10 december 2008 Energiegebruik: de invloed van de bewoner. Energieketen. Energievraag in gebouwen. Waarom wordt er energie gebruikt?

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "10 december 2008 Energiegebruik: de invloed van de bewoner. Energieketen. Energievraag in gebouwen. Waarom wordt er energie gebruikt?"

Transcriptie

1 Energiegebruik: de invloed van de bewoner Energie vraag Klimaatinstallaties / energie-inkoop Primair energiegebruik WK2020 bijeenkomst Duurzaamheid Laure Itard,, TU Delft L.C.M. 10 december Naam Onderzoeksinstituut van de presentatie OTB Energieketen Energievraag Gas/ consumptie Bewoner Gebruik van natuurlijke grondstoffen Source fac. architecture Gebouwkarakteristieken klimaat/ weer Installatie Kosten voor bewoners Primair energiegebruik CO2 emissies 3 4 Waarom wordt er energie gebruikt? Doel: creëren van optimale binnenconditie ter bescherming tegen ongunstige klimaat (weer) Temperatuur (18-25 o C) Genoeg schone lucht (25-50 m 3 /h per persoon) Genoeg licht en uitzicht 5 Buiten temp -20 C +40 C 6 1

2 1. Transmissieverliezen 1. Transmissieverliezen Buiten temp -20 C Buiten temp 40 C Stralingsverliezen 3. Zoninstraling (warmtelast) 9 10 Zonne-instraling Zonne-instraling: absorptie door constructie

3 Zonne-instraling: absorptie door constructie Zonne-instraling Convectie Ventilatie & infiltratieverliezen 4. Ventilatie & infiltratieverliezen Outside temp -20 C Outside temp +40 C Verse lucht: 5. Interne warmtelast Behoefte aan verse lucht: m 3 /uur per persoon 7 m 7 m 1 m

4 Gebouwen per sector Gebouwen per sector Woningen Kantoren Winkels Gezondheidsgebouwen Scholen Industriegebouwen Gebouwgebruik Woning Kantoor School/theater 40 m 2 /persoon 20 m 2 /persoon 4 m 2 /persoon Gebouwen per sector Apparaten (koelkast, computers, printers ) Verlichting Woning Kantoor Theater 1 persoon: 90 W + vocht Woning Kantoor School/theater 2 W/m 2 5 W/m 2 22 W/ m 2 21 Mensen 2 W/m 2 5 W/m 2 22 W/ m 2 Apparaten 5 W/m 2 15 W/m2 15 W/m2 Verlichting 7 W/m2 10 W/m 2 30 W/m2 14 W/m 2 30 W/m 2 67 W/m 2 22 Energievraag moet worden gecompenseerd door installaties transmissie Infiltratie Ventilatie Warmtelast door zon Interne warmtelast (mensen, apparaten en verlichting)

5 Energieketen Energievraag Gas/ consumptie Installatie Kosten voor bewoners Gebruik van natuurlijke grondstoffen Primair energiegebruik CO2 emissies 25 Basiskeuzes voor klimaatinstallaties Qh Verwarming: hoge temperatuur / lage temperatuur Lage temperatuurverwarming maakt het gebruik van heel efficiente installaties mogelijk 70 o C =Tc Boiler 90 o C =Th Qh 30 o C =Tc Heat pump o C =Th Energie consumptie: gas & elektriciteit Energie consumptie: gas & elektriciteit Warmtepomp / koelmachine (koelkast) Hoge druk, hoge T Pe Condensor 13 0 C 24 0 C 13 0 C 45 0 C 24 0 C Compressor Expansion valve 9 0 C 20 0 C 9 0 C 20 0 C Lage druk, lage T Evaporator Bron: IF-Technologie Energieconsumptie: restwarmte Primair energiegebruik: renewables Electricity Pe Pe 70 o C Qh 90 o C Afvalwarmte Gebouwkarakteristieken klimaat/ weer Elekticiteitsopwekking of industrie 29 PV Wind efficiency: η = 30 5

6 Energieketen Energievraag Gas/ consumptie Bewoner Gebouwkarakteristieken klimaat/ weer Installatie Kosten voor bewoners Gebruik van natuurlijke grondstoffen Primair energiegebruik CO2 emissies 31 Invloed bewoners Energiegebruik 300% 200% 100% Huishoudens A B C 32 Statistische studie KWR data, verwarmingsenergie Data representatief voor de gehele Nederlandse woningvoorraad 42% van variantie (spreiding) komt van gebouwkarakteristieken 25% van variantie komt van bewoningkarakteristieken Energiegebruik voor verwarming MJ(gemiddeld: MJ) construction year type of dwelling: maisonette type of dwelling: flat type of dwelling: row type of dwelling: double type of dwelling: corner insulation in facade % insulation glass % insulation in ground % insulation plaster % insulation in roof % 35 temperature control: thermostat insulation in pipes of central heating presence garage presence shed presence basement number of rooms open kitchen presence bath in bathroom quantity of heated bedrooms temperature night temperature evening temperature day local heating in living room 36 always people by day variable presence of people by day variable presence of people weekend age of respondent number persons in household private rent classification spendable year income in euros heating included in rent mech. Vent. bathroom always extra ventilation living room always extra ventilation living room less than 1 hr per day extra ventilation living room more than 1 hr per day 6

7 Statistische studie KWR data, verwarmingsenergie Data representatief voor de gehele Nederlandse woningvoorraad 42% van variantie (spreiding) komt van gebouwkarakteristieken 25% van variantie komt van bewoningkarakteristieken 33%?? Ons onderzoek Meer huishoudenkarakteristieken Meer karakteristieken van bewonersgedrag Meer homogene steekproef van gebouwen Statistische en causale verbanden Verwarming EN elektriciteit Leidsche Rijn Wateringse Veld Ons onderzoek Meer dan 300 woningen worden geanalyseerd op bewonersgedrag en huishoudenkarakteristieken Ongeveer 100 woningen worden continu gemeten

Effecten van energiebesparende maatregelen

Effecten van energiebesparende maatregelen Effecten van energiebesparende maatregelen Laure Itard, Olivia Guerra Santin 7-12-2009 Delft University of Technology Challenge the future Historisch gasverbruik huishoudens Gemiddeld huishoudelijk gasverbruik

Nadere informatie

Artikelen. Energiegebruik

Artikelen. Energiegebruik De eerste onderzoeksresultaten zijn gebaseerd op de vragenlijst. In de grafieken zijn de gemiddelden weergegeven. In twee artikelen, beide in de Engelse taal, zijn de resultaten meer diepgaand geanalyseerd

Nadere informatie

Energietransitie. Bouw op onze kennis

Energietransitie. Bouw op onze kennis Energietransitie Bouw op onze kennis Programma Introductie Energieverbruik van een woning Energieverbruik in de praktijk Energieneutraal + Opslag van energie Bewoner centraal Wat doen wij? Een greep uit

Nadere informatie

Strengthening Energy Efficiency Awareness Among Residential Homes for Elderly People SAVE AGE

Strengthening Energy Efficiency Awareness Among Residential Homes for Elderly People SAVE AGE Strengthening Energy Efficiency Awareness Among Residential Homes for Elderly People SAVE AGE 6. Oktober 2011 Contract N o IEE/09/676/SI2.558233 Duration: 17th May 2010-16th May 2013 Project profiel Doel:

Nadere informatie

van bewoners? Minder energiegebruik

van bewoners? Minder energiegebruik Verwarmingsenergie: van bewoners? Door de introductie van de EPC-regelgeving, de verbetering van constructiemethoden en van installatierendementen, wordt verwacht dat de verwarmingsenergie in woningen

Nadere informatie

Uitgevoerd door: Caubergh Huygen, Lowexnet

Uitgevoerd door: Caubergh Huygen, Lowexnet Uitgevoerd door: Caubergh Huygen, Lowexnet In opdracht van Platform energietransitie Gebouwde Omgeving, Innovatiewerkgroep, 2007 Inhoudsopgave 2 1. Inleiding 2. Het concept 3 - - - - - - 3. Contouren voor

Nadere informatie

Winst en comfort uit duurzaamheid. Bouw op onze kennis

Winst en comfort uit duurzaamheid. Bouw op onze kennis Winst en comfort uit duurzaamheid Bouw op onze kennis Even voorstellen "Het verschil tussen gewoon en uitzonderlijk is vaak dat kleine beetje extra, waarin samenwerking en krachtenbundeling mijn drijfveer

Nadere informatie

Arnold Spoelplein 71 2553 CG Den Haag

Arnold Spoelplein 71 2553 CG Den Haag Arnold Spoelplein 71 2553 CG Den Haag 90.000,- k.k. Appartement met panoramisch uitzicht Op de 10e (TOP) verdieping in het hart van Loosduinen gelegen, licht en zonnig 2 kamer appartement met berging

Nadere informatie

een toekomst zonder gas Warmtepomp Het Warmte Effect

een toekomst zonder gas Warmtepomp Het Warmte Effect een toekomst zonder gas Warmtepomp Het Warmte Effect Programma 20.00 uur Opening 20.05 uur De initiatiefnemers: ZMF & Zeeuwind 20.15 uur Alles over de warmtepomp Niek Tramper, Zeeuwind 21.00 uur Ervaringen

Nadere informatie

Tussen creativiteit en degelijkheid

Tussen creativiteit en degelijkheid Uitnodiging Intreerede Laure Itard Lector Energie en de Gebouwde Omgeving No-nonsense energieontwerp: Tussen creativiteit en degelijkheid Dinsdag 30 november 2010 Dr. Laure Itard is per 1 januari 2010

Nadere informatie

een toekomst zonder gas Warmtepomp Het Warmte Effect

een toekomst zonder gas Warmtepomp Het Warmte Effect een toekomst zonder gas Warmtepomp Het Warmte Effect Programma 20.00 uur Opening door de dagvoorzitter 20.05 uur De initiatiefnemers: ZMF & Zeeuwind Andre Berger, vrijwilliger bij Zeeuwind 20.15 uur Alles

Nadere informatie

Wat kunnen we nog meer met onze restwarmte? 15 november 2007 Tom den Hartog Consultant Energy Systems Cumae BV

Wat kunnen we nog meer met onze restwarmte? 15 november 2007 Tom den Hartog Consultant Energy Systems Cumae BV Wat kunnen we nog meer met onze restwarmte? 15 november 2007 Tom den Hartog Consultant Energy Systems Cumae BV Overzicht van de presentatie Overzicht aanbod van restwarmte. Aanpak restwarmte in de papierindustrie.

Nadere informatie

Kom verder. Saxion. Kenniscentrum Design en Technologie Trends in energie voor bedrijven en bedrijventerreinen. Welkom. Jan de Wit, 20 juni 2012

Kom verder. Saxion. Kenniscentrum Design en Technologie Trends in energie voor bedrijven en bedrijventerreinen. Welkom. Jan de Wit, 20 juni 2012 Kenniscentrum Design en Technologie Trends in energie voor bedrijven en bedrijventerreinen Welkom Jan de Wit, 20 juni 2012 Vragen? Trends: 1. Energiebesparing door monitoring & procesbeheersing 2. Energiebesparing

Nadere informatie

WARMTE UIT KOUDE. Inzet van warmte uit koude (koelinstallaties) Kansen en rentabiliteit. warmte uit koude is geld waard

WARMTE UIT KOUDE. Inzet van warmte uit koude (koelinstallaties) Kansen en rentabiliteit. warmte uit koude is geld waard Inzet van warmte uit koude (koelinstallaties) Kansen en rentabiliteit warmte uit koude is geld waard Fons Pennartz (KWA) Jan Grift (Energy Matters) 1 Wetgeving & timing 1 januari 2010 (bij)vullen met nieuw

Nadere informatie

A (zie toelichting in bijlage)

A (zie toelichting in bijlage) Energielabel woning Afgegeven conform de Regeling energieprestatie gebouwen. Veel besparingsmogelijkheden A (zie toelichting in bijlage) Uw woning Weinig besparingsmogelijkheden Labelklasse maakt vergelijking

Nadere informatie

Energiezuinig (ver)bouwen: geen rechttoe rechtaan verhaal

Energiezuinig (ver)bouwen: geen rechttoe rechtaan verhaal KVAB / Reflectiegroep Energie 14 oktober 2015 Energiezuinig (ver)bouwen: geen rechttoe rechtaan verhaal Hugo Hens Inhoudsoverzicht Inleiding Bewonersgedrag o o Feiten? Hoe statistisch? o Gevolgen Netto

Nadere informatie

Stand van zaken Stadswarmte in Utrecht

Stand van zaken Stadswarmte in Utrecht Stand van zaken Stadswarmte in Utrecht Stan de Ranitz Jaarbijeenkomst Warmtenetwerk 12 mei 2016 Inhoud presentatie 1. Stadswarmte Utrecht 2. Het equivalent opwek rendement (EOR) in Utrecht 3. Verdere verduurzaming

Nadere informatie

Homelab 2050, serie 4: Optimaal gebruik van beschikbare energiebronnen

Homelab 2050, serie 4: Optimaal gebruik van beschikbare energiebronnen Energie en exergie in de gebouwde omgeving Door Sabine Jansen (TU Delft) 7 April 2015 Homelab 2050, serie 4: Optimaal gebruik van beschikbare energiebronnen Exergie voor de gebouwde omgeving Statements

Nadere informatie

Voorbij energiebesparing: milieueffecten van energiebesparende maatregelen

Voorbij energiebesparing: milieueffecten van energiebesparende maatregelen Voorbij energiebesparing: milieueffecten van energiebesparende maatregelen 9 Oktober 28 Laure Itard 1 november 28 1 Renovatie van een rijtjehuis gebouwd in de periode 1966-1976 1 november 28 2 1. Isolatie

Nadere informatie

Mass customization in de bouw en het adoptieproces van renovatieconcepten

Mass customization in de bouw en het adoptieproces van renovatieconcepten Mass customization in de bouw en het adoptieproces van renovatieconcepten Prof.dr. ir. J.I.M. (Joop) Halman Seminar Conceptuele Gevelrenovatie 2014 Ontwikkelen van productfamilies bij Skil Standaard Componenten

Nadere informatie

1.800 per maand Hardenbroek 211 VLEUTEN

1.800 per maand Hardenbroek 211 VLEUTEN 1.800 per maand Hardenbroek 211 VLEUTEN Omschrijving: ***English text below*** Deze zeer nette en hoogwaardig afgewerkte hoekwoning met 4 slaapkamers en parkeerplaats op eigen terrein is gelegen in één

Nadere informatie

TE HUUR. Jozef Israelslaan TC Rijswijk k.k p.m. ex.

TE HUUR. Jozef Israelslaan TC Rijswijk k.k p.m. ex. TE HUUR Jozef Israelslaan 115 2282 TC Rijswijk 165.000 k.k. 1.000 p.m. ex. KENMERKEN Prijs 165.000 k.k. 1.000 p.m. ex. Postcode 2282 TC Ligging Aan rustige weg, Vrij uitzicht Woningtype Bovenwoning Woonruimte

Nadere informatie

A (zie toelichting in bijlage)

A (zie toelichting in bijlage) Energielabel woning Afgegeven conform de Regeling energieprestatie gebouwen. Veel besparingsmogelijkheden A (zie toelichting in bijlage) Uw woning Weinig besparingsmogelijkheden Labelklasse maakt vergelijking

Nadere informatie

Restwarmtebenutting in de vleesverwerkende industrie. Case. A.(Fons)M.G. Pennartz Ir. Manager team Energie KWA Bedrijfsadviseurs B.V.

Restwarmtebenutting in de vleesverwerkende industrie. Case. A.(Fons)M.G. Pennartz Ir. Manager team Energie KWA Bedrijfsadviseurs B.V. Restwarmtebenutting in de vleesverwerkende industrie d.m.v. HT-warmtepompen Case A.(Fons)M.G. Pennartz Ir. Manager team Energie KWA Bedrijfsadviseurs B.V. Aan bod komen: Situatie omschrijving case vleesbedrijf

Nadere informatie

Standaardiseren vs Differentiëren

Standaardiseren vs Differentiëren Standaardiseren vs Differentiëren Het creëren van betaalbare op de afnemer toegesneden oplossingen Prof.dr.ir. J.I.M. (Joop) Halman Universiteit Twente previous Rationalisaties in jaren 60: de anonieme

Nadere informatie

Opleiding Duurzaam Gebouw : ENERGIE

Opleiding Duurzaam Gebouw : ENERGIE Opleiding Duurzaam Gebouw : ENERGIE Leefmilieu Brussel Onderzoek naar elektriciteitsverbruik Stéphane Barbier CENERGIE DOELEN Gemiddeld consumptie Zijn factuur analyseren Wat is het elektriciteitsverbruik

Nadere informatie

Jozef Israelslaan TN Rijswijk. 995 p.m. ex.

Jozef Israelslaan TN Rijswijk. 995 p.m. ex. Jozef Israelslaan 110 2282 TN Rijswijk 995 p.m. ex. KENMERKEN Prijs 995 p.m. ex. Postcode 2282 TN Ligging In centrum, In woonwijk, Vrij uitzicht Woningtype Portiekflat Woonruimte 60m² Inhoud 240m³ Kamers

Nadere informatie

TE KOOP FOR SALE. Graafschapstraat 38 AMSTERDAM - RIVIERENBUURT

TE KOOP FOR SALE. Graafschapstraat 38 AMSTERDAM - RIVIERENBUURT TE KOOP FOR SALE Graafschapstraat 38 AMSTERDAM - RIVIERENBUURT Kenmerken Features Woonoppervlak circa 94 m2 (NEN 2580) Servicekosten 100,- per maand Oplevering kan snel Living space approximately 94 m2

Nadere informatie

ZEN en BENG Op weg naar de praktijk

ZEN en BENG Op weg naar de praktijk ZEN en BENG Op weg naar de praktijk Ir. Harm Valk Nieman Groep Platform ZEN 21 juni 2016 BENG (hoe) is het haalbaar? BENG is de basis voor ZEN Vragen: Zijn de voorlopige eisen haalbaar? Wat zijn de knelpunten?

Nadere informatie

Themabijeenkomst BodemenergieNL BEHEER & ONDERHOUD. Samenhang bovengrond en ondergrond. Themabijeenkomst BodemenergieNL 4 december 2014

Themabijeenkomst BodemenergieNL BEHEER & ONDERHOUD. Samenhang bovengrond en ondergrond. Themabijeenkomst BodemenergieNL 4 december 2014 Themabijeenkomst BodemenergieNL BHR & ONDRHOUD Samenhang bovengrond en ondergrond ven voorstellen Techniplan Adviseurs bv raadgevend ingenieursbureau; Installaties en nergie & Milieu ongeveer 40 fte focus

Nadere informatie

B (zie toelichting in bijlage)

B (zie toelichting in bijlage) Energielabel woning Afgegeven conform de Regeling energieprestatie gebouwen. Veel besparingsmogelijkheden B (zie toelichting in bijlage) Uw woning Weinig besparingsmogelijkheden Labelklasse maakt vergelijking

Nadere informatie

Tergooi Hilversum Uitbreiding fase 1

Tergooi Hilversum Uitbreiding fase 1 Tergooi Hilversum Uitbreiding fase 1 Warmte- en koudevraag voor klimatisering op basis van dynamische gebouwsimulaties Antonin van de Bree / Wim van Houdt a.vandebree@lbpsight.nl / WHoudt@tergooi.nl Tergooi

Nadere informatie

Energielabel woning. Uw woning. Standaard energiegebruik voor uw woning MJ (megajoules)

Energielabel woning. Uw woning. Standaard energiegebruik voor uw woning MJ (megajoules) Energielabel woning Afgegeven conform de Regeling energieprestatie gebouwen. Veel besparingsmogelijkheden D (zie toelichting in bijlage) Uw woning Weinig besparingsmogelijkheden Labelklasse maakt vergelijking

Nadere informatie

Toelichting Instrument 5. Onderdeel Toolbox voor energie in duurzame gebiedsontwikkeling

Toelichting Instrument 5. Onderdeel Toolbox voor energie in duurzame gebiedsontwikkeling Toelichting Instrument 5 Onderdeel Toolbox voor energie in duurzame gebiedsontwikkeling Instrument 5, Concepten voor energieneutrale wijken De gehanteerde definitie voor energieneutraal is als volgt: Een

Nadere informatie

2020: 8 miljoen woningen belasten ons milieu onevenredig zwaar?

2020: 8 miljoen woningen belasten ons milieu onevenredig zwaar? Erik Franke Franke Architekten 1 oktober 2008 Den Haag 2008: 7 miljoen woningen belasten ons milieu onevenredig zwaar! 2020: 8 miljoen woningen belasten ons milieu onevenredig zwaar? 2020: 4,3 miljoen

Nadere informatie

Energie berekenen A 21 C. 1. Transmissieverliezen 2. Ventilatieverliezen 3. Infiltratieverliezen

Energie berekenen A 21 C. 1. Transmissieverliezen 2. Ventilatieverliezen 3. Infiltratieverliezen Energie berekenen :: Vorming energiecoördinatoren :: Brussels Hoofdstedelijk Gewest :: Leefmilieu Brussel, 15 may 2007 :: Lionel Wauters, Cenergie cvba 1. Transmissieverliezen 2. Ventilatieverliezen 3.

Nadere informatie

PLATTEGRONDEN 1:500 axonometrische projectie

PLATTEGRONDEN 1:500 axonometrische projectie PLATTEGRONDEN :00 axonometrische projectie Boulevard Strand Palaceplein Pathe Winkel centrum Casino Circus Theater Boulevard Kurhaus Strand Context Scheveningen :000 DOORSNEDES AANZICHTEN :00 Doorsnede

Nadere informatie

Flexibility within the perimeter block

Flexibility within the perimeter block SERVICE ZONE: BATHROOM, TOILET, ETC. POLYVALENT SPACES HOUSING CONCEPT: the flexible home POLYVALENT SPACE : FLEXIBILITY IN THE USE OF SPACE? LIVING ROOM POLYVALENT SPACE : FLEXIBILITY IN THE USE OF SPACE

Nadere informatie

Praktische duurzaamheidsoptimalisatie van productieprocessen met behulp van materiaalstroom en levenscyclus analyse

Praktische duurzaamheidsoptimalisatie van productieprocessen met behulp van materiaalstroom en levenscyclus analyse Praktische duurzaamheidsoptimalisatie van productieprocessen met behulp van materiaalstroom en levenscyclus analyse Frank Pierie Onderzoeker Hanzehogeschool Groningen 2/14/2017 1 Agenda 1. Introductie

Nadere informatie

Urban Energy. Kansen en mogelijkheden van energiemodellering op wijkniveau. Aart de Geus TNO

Urban Energy. Kansen en mogelijkheden van energiemodellering op wijkniveau. Aart de Geus TNO Urban Energy Kansen en mogelijkheden van energiemodellering op wijkniveau Aart de Geus TNO Opzet Presentatie Waarom en voor Wie Ontwikkelingen GIS en wijk modellen Urban Strategy als voorbeeld Energie

Nadere informatie

Opleiding Duurzaam Gebouw : ENERGIE

Opleiding Duurzaam Gebouw : ENERGIE Opleiding Duurzaam Gebouw : ENERGIE Leefmilieu Brussel Onderzoek naar elektriciteitsverbruik Stéphane Barbier CENERGIE DOELEN Gemiddeld consumptie Zijn factuur analyseren Wat is het elektriciteitsverbruik

Nadere informatie

energiebesparing bestaande bouw Noord-West Veluwe

energiebesparing bestaande bouw Noord-West Veluwe energiebesparing bestaande bouw Noord-West Veluwe Marc Smijers M 06-23924330 www.smijers-energieadvies.nl info@smijers-energieadvies.nl 1 Onderwerpen Hoe komt energielabel tot stand Relatie (of niet!)

Nadere informatie

Oude Polderweg AB Den Haag

Oude Polderweg AB Den Haag Oude Polderweg 35 2493 AB Den Haag 395.000,- k.k. Verrassend wonen aan het water Royale half vrijstaande 5 kamer eengezinswoning (3 woonlagen) en ca. 202 m² woonoppervlakte, 4 slaapkamers, moderne

Nadere informatie

TE KOOP Stuyvesantstraat ,- k.k. 2593GL Den Haag benedenwoning

TE KOOP Stuyvesantstraat ,- k.k. 2593GL Den Haag benedenwoning TE KOOP Stuyvesantstraat 381 2593GL Den Haag 199.000,- k.k. benedenwoning SPEELS INGEDEELD, RUIM 3-KAMER PARTERRE APPARTEMENT MET GROTE KELDER (23m2!) EN DIEPE ZONNIGE ACHTERTUIN (ZO) MET BERGING.

Nadere informatie

Het kan minder! ing. P. Hameetman

Het kan minder! ing. P. Hameetman Het kan minder! ing. P. Hameetman manager innovatie BAM Vastgoed bv Inleiding Afbakening: Presentatie is toegespitst op woningbouw Verdieping van technische mogelijkheden 2 Klimaatakkoord Gemeenten en

Nadere informatie

RijswijkBuiten. Resultaten en het verhogen van eigen gebruik. Maarten Staats

RijswijkBuiten. Resultaten en het verhogen van eigen gebruik. Maarten Staats RijswijkBuiten Resultaten en het verhogen van eigen gebruik Maarten Staats m.staats@merosch.nl 1 Achtergrond 2010-2013: BSc. Natuurwetenschap & Innovatiemanagement 2013-2015: MSc. Energy Science 2014:

Nadere informatie

Te Huur. Segbroeklaan 418 D EH Den Haag. Bovenwoning, Appartement, 90m². Vraagprijs p.m. ex.

Te Huur. Segbroeklaan 418 D EH Den Haag. Bovenwoning, Appartement, 90m². Vraagprijs p.m. ex. Te Huur Segbroeklaan 418 D 2565 EH Den Haag Bovenwoning, Appartement, 90m² Vraagprijs 1.100 p.m. ex. Kenmerken Vraagprijs 1.100 p.m. ex. Inrichting Gestoffeerd Status Beschikbaar Oplevering in overleg

Nadere informatie

WORKSHOP ENERGIEVISIE

WORKSHOP ENERGIEVISIE WORKSHOP ENERGIEVISIE STELLING 1 Wij werken al vanuit een energievisie WAT ZIT ER IN EEN ENERGIEVISIE Hoe gaan we om met energie in bestaande bouw en in nieuwbouw, in zowel woningbouw als utiliteit en

Nadere informatie

Roadshow OFW 13 December 2011

Roadshow OFW 13 December 2011 WK 2020 Praktijkprogramma Woningcorporaties Roadshow OFW 13 December 2011 Delft University of Technology Challenge the future Roadshow OFW 1 Programma WK2020 Henk Visscher 2 Inzichten voor duurzaam onderhoud

Nadere informatie

PDFlib PLOP: PDF Linearization, Optimization, Protection. Page inserted by evaluation version www.pdflib.com sales@pdflib.com

PDFlib PLOP: PDF Linearization, Optimization, Protection. Page inserted by evaluation version www.pdflib.com sales@pdflib.com PDFlib PLOP: PDF Lineariation, Optimiation, Protection Page inserted by evaluation version www.pdflib.com sales@pdflib.com p Energielabel woning supplement* Afgegeven conform de Regeling energieprestatie

Nadere informatie

Floor plan, Casa Pals, Mas Tomasi de Pals, Girona, Spain www.casapals.com

Floor plan, Casa Pals, Mas Tomasi de Pals, Girona, Spain www.casapals.com Floor plan, Casa Pals, Mas Tomasi de Pals, Girona, Spain.08.6.88 0.0.88 0.62..06... 2. 2.8.23.2.8 0.9.6 0.82. Arx Estate & Services 003-92392 info@arxestates.com Ground floor TERRAS 02.93 m² (6. 6.8) 8

Nadere informatie

ZEN en BENG Nieuwe inzichten over bijna energieneutrale woningen

ZEN en BENG Nieuwe inzichten over bijna energieneutrale woningen ZEN en BENG Nieuwe inzichten over bijna energieneutrale woningen Ir. Harm Valk Nieman Groep Platform ZEN 22 maart 2016 Routekaart BENG 22-3-2016 2 BENG Drie indicatoren Lijkt op de PHPP 1. Energiebehoefte

Nadere informatie

Uitdagingen voor de energierenovatie van het Vlaamse woningbestand

Uitdagingen voor de energierenovatie van het Vlaamse woningbestand 14/02/2013 Uitdagingen voor de energierenovatie van het Vlaamse woningbestand Marlies Van Holm Duurzaam wonen en bouwen / Duurzame steden VITO Onze woningen 14/02/2013 2 Onze woningen Groot aandeel oudere

Nadere informatie

Trias energetica. Verdiepende opdracht

Trias energetica. Verdiepende opdracht 2015 Trias energetica Verdiepende opdracht Inleiding; In dit onderdeel kun je meer leren over de Trias energetica, een strategie voor het bereiken van een zo duurzaam mogelijke energievoorziening. Pagina

Nadere informatie

BENG en Bodemenergie Projectervaringen utiliteitbouw. 6 november 2016 Ir. Esther Gerritsen Techniplan Adviseurs

BENG en Bodemenergie Projectervaringen utiliteitbouw. 6 november 2016 Ir. Esther Gerritsen Techniplan Adviseurs BENG en Bodemenergie Projectervaringen utiliteitbouw 6 november 2016 Ir. Esther Gerritsen Techniplan Adviseurs Techniplan Adviseurs Installatieadviseur Advies & engineering Duurzaamheid & innovatie Realisatie

Nadere informatie

EPA U. advies- en ingenieursbureau. Nieuwbouw kantoorpand Demostraat, Tiel

EPA U. advies- en ingenieursbureau. Nieuwbouw kantoorpand Demostraat, Tiel Nieuwbouwkantoorpand Demostraat,Tiel EPA U Adresgegevens Fokkerstraat 39, 3905 KV Veenendaal Postbus 1152, 3900 BD Veenendaal T 0318-75 78 88 F 0318-75 78 87 info@enerpro.nl www.enerpro.nl Voorbeeldbedrijf

Nadere informatie

TE HUUR. Palaceplein WK 's-gravenhage p.m. ex.

TE HUUR. Palaceplein WK 's-gravenhage p.m. ex. TE HUUR Palaceplein 203 2587 WK 's-gravenhage 1.350 p.m. ex. KENMERKEN Prijs 1.350 p.m. ex. Postcode 2587 WK Ligging Aan rustige weg, Vrij uitzicht Woningtype Bovenwoning Woonruimte 95m² Inhoud 290m³ Kamers

Nadere informatie

Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025

Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025 Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025 Willemien Veele Cor Kamminga 08-04-16 www.rijksmonumenten.nl Achtergrond en aanleiding Ambitie om in 2020 16% van de energie duurzaam op te wekken in Fryslân

Nadere informatie

HELENA Sustainable Innovations

HELENA Sustainable Innovations 6-2-2017 1 Van het gas af HELENA Sustainable Innovations Wat betekent dat? Ir. A.F.A. Verhaaren 6-2-2017 2 INLEIDING Gezien onder meer de energieagenda van de overheid, het programma Duurzaam en Groen

Nadere informatie

3 Energiegebruik huidige situatie

3 Energiegebruik huidige situatie 3 Energiegebruik huidige situatie 3.1 Het Energie Prestatie Certificaat In het kader van de Europese regelgeving (EPBD) bent u verplicht om, bij verkoop of verhuur van de woning, een energiecertificaat

Nadere informatie

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers Net voor de Toekomst Frans Rooijers Net voor de Toekomst 1. Bepalende factoren voor energie-infrastructuur 2. Scenario s voor 2010 2050 3. Decentrale elektriciteitproductie 4. Noodzakelijke aanpassingen

Nadere informatie

BuildDesk kennisdocument

BuildDesk kennisdocument BuildDesk kennisdocument Woningen energieneutraal renoveren: hoe doe je dat? Leer hoe bestaande woningen energieneutraal te renoveren zijn. Met als belangrijkste ingrediënten: terugdringen van de energiebehoefte

Nadere informatie

Rekenkamer Metropool Amsterdam T.a.v. de heer J. de Ridder Postbus 202 1000 AE Amsterdam

Rekenkamer Metropool Amsterdam T.a.v. de heer J. de Ridder Postbus 202 1000 AE Amsterdam pagina 1 / 5 Rekenkamer Metropool Amsterdam T.a.v. de heer J. de Ridder Postbus 202 1000 AE Amsterdam Datum: 15 maart 2016 Kenmerk: 201/0007, JvdV Archiefnummer: 5.90/3 Betreft: Bestuurlijke Reactie op

Nadere informatie

Klimaatneutraal bouwen in de praktijk. 1. Uitdaging klimaat. klimaatverandering

Klimaatneutraal bouwen in de praktijk. 1. Uitdaging klimaat. klimaatverandering Klimaatneutaal bouwen in de praktijk Chiel Boonstra directeur De uitdaging van het klimaat Wat is klimaatneutraal bouwen Waarom passief bouwen Projectvoorbeelden BergenopZoom, oktober 9. Uitdaging klimaat

Nadere informatie

ZEN en BENG Scenario s voor bijna energieneutrale woningen

ZEN en BENG Scenario s voor bijna energieneutrale woningen ZEN en BENG Scenario s voor bijna energieneutrale woningen Ir. Harm Valk Nieman Groep Platform ZEN 10 december 2015 Routekaart BENG 9-12-2015 2 BENG wat gaat er veranderen Bijna EnergieNeutrale Gebouwen

Nadere informatie

Inleiding Basisbegrippen Energie Materialen Vormgeving Bruikbaarheid Binnenklimaat Kosten

Inleiding Basisbegrippen Energie Materialen Vormgeving Bruikbaarheid Binnenklimaat Kosten Bruikbaarheid Binnenklimaat Kosten Wat kan er gebeuren in de wereld als de productie niet kan voldoen aan de stijgende vraag? Fossiele brandstof en delfstoffen zijn eindig. Probleemstelling is dus eenvoudig

Nadere informatie

OPLEIDING DUURZAME GEBOUWEN

OPLEIDING DUURZAME GEBOUWEN OPLEIDING DUURZAME GEBOUWEN ENERGIEBEHEER (ENERGIEVERANTWOORDELIJKE) HERFST 2017 Onderzoek naar elektriciteitsverbruik Pascal ONS E²=MC Op basis van een presentatie van Cenergie 2 DOELSTELLINGEN VAN DE

Nadere informatie

Ecodesign. Invloed voor onze bedrijfstak Henk Kranenberg Senior Manager Daikin Europe NV

Ecodesign. Invloed voor onze bedrijfstak Henk Kranenberg Senior Manager Daikin Europe NV Ecodesign Invloed voor onze bedrijfstak Henk Kranenberg Senior Manager Daikin Europe NV Roadmap : -80% by2050 2 http://eur-lex.europa.eu/legal-content/en/txt/pdf/?uri=celex:52014dc0015&from=en Ecodesign

Nadere informatie

Bijna Energieneutrale Gebouwen (BENG)

Bijna Energieneutrale Gebouwen (BENG) Bijna Energieneutrale Gebouwen (BENG) Op weg naar bijna energieneutraal bouwen in 2020 Jean Frantzen Adviseur duurzaam bouwen Kennisevent Routekaart richting energieneutraal bouwen R c 2,5 R c 3,5 R c

Nadere informatie

Workshop Metaalunie Gebruik restwarmte

Workshop Metaalunie Gebruik restwarmte Workshop Metaalunie Gebruik restwarmte Te gast bij: Terberg Benschop Kelvinbaan 40, Postbus 1461 3430 BL NIEUWEGEIN tel: +31 (0)30 693 00 55 fax: +31 (0)30 693 00 57 info@metaaladvies.nl www.metaaladvies.nl

Nadere informatie

De wijk als inspiratiebron voor de lange termijn

De wijk als inspiratiebron voor de lange termijn De wijk als inspiratiebron voor de lange termijn Frans de Haas de Haas & Partners Projectgroep DEPW Utrecht 9 februari 2011 EOS LT Duurzame Gebiedsontwikkeling i.o.v. Agentschap NL Inhoud Levensduurdenken

Nadere informatie

ENERGETISCHE VERBETERINGSMAATREGELEN IN DE SOCIALE HUURSECTOR ENKELE UITKOMSTEN VAN DE SHAERE-MONITOR 2010-2013

ENERGETISCHE VERBETERINGSMAATREGELEN IN DE SOCIALE HUURSECTOR ENKELE UITKOMSTEN VAN DE SHAERE-MONITOR 2010-2013 ENERGETISCHE VERBETERINGSMAATREGELEN IN DE SOCIALE HUURSECTOR ENKELE UITKOMSTEN VAN DE SHAERE-MONITOR 2010-2013 1 WAT IS DE SHAERE-MONITOR? In de afgelopen jaren zijn allerlei initiatieven ontplooid om

Nadere informatie

Hoe kan ik de restwarmte van datacenters hergebruiken? APAC Airconditioning Martijn Kolk

Hoe kan ik de restwarmte van datacenters hergebruiken? APAC Airconditioning Martijn Kolk Hoe kan ik de restwarmte van datacenters hergebruiken? APAC Airconditioning Martijn Kolk De APAC groep staat voor persoonlijke en betrouwbare dienstverlening. Met meer dan 25 jaar ervaring zijn wij uitgegroeid

Nadere informatie

Opleiding Duurzaam Gebouw : ENERGIE

Opleiding Duurzaam Gebouw : ENERGIE 1 Opleiding Duurzaam Gebouw : ENERGIE Leefmilieu Brussel Het efficiënt ontwerpen van een koelinstallatie Filip GRILLET Cenergie CVBA Doelstellingen van de presentatie Concept en componenten hydraulisch

Nadere informatie

energiebesparing bestaande bouw Harderwijk 26 mei 2015

energiebesparing bestaande bouw Harderwijk 26 mei 2015 energiebesparing bestaande bouw Harderwijk 26 mei 2015 Marc Smijers M 06-23924330 www.smijers-energieadvies.nl info@smijers-energieadvies.nl 1 Onderwerpen Relatie tussen energielabel en energiegebruik

Nadere informatie

Transitie naar een. CO -neutrale toekomst

Transitie naar een. CO -neutrale toekomst Transitie naar een CO -neutrale toekomst 2 CO 2 reductie van bron tot gebruiker Steeds méér duurzame energie, maar niet minder CO 2 -uitstoot KLIMAATVERDRAG VAN PARIJS In het verdrag van Parijs werd afgesproken

Nadere informatie

Lerende gebouwen. meer comfort & minder energie. 2e Expert meeting TAG, 7 oktober 2015, Haagse Hogeschool, Delft

Lerende gebouwen. meer comfort & minder energie. 2e Expert meeting TAG, 7 oktober 2015, Haagse Hogeschool, Delft Lerende gebouwen meer comfort & minder energie 2e Expert meeting TAG, 7 oktober 2015, Haagse Hogeschool, Delft 2 e Expert meeting Thermisch Actieve Gebouwen, woensdag 7 oktober 2015, Haagse Hogeschool

Nadere informatie

RI&E 3 ADVIES rapport: Energiemaatregelen. Van Elst Grafisch Afwerker BV

RI&E 3 ADVIES rapport: Energiemaatregelen. Van Elst Grafisch Afwerker BV PRAKTISCH MILIEUBELEIDIN DE GRAFIMEDIA RI&E 3 ADVIES rapport: Van Elst Grafisch Afwerker BV Uitgave van: : Dienstencentrum maandag 13 augustus 2012 Rapport van Van Elst Grafisch Afwerker BV te Apeldoorn

Nadere informatie

Pré Wonen Postbus CA HAARLEM Etalage Geprint op : Blekersvaartweg 48 D. galerijwoning

Pré Wonen Postbus CA HAARLEM  Etalage Geprint op : Blekersvaartweg 48 D. galerijwoning Pré Wonen Postbus 2008 2002 CA HAARLEM www : www.prewonen.nl Etalage Geprint op : 24-08-2016 Adres Blekersvaartweg 48 D Postcode 2101 CD Plaats HEEMSTEDE Omschrijving Woning Type galerijwoning Wijk omschrijving

Nadere informatie

Module 4.7. EPU: Synthese. versie 2.0

Module 4.7. EPU: Synthese. versie 2.0 Module 4.7 EPU: Synthese versie 2.0 Hoofdstukkenoverzicht EPU 5.4 Transmissieverliezen 5.5 Ventilatie verliezen 5.6 Interne winsten 5.7 Zonnewinsten 5.2 Netto behoefte voor ruimteverwarming Systeemrendement

Nadere informatie

Fase 2. NOM Nul Op de Meter. type C, D

Fase 2. NOM Nul Op de Meter. type C, D Fase 2 NOM Nul Op de Meter type C, D 232 technische omschrijving Gefeliciteerd met de aankoop van uw woning! Uw woning is een nul-op-de-meter (NOM) woning. Dit houdt in dat BAM garandeert dat uw meterstand

Nadere informatie

TRENDS IN RETAIL INDUSTRY REFRIGERATION

TRENDS IN RETAIL INDUSTRY REFRIGERATION TRENDS IN RETAIL INDUSTRY REFRIGERATION Ruud van Dissel Managing Director BITZER BENELUX Ede 13.06.2017 1. Algemeen 2. TRENDS IN TECHNOLOGY voor kleine supermarkt voor grote supermarkt 3. Andere TRENDS

Nadere informatie

Passief Bouwen. Carl-peter Goossen

Passief Bouwen. Carl-peter Goossen Passief Bouwen Carl-peter Goossen Je weet iets en je heb er kennis van Je weet iets maar heb er geen kennis van Je weet het niet en je hebt er ook geen kennis van. 28 oktober: Klimaatneutraal bouwen: haalbaar

Nadere informatie

De energiekwaliteit van het bestaande woningenpark

De energiekwaliteit van het bestaande woningenpark De energiekwaliteit van het bestaande woningenpark Prof. dr. ir. arch. Griet Verbeeck Faculteit Architectuur & Kunst, Universiteit Hasselt Jaarvergadering BMP-PMC, Brussel, 1 oktober 2015 We zijn op de

Nadere informatie

Rapportering van de technische controle door een installatiebedrijf van warmtepompen voorbeeld

Rapportering van de technische controle door een installatiebedrijf van warmtepompen voorbeeld Rapportering van de technische controle door een installatiebedrijf van warmtepompen voorbeeld Uitreksel van bijlage 4 van de labelingsaanvraag van Quest & Construction Quality voor installatie/ontwerpbedrijven

Nadere informatie

ENERGIEZUINIG WONEN 10 tips

ENERGIEZUINIG WONEN 10 tips ENERGIEZUINIG WONEN 10 tips 1 Je woning isoleren en begin daar waar isoleren het meeste oplevert, dus waarmee je je energievraag zo veel mogelijk terugbrengt. Veel mensen kopen eerst zonnepanelen om energie

Nadere informatie

Zorg voor energie en comfort

Zorg voor energie en comfort Zorg voor energie en comfort Roberto Traversari TNO Bouw en Ondergrond De symptomen De behandeling De preventie 2 Veel installaties zijn ziek! Is uw installatie een onbehandelde patiënt? 3 Uit onderzoek

Nadere informatie

Thermodynamische analyse van het gebruik van een warmtepomp voor residentiële verwarming

Thermodynamische analyse van het gebruik van een warmtepomp voor residentiële verwarming H01N2a: Energieconversiemachines- en systemen Academiejaar 2010-2011 Thermodynamische analyse van het gebruik van een warmtepomp voor residentiële verwarming Professor: Martine Baelmans Assistent: Clara

Nadere informatie

Laan van Nieuw-Oost-Indie CD Den Haag k.k.

Laan van Nieuw-Oost-Indie CD Den Haag k.k. Laan van Nieuw-Oost-Indie 236 2593 CD Den Haag 775.000 k.k. KENMERKEN Prijs 775.000 k.k. Postcode 2593 CD Ligging Aan drukke weg, In woonwijk Woningtype Tussenwoning Tuin Ja, Achtertuin, Noordoost, 900

Nadere informatie

Voor elk seizoen een ander kasdek?

Voor elk seizoen een ander kasdek? Voor elk seizoen een ander kasdek? Energie innovatieve kasdekmaterialen d.m.v. coatings en oppervlaktebehandelingen Frank Kempkes, Wageningen UR Glastuinbouw Efficient Use of inputs in Protected HORticulture

Nadere informatie

Te Koop. Zwolsestraat WC Den Haag. Maisonnette, Appartement 115m². Vraagprijs k.k.

Te Koop. Zwolsestraat WC Den Haag. Maisonnette, Appartement 115m². Vraagprijs k.k. Te Koop Zwolsestraat 270 2587 WC Den Haag Maisonnette, Appartement 115m² Vraagprijs 279.500 k.k. Kenmerken Vraagprijs 279.500 k.k. Status Verkocht Oplevering in overleg Soort appartement Maisonnette, Appartement

Nadere informatie

Trias Energetica. woningen. Drachten 18/11 Almelo 20/11 2014 Carl-peter Goossen

Trias Energetica. woningen. Drachten 18/11 Almelo 20/11 2014 Carl-peter Goossen Trias Energetica De oplossing voor BENG woningen Drachten 18/11 Almelo 20/11 2014 Carl-peter Goossen 1 Kansen in de bouw 2 2 Het gaat allemaal om keuzes Hoe krijg je een optimaal integraal ontwerp? Als

Nadere informatie

RENOVATIE KANTOOR NOTITIE ENERGIEBESPARING EN INVESTERINGEN INHOUDSPOGAVE

RENOVATIE KANTOOR NOTITIE ENERGIEBESPARING EN INVESTERINGEN INHOUDSPOGAVE RENOVATIE KANTOOR NOTITIE ENERGIEBESPARING EN INVESTERINGEN INHOUDSPOGAVE SAMENVATTING 0. INLEIDING 1. ISOLATIE 2. INSTALLATIE 3. RAMEN EN KOZIJNEN 4. ZONWERING EN KOELING 5. VERLICHTING DIA duurzame auteur:

Nadere informatie

De warmtepomp. Dominique Hendrikx Bram Oosterbos Maarten Reuskens

De warmtepomp. Dominique Hendrikx Bram Oosterbos Maarten Reuskens De warmtepomp Dominique Hendrikx Bram Oosterbos Maarten Reuskens A2 A2 A1 Introduction Environmental issues: Solutions: Greenhouse effect Air and water pollution Wind and water turbines Solar cells Heat

Nadere informatie

TE HUUR: Soetensteeg GR Rotterdam P/M. Gerenoveerde 3-kamer appartement

TE HUUR: Soetensteeg GR Rotterdam P/M. Gerenoveerde 3-kamer appartement TE HUUR: Soetensteeg 4 3011 GR Rotterdam 1.600 P/M Gerenoveerde 3-kamer appartement 2 onlinemakelaarsdiensten.nl INLEIDING GEMEUBULEERD APPARTEMENT TE HUUR! BESCHIKBAAR VANAF MEDIO JANUARY 2017! ****************************************************

Nadere informatie

Vivienstraat RR 's-gravenhage k.k.

Vivienstraat RR 's-gravenhage k.k. Vivienstraat 37 2582 RR 's-gravenhage 785.000 k.k. KENMERKEN Prijs 785.000 k.k. Postcode 2582 RR Woningtype Tussenwoning Tuin Ja, Achtertuin, Noordwest, 605 835cm Garage Openbaar parkeren Woonruimte 205m²

Nadere informatie

ENERGIEBEOORDELING 2012 H1

ENERGIEBEOORDELING 2012 H1 Versie 1.0 Datum: 4 OKTOBER 2012 ELEKTROTECHNISCHE INSTALLATIES - AANDRIJFSYSTEMEN - TECHNISCHE AUTOMATISERING PANELENBOUW - SERVICE EN ONDERHOUD - PLAATWERK - TECHNISCHE DIENSTVERLENING DOMOTICA - ENERGIEMANAGEMENT

Nadere informatie

Wie is Woonlinie Het project duurzame isolatietechnieken oplossingen in de installaties van de woningen Monitoren

Wie is Woonlinie Het project duurzame isolatietechnieken oplossingen in de installaties van de woningen Monitoren Wie is Woonlinie Woonlinie is een middelgrote woningcorporatie actief in het Land van Heusden en Altena en Zaltbommel. Totaal verhuurt Woonlinie ongeveer 4200 woningen. Daarnaast bouwt de vastgoed afdeling

Nadere informatie

Itho Daalderop Installatieconcepten voor een gezond en comfortabel binnenklimaat. wonen zonder. energierekening

Itho Daalderop Installatieconcepten voor een gezond en comfortabel binnenklimaat. wonen zonder. energierekening Itho Daalderop Installatieconcepten voor een gezond en comfortabel binnenklimaat wonen zonder energierekening regeltechniek Slimme installatieconcepten voor nieuwbouw en renovatie Vandaag nog beginnen

Nadere informatie

EfficiEncy Duurzaam. EnErgiEbEsparing. Warmte en koude. KEnnis industrie. energie financiering. instrumenten. GebouwDe omgeving

EfficiEncy Duurzaam. EnErgiEbEsparing. Warmte en koude. KEnnis industrie. energie financiering. instrumenten. GebouwDe omgeving Warmte en koude Kennis, advies, instrumenten en financiële steun EfficiEncy Duurzaam GebouwDe omgeving energie financiering KEnnis industrie instrumenten EnErgiEbEsparing De Nederlandse overheid streeft

Nadere informatie