijmans in 2011 richten op:

Van. Communicatie Uitgaande van deze context zal communicatie zich bij Heijmans in 2011 richten op: Memo Datum 20 december 2010 Onderwerp Communicatieplan Infra 2011 Van Marc Lucassen Telefoon +31 73 543 53 14 Fax +31 73 543 59 01 E-mail mlucassen@heijmans.nl Aan Vooraf Het afgelopen jaar was voor Heijmans

Nadere informatie

T Titel stage/afstudeeropdracht : Toekomstvaste Applicatie Integratie - Interconnectiviteit

T Titel stage/afstudeeropdracht : Toekomstvaste Applicatie Integratie - Interconnectiviteit Titel stage/afstudeeropdracht : Toekomstvaste Applicatie Integratie - Interconnectiviteit Duur van stage/afstuderen Manager Begeleider Locatie : 6 à 9 Maanden : dr. ir. J.J. Aue : dr. ir. H.J.M. Bastiaansen

Nadere informatie

Module 4 Inzicht in cijfers

Module 4 Inzicht in cijfers Geleerd in vorige presentaties Module 4 Inzicht in cijfers 1. Balans in detail 2. Kengetallen Les 4. Vergelijk je resultaten op 4 manieren + maak goede investeringsbeslissingen Les 4 Vergelijk je resultaten

Nadere informatie

Competentie 1 Ondernemerschap Initiëren en/of creëren van producten en/of diensten, zelfstandig en ondernemend.

Competentie 1 Ondernemerschap Initiëren en/of creëren van producten en/of diensten, zelfstandig en ondernemend. Naam student: Studentnummer: Evaluatieformulier meewerkstage CE In te vullen door de bedrijfsbegeleider van de stage biedende organisatie voorafgaand aan het eindgesprek met de stagedocent. De stagiair

Nadere informatie

Optimaliseren afsluiten rapportage proces: juist nu!

Optimaliseren afsluiten rapportage proces: juist nu! 18 Optimaliseren afsluiten rapportage proces: juist nu! Belang van snelle en betrouwbare informatie groter dan ooit Drs. Wim Kouwenhoven en drs. Maarten van Delft Westerhof Drs. W.P. Kouwenhoven is manager

Nadere informatie

Samenwerken aan Energie voor de toekomst. Duurzame energie vanuit het perspectief van Grontmij

Samenwerken aan Energie voor de toekomst. Duurzame energie vanuit het perspectief van Grontmij Samenwerken aan Energie voor de toekomst Duurzame energie vanuit het perspectief van Grontmij Sept 2015 Wie is Vincent Jansen van Grontmij? Ervaring: 9 jaar werkzaam in de energiewereld. Van projectontwikkelaar,

Nadere informatie

Oplossingsvrij specificeren

Oplossingsvrij specificeren Oplossingsvrij specificeren ir. J.P. Eelants, projectmanager Infrabouwproces CROW Samenvatting De methodiek van oplossingsvrij specificeren richt zich niet alleen op het formuleren van functionele eisen.

Nadere informatie

De kracht van een sociale organisatie

De kracht van een sociale organisatie De kracht van een sociale organisatie De toegevoegde waarde van zakelijke sociale oplossingen Maarten Verstraeten. www.netvlies.nl Prinsenkade 7 T 076 530 25 25 E mverstraeten@netvlies.nl 4811 VB Breda

Nadere informatie

TA3290 Life-Cycle Modeling and Economic Evaluation 2009-2010

TA3290 Life-Cycle Modeling and Economic Evaluation 2009-2010 TA3290 Life-Cycle Modeling and Economic Evaluation 2009-2010 CiTG, minor Mining and Resource Engineering Economie college 1: Grip op Geldstromen Dr.ir. Gerard P.J. Dijkema Energy & Industry Group December

Nadere informatie

rapportage CO₂-footprint initiatieven 2013 Gebroeders van der Poel B.V.

rapportage CO₂-footprint initiatieven 2013 Gebroeders van der Poel B.V. Gebroeders van der Poel B.V. 1 Inhoud: 1 Inleiding 3 1.1 Algemeen 3 1.2 Betrokkenen 3 1.3 Doelstelling 3 2 Inventarisatie sector- en keteninitiatieven 4 3 Rapportage management overleg 5 3.1. Algemeen

Nadere informatie

Uitleg Best value Procurement

Uitleg Best value Procurement Uitleg Best value Procurement BVP Best Value Procurement Wat is BVP? Best Value Procurement (BVP) is de filosofie die uitgaat van het inkopen en realiseren van de hoogste waarde voor de laagste prijs (best

Nadere informatie

Aanbestedingen zo zit dat!

Aanbestedingen zo zit dat! D A T U M 17-2-2009 P A G I N A 0 White paper Serie Acquisitie in Re-integratie deel 3 Aanbestedingen zo zit dat! Versie december 2008 D A T U M 17-2-2009 P A G I N A 1 Wat kunt u er wel en niet van verwachten?

Nadere informatie

Projectplan. Kernregistratie Medewerkers en inowit

Projectplan. Kernregistratie Medewerkers en inowit Projectplan Kernregistratie Medewerkers en inowit Veiligheidsregio Gelderland-Zuid (Josien Oosterhoff) Veiligheidsregio Haaglanden (Marieke van den Berg) NetAge AG5 28 augustus 2013 Inhoudsopgave 1 Inleiding...

Nadere informatie

Professionalisering van Levensduurverlenging

Professionalisering van Levensduurverlenging Professionalisering van Levensduurverlenging De toegevoegde waarde van VITALE Rob van Dongen 9 februari 2012 Agenda 1 2 3 4 Levensduurverlenging volgens VITALE Het referentiemodel Toepasbaarheid VITALE

Nadere informatie

Informatiemanagement Examennummer: 91227 Datum: 28 juni 2014 Tijd: 13:00 uur - 14:30 uur

Informatiemanagement Examennummer: 91227 Datum: 28 juni 2014 Tijd: 13:00 uur - 14:30 uur Informatiemanagement Examennummer: 91227 Datum: 28 juni 2014 Tijd: 13:00 uur - 14:30 uur Dit examen bestaat uit 7 pagina s. De opbouw van het examen is als volgt: - 20 meerkeuzevragen (maximaal 40 punten)

Nadere informatie

Beoordelingscriteria scriptie CBC: instructie en uitwerking

Beoordelingscriteria scriptie CBC: instructie en uitwerking Nederlandse Associatie voor Examinering 1 Beoordelingscriteria scriptie CBC: instructie en uitwerking Met de scriptie voor Compensation & Benefits Consultant (CBC) toont de kandidaat een onderbouwd advies

Nadere informatie

Wat heeft Com-eet Consultancy u te bieden?

Wat heeft Com-eet Consultancy u te bieden? Wat heeft Com-eet Consultancy u te bieden? Com-eet Consultancy is gespecialiseerd in contractmanagement en projectmanagement van grote infrastructurele (nieuwbouw) projecten. Dit doen wij voor zowel opdrachtgevers

Nadere informatie

EIGENSCHAPPEN CONVERGED HARDWARE

EIGENSCHAPPEN CONVERGED HARDWARE EIGENSCHAPPEN CONVERGED HARDWARE Eigenschappen Converged Hardware 1 van 8 Document Informatie Versie Datum Omschrijving Auteur(s) 0.1 29-09-2015 Draft Remco Nijkamp 0.2 29-09-2015 Volgende Versie opgesteld

Nadere informatie

Auteurs: Jan van Bon, Wim Hoving Datum: 9 maart 2009. Cross reference ISM - COBIT

Auteurs: Jan van Bon, Wim Hoving Datum: 9 maart 2009. Cross reference ISM - COBIT Auteurs: Jan van Bon, Wim Hoving Datum: 9 maart 2009 Cross reference ISM - COBIT ME: Monitor & Evaluate Cross reference ISM - COBIT Management summary Organisaties gebruiken doorgaans twee soorten instrumenten

Nadere informatie

Meer waarde creëren. Assetmanagement op maat

Meer waarde creëren. Assetmanagement op maat Meer waarde creëren Assetmanagement op maat Zo maken wij assetmanagement toepasbaar Met de toolbox Zeven bouwstenen van professioneel assetmanagement maken we de ISO55000 toepasbaar voor u. Belanghebbenden

Nadere informatie

Kiezen opdrachtgevers het juiste bouworganisatiemodel?

Kiezen opdrachtgevers het juiste bouworganisatiemodel? Strategisch samenwerken in het bouwproces stichting bouwresearch Kiezen opdrachtgevers het juiste bouworganisatiemodel? Opdrachtgevers.. en organisatiemodellen Kiezen opdrachtgevers het juiste bouworganisatiemodel?

Nadere informatie

Faalkosten. Faalkosten en preventiekosten. Uiting van faalkosten. Oorzaken van faalkosten. Uiting, oorzaken, preventie en remedies

Faalkosten. Faalkosten en preventiekosten. Uiting van faalkosten. Oorzaken van faalkosten. Uiting, oorzaken, preventie en remedies Faalkosten Uiting, oorzaken, preventie en remedies Hoge faalkosten zijn een probleem voor de bouwsector. Vooral in tijden van laagconjunctuur en krappe marges. In de breedste zin van het woord omvat de

Nadere informatie

HET ZELFSTANDIG UITVOEREN VAN EEN ONDERZOEK

HET ZELFSTANDIG UITVOEREN VAN EEN ONDERZOEK HET ZELFSTANDIG UITVOEREN VAN EEN ONDERZOEK Inleiding In de beroepspraktijk zal het geregeld voorkomen dat u een beslissing moet nemen ( moet ik dit nu wel of niet doen? ) of dat u inzicht moet krijgen

Nadere informatie

Middelen Proces Producten / Diensten Klanten

Middelen Proces Producten / Diensten Klanten Systeemdenken De wereld waarin ondernemingen bestaan is bijzonder complex en gecompliceerd en door het gebruik van verschillende concepten kan de werkelijkheid nog enigszins beheersbaar worden gemaakt.

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2013 2014 33 763 Toekomst van de krijgsmacht Nr. 27 BRIEF VAN DE MINISTER VAN DEFENSIE Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Den Haag,

Nadere informatie

Even voorstellen: Historie

Even voorstellen: Historie Postbus 33 5160 AA Sprang-Capelle T 0416 280 880 F 0416 273 322 E info@vanscholladvies.nl I www.vanscholladvies.nl BTW-nr NL8057.27.826.B.01 K.v.K. Tilburg nr. 18047302 Rabobank 33.42.24.578 Even voorstellen:

Nadere informatie

Energiemanagementprogramma HEVO B.V.

Energiemanagementprogramma HEVO B.V. Energiemanagementprogramma HEVO B.V. Opdrachtgever HEVO B.V. Project CO2 prestatieladder Datum 7 december 2010 Referentie 1000110-0154.3.0 Auteur mevrouw ir. C.D. Koolen Niets uit deze uitgave mag zonder

Nadere informatie

Doe eens gek! Houd rekening met de mensen in uw organisatie bij het implementeren van ICT oplossingen.

Doe eens gek! Houd rekening met de mensen in uw organisatie bij het implementeren van ICT oplossingen. Doe eens gek! Houd rekening met de mensen in uw organisatie bij het implementeren van ICT oplossingen. ERP, CRM, workflowmanagement en documentmanagement systemen, ze hebben één ding gemeen: Veel van de

Nadere informatie

In een keten gaat het om de verbindingen, niet om de schakels.

In een keten gaat het om de verbindingen, niet om de schakels. Verbindingsmodel IV Serviceketen Theo Thiadens en Adri Cornelissen In een keten gaat het om de verbindingen, niet om de schakels. Verbindingsmodel IV Serviceketen Theo Thiadens Alleen een organisatie die

Nadere informatie

Oefenvragen Ondernemerskunde A - Businessplan & strategie

Oefenvragen Ondernemerskunde A - Businessplan & strategie Oefenvragen Ondernemerskunde A - Businessplan & strategie 1. Michael Porter onderscheidt 3 basisstrategieën, waar volgens hem iedere organisatie een keuze uit dient te maken, om op een gezonde wijze een

Nadere informatie

Informatie Logistiek op basis van RAMS en Architectuur Inleiding in RAMS (Diagonale Matrix) methode en Architectuuraanpak

Informatie Logistiek op basis van RAMS en Architectuur Inleiding in RAMS (Diagonale Matrix) methode en Architectuuraanpak Informatie Logistiek op basis van RAMS en Architectuur Inleiding in RAMS (Diagonale Matrix) methode en Architectuuraanpak Yuj Advies, René R. Tol Versie 1.1 Inleiding De beschreven combinatie van methodes

Nadere informatie

Workshop HR-scan. Naar een duurzaam HRM beleid

Workshop HR-scan. Naar een duurzaam HRM beleid Workshop HR-scan Naar een duurzaam HRM beleid Inhoud Voorstelling Wat is Human Resources? Overzicht bestaande tools Waarom de HRM Cockpit? Doel van de HRM Cockpit Opbouw van het model De HRM Cockpit Aan

Nadere informatie

Prestatiegericht Meerjarig Onderhoud

Prestatiegericht Meerjarig Onderhoud Prestatiegericht Meerjarig Onderhoud Herma Zijlmans Projectmanager/Leveranciersmanager m.m.v. Wilhelm van Eeken - PM Variabel Onderhoud Erwin Kommeren PM Vast Onderhoud PPO Introductie Herma Zijlmans -

Nadere informatie