Vergelijking van atomaire fluorescentie en atomaire absorptie bij de bepaling van kwik in water volgens NEN 6445 en NEN 6449

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Vergelijking van atomaire fluorescentie en atomaire absorptie bij de bepaling van kwik in water volgens NEN 6445 en NEN 6449"

Transcriptie

1 Vergelijking van atomaire fluorescentie en atomaire absorptie bij de bepaling van kwik in water volgens NEN 6445 en NEN 6449 RIZA Hoofdafdeling Informatie en Meettechnologie Laboratorium voor anorganische analyse Lab.Hoofd:mw. G.C.M.Tielens-Wester Werkdocument: X Door: E. Klopstra en P.C.M.Frintrop Lelystad, februari 1995 n.b. De inhoud van dil werkdocument hoeft niet in overeenstemming te zijn met de visie van het Ministerie van Verkeer en Waterstaat.

2 INHOUDSOPGAVE SAMENVATTING 2 INLEIDING Doel Probleemstelling Plan van aanpak 8 3 ALGEMEEN Beginsel Apparatuur 9 4 RESULTATEN EN DISCUSSIE Instrumentele condities Analysekarakteristieken Analysekarakteristieken volgens SA Onderzoek naar de juistheid Discussie over de verkregen analysekarakteristieken Resultaten vergelijkend onderzoek aan praktijkmonsters Meetresultaten Vergelijking van de meetresultaten Lineaire regressie Vergelijken van de verschillen tussen de resultaten Toetsing van de gelijkwaardigheid met de'chi-kwadraat'x 2 test Discussie van de vergelijkbaarheid 15 5 CONCLUSIES 17 6 BIJLAGEN Bijlage 1: tabellen met de resultaten t.b.v.de analysekarakteristieken Bijlage 2: vergelijking van AFS en AAS voor monsters oppervlaktewater Bijlage 2a: analyseresultaten oppervlaktewater Bijlage 2b: berekening lineare regressie Bijlage 2c: berekening van de verschilanalyse Bijlage 2d: berekening van de % 2 v o<> r oppervlaktewater Bijlage 3: vergelijking van AFS en AAS voor monsters afvalwater Bijlage 3a: analyseresultaten afvalwater Bijlage 3b: berekening lineaire regressie Bijlage 3c: berekening van de verschilanalyse Bijlage 3d: berekening van de % 2 t.b.v.afvalwater Bijlage 4: Instrumentele condities 37

3

4 SAMENVATTING In 1992 heeft het RIZA voor de bepaling van kwik in oppervlaktewater en afvalwater gekozen voor een nieuwe meetmethode: de koude damp atomaire fluorescentie spectrometrie (CVAFS). Deze techniek is gevoeliger dan de tot dan toe gebruikelijke koude damp atomaire absorptie spectrometrie (CVAAS), hetgeen leidt tot lagere detectiegrenzen. Het onderzoek naar de vergelijking van CVAFS en CVAAS bij de bepaling van kwik in water volgens de in de NEN 6445 (oppervlaktewater na ontsluiting met broom) en NEN 6449 ( afvalwater na ontsluiting met permanganaat en persulfaat) beschreven ontsluitingsmethoden heeft het volgende opgeleverd: De detectiegrenzen bij CVAFS zijn lager dan bij CVAAS. Voor oppervlaktewater volgens NEN 6445 is de detectiegrens een factor 5 verlaagd tot 0,004 fig/l en voor afvalwater volgens NEN 6449 is de detectiegrens een factor 20 verlaagd tot 0,01 /ig/1. De systematische afwijking bij bepalingen in oppervlaktewater bedraagt - 1,1 % voor een toegevoegde kwikstandaard en - 6 % voor een toegevoegd gecertificeerd referentiemateriaal. De systematische afwijking bij bepalingen in afvalwater bedraagt - 6,6 % voor een toegevoegde kwikstandaard en - 8 % voor een toegevoegd gecertificeerd referentiemateriaal. Het gebruik van CVAFS bij NEN 6445 en NEN 6449 in plaats van de de voorgeschreven CVAAS leidt niet tot andere meetresultaten. De omschakeling van CVAAS naar CVAFS is derhalve een zinvolle beslissing geweest.

5

6 INLEIDING 2.1 Doel Aantonen dat de resultaten van de kwikbepaling met koudedamp fluorescentiespectrometrie (CVAFS: cold vapour atomic fluorescence spectrometry) gelijkwaardig zijn aan de resultaten van de in NEN 6445 en NEN 6449 beschreven koude damp atomaire-absorptiespectrometrie (CVAAS: cold vapour atomic absorption spectrometry). 2.2 Probleemstelling Voor de bepaling van het gehalte aan kwik in water zijn twee normvoorschriften, NEN 6445 (februari 1978) en NEN 6449 (november 1981) uitgebracht. De meetmethode is in beide normvoorschriften gelijk, n.l. atomaire absorptie spectrometrie (AAS). De ontsluitingsmethoden verschillen: NEN 6445 past een ontsluiting toe met broom, gevolgd door reductie van het gevormde Hg 2+ tot Hg met behulp van tin(ii)chloride, NEN 6449 past een ontsluiting toe met permanganaat en persulfaat, gevolgd door reductie van het gevormde Hg 2+ tot Hg met behulp van tin(ii)chloride. NEN 6445 wordt vooral toegepast bij het bepalen van Hg in oppervlaktewater, NEN 6449 wordt toegepast voor afvalwater. Omdat door allerlei maatregelen de gehalten aan kwik in oppervlaktewater en afvalwater afnemen en omdat deze lagere gehalten aan kwik nog steeds als nadelig voor het milieu worden beschouwd, is er een vraag naar betrouwbare, lagere kwikgehalten, en dus naar meer gevoelige meetmethoden. De atomaire fluorescentie spectrometrie (AFS) is gevoeliger dan atomaire absorptie spectrometie (zie 3.1). Deze betrekkelijk nieuwe techniek maakt het mogelijk om lagere gehalten aan kwik te bepalen. Er zijn echter nog geen genormaliseerde bepalingsmethoden voor kwik in water die deze nieuwe techniek bevatten. Wel is ontwerp NEN 5779 (augustus 1994) uitgebracht die voor de bepaling van kwik in grond CVAAS en CVAFS als gelijkwaardige meettechnieken beschrijft. Het RIZA heeft voor de bepaling van kwik gekozen voor het toepassen van de modernere en gevoeligere techniek van CVAFS. Omdat de normvoorschriften NEN 6445 en NEN 6449 in regelgeving zijn vermeld als toe te passen meetmethoden, dient het RIZA aan te tonen dat op basis van CVAFS gelijkwaardige analyseresultaten worden verkregen t.o.v. de in NEN 6445 en NEN 6449 beschreven CVAAS.

7 2.3 Plan van aanpak Het uitgangspunt is dat de beide ontsluitingsmethoden volgens NEN 6445 en NEN 6449 elk een bestaansrecht hebben. Beide methoden leiden, na oxidatie en reductie, tot de vorming van kwikatomen in een waterige oplossing. Het onderzoek wordt derhalve beperkt tot een vergelijking van meetmethoden, CVAFS versus CVAAS. Het onderzoek is opgebouwd uit twee onderdelen: 1) Het vaststellen van de analysekarakteristieken voor kwik in: oppervlaktewater volgens NEN 6445 (ontsluiting) + CVAFS afvalwater volgens NEN 6449 (ontsluiting) + CVAFS. 2) Het bepalen van de vergelijkbaarheid tussen CVAFS en CVAAS door praktijkmonsters te onderzoeken zowel met CVAAS volgens het betreffende normvoorschrift als met CVAFS. ad 1 De analysekarakteristieken worden bepaald volgens de standaardaanwijzing SA Dit betreft de volgende prestatiekenmerken: detectiegrens, bepalingsgrens, herhaalbaarheid en het terugvindingspercentage. De juistheid is bepaald door het in water suspenderen van een bekende hoeveelheid gecertificeerd referentiemateriaal. De suspensies zijn vervolgens behandeld als oppervlaktewater resp. als afvalwater. ad 2 In de periode maart/april 1992 zijn 25 monsters oppervlaktewater en 57 monsters afvalwater onderzocht met beide meettechnieken. De vergelijkbaarheid is getoetst met behulp van lineaire regressie, analyse van verschillen en de chi-kwadraat test. 8

8 ALGEMEEN 3.1 Beginsel Atomaire absorptie spectrometrie (AAS) en atomaire fluorescentie spectrometrie (AFS) zijn beide optische technieken, gebaseerd op het absorberen van straling door (metaal)atomen. Bij AAS wordt de absorptie van straling van een - per metaal verschillende golflengte - gemeten; deze absorptie is evenredig met de hoeveelheid metaalatomen die zich in de stralingsbundel bevindt. De absorptie wordt berekend uit de verhouding van de doorgelaten stralingsintensiteiten zonder en met metaalatomen in de stralingsbundel. Bij lage gehalten aan metaalatomen in het monster is het verschil tussen beide stralingsintensiteiten gering. De detectiegrens wordt bepaald door de mogelijkheid om dit geringe verschil tussen de nagenoeg gelijke stralingsintensiteiten vast te stellen. Bij AFS wordt de straling die sommige metalen, waaronder kwik, uitzenden (=emissie) na absorptie van straling (=excitatie) gemeten. De emissiestraling heeft een gelijke of grotere golflengte dan de excitatiestraling. De richting waarin de emissiestraling wordt uitgezonden is niet vooraf te bepalen; een verzameling van metaalatomen zendt in alle richtingen fluorescentiestraling uit. Door de fluorescentiestraling te meten in de richting loodrecht op de ingestraalde bundel, wordt in feite straling gemeten tegen een donkere achtergrond. In deze situatie is er bij lage metaalgehalten geen sprake meer van het meten van een klein verschil tussen grote intensiteiten; de detectiegrens wordt nu vooral bepaald door de mogelijkheid om lage stralingsintensiteiten te kunnen meten. Door het toepassen van een fotomultiplicatorbuis zijn lage intensiteiten, zeker in het UV-spectrum en het blauwe/groene deel van het zichtbare lichtspectrum, goed te meten. Hierdoor zijn met AFS lagere detectiegrenzen mogelijk dan met AAS, ondanks het feit dat de fluorescentiestraling in alle richtingen wordt uitgezonden en er slechts een (beperkt) deel van de uitgezonden straling door de detector wordt geregistreerd. Omdat de detectiegrens van een bepalingsmethode niet alleen door de meetmethode maar ook door de ontsluiting wordt bepaald is de winst in detectiegrens minder groot dan in theorie; de verwachte winst is een factor Apparatuur Atoomfluorescentiespectrofotometer (P.S. ANALYTICAL Ltd - Engeland) type PSA Merlin Plus Systeem bestaande uit: PSA hydride systeem, PSA monsterwisselaar, PSA Merlin detector, PSA Perma pure vochtverwijderingssysteem, LASER 286/3X computer met PSA TouchStone software en printer EPSON LX-850.

9 Atoomabsorptiespectrofotometer (LDC/Milton Roy - USA) Mercury Monitor" bestaande uit: P/N elemental mercury detector, P/N flow cell, P/N gas/vloeistof scheider van 30 ml (Technoglas), voordruk stabilisator, spanningsstabilisator Imunelec MS 300, multi range recorder Kipp & Zonen BD 8. 10

10 RESULTATEN EN DISCUSSIE 4.1 Instrumentele condities Bij de ingebruikname van de apparatuur zijn de instrumentele condities voor de verschillende matrices vastgelegd; zie bijlage Analysekarakteristieken Analysekarakteristieken volgens SA 8141 Om de analysekarakteristieken gemaakt van praktijkmonsters, monsters gemaakt. te kunnen vaststellen is zoveel mogelijk gebruik waar dit niet mogelijk was zijn synthetische Voor oppervlaktewater zijn voor de verschillende onderzoeken de volgende monsters gebruikt: detectiegrens, serie 1 = een praktijkmonster (=M1), detectiegrens, serie 2 = 1000 ml demi-dest /xl standaard (c Hg = 0,05 mg/l), herhaalbaarheid = ± 1000 ml Ml /xl standaard (c Hg = 0,05 mg/l), terugvinding = ± 1000 ml Ml /xl standaard (c Hg = 0,05 mg/l). Voor afvalwater zijn voor de verschillende onderzoeken de volgende monsters gebruikt: detectiegrens, serie 1 = een mengsel van een aantal praktijkmonsters (=M2), ongeveer 2 voudig verdund, detectiegrens, serie 2 = 1000 ml demi-dest /xl standaard (c Hg = 0,05 mg/l), herhaalbaarheid = M2 (niet verdund), terugvinding = ± 1000 ml M /xl standaard (c Hg =0,05 mg/l). De meetresultaten en de berekening van de prestatiekenmerken zijn vermeld in bijlage 1; de samenvatting van de resultaten is vermeld in tabel 1 op de volgende bladzijde. U

11 Tabel 1: Analysekarakteristieken Prestatiekenmerk Oppervlaktewater (NEN AFS) Afvalwater (NEN AFS) detectiegrens 0,004 /xg/1 0,010/xg/1 bepalingsgrens 0,012 Mg/l 0,034 /xg/1 herhaalbaarheid 0,008 /xg/1 0,008 /xg/1 terugvinding 98,9 % 93,4 % Onderzoek naar de juistheid De juistheid is bepaald door het in water suspenderen van een bekende hoeveelheid gecertificeerd referentiemateriaal (=CRM). Voor oppervlaktewater is ± 50 mg BCR 143 in 1000 ml demi-dest gesuspendeerd en aangezuurd met HN0 3 tot ph=2; geanalyseerd is volgens NEN Voor afvalwater is ± 50 mg BCR 143 in 100 ml demi-dest gesuspendeerd en vervolgens geanalyseerd volgens NEN De juistheid wordt als volgt berekend. Er wordt met een t-toets onderzocht of er sprake is van een significant verschil tussen het gemiddeld gevonden gehalte, terug gerekend naar de ingewogen hoeveelheid CRM, en het voor het CRM gecertificeerde gehalte. Er is geen sprake van een significant verschil indien de toetsgrootheid t kleiner is dan 2,5. \ Y -Y A crm A gem.lab c 2 (S 2 +^) 1 crm n ' <2,5 Waarin: Agem.lab toetsgrootheid voor de juistheid opgegeven gehalte aan Hg in het CRM (=3,92 mg/kg) gevonden gemiddelde gehalte aan Hg in het CRM standaarddeviatie van het gehalte aan Hg in het CRM (=0,23 mg/kg) gemeten standaarddeviatie van het gehalte aan Hg in het CRM aantal waarnemingen. De meetresultaten en de berekening van de juistheid zijn vermeld in bijlage 1. De samenvatting van de resultaten is vermeld in tabel 2 op de volgende bladzijde. 12

12 Tabel 2: Juistheid Toetsgrootheid Oppervlaktewater (NEN AFS) Afvalwater (NEN AFS) 1 i«i 0,87 1, Discussie over de verkregen analysekarakteristieken De verkregen karakteristieken zijn niet rechtstreeks te vergelijken met die van de AAS-methode. De redenen hiervan zijn: de wijze waarop de prestatiekenmerken zijn gedefinieerd en waarop de karakteristieken zijn bepaald is betrekkelijk nieuw, de oude apparatuur waarmee indertijd met AAS is gemeten, is niet langer beschikbaar. Wanneer de detectiegrenzen van AFS worden vergeleken met de detectiegrenzen zoals die destijds voor AAS zijn gehanteerd, wordt geconstateerd dat de detectiegrens voor oppervlaktewater (NEN 6445) is afgenomen van 0,02 tot 0,004 /xg/1 en voor afvalwater (NEN 6449) van 0,2 tot 0,01 /xg/1. Bij de beoordeling van de juistheid wordt geconcludeerd dat: de spreiding S lab in beide gevallen groter is dan de opgegeven spreiding voor het referentiemateriaal S crm (= 0,23 mg/kg). Dit wordt toegeschreven aan de experimentele omstandigheden. S cm, is bepaald in het uitgangsmateriaal. Daarbij bevat het analysemonster veel grotere hoeveelheden vaste stof dan het analysemonster van de onderzochte suspensie. de gevonden waarden voor de toetsgrootheid 111 klein zijn t.o.v. de vereiste waarde van < 2,5, de terugvindpercentages (recoveries) voor NEN 6445 en NEN ± 11% resp. 92 ± 10%, bedragen, berekend ten opzichte van de nominale waarde 100 ±6%. Deze percentages zijn lager dan de terugvindpercentages in tabel 1. Dit wordt toegeschreven aan het gebruik van gesuspendeerd referentiemateriaal in plaats van de goed oplosbare kwikstandaarden bij het bepalen van de analysekarakteristieken; het kwik moet eerst door oxidatie ontsloten worden uit het vaste referentiemateriaal, terwijl het kwik in de standaardoplossing al in de gewenste oxidatietoestand is. de waarden voor de terugvinding in alle gevallen ruimschoots voldoen aan het RIZA-criterium dat bepalingsmethoden een juistheid van % moeten hebben. 13

13 4.3 Resultaten vergelijkend onderzoek aan praktijkmonsters Meetresultaten De validatie gegevens zijn verkregen in de periode maart/april 1992, door verschillende oppervlaktewater- en afvalwatermonsters zowel met AFS als met AAS te analyseren. De resultaten zijn vermeld in bijlagen 2a en 3a Vergelijking van de meetresultaten. Achtereenvolgens zijn de volgende vergelijkingen gemaakt: lineaire regressie ( ), verschil analyse ( )en chi-kwadraat toets ( ) Lineaire regressie De constanten a en b met de bijbehorende 95%-betrouwbaarheidsintervallen worden berekend volgens: CVAFS=(a±S*t q, % )+(b±s b *t g, % )*CVAAS Waarin: Us* S, Sr, de t-factor van Student de standaardafwijking van a de standaardafwijking van b. Indien de functie y=xeen element is van de hiervoor beschreven functie is met 95% zekerheid vastgesteld dat er geen significant verschil is in de analyseresultaten van beide methoden. Tabel 3: Resultaten lineaire regressie Matrix a O'g/I) s. <'<g/l) b 0-g/l) O'g/I) <M«zie bijlage Opp.vl.water (NEN 6445) Afvalwater (NEN 6449) b 0, b 14

14 Oppervlaktewater (NEN 6445) CK4F5=(-0,006±0,005*2,07)+(l,030±0,030*2,07)*CKA4S CVAFS,_ } = -0,015 +0,967 *CVAAS CVAFS^=0,004+l,092*CVAAS Afvalwater (NEN 6449) CK/1F5=(0 ) 022±0,015*2,01)+(0 ) 99±0,018*2,01)*CF/L45 CVAFS H =-0,008 +0,948 *CVAAS CVAFS, t)=0,052 +1,022 *CVAAS Vergelijken van de verschillen tussen de resultaten Van de populatie van verschillen tussen AFS en AAS wordt het gemiddelde en het 95%-betrouwbaarheidsinterval berekend. Indien de waarde "nul" binnen het 95%-betrouwbaarheidsinterval ligt, is met 95% zekerheid vastgesteld dat er geen significant verschil is in de analyseresultaten van beide methoden. Matrix Tabel 4: Resultaten verschilanalyse Gemiddelde 0-g/l) s (Mg/0 ondergrens 95% betrouwbaarheid interval (ug/l) bovengrens 95% betrouwbaarheid interval (/xg/1) zie bijlage 1 Oppervl. water (NEN 6445) Afvalwater (NEN 6449) -2,6* 10* ,455* 10" 3 4,255* 10* 3 2c 0, , c 15

15 Toetsing van de gelijkwaardigheid met de 'chi-kwadraat'x toets 2_V^ / *CVAFS ^CVAAS x2 ft'cvafs 2 *$ CVAAS 2 Waarin: n ^CVAFS *CVAAS ScVAFS ScVAAS chi-kwadraat aantal waarnemingen analyseresultaat van de bepaling met CVAFS analyseresultaat van de bepaling met CVAAS standaarddeviatie van de bepaling met CVAFS standaarddeviatie van de bepaling met CVAAS Resultaten van een altematieve bepalingsmethode zijn is gelijkwaardig met de resultaten van een referentiemethode indien de gevonden XfcvAFs 2< Xf 2 (P=0,01;f). Tabel 5: Resultaten chi-kwadraat toets Matrix ScVAFS ScVAAS X' n X 2 in tabel bij (n-1) zie bijlage Oppvl.water (NEN 6445) Afvalwater (NEN 6449) 0, ,0332 3, ,0 2d , ,5 3d Discussie van de vergelijkbaarheid Lineaire regressie. Uit de resultaten blijkt dat voor de onderzochte meetbereiken de regressielijn CVAFS = 1,00*CVAAS ligt binnen het 95% betrouwbaarheidsinterval. Dit geldt zowel voor NEN 6445 als voor NEN Verschilanalyse. Uit de resultaten blijkt dat de nulhypothese "er is geen verschil tussen CVAFS en CVAAS" niet kan worden verworpen uitgaande van het betrouwbaarheidsinterval van 95%. Gelijkwaardigheid. Uit de resultaten blijkt dat de gevonden waarde voor x 2 veel lager is dan de waarde volgens de tabel. Ook uit deze test blijkt dat CVAFS en CVAAS als gelijkwaardig mogen worden beschouwd. 16

16 CONCLUSIES Het onderzoek naar de vergelijking van CVAFS en CVAAS bij de bepaling van kwik in water volgens de in de NEN 6445 en NEN 6449 beschreven ontsluitingsmethoden heeft het volgende opgeleverd: CVAFS leidt tot lagere detectiegrenzen dan CVAAS. Voor oppervlaktewater volgens NEN 6445 is de detectiegrens bij CVAFS een factor 5 lager; voor afvalwater volgens NEN 6449 een factor 20. De detectiegrenzen met CVAFS bedragen 0,004 /xg/1 voor oppervlaktewater en 0,01 /xg/1 voor afvalwater. De juistheid van NEN 6445 en NEN 6449 bij toepassing van CVAFS bedraagt 94 ± 11% resp. 92 ± 10% voor suspensies van het gecertificeerde referentiemateriaal BCR 143 in water, Resultaten van praktijkmonsters oppervlaktewater volgens NEN 6445 met CVAFS en CVAAS en praktijkmonsters afvalwater volgens NEN 6449 met CVAFS en CVAAS tonen aan dat CVAFS en CVAAS leiden tot gelijkwaardige resultaten, zowel op basis van lineaire regressie, verschilanalyse als de chi-kwadraat test. De eindconclusies van dit onderzoek zijn dan ook: dat het gebruik van CVAFS bij NEN 6445 en NEN 6449 in plaats van de voorgeschreven CVAAS niet leidt tot andere meetresultaten, dat CVAFS leidt tot lagere detectiegrenzen dan CVAAS en dat het omschakelen van CVAAS op CVAFS een zinvolle beslissing is geweest. 17

17 18

18 6 BIJLAGEN 6.1 Bijlage 1: tabellen met de resultaten t.b.v.de analysekarakteristieken. De resultaten zijn berekend en gecorrigeerd volgens SA bepaling van de detectiegrens voor NEN AFS serie 1: gehalte tussen 3-15S serie 2: gehalte ongeveer 3S X, (Mg/l) (XrX^) 2 X, (/Xg/1) (Mg/D 2 (Mg/D 2 1 0,048 0, ,013 0, ,046 0, ,012 0, ,044 0, ,011 0, ,045 0, ,011 0, " 0,055' 0, " 0,012 0, ,045 0, ,013 0, ,044 0, ,011 0, Xgcm 0,045 SI = 0, ,012 S2 *= 0, Spoiled 0,0012/xg/1 J -""pooled 0,004 /xg/1 10*8^ * 0,012 ug/l herhaalbaarheid voor NEN AFS X.Gtg/1) (XrX^) 2 (Mg/ ,075 0, ,081 0, ,079 0, ,080 0, ,080 0, ,074 0, ,078 0, Xjcm 0,078 Sr = 0, herhaalbaarheid (1.008 ug/l 19

19 y gem terugvindpercentage voor NEN AFS X ( (/xg/1) (X,-X, C J 2 (Mg/D , * 0,097 0, ,097 0, ,105 0, ,098 0, ,096 0, ,099 0, ,09886 Sr = 0, (%) terugvinding 98,86 juistheid voor NEN AFS Xj (mg/kg) (X r X gtm ) 2 (mg/kg) 2 1 3, , fn 3, , Y 3 3, , , , , , , , , , I'-'" 3, St = 0, t 0,87 20

20 detectiegrens voor NEN AFS serie 1: gehalte tussen 3-15S serie 2: gehalte ongeveer 3S X; (Mg/D (X,-X^) 2 (Mg/D 2 (Mg/D 2 X, (Mg/D (X.-X^J 2 1 0,051 0, , ,039 0, ,010 0, ,043 0, ,013 0, ,043 0, ,015 0, , ,014 0, ,049 0, ,011 0, , ,012 0, Xgtrn 0,044 SI = 0, ,012 S2 = 0, Spooled 3*S^«to*'*; l u -""pooled 0,0034 ug/l 0,010 ug/l 0,034 ug/l herhaalbaarheid voor NEN AFS X, (ug/l) (X.-X^J 2 (Mg/D 2 1 0, ,067 0, ,065 0, ,069 0, , ,070 0, ,066 0, Xgtm 0,067 Sr =0, herhaalbaarheid 0,008 ug/l 21

21 terugvindpercentage voor NEN AFS X,(Mg/D (X,-X gera ) 2 (Mg/l) 2 1 0,089 0, ,100 0, ,088 0, ,098 0, ,101 0, ,082 0, ,096 0, Xgem 0,09342 Sr = 0, (%) terugvinding 93,43 juistheid voor NEN AFS X, (mg/kg) (x,-x gcm ); (mg/kg) 2 1 3, , , , , , , , , , , , , , Xgem St = 0, t 1,15 22

22 6.2 Bijlage 2: vergelijking AFS en AAS in praktijkmonsters oppervlaktewater 1 Bijlage 2a: analyseresultaten oppervlaktewater Nr Monster AFS AAS A waarn. (Mg/D blanko (Mg/l) gehalte (Mg/D waarn. (Mg/D blanko (Mg/D gehalte (Mg/D (Mg/D a ,248 0,258 0,018 0,240 0, b 0, IS 0,228 0, , ,197 0, ,018 0,174 0, nf , ,022 0, , ,013 0,007 0,006 0,031 0, , nf 0,007 0,007 0,000 0,016 0,016 0,000 0, a 0,307 0, , , b , ,041 0,057 0, nf 0,007 0,007 0,000 0, ,020-0, ,031 0,007 0,024 0,037 0,006 0, nf ,007 0, , , ,029 0,008 0,021 0,037 0,006 0,031 -O nf 0, , a 0, , !' b 0,195 0,008 0,187 0,225 0, , ,013 0,009 0, ,004 0,008-0, nf ,000 0,008 0, ,001 0,010 0, nf 0,009 0,009 0, ,002-0, ,009 0, , , O , ,124 0,009 0, , , , , , ,017 23

23 6.2.2 Bijlage 2b: berekening lineare regressie :05:39 NEW FILE: C:\STAT\STATCAL\CALDATA\vergopp.CAL POLYNOMIAL FIT DEGREE OF POLYNOMIAL SPECIFIED : 1 POLYNOMIAL STANDARD DEV DEGREES OF DEGREE OF RESIDUALS FREEDOM E < USED FOR CALCULATION POLYNOMIAL FIT COEFFICIENTS OF THE POLYNOMIAL (Y=A+B*X+C*X' > 2+...) A = E-03 B = STANDARD DEVIATION OF RESIDUALS = E-02 TABLE OF RESIDUALS ST.DEV OF RESIDUALS = E-02 Nr AAS AFS Weight Y-Calc Residual Signif , , NS 2 0,240 0, , NS 3 0, , NS , , NS 5 0,013 0, , , NS 6 0,000 0, , , NS 7 0,273 0, , , NS 8 0,279 0, , , , NS , NS 11 0,031 0, , NS 12 0,004 0, , NS 13 0,031 0, , , NS 14 0, , NS , , , NS 16 0,221 0, , * , NS , NS 19 0,006 0, , NS , , NS 21 0,351 0, , * , , , NS 23 0,108 0, , NS , , NS NS t-limits: t(95)= t(99) = (999) = DF CONFIDENCE INTERVALS ARE INDICATED BY NS, *, ** AND *** ORTHOGONAL COEFFICIENTS, THEIR STANDARD DEVIATIONS AND "-VALUES (=RATIOS) POLYNOMIAL ORTHOGONAL STANDARD t-value SIGNIFICANCY DEGREE COEFFICIENT DEVIATION (=RATIO) 0 a= E *** 1 b= E ** t-limits: t(95)= t(99)= t(999)= DF CONFIDENCE INTERVALS ARE INDICATED BY NS. *. ** AND ** NS MEANS COEFFICIENT IS NOT SIGNIFICANTLY DEVIATING FROM ZERO 24

24 STATISTK 4.0 VERGOPP, 16/01/95.13:14 UNWEIGHTED LEAST SQUARES LINEAR REGRESSION OF AFS PREDICTOR VARIABLES COEFFN :IENT STD ERROR STUDENT'S T P CONSTANT AAS R-SQUARED RESID. MEAN SQUARE (MSE ADJUSTED R-SQUARED STANDARD DEVIATION SOURCE DF SS MS F P REGRESSION RESIDUAL E-04 TOTAL CASES INCLUDED 25 MISSING CASES Bijlage 2c: berekening van de verschilanalyse ^ " - -i"' ~ 1-**- i w' - V«k-0*Iljlflrkjt T**aA/EJ>C ixx op*p**rvlakt«-rr)jkt«r - -li****"*"^*^' -* "" _J&*5 " " ** -:Ji>^H^^ --ZjL-Z-Z^^-* -,- STATISTIX 4.0 DESCRIPTIVE STATISTICS VERGOPP, 16/01/95,13:06 VARIABLE N VERSCHIL 25 LO 95% CI MEAN UP 95% CI SD E E E V -I** C3faiai-»*ca P S A / L D C ID opp I a 25

25 6.2.4 Bijlage 2d: berekening van de x 2 voor oppervlaktewater Berekening van de S AFS en S AAS t.b.v. oppervlaktewater AFS AAS X X 2 X X 2 (* */!) (MB/1) (UR/D (uam ,0361 0,19 0, ,19 0, , ,21 0,0441 0,21 0, ,21 0,0441 0,22 0, , , ,23 0,0529 0,22 0, , ,22 0, ,25 0,0625 0,22 0, ,22 0, ,25 0,0625 0,23 0,0529 ll ,0625 0,23 0, ,26 0,0676 0,23 0, ,0676 0,24 0, , ,24 0, ,26 0, ,24 0, , ,26 0,0676 0,24 0, ,24 0, ,25 0, ,27 0,0729 0,26 0, ,0729 0,27 0, , , , , , ,29 0, , , , , , ,30 0, ,30 0, ,0961 s , , x,. 0, x* m 0,24655 _5A 5 0, A4S 0,

26 XAFS XAAS x 2 A (Mg/D 0*g/D O-g/D (Mg/D 1 0,248 0,240 0, , ,179 0,174 0, , , s ,013 0, , , ,238 0,279 0, ,051 0, ,000 0,020 0, II 0, ,000 0,004 0, , ,000 0,004 0, ,194 0,207 0, ,187 0, , , , , , ,001 0, (1 0, , , , , , ,141 0, , ,017 ZX 2 = 3, AFS is vergelijkbaar met AAS. P=O,01 is x f 2 43,0. M i m Xr.AFs 2 <X f 2 (P=0.01;f).Bij24 vrijheidsgraden en 27

27 6.3 Bijlage 3: vergelijking van AFS en AAS voor praktijkmonsters afvalwater Bijlage 3a: analyseresultaten afvalwater Nr Monster V waarn. (Mg/D AFS blanko (Mg/D gehalte (Mg/D waarn. (MR/I) AAS blanko (Mg/D gehalte (Mg/l) A (Mg/» ,033 0, ,003 0,070-0, ,078 0.OO7 0, ,003 0,122-0, ,160 0,108 0,020 0,088 0, ,248 0,008 3,240 3,720 0, ,972 0, , ,027 0, ,020 0, , ,325 0, ,125 0, , oo ,000 0, , ,020 0, ,468 0, ,471 0,000 2, ,014 0,088 0,055 0,003 0, ,055 0,014 0, ,035 0, ,054 0,014 0, ,003 0, ,003 0, , O , , , , ,495 0, , ,317 3,124 0, ,157 0,008 0, ,003 0,122 0, , ,039 0, ,003 0, , , , ,003 0,003 0, ,035 0,008 0,027 0,038 0, , ,161 0,000 0, ,005 0,281 0,

Methoden voor de bepaling van elementen

Methoden voor de bepaling van elementen Compendium voor analyse van water februari 2012 Pagina 1 van 8 WAC/III/B De volgende analysemethoden kunnen gebruikt worden voor het bepalen van elementen in water. Voor de conservering en behandeling

Nadere informatie

Opgave 1: (zowel 2DM40 als 2S390)

Opgave 1: (zowel 2DM40 als 2S390) TECHNISCHE UNIVERSITEIT EINDHOVEN Faculteit Wiskunde en Informatica Tentamen Biostatistiek voor BMT (DM4 en S39) op donderdag, 4.-7. uur Bij het tentamen mag gebruik worden gemaakt van een zakrekenmachine

Nadere informatie

Enkelvoudige ANOVA Onderzoeksvraag Voorwaarden

Enkelvoudige ANOVA Onderzoeksvraag Voorwaarden Er is onderzoek gedaan naar rouw na het overlijden van een huisdier (contactpersoon: Karolijne van der Houwen (Klinische Psychologie)). Mensen konden op internet een vragenlijst invullen. Daarin werd gevraagd

Nadere informatie

Bijlage 3: Multiple regressie analyse

Bijlage 3: Multiple regressie analyse Bijlage 3: Multiple regressie analyse REGRESSION /DESCRIPTIVES MEAN STDDEV CORR SIG N /MISSING PAIRWISE /STATISTICS COEFF OUTS CI(95) R ANOVA COLLIN TOL ZPP /CRITERIA=PIN(.05) POUT(.10) /NOORIGIN /DEPENDENT

Nadere informatie

Verband tussen twee variabelen

Verband tussen twee variabelen Verband tussen twee variabelen Inleiding Dit practicum sluit aan op hoofdstuk I-3 van het statistiekboek en geeft uitleg over het maken van kruistabellen, het berekenen van de correlatiecoëfficiënt en

Nadere informatie

Tentamen Biostatistiek 1 voor BMT (2DM40) woensdag 28 oktober 2009, 9.00-12.00 uur

Tentamen Biostatistiek 1 voor BMT (2DM40) woensdag 28 oktober 2009, 9.00-12.00 uur Faculteit der Wiskunde en Informatica Tentamen Biostatistiek voor BMT (DM4) woensdag 8 oktober 9, 9.-. uur Bij het tentamen mag gebruik worden gemaakt van een zakrekenmachine en van een onbeschreven Statistisch

Nadere informatie

Enkelvoudige lineaire regressie

Enkelvoudige lineaire regressie Enkelvoudige lineaire regressie Inleiding Dit hoofdstuk sluit aan op hoofdstuk I-9 van het statistiekboek. Er wordt hier steeds gesproken over het verband tussen één afhankelijke variabele Y en één onafhankelijke

Nadere informatie

mlw stroom 2.1: Statistisch modelleren

mlw stroom 2.1: Statistisch modelleren mlw stroom 2.1: Statistisch modelleren College 5: Regressie en correlatie (2) Rosner 11.5-11.8 Arnold Kester Capaciteitsgroep Methodologie en Statistiek Universiteit Maastricht Postbus 616, 6200 MD Maastricht

Nadere informatie

Meervoudige ANOVA Onderzoeksvraag Voorwaarden

Meervoudige ANOVA Onderzoeksvraag Voorwaarden Er is onderzoek gedaan naar rouw na het overlijden van een huisdier (contactpersoon: Karolijne van der Houwen (Klinische Psychologie)). Mensen konden op internet een vragenlijst invullen. Daarin werd gevraagd

Nadere informatie

IMPLEMENTATIE VAN DE CFA BEPALING VAN VRU CYANIDE M.B.V. EEN SKALAR DOORSTROOMANALYSESYSTEEM.

IMPLEMENTATIE VAN DE CFA BEPALING VAN VRU CYANIDE M.B.V. EEN SKALAR DOORSTROOMANALYSESYSTEEM. IMPLEMENTATIE VAN DE CFA BEPALING VAN VRU CYANIDE M.B.V. EEN SKALAR DOORSTROOMANALYSESYSTEEM. Werkdocument: 92.106X RIZA Hoofdafdeling Informatie en Ontwikkeling Laboratorium voor algemene chemie Door:

Nadere informatie

Tentamen Biostatistiek 1 voor BMT (2DM40), op maandag 5 januari 2009 14.00-17.00 uur

Tentamen Biostatistiek 1 voor BMT (2DM40), op maandag 5 januari 2009 14.00-17.00 uur Faculteit der Wiskunde en Informatica Tentamen Biostatistiek voor BMT (2DM4), op maandag 5 januari 29 4.-7. uur Bij het tentamen mag gebruik worden gemaakt van een zakrekenmachine en van een onbeschreven

Nadere informatie

toetsende statistiek deze week: wat hebben we al geleerd? Frank Busing, Universiteit Leiden

toetsende statistiek deze week: wat hebben we al geleerd? Frank Busing, Universiteit Leiden toetsende statistiek week 1: kansen en random variabelen week 2: de steekproevenverdeling week 3: schatten en toetsen: de z-toets week 4: het toetsen van gemiddelden: de t-toets Moore, McCabe, and Craig.

Nadere informatie

Statistiek. Statistiek in het laboratorium van de ziekenhuisapotheek; deel 1.

Statistiek. Statistiek in het laboratorium van de ziekenhuisapotheek; deel 1. Statistiek Statistiek in het laboratorium van de ziekenhuisapotheek; deel 1. M.C. de Brouwer M.C.J. Langen Laboratorium van de ziekenhuisapotheek Midden-Brabant Maria ziekenhuis Dr. Deelenlaan 5 5042 AD

Nadere informatie

2DM71: Eindtoets Biostatistiek, op dinsdag 20 Januari 2015, 13.30-16.30

2DM71: Eindtoets Biostatistiek, op dinsdag 20 Januari 2015, 13.30-16.30 Faculteit der Wiskunde en Informatica 2DM71: Eindtoets Biostatistiek, op dinsdag 20 Januari 2015, 13.30-16.30 Opgave 1: (5 x 6 = 30 punten) (Bij deze opgave is gebruik van resultaten uit bijlage 1 noodzakelijk)

Nadere informatie

Statistiek 1 Blok 6, Werkgroepopdrachten 11-6-2009

Statistiek 1 Blok 6, Werkgroepopdrachten 11-6-2009 Statistiek 1 Blok 6, Werkgroepopdrachten 11-6-2009 Opdracht 1 Onderstaande tabel bevat metingen aan de opbrengst van rozen bij verschillende mate van stikstofen fosfortoevoer. rozen/snijvak/dag fosfaatniveau

Nadere informatie

METHODEN VOOR DE BEPALING VAN ELEMENTEN

METHODEN VOOR DE BEPALING VAN ELEMENTEN ISO 11885:2007 Water quality Determination of selected by NEN 6433:1993 Water Bepaling van het gehalte aan antimoon met behulp van atomaire absorptiespectrometrie (hydridegeneratietechniek). Ontsluiting

Nadere informatie

Voorbeeld regressie-analyse

Voorbeeld regressie-analyse Voorbeeld regressie-analyse In dit voorbeeld wordt gebruik gemaakt van het SPSS data-bestand vb_regr.sav (dit bestand kan gedownload worden via de on-line helpdesk). We schatten een model waarin de afhankelijke

Nadere informatie

REKENVOORBEELDEN. http://www.emis.vito.be Ministerieel besluit van 14 mei 2007 --- Belgisch Staatsblad van 06 juli 2007 1 PRESTATIEKENMERKEN

REKENVOORBEELDEN. http://www.emis.vito.be Ministerieel besluit van 14 mei 2007 --- Belgisch Staatsblad van 06 juli 2007 1 PRESTATIEKENMERKEN 1 PRESTATIEKENMERKEN 1.1 Bepaling van PCB s in olie met GC-MS REKENVOORBEELDEN Bepalingsmethode: verdunning van olie in hexaan, zuivering op gecombineerde zure silica/basische silica, DMSO/hexaan partitie,

Nadere informatie

We berekenen nog de effectgrootte aan de hand van formule 4.2 en rapporteren:

We berekenen nog de effectgrootte aan de hand van formule 4.2 en rapporteren: INDUCTIEVE STATISTIEK VOOR DE GEDRAGSWETENSCHAPPEN OPLOSSINGEN BIJ HOOFDSTUK 4 1. Toets met behulp van SPSS de hypothese van Evelien in verband met de baardlengte van metalfans. Ga na of je dezelfde conclusies

Nadere informatie

mlw stroom 2.2 Biostatistiek en Epidemiologie College 9: Herhaalde metingen (2) Syllabus Afhankelijke Data Hoofdstuk 4, 5.1, 5.2

mlw stroom 2.2 Biostatistiek en Epidemiologie College 9: Herhaalde metingen (2) Syllabus Afhankelijke Data Hoofdstuk 4, 5.1, 5.2 mlw stroom 2.2 Biostatistiek en Epidemiologie College 9: Herhaalde metingen (2) Syllabus Afhankelijke Data Hoofdstuk 4, 5.1, 5.2 Bjorn Winkens Methodologie en Statistiek Universiteit Maastricht 21 maart

Nadere informatie

Tentamen Biostatistiek 1 voor BMT (2DM40), op woensdag 12 november 2008 14.00-17.00 uur

Tentamen Biostatistiek 1 voor BMT (2DM40), op woensdag 12 november 2008 14.00-17.00 uur Faculteit der Wiskunde en Informatica Tentamen Biostatistiek voor BMT (2DM4), op woensdag 2 november 28 4.-7. uur Bij het tentamen mag gebruik worden gemaakt van een zakrekenmachine en van een onbeschreven

Nadere informatie

σ = 1 λ 3,00 μm is: 3,00 x 10-4 cm σ = 1 cm / 3,00 x 10-4 cm= 3,33 10 3 cm -1

σ = 1 λ 3,00 μm is: 3,00 x 10-4 cm σ = 1 cm / 3,00 x 10-4 cm= 3,33 10 3 cm -1 Hoofdstuk 7 Analytische spectrometrie bladzijde 1 Opgave 1 Oranje en groen licht vallen op een prisma (onder dezelfde hoek en in dezelfde richting). Welke kleur wordt het sterkst gebroken? Hoe korter de

Nadere informatie

VALIDATIE VAN BEPALINGSMETHODEN VOOR ORGANISCHE PARAMETERS

VALIDATIE VAN BEPALINGSMETHODEN VOOR ORGANISCHE PARAMETERS 1. INLEIDING VALIDATIE VAN BEPALINGSMETHODEN VOOR ORGANISCHE PARAMETERS Vooraleer een bepalingsmethode routinematig in het laboratorium toegepast wordt moet nagegaan worden of met deze methode voldoende

Nadere informatie

VALIDATIERAPPORT RAPPORT DE VALIDATION

VALIDATIERAPPORT RAPPORT DE VALIDATION VALIDATIERAPPORT RAPPORT DE VALIDATION Analysemethode Méthode d analyse Techniek Technique Matrix / matrixgroep Matrice / Groupe de matrices Datum laatste aanpassing / Date du dernière adaption MET-FLVVT-096

Nadere informatie

1 vorig = omzet voorgaande jaar. Forward (Criterion: Probability-of-F-to-enter <=,050) 2 bezoek = aantal bezoeken vertegenwoordiger

1 vorig = omzet voorgaande jaar. Forward (Criterion: Probability-of-F-to-enter <=,050) 2 bezoek = aantal bezoeken vertegenwoordiger De groothandel Onderwerp: regressieanalyse met SPSS Bij: hoofdstuk 10 Een groothandel heeft onderzoek gedaan onder de klanten en daarbij geprobeerd met regressieanalyse vast te stellen wat de bepalende

Nadere informatie

TECHNISCHE UNIVERSITEIT EINDHOVEN Faculteit Wiskunde en Informatica. Tentamenopgaven Statistiek (2DD71) op xx-xx-xxxx, xx.00-xx.00 uur.

TECHNISCHE UNIVERSITEIT EINDHOVEN Faculteit Wiskunde en Informatica. Tentamenopgaven Statistiek (2DD71) op xx-xx-xxxx, xx.00-xx.00 uur. VOORAF: Hieronder staat een aantal opgaven over de stof. Veel meer dan op het tentamen zelf gevraagd zullen worden. Op het tentamen zullen in totaal 20 onderdelen gevraagd worden. TECHNISCHE UNIVERSITEIT

Nadere informatie

BEPALING VAN DE MEETONZEKERHEID VOOR KWANTITATIEVE CHEMISCHE ANALYSES

BEPALING VAN DE MEETONZEKERHEID VOOR KWANTITATIEVE CHEMISCHE ANALYSES Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen Bestuur Laboratoria Procedure BEPALING VAN DE MEETONZEKERHEID VOOR KWANTITATIEVE CHEMISCHE ANALYSES Datum van toepassing : zie datum goedkeuring

Nadere informatie

Residual Plot for Strength. predicted Strength

Residual Plot for Strength. predicted Strength Uitwerking tentamen DS mei 4 Opgave Een uitwerking geven is hier niet mogelijk. Het is van belang het iteratieve optimaliseringsproces goed uit te voeren (zie ook de PowerPoint sheets): screening design

Nadere informatie

validatie in de klinisch farmaceutische analyse nader bekeken t.b.v. HPLC.

validatie in de klinisch farmaceutische analyse nader bekeken t.b.v. HPLC. validatie in de klinisch farmaceutische analyse nader bekeken t.b.v. HPLC. Ziekenhuis Rijnstate Laboratorium Apotheek Sjaak Melchers Wagnerlaan 55 Postbus 9555 9800 TA Arnhem Bij het opzetten van een kwaliteitssysteem

Nadere informatie

laboratory for industrial mathematics eindhoven Endinet Regressie-analyse Energiekamer

laboratory for industrial mathematics eindhoven Endinet Regressie-analyse Energiekamer Endinet Regressie-analyse Energiekamer Laboratory for Industrial Mathematics Eindhoven Postbus 513 5600 MB Eindhoven tel.: 040 247 4875 fax: 040 244 2489 e-mail: lime@tue.nl WWW: http://www.lime.tue.nl

Nadere informatie

SPSS. Statistiek : SPSS

SPSS. Statistiek : SPSS SPSS - hoofdstuk 1 : 1.4. fase 4 : verrichten van metingen en / of verzamelen van gegevens Gegevens gevonden bij een onderzoek worden systematisch weergegeven in een datamatrix bij SPSS De datamatrix Gebruik

Nadere informatie

Classification - Prediction

Classification - Prediction Classification - Prediction Tot hiertoe: vooral classification Naive Bayes k-nearest Neighbours... Op basis van predictor variabelen X 1, X 2,..., X p klasse Y (= discreet) proberen te bepalen. Training

Nadere informatie

- Validatiedossier - Bepaling van de lipofiele groep toxinen in mosselen met gebruik van UPLC-MS/MS 1 INTRODUCTIE...1 2 MATRIX EFFECT...

- Validatiedossier - Bepaling van de lipofiele groep toxinen in mosselen met gebruik van UPLC-MS/MS 1 INTRODUCTIE...1 2 MATRIX EFFECT... 1 INTRODUCTIE...1 2 MATRIX EFFECT...1 3 LINEARITEIT...2 4 JUISTHEID EN HELHAARBARHEID...5 4.1 Juistheid... 5 4.2 Juistheid van meervoudige analyses van gecertificeerd referentiemateriaal (CRM)... 5 4.3

Nadere informatie

Meervoudige lineaire regressie

Meervoudige lineaire regressie Meervoudige lineaire regressie Inleiding In dit hoofdstuk dat aansluit op hoofdstuk II- (deel 2) wordt uitgelegd hoe een meervoudige regressieanalyse uitgevoerd kan worden met behulp van SPSS. Aan de hand

Nadere informatie

Onderzoek naar de selectiviteit van de bepaling van het gehalte aan bromide in oppervlakte- en afvalwater met behulp van een ion-selectieve electrode

Onderzoek naar de selectiviteit van de bepaling van het gehalte aan bromide in oppervlakte- en afvalwater met behulp van een ion-selectieve electrode Onderzoek naar de selectiviteit van de bepaling van het gehalte aan bromide in oppervlakte- en afvalwater met behulp van een ion-selectieve electrode RIZA Hoofdafdeling Informatie en Meettechnologie Laboratorium

Nadere informatie

Regressie-analyse doel menu hulp globale werkwijze aandachtspunten Doel: Voor de uitvoering in SPSS: Missing Values Globale werkwijze

Regressie-analyse doel menu hulp globale werkwijze aandachtspunten Doel: Voor de uitvoering in SPSS: Missing Values Globale werkwijze Regressie-analyse Regressie-analyse is gericht op het voorspellen van één (numerieke) afhankelijke variabele met behulp van een of meerdere onafhankelijke variabelen (numerieke en/of dummy-variabelen).

Nadere informatie

Cursus TEO: Theorie en Empirisch Onderzoek. Practicum 2: Herhaling BIS 11 februari 2015

Cursus TEO: Theorie en Empirisch Onderzoek. Practicum 2: Herhaling BIS 11 februari 2015 Cursus TEO: Theorie en Empirisch Onderzoek Practicum 2: Herhaling BIS 11 februari 2015 Centrale tendentie Centrale tendentie wordt meestal afgemeten aan twee maten: Mediaan: de middelste waarneming, 50%

Nadere informatie

College 3 Meervoudige Lineaire Regressie

College 3 Meervoudige Lineaire Regressie College 3 Meervoudige Lineaire Regressie - Leary: Hoofdstuk 8 p. 165-169 - MM&C: Hoofdstuk 11 - Aanvullende tekst 3 (alinea 2) Jolien Pas ECO 2012-2013 'Computerprogramma voorspelt Top 40-hits Bron: http://www.nu.nl/internet/2696133/computerprogramma-voorspelt-top-40-hits.html

Nadere informatie

INDUCTIEVE STATISTIEK VOOR DE GEDRAGSWETENSCHAPPEN OPLOSSINGEN BIJ HOOFDSTUK 5

INDUCTIEVE STATISTIEK VOOR DE GEDRAGSWETENSCHAPPEN OPLOSSINGEN BIJ HOOFDSTUK 5 INDUCTIEVE STATISTIEK VOOR DE GEDRAGSWETENSCHAPPEN OPLOSSINGEN BIJ HOOFDSTUK 5 1. De onderzoekers van een preventiedienst vermoeden dat werknemers in een bedrijf zonder liften fitter zijn dan werknemers

Nadere informatie

Kruis per vraag slechts één vakje aan op het antwoordformulier.

Kruis per vraag slechts één vakje aan op het antwoordformulier. Toets Stroom 1.2 Methoden en Statistiek tul, MLW 7 april 2006 Deze toets bestaat uit 25 vierkeuzevragen. Kruis per vraag slechts één vakje aan op het antwoordformulier. Vraag goed beantwoord dan punt voor

Nadere informatie

Interim Toegepaste Biostatistiek deel 1 14 december 2009 Versie A ANTWOORDEN

Interim Toegepaste Biostatistiek deel 1 14 december 2009 Versie A ANTWOORDEN Interim Toegepaste Biostatistiek deel december 2009 Versie A ANTWOORDEN C 2 B C A 5 C 6 B 7 B 8 B 9 D 0 D C 2 A B A 5 C Lever zowel het antwoordformulier als de interim toets in Versie A 2. Dit tentamen

Nadere informatie

Bijlage bij Meesterlijk gedrag. Leren van compareren., Rechtstreeks 2009/3

Bijlage bij Meesterlijk gedrag. Leren van compareren., Rechtstreeks 2009/3 Bijlage bij Meesterlijk gedrag. Leren van compareren., Rechtstreeks 2009/3 Inleiding In de analyses vormen de uitkomsten van de comparities (schikking bereikt? Ervaren dwangschikking? Ervaren rechtvaardigheid)

Nadere informatie

A COMPANY OF HASKONING NEDERLAND BV MILIEU. Een ad-hoc Maximaal Toelaatbaar Risiconiveau (MTR) voor aluminium in oppervlaktewater. 26 april 2002 RIZA

A COMPANY OF HASKONING NEDERLAND BV MILIEU. Een ad-hoc Maximaal Toelaatbaar Risiconiveau (MTR) voor aluminium in oppervlaktewater. 26 april 2002 RIZA A COMPANY OF HASKONING NEDERLAND BV MILIEU Een ad-hoc Maximaal Toelaatbaar Risiconiveau (MTR) voor aluminium in oppervlaktewater 26 april 2002 RIZA A COMPANY OF HASKONING NEDERLAND BV MILIEU Barbarossastraat

Nadere informatie

Zowel correlatie als regressie meten statistische samenhang Correlatie: geen oorzakelijk verband verondersteld: X Y

Zowel correlatie als regressie meten statistische samenhang Correlatie: geen oorzakelijk verband verondersteld: X Y 1 Regressie analyse Zowel correlatie als regressie meten statistische samenhang Correlatie: geen oorzakelijk verband verondersteld: X Y Regressie: wel een oorzakelijk verband verondersteld: X Y Voorbeeld

Nadere informatie

Nauwkeurigheid en precisie van het Accu-Chek Avivasysteem. Inleiding. I. NAUWKEURIGHEID Methode

Nauwkeurigheid en precisie van het Accu-Chek Avivasysteem. Inleiding. I. NAUWKEURIGHEID Methode Nauwkeurigheid en precisie van het Accu-Chek Avivasysteem Inleiding De nauwkeurigheid van het systeem is beoordeeld conform de norm ISO 15197:2003. Van een externe diabeteskliniek werd capillair bloed

Nadere informatie

HOOFDSTUK VII REGRESSIE ANALYSE

HOOFDSTUK VII REGRESSIE ANALYSE HOOFDSTUK VII REGRESSIE ANALYSE 1 DOEL VAN REGRESSIE ANALYSE De relatie te bestuderen tussen een response variabele en een verzameling verklarende variabelen 1. LINEAIRE REGRESSIE Veronderstel dat gegevens

Nadere informatie

TECHNISCHE UNIVERSITEIT EINDHOVEN Faculteit Wiskunde en Informatica

TECHNISCHE UNIVERSITEIT EINDHOVEN Faculteit Wiskunde en Informatica TECHNISCHE UNIVERSITEIT EINDHOVEN Faculteit Wiskunde en Informatica Tentamenopgaven Statistiek 2DD71: UITWERKINGEN 1. Stroopwafels a De som S van de 12 gewichten is X 1 + X 2 + + X 12. Deze is normaal

Nadere informatie

Haloperidol in serum m.b.v. Triple Quad LC-MS

Haloperidol in serum m.b.v. Triple Quad LC-MS Haloperidol in serum m.b.v. Triple Quad LC-MS Richard van Rossen / Henk Trumpie Apotheek Haagse Ziekenhuizen Email: r.vanrossen@ahz.nl Inleiding Sinds februari 2007 heeft het lab van de AHZ de beschikking

Nadere informatie

Voorblad bij tentamen

Voorblad bij tentamen Studentnaam: Studentnummer: Voorblad bij tentamen (in te vullen door de examinator) Vaknaam:Biostatistiek en Lineaire Algebra Vakcode: 2DM81 Datum: Begintijd:13.30 Eindtijd: 16.30 Aantal pagina s:2 voor

Nadere informatie

Zware metalen en Hg. Deze code van goede meetpraktijk beschrijft de toegepaste. werkwijze bij de monsterneming van de totale emissie van

Zware metalen en Hg. Deze code van goede meetpraktijk beschrijft de toegepaste. werkwijze bij de monsterneming van de totale emissie van Code van goede meetpraktijk van de VKL Wat doet de VKL? De Vereniging Kwaliteit Luchtmetingen (VKL) heeft ten doel, binnen de kaders van de Europese en Nationale wet- en regelgeving, een concrete bijdrage

Nadere informatie

Analyse van kruistabellen

Analyse van kruistabellen Analyse van kruistabellen Inleiding In dit hoofdstuk, dat aansluit op hoofdstuk II-13 (deel2) van het statistiekboek wordt ingegaan op het analyseren van kruistabellen met behulp van SPSS. Met een kruistabel

Nadere informatie

Kalibratie en biologische ijking

Kalibratie en biologische ijking 6ste Coloquium VVLR 04, Grobbendonk Kalibratie en biologische ijking Dr. Herman Groepenhoff h.groepenhoff@vumc.nl Inleiding Inleiding Theorie / (ERS/ATS) richtlijnen Fysisch kalibreren / verifiëren Biologisch

Nadere informatie

Nauwkeurigheid en precisie van het Accu-Chek Advantageen het Accu-Chek Comfort Curve-systeem. Inleiding I. NAUWKEURIGHEID. Methode

Nauwkeurigheid en precisie van het Accu-Chek Advantageen het Accu-Chek Comfort Curve-systeem. Inleiding I. NAUWKEURIGHEID. Methode Nauwkeurigheid en precisie van het Accu-Chek Advantageen het Accu-Chek Comfort Curve-systeem Inleiding De nauwkeurigheid van het systeem is beoordeeld conform de norm ISO 15197:2003. Van een externe diabeteskliniek

Nadere informatie

STATISTIEK IN HET LABORATORIUM VAN DE ZIEKENHUISAPOTHEEK: ENKELE VOORBEELDEN; DEEL 2. Inleiding

STATISTIEK IN HET LABORATORIUM VAN DE ZIEKENHUISAPOTHEEK: ENKELE VOORBEELDEN; DEEL 2. Inleiding statistiek STATISTIEK IN HET LABORATORIUM VAN DE ZIEKENHUISAPOTHEEK: ENKELE VOORBEELDEN; DEEL 2. M.C. de Brouwer M.C.J. Langen 1 2 Laboratorium van de ziekenhuisapotheek Midden-Brabant, Maria ziekenhuis,

Nadere informatie

d. Formuleer voor het hoofdeffect Afmeting H_0 en H_a. Is dit hoofdeffect significant?

d. Formuleer voor het hoofdeffect Afmeting H_0 en H_a. Is dit hoofdeffect significant? Opdracht 14a ------------ Twee-factor ANOVA In een groot research-project bestudeerde men de fysische eigenschappen van multiplex houtmaterialen, vervaardigd door kleine plakjes hout aan elkaar te hechten.

Nadere informatie

Grafieken Cirkeldiagram

Grafieken Cirkeldiagram Er is onderzoek gedaan naar rouw na het overlijden van een huisdier (contactpersoon: Karolijne van der Houwen (Klinische Psychologie)). Mensen konden op internet een vragenlijst invullen. Daarin werd gevraagd

Nadere informatie

Validatierapport 2 ICP-MS bepaling van Ag, Al f B f Ba r Be, Co r Mo, Se f Sb f Sn, Tl, U en V in water

Validatierapport 2 ICP-MS bepaling van Ag, Al f B f Ba r Be, Co r Mo, Se f Sb f Sn, Tl, U en V in water Validatierapport 2 ICP-MS bepaling van Ag, Al f B f Ba r Be, Co r Mo, Se f Sb f Sn, Tl, U en V in water RIZA Hoofdafdeling Informatie en Meettechnologie Laboratorium voor anorganische analyse Hoofd IMLA:

Nadere informatie

Beschrijvende statistieken

Beschrijvende statistieken Elske Salemink (Klinische Psychologie) heeft onderzocht of het lezen van verhaaltjes invloed heeft op angst. Studenten werden at random ingedeeld in twee groepen. De ene groep las positieve verhaaltjes

Nadere informatie

Aanpassingen takenboek! Statistische toetsen. Deze persoon in een verdeling. Iedereen in een verdeling

Aanpassingen takenboek! Statistische toetsen. Deze persoon in een verdeling. Iedereen in een verdeling Kwantitatieve Data Analyse (KDA) Onderzoekspracticum Sessie 2 11 Aanpassingen takenboek! Check studienet om eventuele verbeteringen te downloaden! Huidige versie takenboek: 09 Gjalt-Jorn Peters gjp@ou.nl

Nadere informatie

Werkdocument Kd-waarden van zware metalen in zoetwatersediment[riza nr.96.180.x]

Werkdocument Kd-waarden van zware metalen in zoetwatersediment[riza nr.96.180.x] Ministerie van Verkeer en WalersUai Directoraat-Generaal Rijkswaterstaat Rijksinstituut voor Integraal Zoetwaterbeheer en Afvalwaterbehandeling RIZA doorkiesnummer 0320 298498 Werkdocument Kd-waarden van

Nadere informatie

Wiskunde B - Tentamen 2

Wiskunde B - Tentamen 2 Wiskunde B - Tentamen Tentamen van Wiskunde B voor CiT (57) Donderdag 4 april 005 van 900 tot 00 uur Dit tentamen bestaat uit 8 opgaven, 3 tabellen en formulebladen Vermeld ook je studentnummer op je werk

Nadere informatie

MLW -- Toets stroomblok 2.2: Epidemiologie en Biostatistiek

MLW -- Toets stroomblok 2.2: Epidemiologie en Biostatistiek MLW -- Toets stroomblok 2.2: Epidemiologie en Biostatistiek Vrijdag 1 april 2005 Opzet: 5 onderdelen, elk 4 punten. Schrijf uw naam en nummer op elke ingeleverde pagina. Vraag 1 In een cohort van 2000

Nadere informatie

Antwoord: Ja, onder bepaalde weersomstandigheden zal de pluim zichtbaar zijn als gevolg van waterdamp in de rook.

Antwoord: Ja, onder bepaalde weersomstandigheden zal de pluim zichtbaar zijn als gevolg van waterdamp in de rook. Veelgestelde vragen en antwoorden: Op de site van Omrin worden de daggemiddelde emissiegegevens van de gemeten componenten in de schoorsteen van de Reststoffen Energie Centrale (REC) weergegeven. Naar

Nadere informatie

Inhoud. Waarom en Wat

Inhoud. Waarom en Wat ILC De analyse van data bij geometrische metingen Door Ing. K.G. Struik Struik Advies & Scholing (SAS) 1 Inhoud Waarom en Wat Methode Uitgangspunt Consensus Samenhang van de resultaten Voorbeeld gewogen

Nadere informatie

Cursus Statistiek 2. Fellowonderwijs Opleiding Intensive Care. UMC St Radboud, Nijmegen

Cursus Statistiek 2. Fellowonderwijs Opleiding Intensive Care. UMC St Radboud, Nijmegen Cursus Statistiek 2 Fellowonderwijs Opleiding Intensive Care UMC St Radboud, Nijmegen Cursus Statistiek 2 Steekproefgrootte en power berekening Vergelijken van gemiddelden (T-testen) Niet-parametrische

Nadere informatie

Principe Maken van een Monte Carlo data-set populatie-parameters en standaarddeviaties standaarddeviatie van de bepaling statistische verdeling

Principe Maken van een Monte Carlo data-set populatie-parameters en standaarddeviaties standaarddeviatie van de bepaling statistische verdeling Monte Carlo simulatie In MW\Pharm versie 3.30 is een Monte Carlo simulatie-module toegevoegd. Met behulp van deze Monte Carlo procedure kan onder meer de betrouwbaarheid van de berekeningen van KinPop

Nadere informatie

STATISTIEK 2 VERSIE A MAT15403 1308-1. Tentamen Statistiek 2 (MAT-15403) Maandag 5 augustus 2013, 11.00-13.00 uur

STATISTIEK 2 VERSIE A MAT15403 1308-1. Tentamen Statistiek 2 (MAT-15403) Maandag 5 augustus 2013, 11.00-13.00 uur STTISTIEK 2 VERSIE MT15403 1308-1 WGENINGEN UNIVERSITEIT LEERSTOELGROEP MT Tentamen Statistiek 2 (MT-15403) Maandag 5 augustus 2013, 11.00-13.00 uur EZE PGIN NIET vóór 11.00 uur OMSLN! STRT MET INVULLEN

Nadere informatie

De nieuwe NEN 7777. Breder, juister en doeltreffender. Jo Klaessens StatAlike Paltzerweg 201 3734 CL Den Dolder jwaklaessens@ziggo.

De nieuwe NEN 7777. Breder, juister en doeltreffender. Jo Klaessens StatAlike Paltzerweg 201 3734 CL Den Dolder jwaklaessens@ziggo. De nieuwe NEN 7777 Bilthoven, 10-11-10 Breder, juister en doeltreffender Eurachem symposium 2010 Jo Klaessens StatAlike Paltzerweg 201 3734 CL Den Dolder jwaklaessens@ziggo.nl 1 Validatie vormt samen met

Nadere informatie

Extra Opgaven. 3. Van 10 personen meten we 100 keer de hartslag na het sporten. De gemiddelde hartslag van

Extra Opgaven. 3. Van 10 personen meten we 100 keer de hartslag na het sporten. De gemiddelde hartslag van Extra Opgaven 1. Een persoon doet een HIV-test. Helaas is de uitslag positief. De test is echter niet perfect. De persoon vraagt zich af wat de kans is dat hij nu ook echt HIV heeft. Gegeven is: de kans

Nadere informatie

Nauwkeurigheid en precisie van het Accu-Chek Aviva-systeem. Inleiding. I. NAUWKEURIGHEID Methode

Nauwkeurigheid en precisie van het Accu-Chek Aviva-systeem. Inleiding. I. NAUWKEURIGHEID Methode Nauwkeurigheid en precisie van het Accu-Chek Aviva-systeem Inleiding De nauwkeurigheid van het systeem is beoordeeld conform de norm ISO 15197:2003. Van een externe diabeteskliniek werd capillair bloed

Nadere informatie

Meervoudige variantieanalyse

Meervoudige variantieanalyse Meervoudige variantieanalyse Inleiding In dit hoofdstuk, dat aansluit op hoofdstuk II-12 (deel2) van het statistiekboek, wordt besproken hoe met SPSS gemiddelden van verschillende groepen met elkaar vergeleken

Nadere informatie

1e jaars Scheikunde Practicum 2012-2013 Periode 3

1e jaars Scheikunde Practicum 2012-2013 Periode 3 1e jaars Scheikunde Practicum 2012-2013 Periode 3 1e jaars Scheikunde Practicum Analyse skills NB: Rooster van Y-stroom gebruikt als voorbeeld 1e jaars Scheikunde Practicum We zijn op de helft! NB: Rooster

Nadere informatie

HOOFDSTUK VI NIET-PARAMETRISCHE (VERDELINGSVRIJE) STATISTIEK

HOOFDSTUK VI NIET-PARAMETRISCHE (VERDELINGSVRIJE) STATISTIEK HOOFDSTUK VI NIET-PARAMETRISCHE (VERDELINGSVRIJE) STATISTIEK 1 1. INLEIDING Parametrische statistiek: Normale Verdeling Niet-parametrische statistiek: Verdelingsvrij Keuze tussen de twee benaderingen I.

Nadere informatie

Statistiek voor Natuurkunde Opgavenserie 4: Lineaire regressie

Statistiek voor Natuurkunde Opgavenserie 4: Lineaire regressie Statistiek voor Natuurkunde Opgavenserie 4: Lineaire regressie Inleveren: Uiterlijk 15 februari voor 16.00 in mijn postvakje Afspraken Overleg is toegestaan, maar iedereen levert zijn eigen werk in. Overschrijven

Nadere informatie

TECHNISCHE UNIVERSITEIT EINDHOVEN Faculteit Wiskunde en Informatica. Tentamen Statistiek (2DD14) op vrijdag 17 maart 2006, 9.00-12.00 uur.

TECHNISCHE UNIVERSITEIT EINDHOVEN Faculteit Wiskunde en Informatica. Tentamen Statistiek (2DD14) op vrijdag 17 maart 2006, 9.00-12.00 uur. TECHNISCHE UNIVERSITEIT EINDHOVEN Faculteit Wiskunde en Informatica Tentamen Statistiek DD14) op vrijdag 17 maart 006, 9.00-1.00 uur. UITWERKINGEN 1. Methoden om schatters te vinden a) De aannemelijkheidsfunctie

Nadere informatie

Meten en Monitoren. Weet wat je meet. Startsymposium Expertisecentrum PFOS. Virtualisatie project Omegam Eline Klooster.

Meten en Monitoren. Weet wat je meet. Startsymposium Expertisecentrum PFOS. Virtualisatie project Omegam Eline Klooster. Meten en Monitoren Weet wat je meet Inhoud presentatie Omegam Laboratoria Proces ontwikkelen analyse methoden De analyse /PFOA Prestatiekenmerken /PFOA bij Omegam De praktijk : Weet wat je meet Omegam

Nadere informatie

Ciclosporine A bepaling op de LC-MS/MS

Ciclosporine A bepaling op de LC-MS/MS Ciclosporine A bepaling op de LC-MS/MS Abdel Chahbouni en René Vos Laboratorium Klinische Farmacologie en Apotheek VU medisch centrum De Boelelaan 1117 a.chahbouni@vumc.nl Fig.1 Ciclosporine A Inleiding

Nadere informatie

TECHNISCHE UNIVERSITEIT EINDHOVEN

TECHNISCHE UNIVERSITEIT EINDHOVEN TECHNISCHE UNIVERSITEIT EINDHOVEN Tentamen Biostatistiek voor BMT (2S390) op 17-11-2003 U mag alleen gebruik maken van een onbeschreven Statistisch Compendium (dikt. nr. 2218) en van een zakrekenmachine.

Nadere informatie

2 Meetwaarden verschillen. Hoe komt dat? 3 Spreiding van data (meetresultaten)

2 Meetwaarden verschillen. Hoe komt dat? 3 Spreiding van data (meetresultaten) Info Statistiek 1 Precisie en juistheid Precisie en juistheid van metingen 1.1 t/m 1.2 Absolute en relatieve onnauwkeurigheid 1.3 Nauwkeurigheid verbeteren door duplo en triplo 1.4 Notatie van onnauwkeurigheden

Nadere informatie

We illustreren deze werkwijze opnieuw a.h.v. de steekproef van de geboortegewichten

We illustreren deze werkwijze opnieuw a.h.v. de steekproef van de geboortegewichten Hoofdstuk 8 Betrouwbaarheidsintervallen In het vorige hoofdstuk lieten we zien hoe het mogelijk is om over een ongekende karakteristiek van een populatie hypothesen te formuleren. Een andere manier van

Nadere informatie

College 6 Eenweg Variantie-Analyse

College 6 Eenweg Variantie-Analyse College 6 Eenweg Variantie-Analyse - Leary: Hoofdstuk 11, 1 (t/m p. 55) - MM&C: Hoofdstuk 1 (t/m p. 617), p. 63 t/m p. 66 - Aanvullende tekst 6, 7 en 8 Jolien Pas ECO 01-013 Het Experiment: een voorbeeld

Nadere informatie

Meten en Maken 1. Toets Harris 26-04-2010

Meten en Maken 1. Toets Harris 26-04-2010 Meten en Maken 1 Toets Harris 26-04-2010 Deze toets bestaat uit vier opgaven die even zwaar tellen. De vier opgaven bestaan allemaal uit deelvragen. Maak elke opgave op een apart antwoordblad. Dit maakt

Nadere informatie

Deze opdracht lossen we eenvoudig op door in de vergelijking X1 en X2 te vervangen door de geobserveerde waarden van deze variabelen:

Deze opdracht lossen we eenvoudig op door in de vergelijking X1 en X2 te vervangen door de geobserveerde waarden van deze variabelen: INDUCTIEVE STATISTIEK VOOR DE GEDRAGSWETENSCHAPPEN OPLOSSINGEN BIJ HOOFDSTUK 10 1. Volgende regressievergelijking werd opgesteld na onderzoek: YY ii = 6 + 2.5 XX ii1 + 3 XX ii2 + εε ii Bereken de voorspelde

Nadere informatie

SPSS 15.0 in praktische stappen voor AGW-bachelors Uitwerkingen Stap 7: Oefenen I

SPSS 15.0 in praktische stappen voor AGW-bachelors Uitwerkingen Stap 7: Oefenen I SPSS 15.0 in praktische stappen voor AGW-bachelors Uitwerkingen Stap 7: Oefenen I Hieronder volgen de SPSS uitvoer en de antwoorden van de opgaven van Stap 7: Oefenen I. Daarnaast wordt bij elke opgave

Nadere informatie

Proefopstelling Tekening van je opstelling en beschrijving van de uitvoering van de proef.

Proefopstelling Tekening van je opstelling en beschrijving van de uitvoering van de proef. Practicum 1: Meetonzekerheid in slingertijd Practicum uitgevoerd door: R.H.M. Willems Hoe nauwkeurig is een meting? Onderzoeksvragen Hoe groot is de slingertijd van een 70 cm lange slinger? Waardoor wordt

Nadere informatie

Continu Emissie Meet Systemen (CEMS) waarom wat hoe. BSG avond Gasanalyse 17-09-2015 Anjo Ennen - Service Manager

Continu Emissie Meet Systemen (CEMS) waarom wat hoe. BSG avond Gasanalyse 17-09-2015 Anjo Ennen - Service Manager Continu Emissie Meet Systemen (CEMS) waarom wat hoe BSG avond Gasanalyse 17-09-2015 Anjo Ennen - Service Manager Waarom? Waarom: We doen het ook (of vooral) voor het Milieu.. Emissies aan banden gelegd:

Nadere informatie

Foutenleer 1. dr. P.S. Peijzel

Foutenleer 1. dr. P.S. Peijzel Foutenleer 1 dr. P.S. Peijzel In dit hoofdstuk zal een inleiding in de foutenleer gegeven worden. Foutenleer is een onderdeel van statistiek dat gebruikt wordt om een uitspraak te kunnen doen over fouten

Nadere informatie

Fasen in het onderzoeksproces

Fasen in het onderzoeksproces Fasen in het onderzoeksproces Gegevensbestand Controleren gegevens Bewerken gegevens Analyseren gegevens Interpreteren resultaten Nieuwe vragen? ja Onderzoeksverslag 1 Bestand opmaken Variabelen definiëren:

Nadere informatie

feb 2013 Instituut CMI SPSS les 2

feb 2013 Instituut CMI SPSS les 2 feb 2013 Instituut CMI SPSS les 2 Onderzoek toont aan.. Mobiele nieuwssites populairst onder 18-34 jarigen 18 tot 34 jarigen maken over de gehele dag het meest gebruik van mobiel internet. Dit blijkt uit

Nadere informatie

Introductie tot de statistiek

Introductie tot de statistiek Introductie tot de statistiek Hogeschool Gent 04/05/2010 Inhoudsopgave 1 Basisbegrippen en beschrijvende statistiek 8 1.1 Onderzoek............................ 8 1.1.1 Data........................... 8

Nadere informatie

Statistiek. Beschrijvend statistiek

Statistiek. Beschrijvend statistiek Statistiek Beschrijvend statistiek Verzameling van gegevens en beschrijvingen Populatie, steekproef Populatie = o de gehele groep ondervragen o parameter is een kerngetal Steekproef = o een onderdeel van

Nadere informatie

De data worden ingevoerd in twee variabelen, omdat we te maken hebben met herhaalde metingen:

De data worden ingevoerd in twee variabelen, omdat we te maken hebben met herhaalde metingen: INDUCTIEVE STATISTIEK VOOR DE GEDRAGSWETENSCHAPPEN OPLOSSINGEN BIJ HOOFDSTUK 6 1. De 15 leden van een kleine mountainbikeclub vragen zich af in welk mate de omgevingstemperatuur een invloed heeft op hun

Nadere informatie

introductie toetsen power pauze hypothesen schatten ten slotte introductie toetsen power pauze hypothesen schatten ten slotte

introductie toetsen power pauze hypothesen schatten ten slotte introductie toetsen power pauze hypothesen schatten ten slotte toetsende statistiek week 1: kansen en random variabelen week 2: de steekproevenverdeling week 3: schatten en toetsen: de z-toets Moore, McCabe, and Craig. Introduction to the Practice of Statistics Chapter

Nadere informatie

De waarde van de expert IGF-1 harmonisatie

De waarde van de expert IGF-1 harmonisatie De waarde van de expert IGF-1 harmonisatie Eef Lentjes Sectie Endocrinologie SKML Jun 2015 doel van laboratorium bepalingen Identificeren van verstoring in een patient en monitoren van behandelingen Goede

Nadere informatie

RIZA t.a.v. Wout van Hemert Lelystad. Beste Wout,

RIZA t.a.v. Wout van Hemert Lelystad. Beste Wout, DATUM 26 april 2005 CONTACTPERSOON J.Tveter UW BRIEF VAN 11 maart 2005 DOORKIESNUMMER 010 294 35 38 UW KENMERK - E-MAILADRES j.tveter@wshd.nl ONS KENMERK - AANTAL BIJLAGEN - INGEKOMEN NR. - Reactie op

Nadere informatie

Uitwerkingen tentamen Statistiek 2 voor TeMa Maandag 08-03-2004.

Uitwerkingen tentamen Statistiek 2 voor TeMa Maandag 08-03-2004. Utwerkngen tentamen Statstek voor TeMa Maandag 8-3-4. Opgave a. Model: Y = β + β* x+ ε met ε ~ Nd(, σ ) Y s het energeverbruk, x s de omgevngstemperatuur.. Volgens het scatterplot n de bjlage ljkt er sprake

Nadere informatie

april 2003 Validatie ringonderzoek VGK en VAK in afvalwater

april 2003 Validatie ringonderzoek VGK en VAK in afvalwater april 2003 Validatie ringonderzoek VGK en VAK in afvalwater April 2003 Validatie ringonderzoek VGK en VAK in afvalwater 2002 Kiwa N.V. Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd,

Nadere informatie

Nauwkeurigheid en precisie van het Accu-Chek Compact- en Accu-Chek Compact Plus-systeem. Inleiding. Methode

Nauwkeurigheid en precisie van het Accu-Chek Compact- en Accu-Chek Compact Plus-systeem. Inleiding. Methode Nauwkeurigheid en precisie van het Accu-Chek Compact- en Accu-Chek Compact Plus-systeem I. NAUWKEURIGHEID De nauwkeurigheid van het systeem is beoordeeld conform ISO 15197. Inleiding Het doel van deze

Nadere informatie