Auteurs: Ing. W.N. Schipaanboord (IWE, IWI, I&K III, EN473 UT L3), Ing. B.G. Koppens, J. Marquering (EWT),

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Auteurs: Ing. W.N. Schipaanboord (IWE, IWI, I&K III, EN473 UT L3), Ing. B.G. Koppens, J. Marquering (EWT),"

Transcriptie

1 Lassen aan gasvoerende leidingen Auteurs: Ing. W.N. Schipaanboord (IWE, IWI, I&K III, EN473 UT L3), Ing. B.G. Koppens, J. Marquering (EWT), SAMENVATTING De technische achtergronden van het veilig kunnen lassen aan gastransportleidingen onder bedrijfscondities (met name bedrijfsdruk typische drukken van gastransportleidingen bar - en gasstroomsnelheid tot 25 meter per seconde) worden beschreven. Vooral van belang is het veilig kunnen lassen aan oudere gastransportleidingen met een hoger Ceq (IIW), waarbij ingegaan wordt op het lastoevoegmateriaal, lasmethode en hoe het waterstofgehalte te beperken. Als zodanig is in dit artikel meer dan 20 jaar bedrijfservaring met lassen aan gasvoerende gastransportleidingen verwerkt. 1 INLEIDING Voor het maken van aansluitingen op gastransportleidingen die niet uit bedrijf genomen kunnen worden, wordt vaak gebruik gemaakt van zogenaamde hot tapping. N.V. Nederlandse Gasunie last zogenaamde splittees op leidingen die in volledig bedrijf zijn en blijven. Het gedeelde T-stuk wordt op de leiding geplaatst en vervolgens door langslassen aan elkaar verbonden tot één T- stuk. Daarna wordt geïnspecteerd waarna rondlassen voor de verbinding van het T-stuk met de transportleiding zorgen. Vaak liggen aan het lassen aan gasvoerende leidingen economische redenen ten grondslag. Het uit bedrijf nemen van leidingen is namelijk kostbaar omdat leveringscontracten doorgaans uitgaan van continue levering. Strikte voorwaarde is dat er geen enkele concessie wordt gedaan aan de veiligheid. Lassen aan gasvoerende leidingen is werken met verhoogd risico. Deze werkmethodiek is gebaseerd op zorgvuldig onderzoek, intensieve laboratorium test programma s en gesimuleerde real life beproevingen. Door nauwgezette specificaties en het toepassen van uitgebalanceerde lasmethodebeschrijvingen worden de risico s beheersbaar gemaakt. Dat goede procedures en kwaliteitsbeheersing nodig zijn bij deze werkzaamheden met verhoogd risico tonen figuur 1 en 2.

2 Gasunie heeft vanaf 1978 onderzoek uit laten voeren, onder andere bij TNO, om zo onderbouwing te krijgen van een betrouwbare en veilige manier van lassen aan gasvoerende leidingen. Dit artikel gaat in op de regelgeving, kritieke aspecten van het lassen aan gastransportleidingen in bedrijf en de beheersing van deze kritieke aspecten. In dit artikel wordt verder ingegaan op de metaalkundige achtergronden. Figuur 1 - Rondlas van reparatieschaal faalt na breuk en blaast een gat van circa 6 m diep; een kruisende gasleiding moet uit bedrijf worden

3 Figuur 2 - Gasvoerende leiding is API 5L X42 zonder koolstofbeperking. Schalen zijn met cellulose elektroden gelast. Scheurinitiatie heeft plaatsgevonden op een arc strike. 2 REGELGEVING De Europese norm voor het lassen van gastransportleidingen, de NEN EN 12732, geeft in haar eerste editie van 2000 aan dat het lassen ten behoeve van het zogenaamde hot tappen alleen mag worden uitgevoerd na voldoende research en ontwikkeling om zeker te stellen dat de veiligheid en de uitvoering geborgd zijn en dat de mechanische eigenschappen correct zijn". Voor aanvang van de uitvoering van laswerkzaamheden op drukhoudende leidingen en systemen moet de leidingbeheerder afwegen of het ontwerp, de materialen en de conditie van de constructie geschikt zijn om aan te kunnen lassen onder de heersende bedrijfsdruk. Voorts wordt verwezen naar kritieke aspecten die benoemd moeten worden in de lasprocedure-specificatie. Een lijst van kritieke aspecten worden genoemd in de bijlage D van NEN EN Bijlage D heeft een informatief karakter. De volgende belangrijkste concrete eisen worden in deze bijlage D gesteld aan het lassen: De minimum gespecificeerde rekgrens van het lasmetaal 400 N/mm² De treksterkte tussen 400 en 560 N/mm² De breukrek (A5) 26% De Charpy-V kerfslagwaarde van het lasmetaal minimaal gemiddeld 47 Joule; een enkele waarde van minimaal 32 Joule is acceptabel; de testtemperatuur moet in overeenstemming zijn met de standaard die de leidingeigenaar hanteert Uit een set van drie waarnemingen het gemiddelde diffundeerbare waterstofgehalte HDM 3 ml, een enkele waarde mag maximaal 3,5 ml bedragen.

4 Figuur 3 - Uitvoering van een DN 600 hot tap voor by pass leiding en DN 600 stopple TEE. Gelast onder de heersende bedrijfsomstandigheden van druk en gasstroming. Langs- en rondnaden zijn magnetisch onderzocht alsmede ToFD onderzoek van de langsnaden Figuur 4 - In situ oplasreparatie (3x) uitgevoerd op een DN 450 leidingpijp alsmede twee sets reparatieschalen (gedeeltelijk afgebeeld) Voorts geeft bijlage D in de EN een aantal suggesties om voorzorgsmaatregelen te nemen om koudscheuren en doorbranden te voorkomen. Deze zijn: Genormaliseerde staalsoorten (van voor 1970) zijn gevoeliger voor koudscheuren. Maatregelen zijn voorwarmen of de gastroomsnelheid verlagen, Bij een zekere minimum wanddikte moet een minimale uittreklengte worden onderhouden, zodat de voorloopsnelheid bij het lassen garandeert dat geen lokale doorbranding ontstaat, Drukverlaging van de leiding moet worden overwogen bij beneden een bepaalde minimale pijpwanddikte, Een minimale gasstroomsnelheid moet worden onderhouden beneden een bepaalde minimale pijpwanddikte,

5 Er moet een minimale afstand tussen de te lassen hot tap fitting en andere lassen worden aangehouden. Tot zover de Europese regelgeving. De Europese norm is functioneel gesteld en geeft geen details. De technische detailering is destijds ingebracht door Gasunie tijdens de totstandkoming van deze EN Deze Europese norm is later tevens NEN norm geworden. Ook door andere Europese normalisatie instituten is de EN geaccepteerd zoals DVGW Arbeitsblatt GW PIJPLEIDINGMATERIALEN De oudste pijpleidingpijpmaterialen (uit de 60-er jaren) zijn van genormaliseerde kwaliteit en met voorwarmen tot 150 ºC goed lasbaar. Het IIW koolstofequivalent is vanaf de begintijd van de transportleidingbouw ( ) gelimiteerd tot 0,47 (voor de Nederlandse situatie) en het koolstofgehalte is beperkt tot 0,23%, maar in incidentele gevallen wordt nog wel pijpleidingmateriaal aangetroffen die deze waarden in geringe mate overschrijden. Deze materialen zijn vermoedelijk destijds volgens API 5L zonder aanvullende specificatie geleverd. In zulke gevallen kan bijvoorbeeld een Ceq(IIW) ~ 0,50 voorkomen. De rekgrens van deze staaltypen was aanvankelijk beperkt tot 345 N/mm². Vanaf 1970 is staal kwaliteit St 60.7 gespecificeerd welke later is overgegaan in StE415.7TM met een rekgrens van 415 N/mm². De DIN 17172, welke in 1996 is overgegaan in EN , specificeert vanaf circa 1970 ook thermo-mechanisch behandelde staalsoorten en "quenched and tempered" staalsoorten. Deze hebben een sterk verminderde gevoeligheid voor koudscheuren ten opzichte van de genormaliseerde kwaliteit, maar door hogere sterkten (rekgrens tot 550 N/mm²) is evaluatie van de lasprocedures vereist. Beide staalsoorten zijn in 1984 onderzocht op transformatie gedrag. Met de Smitweld lassimulator van TNO zijn in opdracht van Gasunie zowel genormaliseerd staal met een Ceq (IIW) van 0,49 - wanddikte 13 mm - als thermomechanisch (TM) behandeld staal met een Ceq (IIW ) van 0,37 - wanddikte 7 mm - onderzocht. % C Mn P S Cr Ni Mo Cu V Ceq Re Rm A(%) Z(%) [N/mm²] [N/mm² ] N,217 1,52 0,01 5 0,02 0 0,07 6 0,06 1 0,028 0,08 2 0,00 1 0, TM 0,11 1,48 0, ,02 7 0,02 6 0,007 0, , Tabel 1 - Chemische analyse, koolstofequivalent (IIW) en mechanische eigenschappen van door Gasunie gebruikte pijpleidingmateriaal.

6 4 HARDBAARHEIDSONDERZOEK MET BEHULP VAN DE LASSIMULATOR De staalsoorten zijn in de lassimulator blootgesteld aan een variëteit van simulaties om zo de dilatometercurven te kunnen opstellen. Tevens is aan het proefmateriaal hardheidsonderzoek uitgevoerd. Voor de piektemperaturen C en C zijn de afkoeltijden gesimuleerd tussen 100 en 4 [s]. Uit onderstaande figuren is af te leiden dat bij een afkoeltijd ( t 8/5) van acht seconden of korter bij het genormaliseerde staal 100% martensiet wordt gevormd. Vanwege het grote aandeel koolstof (circa 0,22%), is dit een type martensiet dat gevoelig is voor waterstofverbrossing en residuele lasspanningen. Het TM staal laat zien dat vanaf een afkoeltijd ( t 8/5) van 2,5 seconden de perlietneus wordt gepasseerd. Dit betekent dat er een overgangsstructuur van bainiet zal ontstaan welke aanmerkelijk gunstiger is dan het brosse scheurgevoelige martensiet in het genormaliseerde staal. Figuur 5 - TTT diagram van genormaliseerd pijpleidingstaal API 5L X56

7 Figuur 6 - TTT diagram van thermomechanisch behandeld pijpleidingstaal DIN StE.415.7TM De bijbehorende hardheden van deze staalsoorten zijn in onderstaande figuren 7 en 8 weergegeven. Bij een piektemperatuur van 1300 ºC wordt voor het genormaliseerde staal (Ceq IIW = 0,47) een hardheid gemeten van 450 HV10 en als de piektemperatuur gekozen wordt op 1000º C dan daalt deze hardheid tot op het niveau dat voor de EN nog acceptabel is (380 HV10). Experimentele data geven inderdaad hardheden tussen 450 en 500 HV10 wanneer gelast wordt met een t 8/5 van 2 à 4 [s]. Figuur 7 - Hardheden als functie van afkoeltijd t 8/5 bij een piektemperatuur van 1300 ºC voor 3 pijpleidingstaalsoorten met verschillende Ceq (IIW)

8 Figuur 8 - Als afbeelding 7 maar nu met een piektemperatuur van 1000ºC. Voor het thermomechanisch behandelde staal, met een Ceq (IIW) van 0,37 zijn de hardheden circa 380 HV10 bij een t 8/5 van 3[s]. Uit deze onderzoekingen is gebleken dat het belangrijk is om voor de leidingstaalsoorten van genormaliseerde kwaliteit, toegepast vòòr 1975, de chemische samenstelling te weten. 5 CONTROLE DOOR MIDDEL VAN SPECTRAALANALYSE VAN LEIDINGMATERIALEN VAN GENORMALISEERDE KWALITEIT Voor pijpleidingmaterialen met een rekgrens boven 345 N/mm² van vòòr 1975 wordt een controle op de chemische analyse uitgevoerd met behulp van een mobiele spectrometer. Bij deze verificatie wordt gebruik gemaakt van materiaalmonsters die afkomstig zijn van oude leidingstukken. Bij de calibratie van de spectraal- meetapparatuur is het evident dat er beschikking is over betrouwbaar referentiemateriaal. Dit referentiemateriaal afkomstig uit een leiding met bouwjaar 1968, heeft een Ceq (IIW) van 0,49. Bij de verificatie van oud leidingmateriaal wordt voor én na de meting van de pijpleiding, waarop wordt gelast dit referentiemonster eveneens gemeten. Bij te grote afwijking kan de afstelling van de mobiele spectrometer gecorrigeerd worden. De uitvoering van deze spectraalanalyses wordt door een volgens IEC geaccrediteerde instelling gedaan. Als onderdeel van het ISO 3834 kwaliteitsbeheerssysteem beschikt de afdeling Speciale Opdrachten van Gasunie uit Deventer over dergelijk vergelijkingsmateriaal. De instelling die

9 de spectraal-analyse uitvoert moet dan in geval van oud pijpleidingmateriaal vooraf kalibreren aan dit referentiemateriaal. Tabel 2 - Analyse van referentiemonster voor mobiele spectraalanalyse (OES). Ceq (IIW) = 0,49. Figuur 9-9 Toepassing van spectraalanalyse op een pijpleiding

10 6 RELATIE TUSSEN GASTROOMSNELHEID EN AFKOELSNELHEID T (8/5) Een belangrijke parameter zoals hiervoor uiteengezet bij het lasonderzoek is de afkoeltijd tussen 800ºC en 500ºC. Bij langsstromend gas en water is sprake van geforceerde koeling. Er is onderzoek gedaan (Belgraver; 1983; De Haan; 1991, Bernouilli stromingslaboratorium) naar het verband tussen gasstroomsnelheid en afkoelsnelheid t 8/5. Hierbij is vastgesteld dat bij een gastroomsnelheid vanaf 3 [m/s] een t 8/5 van 8 [s] kan optreden. Er zijn metingen uitgevoerd op de volgende pijpdiameters 8 ( ) ; 18 pijp ( en ) en de 4 pijp ( ). De lasomstandigheden zijn weergegeven in tabel 3. De resultaten zijn samengevat in figuur 10. Bernouilli (1991) Hoofddorp (1991) Bernouilli (1984) Gasdruk [bar] 64 20,5 60 Gassnelheid [m/s] 0-20 m/s 3 25 Pijpdimensies (Ø x wanddikte 8 x 7,5 mm 18 x 7,0 4 x 4,0 18 x 8,0 Materiaal Grade B StE415.7TM Grade B StE415.7TM Elektrode KARDO [mm] 3,25 3,25 3,25 Laspositie 5GU 5GU 3G Stroomsoort/elektrodepoling gelijkstroom, - gelijkstroom, - gelijkstroom, - Warmte inbreng [kj/cm] ± 10 kj/cm 8,3 8,4-11,6 Tabel 3 - Relatie tussen gastroomsnelheid en afkoelsnelheid t 8/5. Gemeten met een gastemperatuur van 10,2 Cº. Figuur 10 - Relatie tussen gasstroomsnelheid in [m/s] en afkoeltijd in [s] (Bernouilli laboratorium 1991, 1984)

11 Dit betekent dat bij hogere gasstroomsnelheden altijd voor de perlietneus langs wordt afgekoeld en er dus martensiet vorming optreedt. 7 HEAT INPUT VERSUS AFKOELTIJD (8/5) Verder moet worden nagegaan of verhoogde warmteinbreng een grote invloed heeft op de t 8/5. In figuur 13 is deze relatie weergegeven voor de eerste butterlaag en de tweede butterlaag op de gasvoerende pijp met zowel een 2,5 als 3,25 mm als een 4 mm elektrode in 3G positie. In het onderzoek van 1984 is met een gasstroomsnelheid van 25 m/s gelast en een gastemperatuur van 10,2º C. Een verdubbeling in warmteinbreng geeft een verdubbeling van afkoeltijd t 8/5. Voor de hoogste warmteinbreng, 16 kj.cm, komt de tijd nauwelijks boven de 8 [s] uit. Dit betekent dat ook in de tweede butterlaag de condities aanwezig zijn om martensiet te vormen. Figuur 11 - Relatie tussen warmte inbreng en afkoeltijd voor het lassen met beklede elektrode op een gasvoerende leiding, onder 60 bar druk, gasstroomsnelheid 25 m/s; buitentemperatuur 9º C en gastemperatuur 10,2 Cº. Pijpdimensies DN 450 x 8 mm.

12 Verder is nagegaan of het waterstof opgelost in het metaalrooster voldoende tijd heeft om te diffunderen. De gemeten afkoeltijden tussen 300 C º naar 100º C liggen tussen de 10 s voor een warmteinbreng van circa 8 kj/cm en 20 s voor een warmteinbreng van 16kJ/cm. Deze tijden zijn minder in vergelijking met normale lasomstandigheden. Het optreden van waterstofverbrossing kan voorkomen wanneer geen adequate maatregelen worden getroffen. Figuur 12 - Relatie tussen warmteinbreng en afkoeltijd van 300ºC naar 100º C voor het lassen met beklede elektrode op een gasvoerende leiding, onder 60 bar druk, gasstroomsnelheid 25 m/s; buitentemperatuur 9º C en gastemperatuur 10,2 Cº. Pijpdimensies DN 450 x 8 mm. 8 FITTINGMATERIALEN VOOR T-STUKKEN De materialen van de aanboor T-stukken zijn van genormaliseerde kwaliteit waarbij de rekgrens beperkt is tot 500 N/mm² en eveneens het Ceq(IIW) 0,48. De fittingmaterialen worden voor het lassen voorgewarmd tot maximaal 150º C. Ten aanzien van de lasbaarheid zijn hier geen bijzondere metaalkundige aspecten aan verbonden.

13 Figuur DN1200 aanboorfitting (splittee) in positie waarbij eerst de langsnaad wordt gelast, en na goedkeuring van beide langslassen, worden de rondnaden na elkaar gelast Figuur 14 - DN1200 fitting splittee zonder onderschaal- samengesteld met kogelafsluiter en aanboorflens, prefabricage afdeling Speciale Opdrachten van Gasunie te Deventer 9 LASTOEVOEGMATERIAAL Op basis van gemodificeerde CTS testen is in het verleden met Lincoln (v/h Smitweld) een selectie gemaakt van geschikte toevoegmaterialen. Bekend is dat er drie kritieke aspecten zijn wat betreft het lassen van de relatieve stijve verbinding tussen schaaldeel en gasvoerende pijp in combinatie met de hoge afkoelsnelheid door het stromende gas. Vorming van harde brosse structuur (martensiet)

14 Waterstofverbrossing ten gevolge van diffundeerbare waterstof van kristalgebonden water uit de elektrodebekleding dat in het lasbad komt en in de warmte beïnvloede zone Hoge residuele spanningen in het lasmetaal Een typische chemische samenstellingen van leidingpijpmateriaal, splittee materiaal en een analyse van een low yield elektrode neersmelt (1 butterlaag) is aangegeven in tabel 4. Tabel 4 - Overzicht van pijpleidingpijpmateriaal, splittee materiaal en neersmelt analyse. De koolstofequivalenten voor schaal en splittee materialen zijn typisch tussen 0,44 en 0,48. Het Ceq (IIW) van 0,16 mm van de neersmelt van de oplassing van de low yield elektrode is aanmerkelijk lager dan die van de schaal en de gasvoerende leiding. Van deze relatief zachte laag wordt gebruik gemaakt om de residuele spanningen te relaxeren. De gevoeligheid voor koudscheuren van de verbinding in combinatie met het te verbinden schaalmateriaal van de splittee kan worden beproefd zoals in figuren 15 en 16 worden getoond. In deze proef is de bekleding van de low yield laselektrode bewust met waterstof opgeladen om aan te tonen dat vanaf een bepaalde drempelwaarde koudscheuren kunnen optreden. Het proefstuk met de referentie elektrode, zie figuur 17, met laag waterstof (<1 ml HDM) blijft onbeschadigd terwijl het proefstuk met de opgeladen elektroden een op zich scheurvrije neersmelt laat zien, maar in de WBZ van het schaalmateriaal scheurvorming optreedt, zie figuur 18.

15 Figuur15 - Uitvoering van gemodificeerde CTS test. Figuur16 - Schematische laagopbouw van de gemodificeerde CTS test. Figuur 17 - Overzicht van een proefserie van CTS testen op schaalmateriaal met Ceq = 0,48 en 4,5 tot 6 ml HDM. De laselektroden zijn met opzet opgeladen met waterstof. Doel van deze proef is om de scheurgvoeligheid van de verbinding te testen.

16 Figuur 18 - Scheurvorming in de warmtebeinvloede zone van het schaalmateriaal. Het lasmetaal is scheurvrij. Het schaaldeel zal beperkt moeten worden in koolstofequivalent of de voorwarmtemperatuur moet worden verhoogd. De remedies om de kritieke aspecten te kunnen beheersen zijn als volgt: Het bestanddeel van martensiet tot een minimum beperken, en zo mogelijk de martensietstructuur ontlaten, De vochtgevoeligheid van de elektrodebekleding zo laag mogelijk houden en vochtopname tijdens blootstelling van de elektrodebekleding zien te voorkomen. Streven naar een product waarbij de vrij diffundeerbare waterstof (HDM) kleiner is dan 3 ml maar liefst nog lager, De laagopbouw van de hoeklas verstandig kiezen alsmede de lasvolgorde in rondgaande richting. Door de butterlagen 2 maal langer te kiezen dan de dikte van de splittee respectievelijk reparatieschaal wordt een gunstiger spanningsafbouw gerealiseerd, Een kerndraad kiezen van zuiver ijzer met extreem weinig verontreinigingen en laag gehalte aan koolstof en mangaan. Dit is opgelost als beschreven in de volgende paragrafen.

17 9.1 Verbeterde verpakking voor de elektroden In samenwerking met een elektrodenfabrikant Smitweld zijn in 1980 experimenten uitgevoerd waarbij gezocht is naar een kerndraad met extreem laag koolstof. Deze eisen kunnen worden gerealiseerd door een kerndraad te kiezen met extreem laag koolstof- en mangaangehalte. Deze staat bekend als de ARMCO kerndraad. De bekleding is uiteraard basisch. Onderzoek door TNO in opdracht van Gasunie heeft aangetoond dat deze combinatie een zeer gunstig effect heeft op de kwaliteit van de elektrode. Het waterstof heeft een veel hogere diffusiesnelheid in het ARMCO ijzer dan in andere staalsoorten, zie tabel 5, en kan daardoor snel migreren naar de WBZ van poijp en splittee respectievelijk reparatieschaal Verder is het is dus van belang om het waterstofgehalte zo laag mogelijk te houden. Tabel 5 - Overzicht van diffusiesnelheden in technische materialen. De ARMCO kerndraad, gebruikt voor de fabricage van low yield elektrode, heeft een factor 10 hogere diffusiesnelheid dan neersmelt van een normale elektrode (uit ref. 1) Om de hoeveelheid vochtopname na het verbreken van de verpakking te beperken, is in 1983 onderzoek gedaan door Gasunie. Deze experimenten waren bevredigend en Gasunie is de elektroden in eigen beheer vacüum gaan verpakken. In opdracht van Gasunie heeft TNO metingen naar vochtopname- en diffundeerbaar waterstof uitgevoerd, die de gunstige effecten van deze verpakkingsmethodiek bevestigen. Inmiddels is het vacüum verpakken van basische elektroden gemeengoed.

18 9.2 Kwantitatieve eis voor maximaal toelaatbare waterstofoncentratie in lasmetaal De koudscheurproef volgens de implanttest geeft een goede handreiking om kwantitatief de samenhang naar waterstof afkomstig uit de elektrodebekleding en koudscheurgevoeligheid van leidingmateriaal te onderzoeken. 9.3 Lasprocedure voor de implanttest Voor de uitvoering naar de koudscheurgevoeligheid is gebruik gemaakt van de implanttest. Met de implanttest kan, in tegenstelling tot hiervoor getoonde CTS en de in de literatuur beschreven Tekken Y-U-Groove test een kwantitatieve relatie worden vastgesteld tussen kritieke breukspanning en hoeveelheid diffundeerbaar waterstof in het lasmetaal en de WBZ. In dit onderzoek zijn de implantstaven voorzien van een schroefvormige kerf zodat deze altijd in de WBZ ligt. Eventuele scheurvorming wordt doorgaans in het basismateriaal (schalen of split TEES) aangetroffen. Het lassen van de implanttest is uitgevoerd met parameters representatief voor het lassen onder praktijk condities. Tabel 6 geeft een overzicht van deze parameters. Plaatmateriaal STE TM Plaatdikte 7,3 mm Voorwarmtemperatuur 20ºC Elektrode LAKO* Diameter 3,25 mm Stroomsoort gelijkstroom, elektrode negatief Laspositie PA Lasspanning [V] Lasstroom [A] Voortloopsnelheid 15,4-20,3 cm/min Warmte-inbreng 9,1-12,0 kj/cm t 800ºC -500ºC 3,3-4,2 [s] Tabel 6 - Overzicht van lasparameters toegepast bij de implanttest. Van het genormaliseerde staal en thermomechanisch behandeld staal zijn proefstaven in lengterichting van de pijpwand uitgenomen. Bovendien zijn van het genormaliseerde staal ook proefstaven vervaardigd in de dikte richting van de pijpwand. ( Z-richting ). Bij het uitvoeren van de implantproeven is het belastingsniveau in stappen van 25 N/mm² verminderd totdat geen breuk meer optrad binnen een tijdspanne van 24 uur. De resultaten zijn weergegeven in figuur 19. Zo is de kritieke breukspanning bepaald als funktie van het waterstofgehalte in de neersmelt. Een hoge kritieke breukspanning betekent een beperkte gevoeligheid voor koudscheuren. In deze experimenten uit 1983 was dat voor het moderne

19 TM-staal bij 3 ml HDM circa 525 N/mm². Een beperking in het waterstofgehalte tot 1 à 1,5 ml HDM brengt de kritieke breukspanning van de neersmelt terug tot circa 400 a 425 N/mm². Bij de totstandkoming van de EN annex D is deze waarde als maximum voorgesteld door Gasunie waarbij nog verantwoord op leidingpijpmateriaal gelast kan worden zonder beperking in druk en gasstroomsnelheid. Bij het genormaliseerde staal in dikterichting was deze kritieke breukspanning slechts 280 N/mm². Figuur 19 - Implantkoudscheurtest uitgevoerd op pijpleidingmateriaal door TNO in opdracht van Gasunie. Hoeveelheid diffundeerbare waterstof per 100 gr lasmetaal en kritieke breukspanning voor langsrichting: O Genormaliseerd staal met Ceq (IIW) = 0,49 Thermomechanisch behandeld staal Ceq (IIW) = 0,37 Genormaliseerd staal met Ceq (IIW) = 0,49 (Z-richting)

20 10 HET LASSEN VAN DE LANGSNAAD Voor het lassen worden standaard lasprocedures toegepast, handlassen met beklede basisch elektroden al dan niet in combinatie met gemechaniseerd lassen. Een schematische weergave van het lasdetail voor een langsnaad in de laspositie PC is gegeven in figuur 20. Er wordt altijd op een onderlegstrip gelast om contact met de gasvoerende leidingpijp te voorkomen. Dit is een eis die ook in de EN wordt genoemd. Na inspectie met ToFD ultrasone techniek worden de beide rondlassen na elkaar gelast. Het ToFD onderzoek is inmiddels voor Gasunie de standaard inspectietechniek voor onderzoek naar de integriteit van de langslassen van splittees en reparatieschalen. Een voorbeeld hiervan is in figuur 21 gegeven. De lasmethodekwalificatie wordt volgens EN uitgevoerd. Figuur20 -Lasdetail langsnaad van reparatieschaal/splittee

21 Figuur 21 - ToFD Inspectie van de langslas geeft een goed beeld van eventueel inwendige defecten en of doorlassing fouten 11 HET LASSEN VAN DE RONDNAAD Het lassen van de rondlas wordt uitgevoerd in de laspositie PF met een low yield elektrode. Voor de schematische opbouw zie figuur 22. De butterlaag heeft tot doel om een relatief zachte laag lasmetaal te creëren voordat de aanhechting aan het schaaldeel plaats heeft. De voet van de butterlaag wordt ook breder gekozen om een gunstiger spanningsafbouw te realiseren. Constructief is de verjonging aan het einde van de schaal gunstig om de stijfheid, te verminderen. Figuur 23 en 24 illustreren de laagopbouw van een rondlasverbinding. De kwalificatie van de rondlas bestaat uit macro s en hardheidsmetingen en buigproeven. Figuur 22 - Typische laagopbouw voor de butterlagen en hoeklas voor splittees en reparatie schalen

22 Figuur Lasdetail van de rondlas van reparatieschaal/splittee Figuur Laagopbouw van elektrode met ARMCO kerndraad Na het lassen wordt een magnetisch scheuronderzoek uitgevoerd. 12 CONCLUSIES Gasunie's afdeling Speciale Opdrachten heeft in de voorbije jaren circa 2000 lasverbindingen op gasvoerende pijpleidingen uitgevoerd waarbij de in deze publikatie beschreven techniek de basis vormde. Deze techniek is zeer betrouwbaar gebleken en biedt de onderneming de mogelijkheid om met inacht name van Veiligheid en Milieu met minimale gastransportverliezen betrouwbare verbindingen uit te realiseren.

23 Het lassen op gasvoerende leidingen van ongelegeerd staal onder druk en gasstroom kan veilig worden uitgevoerd Het toepassen van een low yield elektrode met basische bekleding levert betrouwbare verbindingen mits aan de kwaliteitseisen wordt voldaan Beperken van het waterstofgehalte in het lasmetaal is de dominante factor in het vermijden van scheuren 13 TOEKOMSTIGE ONTWIKKELINGEN Gewerkt wordt aan de invoering van gemechaniseerd lassen (FCAW proces) van de rondlassen. Belangrijke aspecten zijn laskwaliteit van rondlas (is een hoeklas) en sterkte van deze las. REFERENTIES 1. PREDICTIVE MODEL for the prevention of weld metal hydrogen cracking in high strength multipass welds; Pekka Nevasmaa; Department of mechanical engineering, university of Oulu; pg.114 Dankwoord Reparatielassen en alle verwante activiteiten worden uitgevoerd door Gasunie s afdeling Speciale Opdrachten. De auteurs danken de heren Richard van der Velden (Manager van de groep Speciale Opdrachten van Gasunie Deventer), Wytze Sloterdijk en Jan Spiekhout (beide Executive Senior Consultants bij Kema Gas Consulting en Services te Groningen voorheen Gasunie Engineering and Technology) voor hun ondersteuning bij het schrijven van deze publicatie. LAKO en KARDO zijn handelsnamen van LINCOLN-Smitweld Gegevens auteurs: Ing. W.N. Schipaanboord (IWE, IWI, I&K III, EN473 UT L3), KEMA- Groningen (voorheen Gasunie Engineering and Technology), lascoördinator Speciale Opdrachten van Gasunie Deventer. Voormalig lid van CEN normencommissie

24 TC234/SC1/WG3/TG4 en NEN Tel. +31(0) Ing. B.G. Koppens; Plv. manager van de groep Speciale Opdrachten van Gasunie Deventer. Tel. +31(0) J. Marquering (EWT), uitvoering lascoördinator Speciale Opdrachten van Gasunie Deventer. Tel. +31(0)

Lassen op gasvoerende leidingen

Lassen op gasvoerende leidingen Lassen op gasvoerende leidingen Het lassen van leidingen onder druk leidingen" 20-11-2014 1 Lassen op gasvoerende leidingen in perspectief Lassen op gasvoerende leidingen Lassen op mediumvoerende leidingen

Nadere informatie

Product/Gasvoerend lassen.

Product/Gasvoerend lassen. Product/Gasvoerend lassen. Inleiding De wereld is een continu bedrijf, werken en leven gaat dag en nacht door, dus ook de levering van water, elektriciteit en gas. Om te zeker te stellen dat de levering

Nadere informatie

Fred Neessen. Het lassen van ongelijksoortige verbindingen Kan dat allemaal wel?

Fred Neessen. Het lassen van ongelijksoortige verbindingen Kan dat allemaal wel? 2 Het lassen van ongelijksoortige verbindingen Kan dat allemaal wel? 3 Het lassen van ongelijksoortige verbindingen. Kan dat allemaal wel? en Harm Meelker, Lincoln Smitweld B.V., Nijmegen Inleiding Het

Nadere informatie

Lassen van hoge rekgrens staalsoorten

Lassen van hoge rekgrens staalsoorten Lassen van hoge rekgrens staalsoorten S.Mueller www.voestalpine.com/welding Onderwerpen 1. Wat is hoge rekgrens staal + toepassingen 2. Verschillende soorten en vervaardiging 3. Lassen 1. Invloed van lassen

Nadere informatie

Lasbaarheid van Materialen Staal

Lasbaarheid van Materialen Staal Laskennis opgefrist (nr. 59) Lasbaarheid van Materialen Staal Oorzaak lasonvolkomenheden Tijdens het lassen moet de lasser zien te voorkomen dat er onvolkomenheden ontstaan in de las, zeker als de las

Nadere informatie

Lasbaarheid van materialen - gietijzer

Lasbaarheid van materialen - gietijzer Laskennis opgefrist (nr. 3) Lasbaarheid van materialen - gietijzer In deze aflevering van de rubriek Laskennis Opgefrist aandacht voor gietijzer. Gietijzer is een ijzerlegering met meer dan 2 % koolstof,

Nadere informatie

DE NIEUWE ISO 15614-1 DE TUSSEN STAND OP 5 NOVEMBER 2014.

DE NIEUWE ISO 15614-1 DE TUSSEN STAND OP 5 NOVEMBER 2014. DE TUSSEN STAND OP 5 NOVEMBER 2014. Chronologische volgorde vanaf 1992 procedure kwalificaties. - EN 288-3 : 1992. - ISO 15614-1 : 2004 - ISO 15614-1 : waarschijnlijk medio 2015. - Dan al te gebruiken

Nadere informatie

Technische ondersteuning en advies op maat

Technische ondersteuning en advies op maat Technische ondersteuning en advies op maat Opleidingen en certificatie van metaallassers 50 lascabines Ervaren lasinstructeurs Persoonlijk advies & intensieve begeleiding Vervolmakingscentrum Voor Lassers

Nadere informatie

ecn.nl ECN-L

ecn.nl ECN-L Schadegevallen aan gelaste constructies in relatie tot functionaliteit en toepassing van codes BIL-NIL Lassymposium 29-30 nov 2017 Inhoud Wat weet u na deze presentatie? Falen als gevolg van niet optimale

Nadere informatie

Geometrische afwijkingen - deel 2

Geometrische afwijkingen - deel 2 Laskennis opgefrist (nr. 57) ] Geometrische afwijkingen - deel 2 In het eerste deel worden geometrische vormafwijkingen - typen en oorzaken van lasonvolkomenheden besproken. In het tweede deel beschouwen

Nadere informatie

Wijzigingen en drukfouten voorbehouden.

Wijzigingen en drukfouten voorbehouden. Corrosievast en Chemische samenstelling (richtwaarden) in % Classificatie Hittebestendig staal C Mn Si Cr Ni Mo Nb Cu N W AWS A-5.4 EN 1600 Arosta 304L 0,020 0,8 0,8 19,5 9,7 - - - - - E308L-16 E 19 9

Nadere informatie

Het lassen van moeilijk lasbare staalsoorten

Het lassen van moeilijk lasbare staalsoorten Het lassen van moeilijk lasbare staalsoorten INLEIDING Het lassen van niet voor constructieve doeleinden bedoelde staalsoorten - ook wel moeilijk lasbare staalsoorten genoemd wordt door de een als moeilijk

Nadere informatie

Toelichting bij : ISO14341 voor massieve draad ISO voor vuldraden. Leen Dezillie, IWE- VCL i.s.m. Benny Droesbeke, IWE BIL

Toelichting bij : ISO14341 voor massieve draad ISO voor vuldraden. Leen Dezillie, IWE- VCL i.s.m. Benny Droesbeke, IWE BIL Toelichting bij : ISO14341 voor massieve draad ISO 17632 voor vuldraden Leen Dezillie, IWE- VCL i.s.m. Benny Droesbeke, IWE BIL Overzicht normen ivm toevoegmaterialen ISO 14341 Selecteren toevoegdraad

Nadere informatie

Het lassen van hoge rekgrens staalsoorten (S690QL)

Het lassen van hoge rekgrens staalsoorten (S690QL) Het lassen van hoge rekgrens staalsoorten (S690QL) Fred Neessen, Lincoln Smitweld B.V. De eisen gesteld aan de mechanisch technologische eigenschappen van hoge rekgrens staalsoorten (toegepast o.a. in

Nadere informatie

Lassen van hoge rekgrens staalsoorten

Lassen van hoge rekgrens staalsoorten Lassen van hoge rekgrens staalsoorten S.Müller www.voestalpine.com/welding Onderwerpen 1. Wat is hoge rekgrens staal + toepassingen 2. Verschillende soorten en vervaardiging 3. Lassen 1. Invloed van lassen

Nadere informatie

Informatie omtrent het weerstandlassen met procestape

Informatie omtrent het weerstandlassen met procestape Informatie omtrent het weerstandlassen met procestape Door gebruik te maken van een metalen strip tussen een puntlaselektrode en het werkstuk is men erin geslaagd het weerstandlassen op een hoger kwaliteitsniveau

Nadere informatie

Defecten en onvolkomenheden in lasverbindingen: stolscheuren

Defecten en onvolkomenheden in lasverbindingen: stolscheuren Laskennis opgefrist (nr. 30) Defecten en onvolkomenheden in lasverbindingen: In deze aflevering van 'Laskennis Opgefrist', een bewerking van 'Job knowledge for welders' van TWI, gaan we in op de. Omdat

Nadere informatie

lasbaarheid betonstaal kruislasverbinding

lasbaarheid betonstaal kruislasverbinding lasbaarheid betonstaal kruislasverbinding STICHTING NEDERLANDS INSTITUUT VOOR LASTECHNIEK STICHTING COMMISSIE VOOR U ITVO E R I NG VA N RESEARCH INGESTELD DOOR DE B ETO N V E R E N IGI N G lasbaarheid

Nadere informatie

INFOFICHES RVS [DEEL 4-2]

INFOFICHES RVS [DEEL 4-2] ALGEMEEN Bij dit algemeen verspreid en zeer flexibel lasproces worden beklede elektroden gebruikt. Dit proces kan worden toegepast voor alle lasbare roestvaste staalsoorten en dit in een breed toepassingsgebied.

Nadere informatie

Catalogus lastoevoegmaterialen

Catalogus lastoevoegmaterialen Catalogus lastoevoegmaterialen Informatie elektroden Verpakking elektroden 7 8 Rutiel elektroden voor ongelegeerd C-staal IW 28 9 IW 48 10 IW 46S 11 IW 68 12 IW C23-130 13 IW C23-150 14 IW C23-200 15 IW

Nadere informatie

Laskwaliteit in de koudetechniek

Laskwaliteit in de koudetechniek E - LASKWALITEIT IN DE KOUDETECHNIEK Laskwaliteit in de koudetechniek Laskwaliteit Algemeen In de koudetechniek wordt naast het solderen de lastechniek toegepast voor het vervaardigen van leidingen in

Nadere informatie

Waterstof(scheuren) in OP-lasmetaal (HRS) ing. Erwin Gering IWE

Waterstof(scheuren) in OP-lasmetaal (HRS) ing. Erwin Gering IWE Waterstof(scheuren) in OP-lasmetaal (HRS) ing. Erwin Gering IWE Waterstofscheuren in OP-lasmetaal (HRS) Air Liquide Air Liquide Welding Inleiding / samenvatting Waterstofscheuren bij het lassen van staal

Nadere informatie

kwalificatie van lasprocedures, lassers en lasoperateurs

kwalificatie van lasprocedures, lassers en lasoperateurs Laskennis opgefrist (nr. 23). Laskennis opgefrist: Normen kwalificatie van lasprocedures, lassers en Voor een gegeven toepassing is de meest voor de hand liggende route om de laskwaliteit zeker te stellen,

Nadere informatie

Hygiënische lassen. Leo Vermeulen / Michel Voorhout. Hygiënische lassen 4 oktober

Hygiënische lassen. Leo Vermeulen / Michel Voorhout. Hygiënische lassen 4 oktober Hygiënische lassen Leo Vermeulen / Michel Voorhout 1 Hygiënische lassen Om de kwaliteit van laswerk te borgen is er uitgebreid stelsel aan maatregelen en normen voorhanden. In deze presentatie wordt een

Nadere informatie

Chroom-Molybdeen staalsoorten

Chroom-Molybdeen staalsoorten Materialenkennis voor de laspraktijk 20 Geert van den Handel Chroom-Molybdeen staalsoorten Voordat er kan worden gelast, zal er enige voorkennis moeten zijn van het te lassen basismateriaal en hoe dit

Nadere informatie

Cursus & Trainingsprogramma 2015

Cursus & Trainingsprogramma 2015 Cursus & Trainingsprogramma 2015 Geachte relatie, Een gedegen productkennis is 80% van het verkopen. Daarom bieden wij u het nieuwe Cursus & Trainingsprogramma 2015 van Lincoln Smitweld B.V. met betrekking

Nadere informatie

NEN EN ISO 9606-1: 2013

NEN EN ISO 9606-1: 2013 NEN EN ISO 9606-1: 2013 Richard Blom (IWT) Senior Inspector & Roy van de Schoor (IWE) Lead Specialist Welding Version 03/2014 Working together for a safer world De gehele serie voor de kwalificatie van

Nadere informatie

STICHTING NEDERLANDS INSTITUUT VOOR LASTECHNIEK STICHTING COMMISSIE VOOR UITVOERING VAN RESEARCH INGESTELD DOOR DE BETON VERENIOI NO

STICHTING NEDERLANDS INSTITUUT VOOR LASTECHNIEK STICHTING COMMISSIE VOOR UITVOERING VAN RESEARCH INGESTELD DOOR DE BETON VERENIOI NO STICHTING NEDERLANDS INSTITUUT VOOR LASTECHNIEK STICHTING COMMISSIE VOOR UITVOERING VAN RESEARCH INGESTELD DOOR DE BETON VERENIOI NO lasbaarheid betonstaal overlap- en stompe lasverbindin ONDERZOEK UITGEVOERD

Nadere informatie

Toepassingsnormen, praktijkrichtlijnen en kwaliteitsniveaus

Toepassingsnormen, praktijkrichtlijnen en kwaliteitsniveaus Laskennis opgefrist (nr. 22) Toepassingsnormen, praktijkrichtlijnen en kwaliteitsniveaus Toepassingsnormen en praktijkrichtlijnen moeten verzekeren dat een constructie of een component een acceptabel kwaliteitsniveau

Nadere informatie

Normpakket: Lassen A-Z

Normpakket: Lassen A-Z CEN ISO/TR 15608 Welding - Guidelines for a metallic materials grouping system /TR 15608:2013) CEN ISO/TR 20172 Lassen - Groepsindelingen voor materialen - Europese materialen /TR 20172:2009) CEN ISO/TR

Nadere informatie

Mechanische beproeving

Mechanische beproeving Laskennis opgefrist (nr. 65) Mechanische beproeving Compact Tension en J-integraal In de vorige aflevering van Laskennis Opgefrist is de CTOD-proef besproken. Ook is het gebruik van een Single Edge Notched

Nadere informatie

Het falen van constructies door scheuren of breuk

Het falen van constructies door scheuren of breuk Het falen van constructies door scheuren of breuk in relatie tot lassen dr.ir. Peter van Houten IWE Element Materials Technology, Element, metaalkundige laboratoria Veendam, Amsterdam, Hengelo, Breda,

Nadere informatie

Kwaliteits- en productiviteitsverhoging door aanwending van innovatieve booglasvarianten. Lasproeven op dunne plaat

Kwaliteits- en productiviteitsverhoging door aanwending van innovatieve booglasvarianten. Lasproeven op dunne plaat Voortgangsverslag Collectief Onderzoeksproject Innolas (IWT 060859) Kwaliteits- en productiviteitsverhoging door aanwending van innovatieve booglasvarianten Lasproeven op dunne plaat Belgisch Instituut

Nadere informatie

Symbolen weergave op tekeningen Las- en soldeerverbindingen

Symbolen weergave op tekeningen Las- en soldeerverbindingen Symbolen weergave op tekeningen Las- en soldeerverbindingen NEN-EN-ISO 2553:2014 Leo Vermeulen (IWE) 17 maart 2015 1 Onafhankelijke stichting Opgericht in 1934 (81 jaar!) Behartiging van collectieve belangen

Nadere informatie

Mechanische beproeving CTOD beproeving

Mechanische beproeving CTOD beproeving Laskennis opgefrist (nr. 67) Mechanische beproeving CTOD beproeving In een eerder gepubliceerde aflevering van Laskennis opgefrist (zie Lastechniek oktober 2005) is het concept van de breukmechanica geïntroduceerd

Nadere informatie

TNO-rapport WATERSTOFDIFFUSIE IN EEN CONSTRUCTIEDETAIL VAN STAAL VOORZIEN VAN EEN ZINKLAAG

TNO-rapport WATERSTOFDIFFUSIE IN EEN CONSTRUCTIEDETAIL VAN STAAL VOORZIEN VAN EEN ZINKLAAG IT 00 * * FI _ NO 4 5 ilzm 1 W. - j r* * * * * * Ri.:istaaI Pctu' 20.)(iO 3'2 LA U'çhi TNO-rapport 99M1-00809ISCAJVIS WATERSTOFDIFFUSIE IN EEN CONSTRUCTIEDETAIL VAN STAAL VOORZIEN VAN EEN ZINKLAAG TNO

Nadere informatie

Verdere ontwikkelingen in het onderzoek naar het nieuwe wrijvingslasprocédé voor het automatisch lassen van pijpleidingen

Verdere ontwikkelingen in het onderzoek naar het nieuwe wrijvingslasprocédé voor het automatisch lassen van pijpleidingen Verdere ontwikkelingen in het onderzoek naar het nieuwe wrijvingslasprocédé voor het automatisch lassen van pijpleidingen Afgelopen jaar werd de eerder ontwikkelde lasmethode voor het automatisch lassen

Nadere informatie

a s s o r t i m e n t l o g i s t i e k

a s s o r t i m e n t l o g i s t i e k compleet in duplex technische informatie a s s o r t i m e n t l o g i s t i e k compleet in duplex Met trots presenteren wij ons -programma, met uitgebreide technische informatie, ons assortiment en op

Nadere informatie

Lasproces Friex voor automatisch lassen van pijpleidingen

Lasproces Friex voor automatisch lassen van pijpleidingen Lasproces Friex voor automatisch lassen van pijpleidingen Koen Faes - Belgisch Instituut voor Lastechniek Eric Van Der Donckt - Denys NV Inleiding Afgelopen jaar werd de eerder ontwikkelde lasmethode voor

Nadere informatie

Het lassen met beklede elektroden

Het lassen met beklede elektroden Laskennis opgefrist (nr. 26) Het lassen met beklede elektroden Het lassen met een elektrische boog is voor het eerst ontdekt door Sir Humphrey Davy in 1801. Het eerst patent werd verleend aan de Engelsman

Nadere informatie

Zicht op lasboogsystemen dankzij lichtboogprojector.

Zicht op lasboogsystemen dankzij lichtboogprojector. Zicht op lasboogsystemen dankzij lichtboogprojector. 2 Inzet lichtboogprojector verheldert het inzicht in uw lasboogsystemen. De lichtboogprojector maakt de gevolgen van diverse invloedsfactoren op het

Nadere informatie

1. DOELSTELLING Instructie voor werkzaamheden aan stalen gasleidingen, waarbij ten gevolg van deze werkzaamheden vonkvorming optreedt.

1. DOELSTELLING Instructie voor werkzaamheden aan stalen gasleidingen, waarbij ten gevolg van deze werkzaamheden vonkvorming optreedt. Blad : 1 van 7 TOEPASSINGSGEBIED: Brabant Drenthe Flevoland Friesland Groningen Limburg Overijssel 1. DOELSTELLING Instructie voor werkzaamheden aan stalen gasleidingen, waarbij ten gevolg van deze werkzaamheden

Nadere informatie

1 DOELSTELLING Uitvoering en Kwaliteitscontrole van lasverbindingen in stalen gasleidingen en gasinstallaties.

1 DOELSTELLING Uitvoering en Kwaliteitscontrole van lasverbindingen in stalen gasleidingen en gasinstallaties. Blad : 1 van 7 TOEPASSINGSGEBIED: Enexis 1 DOELSTELLING Uitvoering en Kwaliteitscontrole van lasverbindingen in stalen gasleidingen en gasinstallaties. 2 TECHNISCHE AFBAKENING Deze instructie is van toepassing

Nadere informatie

Geometrische afwijkingen - deel 1

Geometrische afwijkingen - deel 1 Laskennis opgefrist (nr. 56) Geometrische afwijkingen - deel 1 In deze aflevering bespreken we: Bovenmatig lasmetaal Randinkarteling Overbloezing Uitlijnigheid Onvolledige lasnaadvulling Dergelijke onvolkomenheden

Nadere informatie

Nieuwe EN ISO

Nieuwe EN ISO Nieuwe EN ISO 15614-1 Inleiding: De norm EN ISO 15614-1 is het eerste deel van een veertiendelige normenreeks, die het kwalificeren van lasprocedures beschrijft voor verschillende lasprocessen en materialen.

Nadere informatie

Vermoeiingsbeproeving

Vermoeiingsbeproeving Laskennis opgefrist (nr. 69) Vermoeiingsbeproeving Deel 1: Inleiding en ontwikkeling Vermoeiing als specifiek faalmechanisme is vanaf het vroegste begin van de 19e eeuw onderkend. Het was echter de ontwikkeling

Nadere informatie

EN-ISO 9606-1, de opvolger van EN 287-1

EN-ISO 9606-1, de opvolger van EN 287-1 Commissie: 341008 Lassen en verwante processen Secretaris: ir. J. Weber Datum: 2013-05-03 EN-ISO 9606-1, de opvolger van EN 287-1 De opvolger van de EN 287-1 heeft in de Europese industrie nogal wat stof

Nadere informatie

GEWAPEND BETONSTAAL. BEWERKEN VAN BETONSTAAL (rechten, knippen, plooien, schikken en lassen)

GEWAPEND BETONSTAAL. BEWERKEN VAN BETONSTAAL (rechten, knippen, plooien, schikken en lassen) OCBS Vereniging zonder winstoogmerk Pleinlaan 5 B 1050 BRUSSEL www.ocab-ocbs.com TECHNISCHE VOORSCHRIFTEN PTV 306 Herz. 2 2010/6 PTV 306/2 2010 GEWAPEND BETONSTAAL BEWERKEN VAN BETONSTAAL (rechten, knippen,

Nadere informatie

Defecten en onvolkomenheden in lasverbindingen: slakinsluitingen

Defecten en onvolkomenheden in lasverbindingen: slakinsluitingen Laskennis opgefrist (nr. 31) Defecten en onvolkomenheden in lasverbindingen: slakinsluitingen Slakinsluitingen in lasverbindingen komen voornamelijk voor bij die lasprocessen waarbij op de één of andere

Nadere informatie

``MOSE`` - de immense waterkering van Venetië gelast met Megafil 710 M.

``MOSE`` - de immense waterkering van Venetië gelast met Megafil 710 M. ``MOSE`` - de immense waterkering van Venetië gelast met Megafil 710 M. E. Engindeniz, Altleiningen; P. Giorgi, Padova-Italien Om de Lagune van Venetië tegen hoog water te beschermen heeft het Waterschap

Nadere informatie

NATIONALE MAATSCHAPPIJ DER BELGISCHE SPOORWEGEN TECHNISCHE BEPALING

NATIONALE MAATSCHAPPIJ DER BELGISCHE SPOORWEGEN TECHNISCHE BEPALING NATIONALE MAATSCHAPPIJ DER BELGISCHE SPOORWEGEN TECHNISCHE BEPALING A - 31 ROESTVRIJ STAAL UITGAVE : 08/1974 Index 1. Classificatie...3 2. Fabricatievoorwaarden...3 2.1. Samenstelling...3 2.2. Warmtebehandeling...4

Nadere informatie

de weerstandscoëfficiënt van de bochten is nagenoeg onafhankelijk van het slangtype.

de weerstandscoëfficiënt van de bochten is nagenoeg onafhankelijk van het slangtype. TNO heeft een onderzoek naar de invloed van een aantal parameters op de wrijvings- en weerstandscoëfficiënten van DEC International -slangen en -bochten uitgevoerd (rapportnummer 90-042/R.24/LIS). De volgende

Nadere informatie

Duplex staal; Kort verleden doch een grote toekomst

Duplex staal; Kort verleden doch een grote toekomst Jubileum Duplex staal; Kort verleden doch een grote toekomst Corrosievaste RVS-soorten zijn onder te verdelen in enkele grote groepen. Indien men dit doet aan de hand van de structuur, dan zijn de hoofdgroepen

Nadere informatie

Versie KVBG / /2002 KWALIFICATIE VAN DE LASPROCEDURE VOOR STAAL

Versie KVBG / /2002 KWALIFICATIE VAN DE LASPROCEDURE VOOR STAAL Versie KVBG / 2000.22.01 10/2002 KWALIFICATIE VAN DE LASPROCEDURE VOOR STAAL 1. INLEIDING Een lasprocedure geeft, binnen bepaalde grenzen, de werkwijze weer die men moet volgen om een lasverbinding tot

Nadere informatie

Lassen van ongelijksoortige metalen. vm 115

Lassen van ongelijksoortige metalen. vm 115 Lassen van ongelijksoortige metalen vm 115 Lassen van ongelijksoortige metalen vm 115 een uitgave van de Vereniging FME-CWM vereniging van ondernemingen in de metaal-, kunststof-, elektronica- en elektrotechnische

Nadere informatie

Lasgroep Zuid Limburg

Lasgroep Zuid Limburg Lasgroep Zuid Limburg Metaalkunde in de Lastechniek H. Harry. Schrijen Schrijen CCM, 1 40 % van de grote ongelukken wordt veroorzaakt door : Slechte Fabricage en Ontwerp Gebrek aan Kennis H. Harry. Schrijen

Nadere informatie

Krimpvervorming - Verschijningsvormen en oorzaken

Krimpvervorming - Verschijningsvormen en oorzaken Laskennis opgefrist (nr. 4) Krimpvervorming - Verschijningsvormen en oorzaken Figuur 1: Doordieping (bukkeling) van de staalplaat tussen de verticale en horizontale verstijvingsprofielen ten gevolge van

Nadere informatie

Tentamen MATERIAALKUNDE II, code

Tentamen MATERIAALKUNDE II, code Universiteit Twente Faculteit der Construerende Technische Wetenschappen Vakgroep Productietechniek Materiaalkundig Laboratorium Agricola Tentamen MATERIAALKUNDE II, code 115210 6 juli 2007, 09.00-12.30

Nadere informatie

Rendementsbepaling b i j TIG-lassen onder Verhoogde Druk. (tabellen en figuren) P.A. van Ingen

Rendementsbepaling b i j TIG-lassen onder Verhoogde Druk. (tabellen en figuren) P.A. van Ingen Rendementsbepaling b i j TIG-lassen onder Verhoogde Druk. (tabellen en figuren) P.A. van Ingen afstudeerverslag P.A. van Ingen van: begeleider: I r. J.P. Zijp afstudeerhoogleraar: Prof. Dr. G. den Ouden

Nadere informatie

BETONSTAAL GERIBDE en GEDEUKTE STAVEN GERIBDE en GEDEUKTE DRAAD met hoge ductiliteit

BETONSTAAL GERIBDE en GEDEUKTE STAVEN GERIBDE en GEDEUKTE DRAAD met hoge ductiliteit OCBS Vereniging zonder winstoogmerk Keizerinlaan 66 B 1000 BRUSSEL www.ocab-ocbs.com TECHNISCHE VOORSCHRIFTEN PTV 302 Herz. 7 2015/6 PTV 302/7 2015 BETONSTAAL GERIBDE en GEDEUKTE STAVEN GERIBDE en GEDEUKTE

Nadere informatie

Lasfouten / lasonvolkomenheden in lasverbindingen - "lamellar tearing"

Lasfouten / lasonvolkomenheden in lasverbindingen - lamellar tearing Laskennis opgefrist (nr. 34) Lasfouten / lasonvolkomenheden in lasverbindingen - "lamellar tearing" In deze aflevering van Laskennis opgefrist, een bewerking van 'Job knowledge for welders' van TWI, gaan

Nadere informatie

NATIONALE MAATSCHAPPIJ DER BELGISCHE SPOORWEGEN TECHNISCHE BEPALING ELEKTRODEN VOOR HANDBOOGLASSEN

NATIONALE MAATSCHAPPIJ DER BELGISCHE SPOORWEGEN TECHNISCHE BEPALING ELEKTRODEN VOOR HANDBOOGLASSEN NATIONALE MAATSCHAPPIJ DER BELGISCHE SPOORWEGEN TECHNISCHE BEPALING D - 7 ELEKTRODEN VOOR HANDBOOGLASSEN UITGAVE : 02/98 Technische Bepaling D-7 Uitgave 02/98 Index. VOORWERP...3.. Algemeenheden...3.2.

Nadere informatie

BESPARING IN BESCHERMGAS BIJ HET GASBOOGLASSEN. Theo Luijendijk, Luijendijk Advisering Jurriaan van Slingerland, TU Delft

BESPARING IN BESCHERMGAS BIJ HET GASBOOGLASSEN. Theo Luijendijk, Luijendijk Advisering Jurriaan van Slingerland, TU Delft BESPARING IN BESCHERMGAS BIJ HET GASBOOGLASSEN Theo Luijendijk, Luijendijk Advisering Jurriaan van Slingerland, TU Delft De methode om de productiekosten bij het gasbooglassen te verlagen is automatisering.

Nadere informatie

UDDEHOLM ROYALLOY TM

UDDEHOLM ROYALLOY TM UDDEHOLM ROYALLOY TM Uddeholm Royalloy is geproduceerd door Edro Specially Steels,Inc., een divisie van de Voestalpine groep. Royalloy is beschermd door Edro Patenten #6,045,633 en #6,358,344 De informatie

Nadere informatie

Sterkteberekeningen van transportleidingen zijn er in principe in drie categoriën:

Sterkteberekeningen van transportleidingen zijn er in principe in drie categoriën: A COMPANY OF Notitie Aan : Prof.ir. A.C.W.M. Vrouwenvelder Van : ir J. Busser Datum : 2 mei 2007 Kopie : Ir. B. Derkzen; ir J. Bierling Onze referentie : N35204.20/N/501301/Rott1 HASKONING NEDERLAND B.V.

Nadere informatie

Voorkomen van vervorming in het uitvoeringsstadium

Voorkomen van vervorming in het uitvoeringsstadium Laskennis opgefrist (nr. 2) Voorkomen van vervorming in het uitvoeringsstadium In deze aflevering van de rubriek Laskennis opgefrist gaat het om het beperken van de ongewenste vervorming als gevolg van

Nadere informatie

Mechanische beproeving

Mechanische beproeving Laskennis opgefrist (nr. 66) Mechanische beproeving Hardheidsbeproeving Deel 2 - Micro-hardheidsmetingen en methoden met draagbare apparatuur. In de vorige aflevering van Laskennis Opgefrist zijn de conventionele

Nadere informatie

Ontwikkelingen. Lastechnieken en voorschriften. Leo Vermeulen (iwe) Lastechnische consultant. Nederlands Instituut voor Lastechniek

Ontwikkelingen. Lastechnieken en voorschriften. Leo Vermeulen (iwe) Lastechnische consultant. Nederlands Instituut voor Lastechniek Ontwikkelingen Lastechnieken en voorschriften Leo Vermeulen (iwe) Lastechnische consultant Nederlands Instituut voor Lastechniek Collectieve belangen behartigt van bedrijven, instellingen en personen die

Nadere informatie

Lassen van koper en haar legeringen

Lassen van koper en haar legeringen Laskennis opgefrist (nr. 12) Lassen van koper en haar legeringen De geschiedenis van koper gaat terug tot vóór 4500 jaar voor Christus. In oude Egyptische documenten werd dit metaal aangeduid met een symbool

Nadere informatie

INOX ELEKTRODEN CBL - 308L/MVR BASIC. Diameter Mm Amp. Aantal Elek./pak Aantal Kg/pak Aantal Kg/karton

INOX ELEKTRODEN CBL - 308L/MVR BASIC. Diameter Mm Amp. Aantal Elek./pak Aantal Kg/pak Aantal Kg/karton CBL - 308L/MVR BASIC Is een basisch beklede roestvaste elektrode met goede mechanische eigenschappen. Deze elektrode is ook geschikt voor het maken van doorlassingen en heeft een lage warmscheurgevoeligheid.voor

Nadere informatie

Het falen van stalen leidingen of vaten. Dr. Ir. Peter van Houten IWE Ir. Lammert Brantsma IWE,, IWI

Het falen van stalen leidingen of vaten. Dr. Ir. Peter van Houten IWE Ir. Lammert Brantsma IWE,, IWI Het falen van stalen leidingen of vaten Dr. Ir. Peter van Houten IWE Ir. Lammert Brantsma IWE,, IWI Schielab b.v. Schielab Breda Rotterdam Veendam Sittard www.schielab.nl Activiteiten Materiaal beproeving:

Nadere informatie

TECHNISCHE VOORSCHRIFTEN

TECHNISCHE VOORSCHRIFTEN PTV 832 TECHNISCHE VOORSCHRIFTEN COPROO GIETIJZEREN DEKSELS: OPLEGGINGEN VAN ELASTOMEER - GEVULKANISEERDE RUBBERR Versie 1.0 van 2013-05-13 Goedgekeurd door de Adviesraad rubber op 24-05-2013 Bekrachtigd

Nadere informatie

Materialenkennis. voor de laspraktijk 8

Materialenkennis. voor de laspraktijk 8 Materialenkennis voor de laspraktijk 8 Geri van Krieken Warmtebehandelingen Voordat er kan worden gelast, zal er enige voorkennis moeten zijn van het te lassen basismateriaal en hoe dit tot stand is gekomen.

Nadere informatie

EISEN BOOGLASSEN Voor staal- en werktuigbouwkundige constructies

EISEN BOOGLASSEN Voor staal- en werktuigbouwkundige constructies Voor staal-en werktuigbouwkundige constructies pagina: 1 van 13 EISEN BOOGLASSEN Voor staal- en werktuigbouwkundige constructies Document: NBD 07005 Uitgave: 25-05-2005 * Afd./opsteller * toetser * vastgesteld

Nadere informatie

REGLEMENT ALGEMENE REGELS VOOR HET BEOORDELEN VAN EXAMENWERKSTUKKEN NIVEAUS 1 TOT EN MET 4.

REGLEMENT ALGEMENE REGELS VOOR HET BEOORDELEN VAN EXAMENWERKSTUKKEN NIVEAUS 1 TOT EN MET 4. Pagina 1 van 12 REGLEMENT ALGEMENE REGELS VOOR HET BEOORDELEN VAN EXAMENWERKSTUKKEN NIVEAUS 1 TOT EN MET 4. Artikel 1: Algemeen Te raadplegen overige reglementen: - Algemeen Reglement van toezicht en examens

Nadere informatie

Brabant last iedereen wint praktijk Pagina 1

Brabant last iedereen wint praktijk Pagina 1 1.0 Laspraktijk Zonder dat het expliciet vermeld wordt, wordt in elke module van de lasser verwacht dat hij/zij zelfstandig: De las kan monteren en hechten De nodige voorzorgsmaatregelen zal nemen om vervormingen

Nadere informatie

Tijdens het proces van routine-onderhoud en reparatie van IBC s wordt een inspectie uitgevoerd conform de 5-jaarlijkse inspectie van IBC s.

Tijdens het proces van routine-onderhoud en reparatie van IBC s wordt een inspectie uitgevoerd conform de 5-jaarlijkse inspectie van IBC s. Annex 2 T&CPI Minimale eisen aan het kwaliteitsplan van het kwaliteitsborgingssysteem bij het bewerken (reconditionering, ombouw, routine onderhoud en reparatie) van verpakkingen (inclusief IBC s en Grote

Nadere informatie

Lastoevoeg materialen. welding equipment

Lastoevoeg materialen.  welding equipment Lastoevoeg materialen www.weldkar.com welding equipment INHOUDSOPGVE Laselektroden Weldkar Laselektroden Rutiel Ongelegeerd Staal... 4 Laselektroden Weldkar E 6013-S... 4 Laselektroden Basisch Ongelegeerd

Nadere informatie

HERSTELLEN EN VERBETEREN VAN ONDERDELEN D.M.V. LASERCLADDEN.» J. Lambrecht» Laser Cladding Venture

HERSTELLEN EN VERBETEREN VAN ONDERDELEN D.M.V. LASERCLADDEN.» J. Lambrecht» Laser Cladding Venture HERSTELLEN EN VERBETEREN VAN ONDERDELEN D.M.V. LASERCLADDEN» J. Lambrecht» Laser Cladding Venture LASERCLADDEN Beschrijving Karakteristieken Toepassingen Ontwikkelingen Slotwoord & vragen WAT IS LASERCLADDEN?

Nadere informatie

vm 128 Vereniging FME-CWM vereniging van ondernemers in de technologisch-industriële sector

vm 128 Vereniging FME-CWM vereniging van ondernemers in de technologisch-industriële sector Warmtebehandelingen van staal vm 128 Vereniging FME-CWM vereniging van ondernemers in de technologisch-industriële sector Boerhaavelaan 40 Postbus 190, 2700 AD Zoetermeer Telefoon: (079) 353 11 00 Telefax:

Nadere informatie

I www.gns-nederland.nl T +31 (0)40 368 22 70 E info@gns-nederland.nl INHOUDSOPGAVE

I www.gns-nederland.nl T +31 (0)40 368 22 70 E info@gns-nederland.nl INHOUDSOPGAVE INHOUDSOPGAVE Hoofdstuk 1: Technische informatie Roestvaststaal 1.1 Algemene informatie 2 1.2 Korte typering veel gebruikte kwaliteiten 3 Hoofdstuk 2: Mechanische eigenschappen 2.1 RVS stafmateriaal en

Nadere informatie

NATIONALE MAATSCHAPPIJ DER BELGISCHE SPOORWEGEN TECHNISCHE BEPALING

NATIONALE MAATSCHAPPIJ DER BELGISCHE SPOORWEGEN TECHNISCHE BEPALING NATIONALE MAATSCHAPPIJ DER BELGISCHE SPOORWEGEN TECHNISCHE BEPALING C - 5 WITMETAAL UITGAVE: 1996 Index 1. Onderwerp...3 2. Eigenschappen...3 2.1. Metaalsoorten...3 2.1.1. Chemische samenstelling (in %)...3

Nadere informatie

Opleidingscatalogus: Lassen

Opleidingscatalogus: Lassen Opleidingscatalogus: Lassen t WEB Opleidingen, Adviezen & Subsidies Hoofdvestiging: Zeppelinstraat 7 7903 BR Hoogeveen Tel: 0528 280 888 Fax: 0528 280 889 foto's Harm Noor Presentaties Website: www.tweb.nl

Nadere informatie

Ontwikkelingen op het. gebied van NEN-EN-ISO 9606-1. Marchel Kaspers

Ontwikkelingen op het. gebied van NEN-EN-ISO 9606-1. Marchel Kaspers Ontwikkelingen op het gebied van NEN-EN-ISO 9606-1 Marchel Kaspers 1 Het NIL heeft zitting in de NEN normcommissie 341008 (Lassen). 2 Versie 1.3 1 ISO 9606-1 De nieuwe ISO 9606-1 werd gezamenlijk door

Nadere informatie

Brandwerende bescherming van betonnen kanaalplaten met Rockfon Facett platen

Brandwerende bescherming van betonnen kanaalplaten met Rockfon Facett platen Efectis Nederland BV Efectis Nederland-rapport 2010-Efectis-R0778 Brandwerende bescherming van betonnen kanaalplaten met Rockfon Facett platen Efectis Nederland BV Centrum voor Brandveiligheid Lange Kleiweg

Nadere informatie

Historiek van EN ISO :

Historiek van EN ISO : Historiek van EN ISO 9606-1 : Inleiding: Het totstandkomen van de vervanger voor de EN 287-1 heeft reeds vele voeten in de aarde gehad. Het was de bedoeling om de Europese norm EN 287-1: Het kwalificeren

Nadere informatie

Lastechnische theorie trainingen

Lastechnische theorie trainingen Lastechnische theorie trainingen Algemene informatie Problemen kosten onnodig veel tijd en geld. Daarom bieden wij een pakket lastechnische trainingen aan. Deze trainingen dragen bij aan het verbeteren

Nadere informatie

Onder poeder lassen. Laskennis opgefrist (nr. 15) Proces beschrijving. Lasparameters

Onder poeder lassen. Laskennis opgefrist (nr. 15) Proces beschrijving. Lasparameters Laskennis opgefrist (nr. 15) Onder poeder lassen Het eerste patent op het onder poeder lasproces werd verleend in 1935 en omvatte het lassen met een elektrische vlamboog onder een deken van korrelige flux.

Nadere informatie

Hoeklassen. overzicht en praktische tips

Hoeklassen. overzicht en praktische tips Laskennis opgefrist (nr. 58) Hoeklassen overzicht en praktische tips Hoeklassen vormen het merendeel van alle lasverbindingen.vaak worden de problemen die kunnen voorkomen bij het vervaardigen ervan onderschat.

Nadere informatie

TIG ROESTVASTSTAAL CBL - AVESTA TIG 308 LSI. Diameter Mm Type Verpakkingseenheid

TIG ROESTVASTSTAAL CBL - AVESTA TIG 308 LSI. Diameter Mm Type Verpakkingseenheid CBL - AVESTA TIG 308 LSI Voor het lassen van roestvast staal van het type 304 en 304L. Normen en mechanische eigenschappen zie MIG 308 LSI 00180001 1.00 AVESTA 5 kg 00180002 1.20 AVESTA 5 kg 00180003 1.60

Nadere informatie

GEWAPEND BETONSTAAL GERIBDE KOUDVERVORMDE DRAAD

GEWAPEND BETONSTAAL GERIBDE KOUDVERVORMDE DRAAD OCBS Vereniging zonder winstoogmerk Keizerinlaan 66 B 1000 BRUSSEL www.ocab-ocbs.com TECHNISCHE VOORSCHRIFTEN PTV 303 Herz. 4 2013/12 PTV 303/4 2013 GEWAPEND BETONSTAAL GERIBDE KOUDVERVORMDE DRAAD HERZIENING

Nadere informatie

OPLEIDINGENSTRUCTUUR LASSER BEKLEDE ELEKTRODE

OPLEIDINGENSTRUCTUUR LASSER BEKLEDE ELEKTRODE OPLEIDINGENSTRUCTUUR LASSER BEKLEDE ELEKTRODE 1. BESCHRIJVING Referentiekaders: WELZIJN OP HET WERK Beroepsprofielen (SERV, oktober 2004) PIJPLASSER Beroepscompetentieprofiel (SERV/INOM, juli 2008) De

Nadere informatie

Koolboog Gutsen. Laskennis opgefrist (nr. 21)

Koolboog Gutsen. Laskennis opgefrist (nr. 21) Laskennis opgefrist (nr. 21) Koolboog Gutsen Het grote verschil tussen deze gutstechniek en de andere technieken is dat een aparte luchtstroom wordt gebruikt om het gesmolten metaal uit de gevormde groef

Nadere informatie

TECHNISCHE SPECIFICATIE TONSTENEN

TECHNISCHE SPECIFICATIE TONSTENEN Bijlage dd 01-12-2015 TECHNISCHE SPECIFICATIE TONSTENEN Rijkswaterstaat Ondersteuning Operaties Afd. Markeren Postbus 556 3000 AN Rotterdam RWS 1 Inhoudsopgave Inleiding 3 GROEP 0 ALGEMEEN 4 003 Kwaliteitsbewaking

Nadere informatie

REGLEMENT TIG-LASSEN (TUNGSTEN INERT GASBESCHERMING, 141) NIVEAUS 1 TOT EN MET 4.

REGLEMENT TIG-LASSEN (TUNGSTEN INERT GASBESCHERMING, 141) NIVEAUS 1 TOT EN MET 4. Pagina 1 van 14 REGLEMENT TIG-LASSEN (TUNGSTEN INERT GASBESCHERMING, 141) NIVEAUS 1 TOT EN MET 4. Artikel 1: Algemeen Te raadplegen overige reglementen: - Algemeen Reglement van toezicht en examens voor

Nadere informatie

Vragen. Vragen. De basistechniek van het lassen

Vragen. Vragen. De basistechniek van het lassen De basistechniek van het lassen Om goed te kunnen booglassen, moet je de basistechniek van het lassen beheersen. Het starten van de elektrische boog Om te beginnen start je de elektrische boog. Dit wordt

Nadere informatie

GASTEC QA Keuringseis 191 Maximum debiet beveiligingskleppen

GASTEC QA Keuringseis 191 Maximum debiet beveiligingskleppen Januari 2001 GASTEC QA Keuringseis 191 Maximum debiet beveiligingskleppen COLOFON GASTEC NV, Centrum voor Gastechnologie, werkt voor energiebedrijven, fabrikanten en andere opdrachtgevers met behoefte

Nadere informatie

Lassen met beklede elektroden

Lassen met beklede elektroden Lassen met beklede elektroden Historie of toch nog perspectief De geschiedenis van het samenvoegen van materialen gaat enkele eeuwen terug, maar voor het einde van de 19e eeuw, was het enige beschikbare

Nadere informatie

Telefoon 074 2435334 Telefax 074 2434323 E mail ubel@ubel.nl Internet www.ubel.nl. 95 C - 10 bar 14.27

Telefoon 074 2435334 Telefax 074 2434323 E mail ubel@ubel.nl Internet www.ubel.nl. 95 C - 10 bar 14.27 14 95 C - 10 bar 14.27 Leiding specificaties ext. O mm dikte mm E mail Internet systeem PN10 bij 95 C UNI 10954/1 standaard - KLEUR WIT alu. mm O int. mm inhoud H 2 O l/m rol ongeïsol. verpakking lengte

Nadere informatie