Sectorscoop Ondernemen in het Ambacht 1999

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Sectorscoop Ondernemen in het Ambacht 1999"

Transcriptie

1 Sectorscoop Ondernemen in het Ambacht 1999 d rs. R.M. Bra a k s m a d rs. J.P.J. de Jong d rs. A.P. Muizer Z o e t e r m e e r, november 1998

2 ISBN Prijs ƒ 75,- Bestelnummer: A9810 EIM is een onde r z o e k s b u reau met 150 prof e s s io na l s. EIM verschaft beleid s- ge r ic hte en pra k t i j kge r ic hte info r ma t ie van socia a l - e c o no m i s c he aard voor en over alle sectoren van het bedrijfsleven en voor beleid s i ns t a nt ie s. EIM is ge v e s t igd in Zo e t e r me e r. Behalve op Ne de r l a nd ric ht EIM zich ook op de E u ropese econo m ie en op ande re cont i ne nten. Voor meer info r ma t ie over EIM en wat EIM voor u kan beteke nen, kunt u contact met ons opne me n. Adre s : Italiëlaan 33 Po s t a dre s : Postbus AA Zo e t e r me e r t e l e fo o n : t e l e fa x : Dit onderzoek is gefinancierd door het Ministerie van Economische Zake n De ve ra n t wo o rdelijkheid voor de inhoud berust bij EIM. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of onders t e u n i n g in artikelen, scripties en boeken is toegestaan mits de bron duidelijk wo rdt ve r m e l d. Vermenigvuldiging en/of openbaarmaking in we l ke vorm ook, alsmede opslag in een re t r i eval system, is uitsluitend toegestaan na s c h r i f t e l i j ke toestemming van EIM. EIM aanva a rdt geen aanspra kelijkheid voor drukfouten en/of andere o n vo l ko m e n h e d e n. The responsibility for the contents of this report lies with EIM. Quoting of numbers and/or texts as an explanation or support in p a p e rs, essays and books is permitted only when the source is clearly m e n t i o n e d. No part of this publication may be copied and/or published in any form or by any means, or stored in a retrieval system, without the prior written permission of EIM. EIM does not accept responsibility for printing erro rs and/or other i m p e r f e c t i o n s.

3 I n h o u d 1 I n l e i d i n g A f b a kening van het ambacht Plaats van het ambacht in de nationale economie Structuur van het ambacht en de subsectoren in Het ambacht in Nederland Het voedingsmiddelen- en overig pro d u c t i e a m b a c h t Het metaal- en meubelambacht Het bouwa m b a c h t Het installatieambacht Het handel- en re p a ra t i e a m b a c h t Het dienstverlenend ambacht Trends en prognoses voor 1998 en Tre n d s P rognose voor 1998 en Het ambacht in de Europese Unie G evolgen van de gemeenschappelijke markt Ve re e n voudiging van de re g e l g ev i n g S c h a a l g rootte en -tre n d s I n l e i d i n g S c h a a l g rootte: definitie, ve r k l a rende factoren en tre n d s S c h a a l t rends in het Nederlandse bedrijfsleve n I n t e rs e c t o rale ve rgelijking van de schaaltre n d s B i j l a g e n I E n kele ke r n g e g evens van vijftig ambachtelijke bra n c h e s I I A f b a kening ambacht voor onderzoeksdoeleinden SBI I I I B e g r i p p e n l i j s t

4

5 Ondernemen in het Ambacht I n l e i d i n g De sectorale rapportage Ondernemen in het Ambacht 1999 schetst een actueel beeld van het ambacht in Nederland. Natuurlijk is het niet mogelijk om in één rapport alle facetten van het ambacht te belichten. De sectorale rapportage spitst zich dan ook toe op een aantal centrale onderwe r p e n. Dit rapport bouwt onder meer voort op de informatie die eerder dit jaar is gepubliceerd in het EIM-rapport Kleinschalig Ondernemen 1998 en geeft daar voor het ambacht een sectorale ve rdieping aan. In de publicatie Kleinschalig Ondernemen 1998 wo rdt een beeld g e g even van de economische ontwikkeling in het particuliere b e d r i j f s l even, ve rdeeld naar grootteklassen, tegen de achterg ro n d van de macro-economische ontwikkeling die het Centra a l P l a n b u reau heeft gepubliceerd in het Centraal Economisch Plan De relatie tussen de dive rse publicaties is in figuur 1 we e rg e- g even (voor 1998). Het ambacht is een moeilijk in te perken deel van het bedrijfsleve n. In statistieken zal men in het algemeen ve rgeefs naar informatie ove r het ambacht zoeken. Het ambacht loopt als het wa re door de algemeen gehanteerde sectorindelingen (diensten, industrie, detailhandel e t c.) heen. Hoofdstuk 2 gaat in op deze afbake n i n g s p roblematiek. In dit hoofdstuk wo rdt aangegeven voor we l ke oplossing gekozen is om g e g evens over het ambacht te kunnen pre s e n t e re n. In hoofdstuk 3 komt de plaats van het ambacht in de nationale economie aan bod. In hoofdstuk 4 wo rdt ingegaan op de structuur van het ambacht. Geschetst wo rdt wat de bijdrage is van de ve rschillende ambachtss e c t o ren in termen van we r kgelegenheid, afzet en kosten. Ve r vo l g e n s wo rdt in hoofdstuk 5 een schets gegeven van de ve r wachte ontwikkelingen en trends binnen het ambacht op de korte termijn. In hoofdstuk 6 wo rdt onder de titel Het Ambacht in de Euro p e s e Unie, ingegaan op de internationale ve rgelijking van het ambacht. Hoofdstuk 7 ten slotte handelt over de betekenis van schaaleffecten in het ambacht. De bijlagen bevatten een overzicht van enkele ke r n g e g evens van het ambacht op bra n c h e n i veau, de afbakening van het ambacht vo o r onderzoeksdoeleinden en een begrippenlijst. 5

6 I n l e i d i n g f iguur 1 p u b l ic a t ie s c he ma ra m i nge n M K B - n i v e a u v o o r j a a r s r a m i n g e n M K B - n i v e a u n a j a a r s r a m i n g e n M K B - n i v e a u n i e u w j a a r s r a m i n g e n K l e i ns c h a g l i Onde r ne me n 1998 O nde r ne men in N ieuwe inzic hten voor s e c t o r n i v e a u S e c t o r s c o p e n n a j a a r s r a m i n g e n i ndu s t r ie de t a i l h a nde l g ro o t h a nde l d ie ns t e n a m b a c ht 6

7 Ondernemen in het Ambacht A f b a kening van het ambacht Ke n m e r ken van het ambacht Ambacht staat in het dagelijks taalgebruik vaak voor va k b e k wa a m- heid, degelijkheid, echtheid en kwaliteit. Ook krijgt het wo o rd ambacht soms een negatieve lading in de zin van achterhaalde, met u i t s t e r ven bedreigde bero e p e n. Het is niet zo vreemd dat er onduidelijkheid bestaat over de betekenis van het ambacht, aangezien het een groep moeilijk te duiden ondernemingen betreft. Activiteiten zoals detailhandel en gro o t h a n- del zijn eenvoudig te definiëren op basis van hun functie binnen het vo o r t b rengings- en distributiepro c e s, en zijn daarmee ook als sector af te bakenen. Het ambacht is moeilijker te omschrijven. Alle pogingen om het begrip inhoud te geven eindigden tot nog toe bij beschrijvingen van wat als ambacht wo rdt beschouwd. Maar zo n beschrijving staat nog ver af van een definitie in de wa re zin des wo o rd s 1. Twee essentiële ke n m e r ken van het ambacht zijn: k l e i n s c h a l i g h e i d ; handmatige aard van de pro d u c t i e. In deze ke n m e r ken zijn opgesloten: zelfstandige bedrijfsuitoefening, deelname van de ondernemer aan planning, pro d u c t i e p roces en ve r- koop, maatwerk van individuele aard en een groot aandeel van de factor arbeid. De destijds door het Hoofdbedrijfschap Ambachten ingestelde We r kg roep Onderzoekplan Ambachten omschreef in 1980 het ambacht in Nederland als vo l g t 2 : In ove r wegende mate zelfstandige ondernemingen, behorende tot het midden- en kleinbedrijf, die prod u c e re n d e, installere n d e, re p a re rende en dienstverlenende functies verrichten, met het doel te voorzien in de vraag naar behoeftebev redigingsmiddelen van individuele aard. Op weg naar een operationele afbakening van het ambacht Voor beleids- en onderzoeksdoeleinden is een operationele afbakening van het ambacht nodig. Het uitgangspunt is daarbij dat het niet primair de kernfunctie ( b i j voorbeeld pro d u c t i e, distributie, dienstve r- 1 Van Dale geeft als betekenis van het woord de f i n i t ie : same n v a t t e nde oms c h r i j v i ng van de ke n me r ken van een begrip, zodat het niet met een ander verward kan worde n. 2 Ho ofd l i j nen van een datasysteem voor ambacht en kleine nijverhe id, pag

8 A f b a kening van het ambacht lening) van het beroep of bedrijf is, die bepaalt of er spra ke is va n ambacht, maar de wijze waaro p het beroep of bedrijf wo rdt uitgeoefend. Ook dan nog is de scheidslijn tussen ambachtelijke en nieta m b a c h t e l i j ke vo o r t b renging moeilijk te tre k ken en daarmee ook het o n d e rscheid tussen ambachtelijke en niet-ambachtelijke ondernemingen. Dat komt doordat binnen één onderneming zowel ambacht e l i j ke als niet-ambachtelijke activiteiten kunnen plaatsvinden. Het o n d e rscheid is dus gradueel en niet absoluut. De consequentie hiervan is dat er op mesoniveau onderscheid ka n wo rden gemaakt tussen branches die als geheel ambachtelijk zijn aan te merken en branches die dit gedeeltelijk zijn. De geheel ambachtel i j ke bra n c h e s, zoals de ka p p e rs b ranche en de schoenhers t e l l e rsb ra n c h e, zijn als doelgroep van beleid en object van onderzoek re l a- tief eenvoudig te identificeren en te benaderen. Veel moeilijker ligt dat bij de gedeeltelijk ambachtelijke bra n c h e s. A f b a kening van het ambacht voor onderzoeksdoeleinden Als we het ambacht voor onderzoeksdoeleinden willen afbakenen, is de afbakening sterk afhankelijk van de vraag of de te analys e re n g e g evens direct van de in het onderzoek te betre k ken ondernemingen wo rden ve r k regen, dan wel uit secundaire bronnen, wa a r van het CBS de belangrijkste is. Op ondernemingsniveau is het namelijk eenvoudiger om aan de hand van objectieve criteria de mate va n ambachtelijkheid van het bedrijf te bepalen. Dit soort bra n c h e s p e c i f i e ke informatie wo rdt echter bij de datave r - garing ten behoeve van de productie van de CBS-statistieken niet meegenomen. Om aan deze statistieken toch informatie over het ambacht te kunnen ontlenen, is door EIM een afbakening van het ambacht ontwikkeld die bedoeld is voor onderzoeksdoeleinden op m e s o n i veau. De afbakening, die zeker niet compromisloos is, is tot stand gekomen in samenspraak met de voor het ambacht belangrijkste org a n i s a t i e s, te weten het Ministerie van Economische Zake n, het Hoofdbedrijfschap Ambachten en de Raad voor het Midden- en Kleinbedrijf. De afbakening is gebaseerd op de Standaard Bedrijfsindeling 1993 (SBI 93) van het CBS en, op een enkele uitzondering na, gedefinieerd op het niveau van bedrijfsgroepen (3 d i g i t s ). 8

9 A f b a kening van het ambacht Ten behoeve van deze sectorale rapportage is een afbake n i n g gemaakt met zes sectore n : 1. voedingsmiddelen- en overig pro d u c t i e a m b a c h t 2. metaal- en meubelambacht 3. b o u wa m b a c h t 4. i n s t a l l a t i e a m b a c h t 5. handel- en re p a ra t i e a m b a c h t 6. d i e n s t verlenend ambacht. Tot het voedingsmiddelen- en overig productieambacht wo rden kleinschalige pro d u c t i e b e d r i j ven met minder dan 10 werkzame pers o n e n in onder andere de brood- en banke t b ra n c h e, de ijsbere i d e rs b ra n c h e, de textiel-, kleding- en lederbra n c h e, de houtbranche en de bouwm a t e r i a l e n b ranche gere ke n d. Tot het metaal- en meubelambacht wo rden gere kend kleinschalige industriële bedrijven met minder dan 10 werkzame personen in onder andere de meubelmake rs b ra n c h e, de metaalbewerking, de m a c h i n e b o u w, de carrosseriebouw en het instrumenten- en optische b e d r i j f. Het bouwambacht o m vat alle bedrijven in de bouwnijverheid met minder dan 10 werkzame personen, dus het gehele kleinbedrijf in de b o u w n i j verheid. Hieronder vallen kleine aannemers op het gebied van de burg e r l i j ke en utiliteitsbouw, grond-, water- en we g e n b o u w, en gespecialiseerde aannemers zoals het metselbedrijf, het stukad o o rsbedrijf, het schildersbedrijf en het tegelzettersbedrijf. Ook het klussenbedrijf wo rdt tot het bouwambacht gere ke n d. Het installatieambacht o m vat het gehele kleinbedrijf (ondernemingen tot 10 werkzame personen) in de bouwinstallatie, wa a ro n d e r l o o d g i e t e rs b e d r i j ven, centra l e - ve r wa r m i n g s b e d r i j ven, isolatiebedrijven en elektriciens. Het handel- en re p a ra t i e a m b a c h tbestaat uit bedrijven met minder dan 10 werkzame personen uit de pers o n e n a u t o b ranche (zoals garag e b e d r i j ven en benzinestations), het slagersbedrijf, de poeliers b ra n- c h e, de visbra n c h e, de twe ew i e l e r b ra n c h e, de naaimachinebra n c h e, de schoenhers t e l l e rs b ranche en de optiekbra n c h e. Tot het dienstverlenend ambacht wo rden gere kend bedrijven met minder dan 10 werkzame personen in het schoonmaakbedrijf, wa s- serijen, fotoateliers, ka p p e rs, vo e t ve r z o rg e rs en andere bedrijve n gericht op pers o o n l i j ke ve r z o rg i n g. 9

10 A f b a kening van het ambacht Een gedetailleerd overzicht van de branches binnen deze sectoren is in bijlage II opgenomen. Op basis van de afbakening is door EIM een g e g evensbestand ontwikkeld, waarmee het mogelijk is informatie te p ro d u c e ren over het ambacht en zijn hoofdgroepen. Hoofdstuk 4, waarin een macro-/mesobeeld van het ambacht wo rdt geschetst, is op deze informatie gebaseerd. 1 0

11 Ondernemen in het Ambacht Plaats van het ambacht in de nationale economie In dit hoofdstuk ve rg e l i j ken we het ambacht met enkele andere sect o ren uit het Nederlandse bedrijfsleven: de industrie, de bouwnijve r- heid, de detailhandel, de groothandel en de commerciële dienstve r- lening. Met uitzondering van de groothandel vertoont het ambacht overigens ook overlap met deze sectoren. Een opticien kan bijvo o r- beeld tot het ambacht wo rden gere kend, maar ook tot de detailhand e l. Plaats in het particuliere bedrijfsleve n In tabel 1 wo rdt de sector ambacht op een aantal ke r n g e g evens ve r- g e l e ken met de overige sectore n. tabel 1 i nt e r s e c t o rale verge l i j k i ng in 1997 p ro duc t ie o nde r - w e r k (bruto toege - a r b e id s - ne m i nge n ge l e ge n he id a f z e t v o e gde waarde ) ex p o r t p ro duc t i v i t e i t o ms c h r i j v i ng a a nt a l a r b e id s j a re n x ƒ mln. x ƒ mln. x ƒ mln. x ƒ p a r t ic u l ier bedr i j f s l e v e n w a a r b i n n e n : a m b a c ht i ndu s t r ie b o u w g ro o t h a nde l de t a i l h a nde l d ie ns t v e r l e n i ng B ron: CBS, EIM. In het ambacht wa ren in 1997 ruim ondernemingen actief. Dit is goed voor maar liefst 29% van het totale aantal ondernemingen in het particuliere bedrijfsleven (figuur 2). De we r kg e l e g e n h e i d b e d roeg arbeidsjaren, hetgeen neerkomt op 10% van de we r kgelegenheid in het particuliere bedrijfsleven. Ve rder was het ambacht in 1997 goed voor een afzet van 57,1 miljard (6% van de totale afzet van het particuliere bedrijfsleven) en een pro d u c t i e (bruto toegevoegde wa a rde) van 24,5 miljard (6% van de pro d u c t i e van het particuliere bedrijfsleve n ). Het ambacht draagt met 3,4 miljard gulden slechts in geringe mate bij aan de nationale export. Overigens past hierbij wel een ka n t t e ke- 1 1

12 Plaats van het ambacht in de nationale economie ning. Het productieambacht is veelvuldig toeleve rancier van gro t e re ondernemingen in de industrie die wel ex p o r t e ren. Daarmee is de ro l van het ambacht op exportgebied groter dan in tabel 1 zichtbaar is. Ten slotte blijkt uit tabel 1 dat de gemiddelde arbeidsproductiviteit in het particuliere bedrijfsleven met ƒ ,- aanzienlijk boven die van het ambacht ligt. Het ambacht is van oudsher arbeidsintensief. f iguur 2 a a ndeel van het ambacht in het partic u l ie re bedrijfsleven in 1997: onde r ne m i ngen, werkge l e ge n he id, omzet, export en produc t ie, in pro c e nt e n % ondernemingen werkgelegenheid omzet export productie 1 P rognose afzet en we r kg e l e g e n h e i d In tabel 2 wo rdt de prognose van de afzetontwikkeling in een aantal s e c t o ren van het particuliere bedrijfsleven voor 1998 en 1999 ve r- m e l d. tabel 2 p ro g nose van de afzetont w i k ke l i ng van het ambacht en een a a ntal sectoren in de na t io nale econo m ie o ms c h r i j v i ng mu t a t ie in % ten opzic hte van voorg a a nd jaar p a r t ic u l ier bedr i j f s l e v e n 4 3, 25 w a a r b i n n e n : a m b a c ht 3 2, 5 i ndu s t r ie 3, 5 3 b o u w 3, 5 2, 75 g ro o t h a nde l 5 4, 5 de t a i l h a nde l 2, 75 2 d ie ns t v e r l e n i ng 5 4 B ron: CPB, bewerking door EIM. 1 2

13 Plaats van het ambacht in de nationale economie De Nederlandse economie groeit in 1998 nog krachtig. Er wo rdt re kening gehouden met een toename van het volume van de afzet va n 4% voor het particuliere bedrijfsleven. Het ambacht blijft hier met 3% bij achter. De groei van de afzet van het particuliere bedrijfsl even wo rdt vo o ral door de export bepaald, en het ambacht pro f i t e e r t d a a r van slechts in geringe mate. Grote delen van het ambacht zijn voor de ontwikkeling afhankelijk van binnenlandse leveringen aan b e d r i j ve n. In tabel 3 wo rdt de prognose voor 1998 en 1999 van de we r kg e l e- g e n h e i d s o n t w i k keling van enkele sectoren uit het particuliere b e d r i j f s l even gegeven. De groei van de we r kgelegenheid blijft in het ambacht in beide jaren achter bij de groei in de rest van het particul i e re bedrijfsleve n. tabel 3 p ro g nose van de werkge l e ge n he id s o nt w i k ke l i ng van he t a m b a c ht en een aantal sectoren in de na t io nale econo m ie o ms c h r i j v i ng mu t a t ie in % ten opzic hte van voorg a a nd jaar totaal partic u l ier bedr i j f s l e v e n 3 1, 75 w a a r b i n n e n : a m b a c ht 0, 75 0 i ndu s t r ie - 0, 5-0, 75 b o u w 1, 5 0, 25 g ro o t h a nde l 4, 5 4 de t a i l h a nde l 2 0, 75 d ie ns t v e r l e n i ng 5, 25 3 B ron: CPB, bewerking door EIM. P rognose winstgeve n d h e i d In 1998 neemt de winstgevendheid van het totale particuliere b e d r i j f s l even aanzienlijk toe met circa 8%. De winstontwikke l i n g van het ambacht blijft hierbij enigszins achter met een toename va n 7%. De winstgroei in het ambacht wo rdt vo o ral gedragen door het bouw- en het installatieambacht en in iets mindere mate door het metaal- en meubelambacht. Ook in 1999 neemt de winst naar ve r- wachting toe, zij het in mindere mate dan in 1998 het geval is: 4%. Wat de afname van de winstgroei betreft, loopt het ambacht in de pas met het totale particuliere bedrijfsleve n. 1 3

14

15 Ondernemen in het Ambacht Structuur van het ambacht en de subsectoren in Het ambacht in Nederland In tabel 4 staan de ke r n g e g evens van het ambacht uitgesplitst naar s e c t o r. Het ambacht bestaat uit meer dan ondernemingen die een gezamenlijke omzet behalen van ruim 94 miljard gulden. Va n deze omzet wo rdt 3,5 miljard geëxporteerd. De branche biedt we r k aan personen. Gemiddeld bedraagt de arbeidspro d u c t i v i t e i t, uitgedrukt in de bruto toegevoegde wa a rde tegen factorkosten per a r b e i d s j a a r, ƒ ,-. tabel 4 ke r nge ge v e ns van het ambacht in 1997 a c t ieve w e r k z a me a r b e id s - o nde r ne m i nge n p e r s o ne n o m z e t ex p o r t p ro duc t ie p ro duc t i v i t e i t o ms c h r i j v i ng a a nt a l a a nt a l x ƒ mln. x ƒ mln. x ƒ mln. x ƒ v o e d i ng s m iddelen- en overig ambacht metaal- en me u b e l a m b a c ht b o u w a m b a c ht i ns t a l l a t ie a m b a c ht h a ndel- en re p a ra t ie a m b a c ht d ie ns t v e r l e ne nd ambacht t o t a a l B ron: EIM. Het handel- en re p a ratieambacht is anno 1997 de grootste sector in het Nederlandse ambacht. Deze sector heeft het grootste aantal actieve ondernemingen, neemt een groot deel van de we r kgelegenheid in het ambacht voor zijn re kening, en steekt ook qua omzet boven de a n d e re sectoren uit. Het dienstverlenend ambacht levert juist de kleinste bijdrage aan de omzet van het ambacht. Op de buitenlandse markt zijn vo o ral de bedrijven uit het vo e d i n g s- middelen- en overig productieambacht en het metaal- en meubelambacht actief. In de overige sectoren speelt export nauwelijks een ro l. De spreiding in de arbeidsproductiviteit tussen de sectoren van het ambacht is aanzienlijk. De arbeidsproductiviteit loopt uiteen va n ƒ ,- per arbeidsjaar in het bouwambacht tot ƒ ,- in het d i e n s t verlenend ambacht. 1 5

16 Structuur van het ambacht en de subsectoren in 1997 Samenstelling van het arbeidsvo l u m e De we r kgelegenheid in het ambacht omvat loontre k ke rs (we r k n e- m e rs), zelfstandigen en meewe r kende gezinsleden. In tabel 5 wo rd t a a n g e g even hoe deze categorieën over de sectoren binnen het ambacht zijn ve rdeeld. De meewe r kende gezinsleden zijn bij de categorie zelfstandigen meegere ke n d. tabel 5 s a me ns t e l l i ng van het arbeid s v o l u me in het ambacht in 1997 o ms c h r i j v i ng w e r k ne me r s z e l f s t a nd ige n t o t a a l in % van het totaal v o e d i ng s m iddelen- en overig ambacht metaal- en me u b e l a m b a c ht b o u w a m b a c ht i ns t a l l a t ie a m b a c ht h a ndel- en re p a ra t ie a m b a c ht d ie ns t v e r l e ne nd ambacht totaal B ron: EIM. In het dienstverlenend ambacht vinden we naar verhouding ve e l zelfstandigen en meewe r kende gezinsleden, terwijl dit in het metaalen meubelambacht juist voor we r k n e m e rs het geval is. Het handelen re p a ratieambacht en het bouwambacht namen in 1997 samen het g rootste deel van de we r kgelegenheid in het ambacht (meer dan de helft) voor hun re ke n i n g. W i n s t p o s i t i e In het Nederlandse ambacht is in 1997 een winst geboekt van 8 milj a rd gulden. Dit komt neer op circa 16% van de brutopro d u c t i e. Het b e t reft hier de fiscale winst vóór belasting. Uitgesplitst naar de sect o ren is de winst voor belasting het hoogst in het dienstve r l e n e n d ambacht (28% van de brutoproductie) en het laagst in het installatieambacht (10%, zie tabel 6). In de fiscale winst voor belasting is het inkomen van zelfstandigen en meewe r kende gezinsleden inbegrepen. Wanneer men het toegere kend loon van zelfstandigen in mindering op de winst voor belastingen brengt, dan blijkt de uiteindelijke winstgevendheid van het totale ambacht licht negatief te zijn. Alleen in het metaal- en meubelambacht wo rdt een overwinst behaald, en in het dienstve r l e n e n d ambacht is de winst uitgedrukt als percentage van de brutopro d u c t i e dan zelfs sterk negatief. De oorzaak hiervan ligt in het relatief hoge 1 6

17 Structuur van het ambacht en de subsectoren in 1997 p e rcentage zelfstandigen en meewe r kende gezinsleden in het a m b a c h t. tabel 6 ex p l o i t a t ie s t r uctuur van het ambacht in 1997 v o e d i ng s - m iddelen en metaal en h a ndel en d ie ns t - o ms c h r i j v i ng t o t a a l o v e r ig pro duc t ie me u b e l b o u w i ns t a l l a t ie re p a ra t ie v e r l e ne nd in % van de brutopro duc t ie b r u t o p ro duc t ie b e dr i j f s ko s t e n w a a r v a n : g ro nd- en hu l p s t of f e n e ne rg ie o v e r ig verbruik l o o ns o m a f s c h r i j v i nge n re nt e w i nst voor belastinge n w a a r v a n : t o e ge re ke nd loon B ron: EIM. Ko s t e n Uit tabel 6 blijkt dat de ko s t e n s t r u c t u ren van de zes sectoren binnen het ambacht sterk van elkaar ve rschillen. De ve rschillen zijn gro t e n- deels toe te schrijven aan de aard van de activiteiten in de desbet reffende bra n c h e s. Zo ligt het voor de hand dat er in het handel- en re p a ratieambacht en het dienstverlenend ambacht weinig ko s t e n wo rden gemaakt voor grond- en hulpstoffen. De kostenpost ove r i g verbruik is in deze sectoren juist hoog. In deze post zijn onder andere administratie- en ve r ko o p kosten opgenomen. Naar verhouding is het aandeel van de loonkosten in het handel- en re p a ratieambacht en het dienstverlenend ambacht groot. Als ook het toegere kend loon van zelfstandigen hierin betro k ken wo rdt, komen deze kosten zelfs uit op aandelen van 50% en 61% van de brutopro d u c t i e Het voedingsmiddelen- en overig prod u c t i e a m b a c h t Tot het voedingsmiddelen- en overig pro d u c t i e a m b a c h two rden kleinschalige pro d u c t i e b e d r i j ven met minder dan 10 werkzame pers o n e n in onder andere de brood- en banke t b ra n c h e, de ijsbere i d e rs b ra n c h e, de textiel-, kleding- en lederbra n c h e, de houtbranche en de bouwm a t e r i a l e n b ranche gere ke n d. 1 7

18 Structuur van het ambacht en de subsectoren in 1997 In tabel 7 staan de ke r n g e g evens van deze sector vermeld. De afzetwa a rde van het voedingsmiddelen- en overig pro d u c t i e a m b a c h t b e d roeg in 1997 bijna 10 miljard gulden. Hiervan we rd circa 1,4 milj a rd gulden geëxporteerd. De exportquote is daarmee ruim 14%. Het g rootste deel van de afzet bestaat overigens uit intermediaire leveringen (bijna 6 miljard gulden). De we r kgelegenheid in deze sector b e d roeg in 1997 circa volledige arbeidsplaatsen. tabel 7 ke r nge ge v e ns voeding s m iddelen- en overig pro duc t ie a m b a c ht o ms c h r i j v i ng a a ntal onde r ne m i nge n w e r kge l e ge n he id in arbeid s j a re n afzet (in ƒ mln.) ( 100 %) w a a r v a n : ex p o r t ( 14 %) c o ns u m p t ie go e de re n ( 23 %) i n v e s t e r i ng s go e de re n 390 ( 4 %) i nt e r me d ia i re leveringe n ( 59 %) bruto toege v o e gde waarde (in ƒ mln.) w i nst (in ƒ mln.) i n v e s t e r i ngen (in ƒ mln.) 830 B ron: EIM. Hierna wo rdt kort ingegaan op de ontwikkelingen in de dive rse bra n- ches van het voedingsmiddelen- en overig productieambacht. Vo o r een gedetailleerde beschrijving van de ontwikkelingen per bra n c h e verwijzen wij naar andere publicaties 1. De brood- en banke t b ranche wo rdt al jaren geconfro n t e e rd met conc u r rentie uit bra n c h ev reemde kanalen, met name de supermarkt. H o g e re omzetten kunnen gere a l i s e e rd wo rden als de ve s t i g i n g s p l a a t s juist wo rdt gekozen. Een winkelcentrum is een goede ve s t i g i n g s- plaats voor een bakke r, met name als er ve rsspecialisten in de buurt zijn. Ook de ijsbere i d e rs b ranche kent concurrentie van bra n c h e- v reemde kanalen. Het vo o r verpakte ijs dat wo rdt aangeboden door supermarkten en benzinestations vormt een grote concurrent vo o r het ambachtelijk ve r va a rdigde ijs. Daar staat tegenover dat er een g roeiende vraag is naar kwalitatief beter ijs. De ijsfabrikanten spelen h i e rop in door pro d u c t d i f f e re n t i a t i. e In de textiel-, kleding- en lederbranche is sinds 1996 na jaren va n dalende omzetten spra ke van herstel. De omzet van consumenten- 1 Z ie EIM, Jaarboek Ambacht 98/99, 1998, Zo e t e r me e r, waarin wordt ingegaan op de ont w i k- ke l i ngen in een groot aantal bra nc he s, en de reeks Bedrijfsleven in Beeld van EIM, waarin w o rdt ingegaan op de struc t u u rge ge v e ns van specifie ke bra nc he s. 1 8

19 Structuur van het ambacht en de subsectoren in 1997 kleding steeg met enige procenten en ook de bedrijfskledingmarkt o n t w i k kelde zich positief. De houtbranche (m.n. timmerfabrieken en werkplaatsen) levert haar p roducten vo o ral aan de bouwnijverheid, de emballage-industrie en de meubelindustrie. Door de gunstige conjunctuur zijn deze bra n- ches de laatste jaren sterk gegroeid. De timmerfabrieken en -we r k- plaatsen hebben hiervan meegepro f i t e e rd. De ambachtelijke bedrijven die zich bezighouden met de productie van bouwmaterialen hebben om dezelfde reden hun omzet zien stijgen Het metaal- en meubelambacht Tot het metaal- en meubelambacht wo rden gere kend kleinschalige industriële bedrijven met minder dan 10 werkzame personen in onder andere de meubelmake rs b ra n c h e, de metaalbewerking, de m a c h i n e b o u w, de carrosseriebouw en het instrumenten- en optische b e d r i j f. In tabel 8 staan enkele ke r n g e g evens van het metaal- en meubelambacht. De afzetwa a rde van het metaal- en meubelambacht bedro e g in 1997 circa 9,5 miljard gulden, wa a r van de helft bestaat uit interm e d i a i re leveringen. Deze sector is meer dan het vo e d i n g s m i d d e l e n - en overig productieambacht op het bedrijfsleven gericht. De pro d u c- tie van consumptiegoederen is van ondergeschikt belang: slecht 6% van de afzet (590 miljoen gulden) bestaat uit consumptiegoedere n. Voorts wo rdt 20% van de afzet geëxporteerd. Daarmee is het metaalen meubelambacht de meest ex p o r t i n t e n s i eve sector. De we r kg e l e- genheid in het metaal- en meubelambacht bedroeg ten slotte a r b e i d s j a re n. tabel 8 ke r nge ge v e ns metaal- en me u b e l a m b a c ht o ms c h r i j v i ng a a ntal onde r ne m i nge n w e r kge l e ge n he id in arbeid s j a re n afzet (in ƒ mln.) ( 100 %) w a a r v a n : ex p o r t ( 20 %) c o ns u m p t ie go e de re n 590 ( 6 %) i n v e s t e r i ng s go e de re n ( 24 %) i nt e r me d ia i re leveringe n ( 50 %) bruto toege v o e gde waarde (in ƒ mln.) w i nst (in ƒ mln.) i n v e s t e r i ngen (in ƒ mln.) 530 B ron: EIM. 1 9

20 Structuur van het ambacht en de subsectoren in 1997 De meubelmake rs b ranche heeft sterk gepro f i t e e rd van het gunstige economisch klimaat. Dit leidt haast per definitie tot een gro t e re vra a g naar duurzame consumptiegoederen. De brancheomzet van de meub e l m a ke rs b e d r i j ven is het afgelopen jaar met naar schatting 9% g e s t e g e n. In de metaalconstructiebranche we rd in 1997 opnieuw een groei va n de afzet gere a l i s e e rd. Deze bedrijven pro f i t e e rden van de positieve gang van zaken in de bouwnijverheid en de groei van de inve s t e- ringsgeneigdheid. Door de groei van de investeringsgeneigdheid tre k t de vraag naar ka p i t a a l g o e d e ren aan, wa a rdoor de bedrijven in de machinebouw in 1997 eveneens een groei van de afzet wisten te re a l i s e ren. In het carrosseriebouwbedrijf was daarentegen spra ke va n een afvlakkende groei. Door de ontwikkelingen in deze branche zullen veel carro s s e r i e b o u we rs zich in de nabije toekomst moeten gaan toeleggen op seriepro d u c t i e Het bouwa m b a c h t Het bouwambacht o m vat alle bedrijven in de bouwnijverheid met minder dan 10 werkzame personen, dus het gehele kleinbedrijf in de b o u w n i j verheid. Hieronder vallen kleine aannemers op het gebied van de burg e r l i j ke en utiliteitsbouw, grond-, water- en we g e n b o u w, en gespecialiseerde aannemers zoals het metselbedrijf, het stukad o o rsbedrijf, het schildersbedrijf en het tegelzettersbedrijf. Ook het klussenbedrijf wo rdt tot het bouwambacht gere ke n d. In tabel 9 staan de ke r n g e g evens van deze sector in De totale afzet van het bouwambacht bedroeg in 1997 bijna 18 miljard gulden. Het grootste deel hiervan bestaat uit de productie van inve s t e r i n g s- g o e d e ren en intermediaire leveringen. Export speelt voor het bouwambacht geen rol van beteke n i s. De we r kgelegenheid in deze sector telt volledige arbeidsjare n. tabel 9 ke nge ge v e ns bouwambacht o ms c h r i j v i ng a a ntal onde r ne m i nge n w e r kge l e ge n he id in arbeid s j a re n afzet (in ƒ mln.) ( 100 %) w a a r v a n : ex p o r t 90 ( 1 %) c o ns u m p t ie go e de re n ( 10 %) i n v e s t e r i ng s go e de re n ( 43 %) i nt e r me d ia i re leveringe n ( 46 %) bruto toege v o e gde waarde (in ƒ mln.) w i nst (in ƒ mln.) i n v e s t e r i ngen (in ƒ mln.) 810 B ron: EIM. 2 0

21 Structuur van het ambacht en de subsectoren in 1997 Het bouwambacht heeft zich in 1997 gunstig heeft ontwikkeld. Zo zagen de aannemers in de burg e r l i j ke en utiliteitsbouw hun afzet fors g roeien. Dit is met name te danken aan de toegenomen vraag naar n i e u w b o u w, die in de hand wo rdt gewerkt door de lage re n t e s t a n d. De gespecialiseerde aannemers in het bouwambacht (metselaars, s t u ka d o o rs, tegelzetters en schilders) pro f i t e ren ook van deze tre n d. Met name voor stuka d o o rs en metselaars vormen nieuwbouwprojecten een belangrijk deel van de afzet. Het klussenbedrijf is naar alle wa a rschijnlijkheid één van de snelst g roeiende branches van de Nederlandse economie. Een aanzienlijk deel van de aanwas van deze bedrijven wo rdt ve r k l a a rd uit een ve r- schuiving vanuit het re g u l i e re bouwbedrijf naar het klussenbedrijf. Het gaat vaak om ex - we r k n e m e rs van bouwbedrijven die als zelfstandig onderaannemer aan de slag gaan. In veel gevallen is de ex - we r kg ever ook de grootste opdra c h t g ever van het klussenbedrijf Het installatieambacht Het installatieambacht o m vat het gehele kleinbedrijf (ondernemingen tot 10 werkzame personen) in de bouwinstallatie, wa a ro n d e r l o o d g i e t e rs b e d r i j ven, centra l e - ve r wa r m i n g s b e d r i j ven, isolatiebedrijven en elektriciens. In tabel 10 staan enkele ke r n g e g evens van het installatieambacht. Het installatieambacht was in 1997 goed voor een afzet van circa 4,8 m i l j a rd gulden en is daarmee één van de kleinere ambachtelijke sect o ren. Het installatieambacht is in sterke mate afhankelijk va n h o o f d a a n n e m e rs. Hierdoor bestaat maar liefst 74% van de afzet uit i n t e r m e d i a i re leveringen aan bedrijven (hoofdaannemers). De we r k- gelegenheid bedroeg in volledige arbeidsjare n. tabel 10 ke r nge ge v e ns van het ins t a l l a t ie a m b a c ht o ms c h r i j v i ng a a ntal onde r ne m i nge n w e r kge l e ge n he id in arbeid s j a re n afzet (in ƒ mln.) ( 100 %) w a a r v a n : ex p o r t 10 ( 0 %) c o ns u m p t ie go e de re n ( 21 %) i n v e s t e r i ng s go e de re n 230 ( 5 %) i nt e r me d ia i re leveringe n ( 74 %) bruto toege v o e gde waarde (in ƒ mln.) w i nst (in ƒ mln.) 480 i n v e s t e r i ngen (in ƒ mln.) 250 B ron: EIM. 2 1

22 Structuur van het ambacht en de subsectoren in 1997 Net als het bouwambacht heeft het installatieambacht sterk gepro f i- t e e rd van de toegenomen oplevering van nieuwbouwprojecten in de b u rg e r l i j ke en de utiliteitsbouw. Dit geldt voor zowel de loodgietersb e d r i j ven, de centrale ve r wa r m i n g s b e d r i j ven als de elektro t e c h n i s c h e b e d r i j ven uit het installatieambacht. Door de toegenomen technische c o m p l exiteit van, en de ve i l i g h e i d s vo o rschriften voor montage va n de apparatuur ondervinden deze branches weinig concurrentie va n- uit het doe-het-zelfcircuit of van beunhazen. Er is wel een tre n d waarneembaar dat deze branches meer activiteiten op elka a rs terre i n ontplooien. Feitelijk is er spra ke van een toenemende bra n c h eve r vaging door een voortschrijdende overlap in activiteiten Het handel- en re p a ra t i e a m b a c h t Het handel- en re p a ra t i e a m b a c h tbestaat uit bedrijven met minder dan 10 werkzame personen uit de pers o n e n a u t o b ranche (zoals garag e b e d r i j ven en benzinestations), het slagersbedrijf, de poeliers b ra n- c h e, de visbra n c h e, de twe ew i e l e r b ra n c h e, de naaimachinebra n c h e, de schoenhers t e l l e rs b ranche en de optiekbra n c h e. In tabel 11 zijn de ke r n g e g evens van deze sector we e rg e g even. In het handel- en re p a ratieambacht wa ren in 1997 meer dan bedrijven actief. De afzet bedroeg 9,3 miljard gulden. Het grootste deel va n deze afzet (77%) bestaat uit de leveringen van consumptiegoedere n, re c h t s t reeks aan de consument. De we r kgelegenheid in het handelen re p a ratieambacht bedroeg ongeveer volledige arbeidsp l a a t s e n. tabel 11 ke r nge ge v e ns handel- en re p a ra t ie a m b a c ht o ms c h r i j v i ng a a ntal onde r ne m i nge n w e r kge l e ge n he id in arbeid s j a re n afzet (in ƒ mln.) ( 100 %) w a a r v a n : ex p o r t 0 ( 0 %) c o ns u m p t ie go e de re n ( 77 %) i n v e s t e r i ng s go e de re n 240 ( 2 %) i nt e r me d ia i re leveringe n ( 21 %) bruto toege v o e gde waarde (in ƒ mln.) w i nst (in ƒ mln.) i n v e s t e r i ngen (in ƒ mln.) B ron: EIM. In de autobranche wo rden gara g e b e d r i j ven geconfro n t e e rd met een afnemend volume van de re p a ratie- en onderhoudsactiviteiten door- 2 2

23 Structuur van het ambacht en de subsectoren in 1997 dat auto s steeds minder re p a ra t i e g evoelig wo rden. De inkomsten uit deze activiteiten leve ren voor een garagebedrijf echter nog steeds de g rootste bijdrage aan de brutowinst. De benzineservicestations zijn in 1997 wel in staat gebleken om hun omzet op te vo e ren. Dit is met name te danken aan de toegenomen mobiliteit. Daar staat tegenove r dat nieuwe auto s zuiniger zijn in het ve r b r u i k. De slagers b ranche en de poeliers b ranche verliezen nog steeds terre i n aan de supermarkt. Hoewel de gewijzigde Winke l t i j d e nwet nog niet is geëva l u e e rd, lijken de supermarkten er meer vo o rdeel uit te halen door ook s avonds geopend te zijn, terwijl de meeste slagers en poel i e rs om uur hun deuren sluiten. Ook de visspeciaalzaak ziet het marktaandeel van de supermarkt de laatste jaren toenemen. To t voor kort was het voor de supermarkten moeilijk om ve rse vis te ve r- kopen. Met de komst van nieuwe ve r p a k k i n g s t e c h n i e ken is dat nu echter voor de supermarkten goed haalbaar. In de twe ew i e l e r b ranche is de omzet het laatste jaar net als in 1996 flink gestegen. Dit komt met name door de ve r koop van duurd e re fietsen. In totaal we rden er 1,3 miljoen nieuwe fietsen ve r ko c h t. Een probleem voor de rijwielzaak is het doorbelasten van we r k- p l a a t s t a r i even. Vaak wo rden kleine re p a raties gezien als service of re kent men standaard t a r i even die niet toere i kend zijn. De omzet in de naaimachinebranche neemt al jaren af door een teruglopende belangstelling voor cre a t i eve zelfmaakmode. Doe-hetz e l ven is booming business, maar zelf kleren maken is er niet meer bij. Hoewel 64% van de huishoudens nog over een naaimachine beschikt, staat deze in veel gevallen in de kast. De ve r wachting is dat in deze branche het aantal ve r kooppunten in de nabije toekomst ve r- der zal afnemen. In de schoenhers t e l l e rs b ranche is een soortgelijke o n t w i k keling aan de gang. Veel consumenten verkiezen nieuwe schoenen boven een re p a ra t i e. Daar staat tegenover dat de laatste j a ren meer consumenten voor duurd e re schoenen kiezen, hetgeen de v raag naar re p a raties bevo rd e r t. De optiekbranche ten slotte re a l i s e e rde in 1997 een omzetstijging va n 2,5%. Het aantal dra g e rs van brillen en/of contactlenzen neemt jaarlijks met circa toe. De voortgaande ve rgrijzing van de Nederlandse samenleving werkt dit in de hand. Een toename van het aantal ve r kopen wo rdt bovendien bevo rd e rd doordat mode een b e l a n g r i j ke rol speelt om een (nieuwe) bril te ko p e n. 2 3

24 Structuur van het ambacht en de subsectoren in Het dienstverlenend ambacht Tot het dienstverlenend ambacht wo rden gere kend bedrijven met minder dan 10 werkzame personen in het schoonmaakbedrijf, wa s- serijen, fotoateliers, ka p p e rs, vo e t ve r z o rg e rs en andere bedrijve n gericht op pers o o n l i j ke ve r z o rg i n g. De ke r n g e g evens van deze sector staan in tabel 12. In het dienstve r- lenende ambacht wa ren in 1997 bijna bedrijven actief. 90% van de afzet van deze sector (van ruim 3 miljard gulden) wo rd t re c h t s t reeks aan de consument geleve rd. De bedrijfsmatige leve r i n- gen komen voor re kening van de schoonmaakbedrijven, wa s s e r i j e n en foto-ateliers. De we r kgelegenheid bedroeg ruim vo l l e d i g e arbeidsplaatsen. Een aanzienlijk deel hiervan wo rdt ingenomen door zelfstandigen en medewe r kende gezinsleden. tabel 12 ke r nge ge v e ns die ns t v e r l e ne nd ambacht o ms c h r i j v i ng a a ntal onde r ne m i nge n w e r kge l e ge n he id in arbeid s j a re n afzet (in ƒ mln.) ( 100 %) w a a r v a n : ex p o r t 0 ( 0 %) c o ns u m p t ie go e de re n ( 90 %) i n v e s t e r i ng s go e de re n 0 ( 0 %) i nt e r me d ia i re leveringe n 320 ( 10 %) bruto toege v o e gde waarde (in ƒ mln.) w i nst (in ƒ mln.) 870 i n v e s t e r i ngen (in ƒ mln.) 560 B ron: EIM. De omzet van de schoonmaakbranche is in 1997 met 3% gegro e i d. Een nieuw marktsegment voor de branche bestaat uit schoonmaakwerkzaamheden bij particulieren, de zogenoemde domestic services. Bij de wa s s e r i j b e d r i j ven is in de ontwikkeling van de omzet spra ke van twee tegengestelde bewegingen. Enerzijds groeit de zake l i j ke markt doordat meer bedrijven de reiniging van werkkleding uitbesteden. Anderzijds staat de markt voor (overheids)instellingen door bezuinigingen onder druk. De markt voor fotoateliers is in 1997 flink aangetro k ken. De omzet steeg in deze branche met 5,5%. Ve r wacht wo rdt dat de omzet va n de va k f o t o g rafen dit jaar ve rder zal stijgen. De ka p p e rs b ranche is in o n t w i k keling: zowel het aantal vestigingen als de dive rsiteit in de b e d r i j f s voering groeit. Er is binnen deze branche een tendens tot het 2 4

25 Structuur van het ambacht en de subsectoren in 1997 aanbieden van dienstverlening op andere terreinen, zoals schoonh e i d s ve r z o rging, visagie en vo e t ve r z o rging. De aard van de bedrijfsvoering zal in de ka p p e rs b ranche gaan ve ra n d e ren: er zullen meer kleine (eenmans)zaken bijkomen, zodat er naar ve r wachting in de t o e komst aanzienlijk minder grote salons en veel kleine salons zullen zijn. Het vo e t ve r z o rgingsbedrijf zag in 1997 zijn omzet dalen met 1,5%. Het toekomstbeeld is voor de vo e t ve r z o rger desondanks gunstig door de ve rgrijzing en toenemende aandacht voor gezondheid en uiterlijk. H i e r van kunnen de vo e t ve r z o rg e rs pro f i t e ren. Hetzelfde geldt voor de schoonheidsspecialist. Deze branche re a l i s e e rde het laatste jaar maar liefst 6,6% omzetstijging. Voor beide branches geldt overigens dat de klantenkring voor het merendeel uit vro u wen bestaat. 2 5

26

27 Ondernemen in het Ambacht Trends en prognoses voor 1998 en 1999 Trends kunnen wo rden ingedeeld in algemene tre n d s, die effect hebben op alle ambachtelijke ondernemingen, en trends die specifiek zijn voor een bepaald deel van het ambacht, samenhangend met type activiteit en afzetmarkt. Deze trends wo rden in para g raaf 5.1 aan de orde gesteld. In para g raaf 5.2 komen de prognoses voor de d i ve rse sectoren aan bod Tre n d s Algemene tre n d s D e m o g rafische ontwikke l i n g e n De leeftijdsopbouw en de samenstelling van de Nederlandse bevo l- king ve randert snel. In de eerste plaats is er spra ke van ontgro e n i n g en ve rgrijzing van de autochtone bevolking. In is één op de drie N e d e r l a n d e rs 50 jaar of ouder. Ook groeit het aantal huishoudens sneller dan de bevolking, en neemt het aantal één- en twe e p e r- soonshuishoudens toe. In bestaan bijna twee op elke drie Nederlandse huishoudens uit één of twee personen. Ook neemt door de stijgende arbeidsparticipatie van vro u wen het aantal t we eve rd i e n e rs toe, wa a rdoor een categorie consumenten ontstaat met ruime bestedingsmogelijkheden 1. Door de ve ra n d e rende samenstelling van de bevolking ve randert de v raag naar producten en diensten. Dit heeft consequenties vo o r a m b a c h t e l i j ke bedrijven, die overigens per type activiteit sterk uiteen kunnen lopen. Ouderen geven hun geld bijvoorbeeld ve r h o u d i n g s- g ewijs meer aan diensten uit dan aan producten. Het ligt dus voor de hand dat de ve rgrijzing grosso modo gunstiger is voor re p a ra t e u rs en a n d e re dienstve r l e n e rs dan voor pro d u c t i e a m b a c h t e n. I n d i v i d u a l i s e r i n g De consument neemt meer dan voorheen beslissingen over de aanschaf van producten op basis van zijn pers o o n l i j ke vo o r ke u r. Globale ke n m e r ken zoals sociale klasse of leeftijd bieden steeds minder houvast als vo o rs p e l l e rs voor het ko o p g e d rag. Het gevolg is dat ambacht e l i j ke bedrijven nog meer dan voorheen maatwerk moeten leve re n aan de consument en re kening houden met diens individuele vo o r- ke u re n. 1 Jaarboek Detailhandel , Ho ofd b e drijfschap Detailhandel, Den Haag,

28 Trends en prognoses voor 1998 en 1999 De individualistische consument stelt hoge eisen aan kwaliteit, en heeft vo o r keur voor producten waarmee hij zich kan onders c h e i d e n. Zijn vo o r keur kan snel ve ra n d e ren, wa a rdoor de marktvraag grilliger wo rdt. Als gevolg daarvan ve rs p l i n t e ren voorheen vrij homogene en dus grote markten in een aantal subsegmenten: een proces van fra g- m e n t a t i e. Gefra g m e n t e e rde markten bieden nieuwe kansen vo o r a m b a c h t e l i j ke en kleinschalige bedrijven: zij zitten dicht bij de consument, en kunnen de unica, de kleine series en het maatwerk leveren waarnaar een toenemende vraag bestaat. Door een persoonlijk contact met de cons u me nt kan een MKB-bedrijf, in tege ns t e l l i ng tot het gro o t b e drijf, prof i t e ren van de expertise van de eige na a r. Bij het GB is de ke n- nis van de pro ducten en de markt dikwijls wel aanw e z ig in ho ge re lagen van de org a- n i s a t ie, maar staat de klant vaak in contact met lager ge k w a l i f ic e e rd personeel. Ve rde r is het MKB ge w e nd om maatwerk te leveren, terwijl dat in het gro o t b e drijf lang nie t altijd het geval is 1. De terugtredende ove r h e i d De overheid vermindert haar greep op de economie, onder meer door zich terug te tre k ken uit delen van haar vro e g e re we r k t e r rein, en deze over te laten aan gepriva t i s e e rde instellingen of aan het bedrijfsl even. Deze trend heeft ook gevolgen voor ambachtelijke bedrijve n : activiteiten van gemeentelijke plantsoenendiensten wo rden door h ove n i e rs b e d r i j ven uitgevo e rd en activiteiten van Openbare We r ke n door stra t e n m a ke rs, schilders en andere bedrijve n. S c h a a rste aan va k m e n s e n Er bestaat in het ambacht een groeiende vraag naar va k b e k wa m e k rachten. Het onderwijs levert onvoldoende afgestudeerden af. Dit t e kort werkt als een olievlek die zich heeft ve rs p reid over een gro o t aantal branches in het ambacht. De concurrentiepositie van de bedrijven in deze branches hangt re c h t s t reeks af van de mate waarin zij in hun pers o n e e l s b e h o e f t e kunnen voorzien. Recentelijk komen er signalen door, dat bedrijve n de opdrachten niet aankunnen en in hun groei wo rden belemmerd door het pers o n e e l s t e kort. Op de langere termijn zullen ontgro e n i n g en ve rgrijzing zorgen voor een groeiende uitstroom van oudere n, waar een afnemende instroom van jongeren tegenover staat. De disc repantie tussen beide zal slechts ve r m i n d e rd kunnen wo rden door een stijging van de arbeidsparticipatie. 1 Vrij naar M.L.A. Peters en M.H.C. Lever, Perspectieven voor het Nederlandse bedrijfsleven, E I M, Zo e t e r me e r,

29 Trends en prognoses voor 1998 en 1999 Ik was onlangs bij fa b r i ka nt X, zegt vakbond s o nde r h a ndelaar A. Daar lig gen twee produc t ie l i j nen stil omdat ze geen ge s c ho o l de vaklie den kunnen vinden. Dat is op zijn z a c htst ge z e gd opme r kelijk, als je weet dat er vorig jaar bij dat bedrijf nog tie ntallen me n- sen uitvlogen. Ook bedrijf Y zit tot de nek toe vol met orde r s. De pro duc t iehallen zijn zelfs al ge deeltelijk in gebruik als magazijn van onvolledige pro ducten. Deze kunnen niet afgemaakt worden omdat ze te weinig ge s c hoold personeel he b b e n. 1 De millennium-bug Het Nederlandse bedrijfsleven krijgt indringend te maken met het p robleem van de datumre g i s t ratie in computers o f t wa re. Die geeft f l i n ke en deels nog niet te overziene problemen vanaf 1 januari , maar óók al eerd e r. Als het jaartal in een computerpro g ramma in t wee cijfers is vastgelegd, zoals bij oudere softwa re vaak het geval is, wo rdt het jaar 2000 gelezen als Hierdoor we i g e ren machines dienst, denken debiteure n p ro g ra m m a s dat een aanmaning pas ove r 100 jaar ve rs t u u rd hoeft te wo rden etc. Deze millennium-bug vraagt ook van ambachtelijke bedrijven aandacht, in de eerste plaats voor de milenniumbestendigheid van hun eigen computersystemen, maar ook voor de mogelijk indirecte gevo l- gen: effecten voor het eigen bedrijf van computerstoringen die elders o p t reden. Voorbeelden zijn storingen bij energ i e b e d r i j ven, stilva l l e n- de productie bij afnemers, stagnerende ve r werking van betalingsopd rachten en incasso door banke n. Een voorbeeld.. Het kluizensysteem van een bank wordt ge a c t i v e e rd op zaterdag 1 j a nuari Het jaartal is ge re g i s t re e d rmet twee getallen, en denkt dus dat het 1 januari 1900 is. Aange z ien dat een ma a ndag is, gaat de toegang tot de kluizen open! 2 De introductie van de euro De gang van zaken rond de invoering van de euro is in het kort, dat in 1999 de Economische en Monetaire Unie van start gaat met elf leden van de Europese Unie 3. De wisselko e rsen van hun nationale valuta wo rden gekoppeld, zodat de wa a rde van de euro vastligt. De E u ropese Centrale Bank gaat een gezamenlijk monetair beleid va s t- stellen en uitvo e re n. De conve rsie van gulden naar euro vraagt ex t ra inspanningen va n het ambachtelijke bedrijfsleven. Prijslijsten, salaris- en debiteure n - 1 FNV Ma g a z i ne, zomer Robert J. Sand l e r, The year 2000 FAQ, Robert J. Sandler c o m. 3 Na melijk: de Bene l u x l a nden, Duitsland, Frankrijk, Italië, Spanje, Portugal, Oostenrijk, Ie r l a nd en Finland. 2 9

Sectorscoop Ondernemen in de G roothandel 1999

Sectorscoop Ondernemen in de G roothandel 1999 Sectorscoop Ondernemen in de G roothandel 1999 G. de Jong d rs. A.P. Muizer J.M. van der Zwan Z o e t e r m e e r, maart 1999 ISBN: 90-371 - 071 9-2 Prijs: ƒ 75,- Bestelnummer: A9823 EIM is een onde r

Nadere informatie

MKB-index april 2017

MKB-index april 2017 MKB-index april 2017 Zoetermeer, 4 mei 2017 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning in artikelen, scripties en

Nadere informatie

De Watersector Exportindex (WEX)

De Watersector Exportindex (WEX) De Watersector Exportindex (WEX) prognose 2006 drs. P. Gibcus drs. W.H.J. Verhoeven Zoetermeer, februari 2007 Dit onderzoek is gefinancierd door het programma Partners voor Water. De verantwoordelijkheid

Nadere informatie

De Watersector Exportindex (WEX)

De Watersector Exportindex (WEX) De Watersector Exportindex (WEX) Prognose 2005 drs. P. Gibcus drs. W.H.J. Verhoeven Zoetermeer, februari 2006 Dit onderzoek is gefinancierd door het programma Partners voor Water. De verantwoordelijkheid

Nadere informatie

BNA Conjunctuurmeting

BNA Conjunctuurmeting BNA Conjunctuurmeting September 2011 Koninklijke Maatschappij tot Bevordering der Bouwkunst Bond van Nederlandse Architecten Jollemanhof 14 Postbus 19606 1000 GP Amsterdam T 020 555 36 66 F 020 555 36

Nadere informatie

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Fryslân

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Fryslân Personeelsmonitor Provincies Benchmarkrapport Zoetermeer, september 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning

Nadere informatie

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Zeeland

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Zeeland Personeelsmonitor Provincies Benchmarkrapport Zoetermeer, september 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning

Nadere informatie

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Gelderland

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Gelderland Personeelsmonitor Provincies Benchmarkrapport Zoetermeer, september 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning

Nadere informatie

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Drenthe

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Drenthe Personeelsmonitor Provincies Benchmarkrapport Zoetermeer, september 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning

Nadere informatie

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Zuid-Holland

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Zuid-Holland Personeelsmonitor Provincies Benchmarkrapport Zoetermeer, september 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning

Nadere informatie

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Limburg

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Limburg Personeelsmonitor Provincies Benchmarkrapport Zoetermeer, september 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning

Nadere informatie

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Flevoland

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Flevoland Personeelsmonitor Provincies Benchmarkrapport Zoetermeer, september 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning

Nadere informatie

De stand van Mediation in Nederland

De stand van Mediation in Nederland De stand van Mediation in Nederland drs. R.J.M. Vogels Zoetermeer, 17 november 2011 In opdracht van het Nederlands Mediation Instituut (NMI). De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Stratus.

Nadere informatie

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Noord-Holland

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Noord-Holland Personeelsmonitor Provincies Benchmarkrapport Zoetermeer, oktober 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning

Nadere informatie

Conjunctuurpeiling BNA Voorjaar 2015

Conjunctuurpeiling BNA Voorjaar 2015 Conjunctuurpeiling BNA Voorjaar René Vogels Zoetermeer, 10 april De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning in artikelen,

Nadere informatie

Ergernissen van ondernemers in het MKB Minirapportage

Ergernissen van ondernemers in het MKB Minirapportage Ergernissen van ondernemers in het MKB Minirapportage drs. C.M. Wiggers Zoetermeer, augustus 2003 Nummer: M200304 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij EIM. Het gebruik van cijfers en/of teksten

Nadere informatie

Bedrijfsleven in beeld: C a l l c e n t e rs

Bedrijfsleven in beeld: C a l l c e n t e rs Bedrijfsleven in beeld: C a l l c e n t e rs d rs. R.M. Bra a k s m a Z o e t e r m e e r, december 1998 ISBN: 90-371 - 070 6-0 Prijs: ƒ 25,- Bestelnummer: A981 8 EIM is een onde r z o e k s b u reau met

Nadere informatie

Bouwers en hun gemeente

Bouwers en hun gemeente Bouwers en hun gemeente E e n pe iling in de aanloop naar de Gemeenteraadsverkiezinge n 2014 1 2 Bouwers en hun gemeente E e n pe iling in de aanloop naar de Gemeenteraadsverkiezinge n 2014 drs. Pim van

Nadere informatie

Kunnen MKB-ondernemers de weg nog vinden? Veranderingen in de sociale zekerheid

Kunnen MKB-ondernemers de weg nog vinden? Veranderingen in de sociale zekerheid Kunnen MKB-ondernemers de weg nog vinden? Veranderingen in de sociale zekerheid Peter Brouwer Zoetermeer, april 2003 Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap, dat

Nadere informatie

Nader onderzoek handhaving bra n d ve i l i g h e i d

Nader onderzoek handhaving bra n d ve i l i g h e i d Nader onderzoek handhaving bra n d ve i l i g h e i d E i ndra p p o r t a ge de e l o nde r z o e ke n N I B R A 109 110 c a f é b ra nd nie u w j a a r s na c ht Vo o r wo o rd In het ka der van het

Nadere informatie

Conjunctuurpeiling BNA. Voorjaar René Vogels

Conjunctuurpeiling BNA. Voorjaar René Vogels Conjunctuurpeiling BNA Voorjaar 2014 René Vogels Zoetermeer, 22 april 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning

Nadere informatie

Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid 1998-2012

Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid 1998-2012 Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid 1998-2012 drs. K.L. Bangma drs. A. Bruins drs. D. Snel drs. N. Timmermans Zoetermeer, 5 juli 2013 Rapportnummer : A201337 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek

Nadere informatie

Sectorscoop Ondernemen in het Ambacht 2000

Sectorscoop Ondernemen in het Ambacht 2000 Sectorscoop Ondernemen in het Ambacht 2000 drs. R.M. Braaksma Zoetermeer, december 1999 ISBN: 90-371-0756-7 Prijs: ƒ 75,- Bestelnummer: A9913 EIM is een onderzoeksbureau met 170 professionals. EIM verschaft

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2011. Dienst inburgeren Universiteit van Amsterdam, INTT

Tevredenheidsonderzoek 2011. Dienst inburgeren Universiteit van Amsterdam, INTT Tevredenheidsonderzoek 2011 Dienst inburgeren Universiteit van Amsterdam, INTT Zoetermeer, zaterdag 4 februari 2012 In opdracht van Universiteit van Amsterdam, INTT De verantwoordelijkheid voor de inhoud

Nadere informatie

Kostenontwikkeling binnenvaart 2015 en raming 2016

Kostenontwikkeling binnenvaart 2015 en raming 2016 Kostenontwikkeling binnenvaart 2015 en raming 2016 Uitgave januari 2016 Rapport uitgebracht aan: Centraal Bureau voor de Rijn- en Binnenvaart W. van der Geest C11540/2016/0188 Zoetermeer, 29 januari 2016

Nadere informatie

Kengetallen ondernemerschap

Kengetallen ondernemerschap Kengetallen ondernemerschap Tabellenboek drs. N.G.L. Timmermans R. in 't Hout K. Bakker drs. W. H.J. Verhoeven Zoetermeer, 14 augustus 2009 Dit onderzoek is gefinancierd door het Ministerie van Economische

Nadere informatie

Sectorscoop Ondernemen in de Detailhandel 1999

Sectorscoop Ondernemen in de Detailhandel 1999 Sectorscoop Ondernemen in de Detailhandel 1999 d rs. R.A. Gerritsen d rs. I.J.T. Re i j m e r d rs. W. V.M. van Rijt-Ve l t m a n Z o e t e r m e e r, december 1998 ISBN: 90-371 - 070 0-1 Prijs: ƒ 75,-

Nadere informatie

De oudere starter in Nederland Quick Service

De oudere starter in Nederland Quick Service De oudere starter in Nederland Quick Service Heleen Stigter Zoetermeer, januari 2003 Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap, dat wordt gefinancierd door het Ministerie

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2011. Dienst inburgeren Studiecentrum Talen Eindhoven bv

Tevredenheidsonderzoek 2011. Dienst inburgeren Studiecentrum Talen Eindhoven bv Tevredenheidsonderzoek 2011 Dienst inburgeren Studiecentrum Talen Eindhoven bv Zoetermeer, zaterdag 4 februari 2012 In opdracht van Studiecentrum Talen Eindhoven bv De verantwoordelijkheid voor de inhoud

Nadere informatie

Ondernemen in het Ambacht 2001

Ondernemen in het Ambacht 2001 Sectorscoop Ondernemen in het Ambacht 2001 drs. J.C. Borger drs. D. Snel ISBN: 90-371-0794-X Prijs: ƒ 75,- Bestelnummer: A0007 Dit onderzoek maakt deel uit van het Programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap,

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek Dienst inburgeren Hogeschool Inholland Amsterdam/Diemen

Tevredenheidsonderzoek Dienst inburgeren Hogeschool Inholland Amsterdam/Diemen Tevredenheidsonderzoek 2011 Dienst inburgeren Hogeschool Inholland Amsterdam/Diemen Zoetermeer, zaterdag 4 februari 2012 In opdracht van Hogeschool Inholland Amsterdam/Diemen De verantwoordelijkheid voor

Nadere informatie

Belasting over de winst verdeeld naar sector en grootteklasse

Belasting over de winst verdeeld naar sector en grootteklasse Belasting over de winst verdeeld naar sector en grootteklasse Minirapportage ir. C.C. van de Graaff drs. W.H.J. Verhoeven drs. P. Vroonhof K. Bakker Zoetermeer, 18 september 2002 Dit onderzoek is uitgevoerd

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014 / Accessio Inburgering

Tevredenheidsonderzoek 2014 / Accessio Inburgering Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015 Accessio Inburgering Zoetermeer, woensdag 5 augustus 2015 In opdracht van Accessio Inburgering De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik

Nadere informatie

Effecten BTW-verandering op het. gedrag van consumenten in de. Schilders- en stukadoorsbranche. drs. K.L. Bangma drs. D. Snel

Effecten BTW-verandering op het. gedrag van consumenten in de. Schilders- en stukadoorsbranche. drs. K.L. Bangma drs. D. Snel Effecten BTW-verandering op het gedrag van consumenten in de Schilders- en stukadoorsbranche drs. K.L. Bangma drs. D. Snel Zoetermeer, 23 maart 2012 Dit onderzoek is gefinancierd door CNV Vakmensen, FNV

Nadere informatie

Vro u welijk ondernemerschap

Vro u welijk ondernemerschap Vro u welijk ondernemerschap in Nederland 1 9 9 4-1 9 9 7 Een studie naar ove re e n komsten en ve rschillen tussen vro u wel i j ke en mannelijke ondernemers in de eerste jaren na de start m e v r. drs.

Nadere informatie

Brancheonderzoek BNA. Conjunctuurpeiling voorjaar Koninklijke Maatschappij tot Bevordering der Bouwkunst Bond van Nederlandse Architecten

Brancheonderzoek BNA. Conjunctuurpeiling voorjaar Koninklijke Maatschappij tot Bevordering der Bouwkunst Bond van Nederlandse Architecten Brancheonderzoek BNA Conjunctuurpeiling voorjaar 2012 Koninklijke Maatschappij tot Bevordering der Bouwkunst Bond van Nederlandse Architecten Jollemanhof 14 Postbus 19606 1000 GP Amsterdam T 020 555 36

Nadere informatie

Afra en Willem Schilder (2)

Afra en Willem Schilder (2) Afra en Willem Schilder (2) Hysterisch mens " Toen de ambulances er waren, ging ik naar buiten om de broeders te roepen: "Ik heb kindere n boven, die moeten naar het ziekenhuis!" Maar ze wilden niet naar

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2012. Jobcoach organisatie Trace Daelzicht

Tevredenheidsonderzoek 2012. Jobcoach organisatie Trace Daelzicht Tevredenheidsonderzoek 2012 Jobcoach organisatie Trace Daelzicht Zoetermeer, maandag 4 februari 2013 In opdracht van Jobcoach organisatie Trace Daelzicht De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek Fox AOB

Tevredenheidsonderzoek Fox AOB Tevredenheidsonderzoek 2015 Fox AOB Zoetermeer, zondag 14 februari 2016 In opdracht van Fox AOB De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting

Nadere informatie

Bedrijfsleven in beeld: Het ve r t a a l b u re a u

Bedrijfsleven in beeld: Het ve r t a a l b u re a u Bedrijfsleven in beeld: Het ve r t a a l b u re a u P.A. van Eck van der Sluijs Z o e t e r m e e r, december 1998 ISBN: 90-371 - 0701 - X Prijs: ƒ 25,- Bestelnummer: A981 4 EIM is een onde r z o e k s

Nadere informatie

Technologische samenwe r- king in de industrie en de z a ke l i j ke diensten 1998 U i t komsten Monitor TECHSAM2 1998

Technologische samenwe r- king in de industrie en de z a ke l i j ke diensten 1998 U i t komsten Monitor TECHSAM2 1998 Technologische samenwe r- king in de industrie en de z a ke l i j ke diensten 1998 U i t komsten Monitor TECHSAM2 1998 m w. ir. H.E. Hulshoff d rs. D. Snel Z o e t e r m e e r, november 1998 ISBN: 90-371

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2015 / Hogeschool van Amsterdam

Tevredenheidsonderzoek 2015 / Hogeschool van Amsterdam Tevredenheidsonderzoek 2015 / 2016 Hogeschool van Amsterdam Zoetermeer, woensdag 9 november 2016 In opdracht van Hogeschool van Amsterdam De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015. Regionaal Autisme Centrum onderdeel Autismewerk.nl

Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015. Regionaal Autisme Centrum onderdeel Autismewerk.nl Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015 Regionaal Autisme Centrum onderdeel Autismewerk.nl Zoetermeer, vrijdag 13 november 2015 In opdracht van Regionaal Autisme Centrum onderdeel Autismewerk.nl De verantwoordelijkheid

Nadere informatie

Debat Bestuurlijke Handhaving Bra n d ve i l i g h e i d

Debat Bestuurlijke Handhaving Bra n d ve i l i g h e i d Debat Bestuurlijke Handhaving Bra n d ve i l i g h e i d D e e l n e m e rs Bestuurders en uitvoerders D h r. W. van de Bospoort, coördinator aanpak brandveiligheid binnenstad Amsterdam D h r. J.H. Ehrismann,

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2012 / A&P Partners

Tevredenheidsonderzoek 2012 / A&P Partners Tevredenheidsonderzoek 2012 / 2013 A&P Partners Zoetermeer, zaterdag 3 augustus 2013 In opdracht van A&P Partners De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014 / De Nieuwe Werkgever

Tevredenheidsonderzoek 2014 / De Nieuwe Werkgever Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015 De Nieuwe Werkgever Zoetermeer, dinsdag 4 augustus 2015 In opdracht van De Nieuwe Werkgever De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van

Nadere informatie

Administratieve lasten Regeling invoer, uitvoer en verkeer van planten Nulmeting 2002

Administratieve lasten Regeling invoer, uitvoer en verkeer van planten Nulmeting 2002 Administratieve lasten Regeling invoer, uitvoer en verkeer van planten Nulmeting 2002 Frits Suyver Zoetermeer, 17 februari 2004 Dit onderzoek is gefinancierd door het Ministerie van Landbouw, Natuur en

Nadere informatie

Cliëntenaudit Bureau ABC

Cliëntenaudit Bureau ABC Cliëntenaudit Bureau ABC 2014 Zoetermeer 17 april 2015 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning in artikelen, scripties

Nadere informatie

Uitgevoerd in opdracht van. Rapportage beoordelen en incidenteel belonen 2013 Provincies

Uitgevoerd in opdracht van. Rapportage beoordelen en incidenteel belonen 2013 Provincies Uitgevoerd in opdracht van Rapportage beoordelen en incidenteel belonen 2013 Provincies Zoetermeer, 17 september 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek Jobcoach Company

Tevredenheidsonderzoek Jobcoach Company Tevredenheidsonderzoek 2014 Jobcoach Company Zoetermeer, vrijdag 13 februari 2015 In opdracht van Jobcoach Company De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2015. AM Werk Reïntegratie BV

Tevredenheidsonderzoek 2015. AM Werk Reïntegratie BV Tevredenheidsonderzoek 2015 AM Werk Reïntegratie BV Zoetermeer, zondag 14 februari 2016 In opdracht van AM Werk Reïntegratie BV De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek ROC De Leijgraaf

Tevredenheidsonderzoek ROC De Leijgraaf Tevredenheidsonderzoek 2015 ROC De Leijgraaf Zoetermeer, zondag 14 februari 2016 In opdracht van ROC De Leijgraaf De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of

Nadere informatie

Global Entrepreneurship Monitor 2002

Global Entrepreneurship Monitor 2002 Global Entrepreneurship Monitor 2002 Niels Bosma Zoetermeer, 14 november 2002 Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap, dat wordt gefinancierd door het Ministerie

Nadere informatie

Brancheonderzoek BNA. Conjunctuurmeting oktober 2012. Koninklijke Maatschappij tot Bevordering der Bouwkunst Bond van Nederlandse Architecten

Brancheonderzoek BNA. Conjunctuurmeting oktober 2012. Koninklijke Maatschappij tot Bevordering der Bouwkunst Bond van Nederlandse Architecten Brancheonderzoek BNA Conjunctuurmeting oktober 2012 Koninklijke Maatschappij tot Bevordering der Bouwkunst Bond van Nederlandse Architecten Jollemanhof 14 Postbus 19606 1000 GP Amsterdam T 020 555 36 66

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek Wajong Talenten B.V.

Tevredenheidsonderzoek Wajong Talenten B.V. Tevredenheidsonderzoek 2015 Wajong Talenten B.V. Zoetermeer, zondag 14 februari 2016 In opdracht van Wajong Talenten B.V. De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek De Opstap, Leerwerktraject van De Kapstok

Tevredenheidsonderzoek De Opstap, Leerwerktraject van De Kapstok Tevredenheidsonderzoek 2014-2015 De Opstap, Leerwerktraject van De Kapstok Zoetermeer, maandag 3 augustus 2015 In opdracht van De Opstap, Leerwerktraject van De Kapstok De verantwoordelijkheid voor de

Nadere informatie

VBO Woonindex. Tweede kwartaal drs. P. Rosenboom

VBO Woonindex. Tweede kwartaal drs. P. Rosenboom VBO Woonindex Tweede 2008 drs. P. Rosenboom Zoetermeer, 10 juli 2008 In opdracht van VBO Makelaars. De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Stratus. Het gebruik van cijfers en/of teksten als

Nadere informatie

Ve rgunning, controle en handhaving bra n d ve i l i g h e i d

Ve rgunning, controle en handhaving bra n d ve i l i g h e i d Ve rgunning, controle en handhaving bra n d ve i l i g h e i d E i ndra p p o r t a ge van de quic k - s c a n N I B R A 12 c a f é b ra nd nie u w j a a r s na c ht Vo o r wo o rd In de perio de van 19

Nadere informatie

Benchmark klanten Qredits

Benchmark klanten Qredits Benchmark klanten Qredits Lia Smit Zoetermeer, maart 2013 Rapportnummer: A201308 Dit onderzoek is mede gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap (www.ondernemerschap.nl). Voor alle

Nadere informatie

Noordelijke Arbeidsmarkt Verkenning 2004

Noordelijke Arbeidsmarkt Verkenning 2004 Noordelijke Arbeidsmarkt Verkenning 2004 Hoofdrapport Samenstelling: Dr. L. Broersma & Drs D. Stelder, Sectie Ruimtelijke Economie, FEW, RuG Prof. Dr. J. van Dijk, Faculteit der Ruimtelijke Wetenschappen,

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2015 ROC A12

Tevredenheidsonderzoek 2015 ROC A12 Tevredenheidsonderzoek 2015 ROC A12 Zoetermeer, zondag 14 februari 2016 In opdracht van ROC A12 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2010 / Olympia uitzendbureau

Tevredenheidsonderzoek 2010 / Olympia uitzendbureau Tevredenheidsonderzoek 2010 / 2011 Olympia uitzendbureau Zoetermeer, donderdag 4 augustus 2011 In opdracht van Olympia uitzendbureau De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014 / Stichting VluchtelingenWerk Zuidwest Nederland

Tevredenheidsonderzoek 2014 / Stichting VluchtelingenWerk Zuidwest Nederland Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015 Stichting VluchtelingenWerk Zuidwest Nederland Zoetermeer, donderdag 13 augustus 2015 In opdracht van Stichting VluchtelingenWerk Zuidwest Nederland De verantwoordelijkheid

Nadere informatie

Ondernemen met visie. Kansen en uitdagingen voor de ondernemer aan de vo o ra vo n d van het jaar 2000

Ondernemen met visie. Kansen en uitdagingen voor de ondernemer aan de vo o ra vo n d van het jaar 2000 Ondernemen met visie Kansen en uitdagingen voor de ondernemer aan de vo o ra vo n d van het jaar 2000 Z o e t e r m e e r, juli 1998 ISBN: 90-371 - 0 6 7 7-3 Prijs: ƒ 50, - Bestelnummer: A9802 EIM is een

Nadere informatie

Reconstructie van de b rand in bar t Hemeltje in Vo l e n d a m

Reconstructie van de b rand in bar t Hemeltje in Vo l e n d a m Reconstructie van de b rand in bar t Hemeltje in Vo l e n d a m T NO I r. P.H.E. van de Leur I r. M. Öhlin I ng. P. B. Reijma n 96 R e c o ns t r uc t ie van de bra nd 1 I n l e i d i n g In de nie u w

Nadere informatie

Stemming onder ondernemers in het MKB

Stemming onder ondernemers in het MKB Stemming onder ondernemers in het MKB ISBN : 978-90-371-1130-9 Rapportnummer : A201424 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap (www.ondernemerschap.nl) Panteia

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek ROC Kop van Noord-Holland bedrijfsopleidingen

Tevredenheidsonderzoek ROC Kop van Noord-Holland bedrijfsopleidingen Tevredenheidsonderzoek 2013 ROC Kop van Noord-Holland bedrijfsopleidingen Zoetermeer, dinsdag 4 februari 2014 In opdracht van ROC Kop van Noord-Holland bedrijfsopleidingen De verantwoordelijkheid voor

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2015 / Pappenheim Re-integratie en Outplacement

Tevredenheidsonderzoek 2015 / Pappenheim Re-integratie en Outplacement Tevredenheidsonderzoek 2015 / 2016 Pappenheim Re-integratie en Outplacement Zoetermeer, dinsdag 19 juli 2016 In opdracht van Pappenheim Re-integratie en Outplacement De verantwoordelijkheid voor de inhoud

Nadere informatie

KvK-barometer provincie Utrecht

KvK-barometer provincie Utrecht KvK-barometer De economie in de blijft zwaar onder druk staan. Dit blijkt vooral uit het aantal bedrijven dat een verslechtering ziet van het economisch klimaat. Daarnaast verwachten meer ondernemers een

Nadere informatie

Exportprestaties van het industriële MKB in 2003

Exportprestaties van het industriële MKB in 2003 M200410 Exportprestaties van het industriële MKB in 2003 Exportthermometer Jolanda Hessels Kees Bakker Zoetermeer, november 2004 Exportprestaties van het industriële MKB in 2003 In 2003 laat de export

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek Nieuwland Opleidingen B.V.

Tevredenheidsonderzoek Nieuwland Opleidingen B.V. Tevredenheidsonderzoek 2015 Nieuwland Opleidingen B.V. Zoetermeer, zondag 14 februari 2016 In opdracht van Nieuwland Opleidingen B.V. De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik

Nadere informatie

Vierde kwartaal 2012. Conjunctuurenquête Nederland. Provincie Zeeland

Vierde kwartaal 2012. Conjunctuurenquête Nederland. Provincie Zeeland Vierde kwartaal 2012 Conjunctuurenquête Nederland Inhoud rapport COEN in het kort Economisch klimaat Omzet Export Personeelssterkte Investeringen Winstgevendheid Toelichting De Conjunctuurenquête Nederland

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek totaal inburgering bv

Tevredenheidsonderzoek totaal inburgering bv Tevredenheidsonderzoek 2015 totaal inburgering bv Zoetermeer, zondag 14 februari 2016 In opdracht van totaal inburgering bv De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers

Nadere informatie

Marktontwikkelingen varkenssector

Marktontwikkelingen varkenssector Marktontwikkelingen varkenssector 1. Inleiding In de deze nota wordt ingegaan op de marktontwikkelingen in de varkenssector in Nederland en de Europese Unie. Waar mogelijk wordt vooruitgeblikt op de te

Nadere informatie

R e c h t e r l i j ke toetsing va n b ra n d ve i l i g h e i d s b e s l u i t e n

R e c h t e r l i j ke toetsing va n b ra n d ve i l i g h e i d s b e s l u i t e n R e c h t e r l i j ke toetsing va n b ra n d ve i l i g h e i d s b e s l u i t e n Een onderzoek van re c ht s p raak betre f f e nde besluiten van ge me e nt e b e s t u ren inzake v e rg u n n i ng

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2015. Stap.nu Reïntegratie & Counseling

Tevredenheidsonderzoek 2015. Stap.nu Reïntegratie & Counseling Tevredenheidsonderzoek 2015 Stap.nu Reïntegratie & Counseling Zoetermeer, zaterdag 27 februari 2016 In opdracht van Stap.nu Reïntegratie & Counseling De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia.

Nadere informatie

To e d racht en afwikke l i n g van de ra m p

To e d racht en afwikke l i n g van de ra m p B To e d racht en afwikke l i n g van de ra m p 89 90 Afra en Willem Schilder (1) Afra en Willem Schilder hebben twee zoons van 17 en 19 jaar. Beiden waren in t Hemeltje. De jongste heeft altijd honger

Nadere informatie

Financiering bij familiebedrijven

Financiering bij familiebedrijven Financiering bij familiebedrijven Ro Braaksma Zoetermeer, 23 september 2011 Dit onderzoek is gefinancierd door het Centrum van het Familiebedrijf. De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij EIM.

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2013-2014. Stichting ActiefTalent

Tevredenheidsonderzoek 2013-2014. Stichting ActiefTalent Tevredenheidsonderzoek 2013-2014 Stichting ActiefTalent Zoetermeer, donderdag 21 mei 2015 In opdracht van Stichting ActiefTalent De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van

Nadere informatie

Ouders Edward Jonk (1)

Ouders Edward Jonk (1) Ouders Edward Jonk (1) E d w a rd Jonk is in de brand omgekomen. Uit de verhalen maken zijn ouders op dat hij eerst in de Amvo was geweest. Toen daar de bel ging, is hij naar t Hemeltje gegaan. Na de o

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek Wajong Talenten B.V.

Tevredenheidsonderzoek Wajong Talenten B.V. Tevredenheidsonderzoek 2014 Wajong Talenten B.V. Zoetermeer, zondag 3 mei 2015 In opdracht van Wajong Talenten B.V. De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2011. BHP Groep Loopbaanadvisering

Tevredenheidsonderzoek 2011. BHP Groep Loopbaanadvisering Tevredenheidsonderzoek 2011 BHP Groep Loopbaanadvisering Zoetermeer, zaterdag 4 februari 2012 In opdracht van BHP Groep Loopbaanadvisering De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia/Stratus.

Nadere informatie

Pastoor Berkhout (1) (Deel 2 zie pagina 195) S t i l t e c e n t rum in Scholengemeenschap Don Bosco College

Pastoor Berkhout (1) (Deel 2 zie pagina 195) S t i l t e c e n t rum in Scholengemeenschap Don Bosco College Pastoor Berkhout (1) Pastoor Berkhout werd na de rampnacht s morgens om half acht gebeld door het hoofd van de re c h e rche, die hij had leren kennen als gevolg van de Open Brief, die hij in juli 2000

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014. STE Languages

Tevredenheidsonderzoek 2014. STE Languages Tevredenheidsonderzoek 2014 STE Languages Zoetermeer, vrijdag 13 februari 2015 In opdracht van STE Languages De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek ROC Alfa-college, unit Educatie

Tevredenheidsonderzoek ROC Alfa-college, unit Educatie Tevredenheidsonderzoek 2014 ROC Alfa-college, unit Educatie Zoetermeer, vrijdag 13 februari 2015 In opdracht van ROC Alfa-college, unit Educatie De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia.

Nadere informatie

Samenvatting UWV Arbeidsmarktprognose Met een doorkijk naar 2018

Samenvatting UWV Arbeidsmarktprognose Met een doorkijk naar 2018 Samenvatting UWV Arbeidsmarktprognose 2013-2014 Met een doorkijk naar 2018 Samenvatting UWV Arbeidsmarktprognose 2013-2014 Een belangrijke taak van UWV is het bij elkaar brengen van vraag en aanbod op

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek Gezamenlijke ID Stichting (GIDS)

Tevredenheidsonderzoek Gezamenlijke ID Stichting (GIDS) Tevredenheidsonderzoek 2014 Gezamenlijke ID Stichting (GIDS) Zoetermeer, vrijdag 13 februari 2015 In opdracht van Gezamenlijke ID Stichting (GIDS) De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia.

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek Lest Best

Tevredenheidsonderzoek Lest Best Tevredenheidsonderzoek 2014-2015 Lest Best Zoetermeer, maandag 3 augustus 2015 In opdracht van Lest Best De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek Friesland College, FC-Extra,School voor Volwasseneneducatie

Tevredenheidsonderzoek Friesland College, FC-Extra,School voor Volwasseneneducatie Tevredenheidsonderzoek 2014 Friesland College, FC-Extra,School voor Volwasseneneducatie Zoetermeer, vrijdag 13 februari 2015 In opdracht van Friesland College, FC-Extra,School voor Volwasseneneducatie

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek Voorzet Arbeid B.V.

Tevredenheidsonderzoek Voorzet Arbeid B.V. Tevredenheidsonderzoek 2015 Voorzet Arbeid B.V. Zoetermeer, zondag 14 februari 2016 In opdracht van Voorzet Arbeid B.V. De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek Voorzet Arbeid B.V.

Tevredenheidsonderzoek Voorzet Arbeid B.V. Tevredenheidsonderzoek 2014 Voorzet Arbeid B.V. Zoetermeer, vrijdag 13 februari 2015 In opdracht van Voorzet Arbeid B.V. De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers

Nadere informatie

Innovatie in het MKB in Noord-Nederland

Innovatie in het MKB in Noord-Nederland Innovatie in het MKB in C10978 Petra Gibcus en Yvonne Prince Zoetermeer, 16 juli 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek BrinQer Verzuim- en Re-integratiemanagement

Tevredenheidsonderzoek BrinQer Verzuim- en Re-integratiemanagement Tevredenheidsonderzoek 2014-2015 BrinQer Verzuim- en Re-integratiemanagement Zoetermeer, maandag 3 augustus 2015 In opdracht van BrinQer Verzuim- en Re-integratiemanagement De verantwoordelijkheid voor

Nadere informatie

Tweede kwartaal Conjunctuurenquête Nederland. Provincie Zeeland

Tweede kwartaal Conjunctuurenquête Nederland. Provincie Zeeland Tweede kwartaal 2013 Conjunctuurenquête Nederland Inhoud rapport COEN in het kort Economisch klimaat Omzet Export Personeelssterkte Investeringen Winstgevendheid Toelichting De Conjunctuurenquête Nederland

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek. Re-integratie Zeeland meetperiode: 1 juli 2016 tot en met 30 juni 2017 Definitief rapport

Tevredenheidsonderzoek. Re-integratie Zeeland meetperiode: 1 juli 2016 tot en met 30 juni 2017 Definitief rapport Tevredenheidsonderzoek Re-integratie Zeeland meetperiode: 1 juli 2016 tot en met 30 juni 2017 Definitief rapport In opdracht van Re-integratie Zeeland Zoetermeer, donderdag 3 augustus 2017 De verantwoordelijkheid

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2015 / Plan B Loopbaanbegeleiding en re-integratie

Tevredenheidsonderzoek 2015 / Plan B Loopbaanbegeleiding en re-integratie Tevredenheidsonderzoek 2015 / 2016 Plan B Loopbaanbegeleiding en re-integratie Zoetermeer, donderdag 4 augustus 2016 In opdracht van Plan B Loopbaanbegeleiding en re-integratie De verantwoordelijkheid

Nadere informatie

Kostenstructuur zand en grindvaart 2015 en raming 2016

Kostenstructuur zand en grindvaart 2015 en raming 2016 Kostenstructuur zand en grindvaart 2015 en raming 2016 Uitgave januari 2016 Rapport uitgebracht aan: Centraal Bureau voor de Rijn- en Binnenvaart W. van der Geest C11540/2015/0187 Zoetermeer, 29 januari

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek id Plein

Tevredenheidsonderzoek id Plein Tevredenheidsonderzoek 2015 id Plein Zoetermeer, zondag 14 februari 2016 In opdracht van id Plein De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek Dienst inburgeren Landstede

Tevredenheidsonderzoek Dienst inburgeren Landstede Tevredenheidsonderzoek 2011 Dienst inburgeren Landstede Zoetermeer, zaterdag 4 februari 2012 In opdracht van Landstede De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers

Nadere informatie