Procesindustrie. Biobased Economy. Inzicht en inspiratie voor het MKB

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Procesindustrie. Biobased Economy. Inzicht en inspiratie voor het MKB"

Transcriptie

1 Procesindustrie Biobased Economy Inzicht en inspiratie voor het MKB

2

3

4 Colofon Innovatie Zuid Februari 2014 Thema Procesindustrie: Biobased Economy Inzicht en inspiratie voor het MKB Samengesteld door Laurens Meijering, Luminnova Dirk Vermaire, DCV Consulting Eindredactie Hans van Eerden, Van Eerden Tekst In opdracht van Brabantse Ontwikkelings Maatschappij NV Industriebank LIOF NV Economische Impuls Zeeland Kamer van Koophandel Contactpersoon NV Industriebank LIOF Raymond Bevers, Concept en grafisch ontwerp Something New Djordi Luymes en Marc Buijs Oplage 150 exemplaren Rechten De uitgever kan op generlei wijze aansprakelijk worden gesteld voor enige eventueel geleden schade door foutieve vermelding in deze survey. Copyright 2014, BOM. Niets aan deze uitgave mag worden overgenomen in welke vorm dan ook zonder nadrukkelijke toestemming van de uitgever. Dit project wordt mede mogelijk gemaakt met financiële steun uit het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling in het kader van OP-Zuid.

5 Inhoudsopgave Voorwoord 4 Samenvatting 6 Leeswijzer 10 1 Tips voor de MKB-ondernemer Kansen voor het MKB Schoenmaker blijf bij je leest Marktvraag als uitgangspunt 15 2 Begripsvorming Niets nieuws onder de zon? Strategische drivers Biobased markten en waardecomponenten Bioraffinage Waardecomponenten en toepassingsgebieden 24 3 Stakeholders, locaties en initiatieven Inventarisatie Zuidwest-Nederland Zuidoost-Nederland MKB-succesverhalen 38 4 Positionering van de regio s Regionale biobased thema s Sterktes, zwaktes, kansen en bedreigingen 42 5 Voorbeelden potentiële samenwerking Valorisatie agrofoodreststromen Biobased OEM ers Plant als fabriek Bioaromaten Biobased bouwmaterialen Biomedische toepassingen Vergisting 52 6 Biobased beleid en overheidsfinanciering Provinciaal beleid Provinciale financieringsinstrumenten Nationaal en Europees beleid en financiering 60 Referenties 66 Bijlage 1: Literatuur ter verdieping 67 Bijlage 2: Aanpak inventarisatie 68 Bijlage 3: Overzicht organisaties biobased economy Zuid-Nederland 70

6 Voorwoord 4

7 De biobased economy is hot. Biobased congressen, nieuw biobased overheidsbeleid in binnenen buitenland en biobased magazines schieten als paddenstoelen uit de grond. Ook de drie Zuid-Nederlandse provincies Zeeland, Brabant en Limburg hebben gekozen voor de biobased economy als een belangrijk speerpunt in hun economische ontwikkeling. En niet onterecht, want er is nogal wat bedrijvigheid in Zuid-Nederland op dit terrein. Veel (MKB-)bedrijven zijn met elkaar en met onderwijs- en kennisinstellingen, overheden en intermediairs actief bezig nieuwe biobased markten te ontginnen. De regionale ontwikkelingsmaatschappijen BOM, Impuls, LIOF en REWIN en Syntens (inmiddels opgegaan in Kamer van Koophandel) willen daarbij graag helpen. Een eerste stap is om eens te bekijken wat er allemaal al gebeurt in biobased Zuid-Nederland. Momenteel is de aanpak hier nog grotendeels decentraal en is er weinig onderlinge afstemming, waardoor zaken wellicht dubbel gebeuren en mogelijke synergieën niet worden benut. Voor u ligt dan ook een inventarisatie van biobased initiatieven, spelers en biobased regiobeleid. Een rechttoe-rechtaan uitleg van wat een biobased economy inhoudt, maakt uiteraard onderdeel uit van deze survey. Het ontwikkelen van nieuwe producten in een biobased economy gaat eigenlijk niet anders dan elders in de economie. Toch geven we nog een aantal zinvolle tips die we uit onze gesprekken met de relevante spelers hebben meegenomen. Voor de MKB er liggen er met name kansen in specifieke biobased marktniches met een concrete marktvraag als uitgangspunt. In deze survey onderbouwen we dat met de voorbeelden van succesvolle MKB-bedrijven als Isobionics (biobased smaak- en geurstoffen), Bodec (innovatieve bioraffinage), Eco-Point (biobased reinigingsmiddelen) en Van de Bilt zaden en vlas (vlasvezels in bouw en composieten). Het biobased product moet in een marktniche een robuuste oplossing voor een prangend vraagstuk bieden; een oplossing die kan concurreren met bestaande producten op kwaliteit, functionaliteit of prijs het liefst op een combinatie van die elementen. Zowaar geen eenvoudige opgave. Als MKB er moet je daar niet zonder goed nadenken instappen. Een goed businessplan helpt daarbij. De ontwikkelingsmaatschappijen en Kamer van Koophandel kunnen daarin ondersteunen. Deze survey kan voor hen tevens als hulpmiddel dienen om veelbelovende initiatieven uit de regio s met elkaar te verbinden waar dat zinvol is (natuurlijk is concurrentie ook niet verkeerd). Dit moet meer synergie opleveren, die de slagkracht en slaagkans van betrokken bedrijven en initiatieven vergroot. Wij hopen dat het lezen van deze survey u meer inzicht geeft in het Zuid-Nederlandse biobased landschap en leidt tot inspiratie voor ondernemerschap. En wilt u verder praten over uw biobased plannen, neem gerust contact met ons op. Mede namens de Zuid-Nederlandse ontwikkelingsmaatschappijen en Kamer van Koophandel, Raymond Bevers, Projectmanager Ontwikkeling & Innovatie, NV Industriebank LIOF Deze survey geeft geen inzicht in biobased kringlopen, nutriëntenmanagement en bijbehorende massabalansen. Deze zijn doorgaans niet regionaal maar (inter)nationaal en vergen zeer veel tijd om goed in kaart te brengen. 5

8 Samenvatting 6

9 Deze inventarisatie is opgesteld in opdracht van de regionale ontwikkelingsmaatschappijen van Limburg (LIOF), Noord-Brabant (BOM) en Zeeland (Impuls) samen met Syntens (nu Kamer van Koophandel). De survey is vooral bedoeld om het midden- en kleinbedrijf inzicht te geven in de ontwikkelingen rond de biobased economy in Zuid-Nederland. De hoop van de samenstellers is MKB ers te inspireren en hun deelname aan biobased initiatieven te stimuleren. De biobased economy is erop gericht om op de lange termijn aardolie en de daarvan afgeleide producten te vervangen door natuurlijke grondstoffen in een circulaire economie, waar producten en groene grondstoffen zoveel mogelijk worden hergebruikt en belasting van het milieu wordt beperkt of voorkomen. Het is duidelijk geworden dat dit geen gemakkelijke opgave is en dat deze transitie zeker niet in korte tijd zal plaatsvinden. De biobased economy staat nu nog in de kinderschoenen. Veel activiteiten zijn gericht op het onderzoeken van de technische mogelijkheden om aardoliegebaseerde producten te vervangen door producten gemaakt uit groene grondstoffen. Het is ook zoeken naar waar de markt behoefte aan heeft en hoe die behoefte ingevuld kan worden. Zoals elke verandering biedt deze transitie kansen en zijn er valkuilen. Aardoliegebaseerde producten hebben al een lange ontwikkeling achter zich en voldoen aan hoge kwaliteitseisen. Nieuwe biobased producten moeten daarom direct concurreren in volwassen markten. Dit maakt het lastig en dus moet men met beperkte middelen weloverwogen te werk gaan om een nieuw biobased product op de markt te brengen. Het thema biobased spreekt consumenten aan, maar ze zijn niet bereid daarvoor meer te betalen of een mindere kwaliteit te accepteren. Biobased producten zullen dus voordelen moeten bieden die bestaande producten niet hebben. En daarvoor zijn mogelijkheden: groene grondstoffen en biobased reststromen hebben immers andere eigenschappen dan olie, zoals biologische afbreekbaarheid. En in sommige gevallen zijn ze goedkoper en effectiever in hun functionaliteit. De functionaliteit van groene grondstoffen is voor de chemie interessant, omdat deze in aardolie grotendeels verloren is gegaan tijdens de ontstaansgeschiedenis. Voor het terugbrengen van de gewenste functionaliteit zijn dan vaak kostbare chemische processen nodig. De natuurlijke aanwezigheid van die functionaliteit in biobased grondstoffen biedt daarom kansen om kosten te besparen. Deze survey gaat in op de redenen voor het streven naar een biobased economy en doet een poging de belangrijkste begrippen in de biobased economy eenvoudig uit te leggen. Stakeholders, locaties en belangrijke initiatieven in het Zuid-Nederlandse biobased landschap zoals Biobased Delta in Zuidwest-Nederland worden aan de hand van schema s uitgelicht en besproken. De sterktes en zwaktes van de verschillende regio s worden benoemd. De succesverhalen van Isobionics, Bodec, Eco-Point en Van de Bilt zaden en vlas dienen daarbij als bron van inspiratie. Provincie-overstijgende biobased thema s komen eveneens aan bod. Dit betreft thema s die breed in Zuid-Nederland zouden kunnen worden opgepakt, zoals de valorisatie van agroreststromen, nieuwe OEM ers (Original Equipment Manufacturers) binnen de biobased industrie, de plant als fabriek waar gewassen worden geoptimaliseerd voor een specifieke toepassing in de biobased economy, biobased bouwmaterialen, etc. Niet alle thema s zijn echter even geschikt voor het MKB. Zo is de productie van bioaromaten typisch iets voor de chemische industrie; hier kan het MKB vanwege de grootschaligheid en de hoge kosten nauwelijks een rol van betekenis spelen, anders dan als toeleverancier van grondstoffen of afnemer van producten. 7

10 Een belangrijke opbrengst van het proces dat tot deze survey heeft geleid, zijn tips voor de MKBondernemer met biobased aspiraties. Zo wordt sterk aanbevolen de keten én brand owners in een vroeg stadium bij een biobased ontwikkeling te betrekken. Nichemarkten, zo luidt een andere tip, geven het MKB een grotere kans van slagen dan bulkmarkten, waar de concurrentie groot is en de marges klein zijn. De survey besluit met een overzicht van beleid en financieringsmogelijkheden op regionaal, nationaal en Europees niveau. Dit laat zien dat er een breed scala aan mogelijkheden is om ontwikkelingen in de biobased economy te stimuleren. Dat is al met al geen vetpot en de concurrentie om financiën is groot. Niettemin komt er de komende jaren met name op Europees vlak veel geld beschikbaar voor biobased initiatieven. 8

11 9

12 Leeswijzer 10

13 Deze survey telt zes hoofdstukken: 1. Tips voor het MKB De rapportage valt meteen met de deur in huis, met tips en andere bevindingen uit interviews met relevante biobased partijen. De tips gaan over de markt, producten, technologie en businessplannen. 2. Begripsvorming De belangrijkste biobased begrippen en concepten zijn in handzame schema s en overzichten kort en bondig samengevat. Bijlage 1 reikt desgewenst verdere verdieping aan. 3. Inventarisatie Er is een niet-uitputtend overzicht gemaakt van MKB-bedrijven en onderwijs- en kennisinstellingen die actief zijn in de biobased economy binnen de verschillende regio s van Zuid- Nederland. Verder zijn de competenties van veelbelovende biobased initiatieven en biobased locaties met kritische massa schematisch in kaart gebracht. Ter inspiratie dienen enkele voorbeelden van succesvolle biobased MKB-businesscases. 4. Positionering Op basis van verkregen gegevens en interviews worden de belangrijkste regionale biobased thema s benoemd en volgt een SWOT-analyse van de provincies. 5. Samenwerkingscases Enkele voorbeelden van biobased thema s krijgen een uitwerking tot mogelijke samenwerkingscases op Zuid-Nederlandse schaal. Daarbij ligt de nadruk op het businesspotentieel voor het MKB. Vraaggerichtheid, beschikbare competenties, kritische massa en economische haalbaarheid spelen daarin een belangrijke rol. Of de beoogde samenwerkingscases op Zuid-Nederlandse schaal zijn te realiseren, is sterk afhankelijk van de wensen en het commitment van betrokken stakeholders. 6. Beleid en financiering De regionale biobased beleidsinitiatieven van de drie provincies zijn in kaart gebracht inclusief provinciale financieringsinstrumenten. Daarop volgt een schets van de raakvlakken van het topsectorenbeleid met de biobased economy en een overzicht van gerelateerde financieringsmogelijkheden. Tot slot is er een analyse op hoofdlijnen van overige landelijke en Europese financieringsbronnen voor nieuwe initiatieven/projecten. 11

14 1 Tips voor de MKB-ondernemer 12

15 Voor onderhavige survey zijn vele gesprekken gevoerd; Bijlage 1 geeft een overzicht van de interviews. Daaruit zijn veel suggesties en inzichten naar voren gekomen, die MKB-ondernemers mogelijk kunnen helpen om de slaagkans van hun biobased initiatieven te vergroten. Hierna volgt een weergave van de tips die in de gesprekken de revue passeerden. 1.1 Kansen voor het MKB Voor het MKB kan de biobased economy interessant zijn vanwege de potentie om nieuwe markten te ontsluiten of te creëren met onderscheidende producten en om kostenvoordelen te behalen door het gebruik van nieuwe grondstoffen. Tabel 1 zet de drivers voor het MKB op een rijtje. Het ontsluiten van nieuwe markten is aan de ene kant van het spectrum mogelijk met geheel nieuwe producten die een eigen markt creëren en aan de andere kant door het toetreden tot bestaande markten met producten die biobased zijn. Tabel 1 - Drivers voor het MKB in een biobased economy. Nieuwe of onderscheidende producten: - nieuwe functionaliteiten (bijv. afbreekbaarheid); - gebaseerd op natuurlijke grondstoffen; - nieuwe gewassen voor de landbouw. Kostenvoordelen: - goedkopere grondstoffen; - potentieel vereenvoudigde chemische en biotechnologische procesroutes. Markten: - nieuwe toepassingen in bestaande markten; - potentieel nieuwe toepassingen in nieuwe markten; - verbreding van het agro-marktpotentieel. Er is een belangrijke rol weggelegd voor de landbouw en de boer als MKB er. Deze staat immers aan de basis van de biobased economy. Door de overgang naar een biobased economy zal er een grotere vraag ontstaan naar bestaande gewassen én nieuwe gewassen, die nu niet of maar heel beperkt worden verbouwd. Voor de boer als MKB er is het belangrijk om goed in te zoomen op de vraag in de markt en wat hij daarin kan betekenen. Het te telen gewas, de inhoudsstoffen, de benodigde kennis, etc., moeten goed aansluiten op de productwensen van de klant. Potentiële kostenvoordelen kunnen op meerdere manieren ontstaan. Zo wordt de inzet van goedkopere grondstoffen mogelijk door het gebruik van agro-reststromen. Daarnaast zijn chemische procesroutes te vereenvoudigen door de plant te gebruiken als een fabriek voor de productie van chemische bouwstenen en waardevolle moleculen. Voor Nederland is de biobased economy aantrekkelijk vanwege het potentieel duurzame karakter en de economische onafhankelijkheid van olie die het kan creëren op de langere termijn. De ontwikkeling van de biobased economy biedt in deze context nieuwe kansen voor economische activiteiten van het MKB met nieuwe producten, productketens en markten en het creëren van werkgelegenheid. De vraag uit de markt dient daarbij liefst als uitgangspunt te worden genomen; een technology push markt is vele malen moeilijker. 13

16 Voorbeelden van nieuwe biobased kansen in de markt zijn te vinden in: De landbouw: nieuwe gewassen telen specifiek gericht op de biobased economy. Technologische ontwikkeling: nieuwe technologieën ontwikkelen om de nieuwe grondstoffen op efficiënte en energetisch gunstige wijze om te zetten in producten. Apparaten- en machinebouw: verwerking van de nieuwe grondstoffen en producten. Productontwikkeling: de nieuwe bouwstenen zullen door hun andere functionaliteiten nieuwe mogelijkheden voor producten en toepassingen creëren. Het verzilveren van biobased kansen verloopt vaak niet via de traditionele verticale ketens uit de aardoliegebaseerde economie. Een voorbeeld betreft de link tussen (MKB-)agrobedrijven en de chemie; hiervoor is het nodig gezamenlijk een nieuwe keten en aanpak op te bouwen. Dit kan soms lastig zijn, omdat men niet dezelfde taal spreekt. De ontwikkelingsmaatschappijen, Kamer van Koophandel en ZLTO kunnen in dergelijke trajecten ondersteuning bieden. Onderscheidende kwaliteiten De eisen aan biobased producten zijn van meet af aan hoog, omdat ze moeten concurreren in bestaande en volwassen markten: met hoge kwaliteitseisen, tot stand gekomen over jaren van productontwikkeling en aanpassingen; met lage prijzen, vanwege hoge productievolumes en synergievoordelen door geïntegreerde materiaal- en energieketens; die zich onder druk van de concurrentie geen risico s kunnen veroorloven; waar de gevestigde bedrijven hun investeringen zullen verdedigen. Om de concurrentie aan te kunnen gaan, moeten biobased producten een of meerdere onderscheidende kwaliteiten hebben. Ze moeten tastbare voordelen bieden zoals een betere kwaliteit, effectiever zijn of problemen met bestaande producten kunnen oplossen. Alleen het predikaat biobased of biologisch afbreekbaar is onvoldoende onderscheidend. Consumenten kiezen bijvoorbeeld voor een nieuw schoonmaakmiddel als het beter schoonmaakt, lekkerder ruikt of zachter is op de handen. Als het product daarnaast ook nog eens biobased of biologisch afbreekbaar is, voegt dat wel extra waarde toe. 1.2 Schoenmaker blijf bij je leest Een nieuw product op de markt brengen is niet eenvoudig en zeker niet als er tezelfdertijd ook een nieuwe markt voor moet worden gecreëerd. Het MKB moet het daarom vooral zoeken in een goede nichemarkt. Dat beperkt de concurrentie en helpt de ondernemer zich te richten op waar hij echt goed in is. Ontplooi initiatieven dus in markten die bekend zijn, met bestaande productmarktcombinaties, oftewel: Schoenmaker blijf bij je leest. In onbekende markten is het lastig de gewenste producteigenschappen te kennen, de juiste kanalen en partners te vinden en nieuwe vertrouwensrelaties op te bouwen. In dit vroege stadium van de ontwikkeling naar een biobased economy is het voor een MKB er verstandig zich te richten op niches waar hij met beperkte middelen echt een verschil kan maken. Bulkchemie, zoals de productie van bioaromaten of biobrandstoffen, kan beter worden overgelaten aan de grotere industrieën. Dergelijke producten vergen vele jaren van kostbaar onderzoek en ontwikkeling en vervolgens grote investeringen voor de productie. Ook MKB en farma is veelal geen goede combinatie, aangezien de farma vaak erg lange R&D- en 14

17 certificeringstrajecten kent. Het leidt naar verwachting sneller tot succes om bijvoorbeeld een food-, voeder- of technische toepassing als insteek te nemen. 1.3 Marktvraag als uitgangspunt Streven naar een nieuw biobased product en hopen daar een markt voor te vinden, is weinig kansrijk. Er moet een vraag in de markt leven. Een nieuw biogebaseerd product moet kunnen concurreren op kwaliteit en prijs en iets toevoegen aan wat er al op de markt is. Een copycat zal weinig succes hebben. Momenteel worden te veel biobased initiatieven vanuit de technologie gedreven. Er kan bijvoorbeeld wel een kwalitatief goed product worden gemaakt, maar dat is dan prijstechnisch niet interessant, er is geen behoefte in de markt of het voegt weinig toe aan het bestaande productpalet. Een vroege betrokkenheid van brand owners in de ontwikkeling van nieuwe biobased producten kan in een ontwikkeltraject van zeer grote betekenis zijn, omdat het: in een vroeg stadium inzicht geeft in de noodzakelijke functionaliteit en specificaties van het nieuwe product; in een vroeg stadium duidelijkheid geeft over de voor- en nadelen van het nieuwe product ten opzichte van de concurrentie; de risicobeleving bij brand owners verlaagt en daarmee de kans op acceptatie vergroot. Overschat ten slotte de waarde van duurzaam geproduceerde producten niet. In de meeste gevallen is de markt niet bereid daar meer voor te betalen (niet business-to-business en niet business-to-consumer). Eventuele premiums zijn meestal van korte duur. Technologie De bestaande extractie- en verwerkingstechnologieën blijken onvoldoende geënt op een biobased economy. Om de transitie naar biobased mogelijk te maken, zullen: nieuwe en energie-efficiënte technologieën moeten worden ontwikkeld; vooral op het gebied van conversie en scheidingstechnologie zijn nog veel stappen te zetten; bestaande technologieën moeten worden aangepast; dit geldt ook voor de verwerkende industrie die gebruik maakt van de halffabrikaten, zoals kunststoffen en vezels uit de petrochemie. Hier liggen concrete kansen voor MKB-bedrijven, maar pas op voor een te hoog technology push gehalte. Opereer vanuit een concrete marktbehoefte. Robuust businessplan Het is belangrijk om initiatieven in een vroeg stadium te toetsen op realiteitszin en haalbaarheid aan de hand van een gedegen en kritische uitwerking van de businesscase. Probeer zo goed als mogelijk daarin zaken te kwantificeren. Dit geeft snel een overzicht van de waardepropositie en van de blinde vlekken die ingevuld moeten worden om tot een realistisch businessplan te komen. Hierbij kunnen de regionale ontwikkelingsmaatschappijen en Kamer van Koophandel een helpende hand bieden. Daarnaast vergroot een robuust businessplan de kans op eventueel gewenste externe financiering. Als uit het plan een goede slaagkans blijkt, is dat een grote motivatie. Zo niet, dan hoeft er ook niet onnodig tijd in te worden gestoken. Dat bespaart dus geld en beperkt de risico s. Tijdens de 15

18 ontwikkeling moet het businessplan regelmatig worden bijgewerkt. Dit geeft focus en sturing aan het initiatief. Ten slotte, begin simpel met nieuwe biobased activiteiten en breid uit met gegenereerde winsten. Laat de haalbaarheid liefst niet afhankelijk zijn van langlopende subsidies. Subsidies zijn interessant, maar overheidsbeleid is wisselvallig en kan de rentabiliteit op termijn zwaar onder druk zetten. Dit geldt zeker voor de toepassing van biomassa voor energie; deze toepassing leeft veelal bij de gratie van subsidie. Wet- en regelgeving De transitie naar een biobased economy stelt nieuwe eisen, terwijl wet- en regelgeving is gebaseerd op de bestaande situatie. Veel (MKB-)bedrijven ondervinden daardoor op allerlei gebied problemen. Houd als MKB-ondernemer rekening met onzekerheden en mogelijke barrières op dit terrein en informeer tijdig naar bijvoorbeeld benodigde vergunningverlenings- of certificeringstrajecten. Denk er aan dat de milieuregelgeving per provincie kan verschillen. In opdracht van Agentschap NL (nu RVO.nl, Rijksdienst voor Ondernemend Nederland) heeft Sira Consulting een uitgebreid overzicht gemaakt van de belemmeringen. 1 Het meest gehoord waren de klachten over de afvalwetgeving: Deze verplicht ondernemers die reststromen met de status van afval willen verwerken, zich te registreren als afvalverwerkers. Men wil vaak niet een dergelijk imago en het geeft ook nog eens veel administratieve rompslomp. Als een reststroom de status van afval heeft, is de inzetbaarheid beperkt. Er zijn hoge kosten om te voldoen aan regelgeving. Te denken valt aan de regelgeving rond afval en de verwerking ervan, REACH-registratie voor nieuwe stoffen en de Novel Food-verklaring. Subsidieregelingen zijn wisselvallig, onduidelijk en niet eenduidig. Hier ligt duidelijk een spanningsveld tussen de zorgplicht van de overheid om een veilig en verantwoord gebruik van grondstoffen te garanderen en anderzijds het optimaal en effectief benutten van alle beschikbare grondstoffen tegen zo laag mogelijke kosten. De overheid kan bijvoorbeeld via duurzaam inkopen of via specifieke regelgeving (zoals een verbod op oliegebaseerde plastic tasjes) dit spanningsveld overbruggen. Tabel 2 geeft een samenvatting van de adviezen voor het MKB die uit de gesprekken met diverse partijen zijn gedestilleerd. Tabel 2 - Adviezen voor het MKB. Ontplooi biobased activiteiten in ketens die je kent en liefst met bestaande productmarktcombinaties. Schoenmaker blijf bij je leest! Stel zo snel mogelijk een businessplan op en wees kritisch. Neem bij voorkeur de markt als uitgangspunt. Een technology push markt is moeilijker! Begin simpel en breid uit met verdiend geld. Betrek brand owners in een vroeg stadium: - dit geeft snel inzicht in de noodzakelijke functionaliteit en specificaties van het nieuwe product; - dit geeft duidelijkheid over de voor- en nadelen van het nieuwe product ten opzichte van zijn concurrenten; - dit verlaagt de risicobeleving bij brand owners. 16

19 17

20 2 Begripsvorming 18

21 2.1 Niets nieuws onder de zon? De economie was reeds lang voor de industriële revolutie biobased, dat wil zeggen: alles wat we produceerden en gebruikten was van biologische oorsprong. Natuurlijk was ons voedsel biobased, zoals dat ook nu nog het geval is, maar ook de constructiematerialen die we gebruikten, zoals hout en stro, en de stoffen om ons te kleden, zoals katoen, linnen, wol, zijde en leer. Met de industriële revolutie kwam daar verandering in, vooral met de ontwikkeling van de mobiliteit en de chemie in combinatie met de vondst van grote hoeveelheden aardolie. Figuur 1 zet de traditionele (biobased) en de aardoliegebaseerde economie naast elkaar. Traditionele economie Aardolie-economie Gewassen Aardolie Afval Verteren Verrotten Cyclisch Voedsel Voer & Materialen Brandstoffen Materialen Chemicaliën Materiaalhergebruik Gebruik Afvalverbranding Figuur 1 - De traditionele (biobased) en de aardoliegebaseerde economie. Lineair Circa 90% van de gewonnen aardolie wordt verbrand in motoren. De resterende 10% wordt omgezet in materialen (vooral kunststoffen), petrochemicaliën, organische oplosmiddelen en bijproducten als teer: Kunststoffen zijn na brandstoffen de grootste toepassing van aardolie, goed voor ongeveer 6% van het verbruik. Petrochemicaliën zijn zeer divers en worden toegepast in alle industrieën, de farmaceutische, voedings- en chemische industrie, en als toevoegingen in brandstoffen. Organische oplosmiddelen zijn de basis van veel verven maar vinden ook toepassingen in schoonmaakmiddelen, lijmen, cosmetica, etc. Het interessante is dat volgens de meest algemeen geaccepteerde theorie aardolie een biologische oorsprong heeft. Het is vele miljoenen jaren geleden in diepe zeeën gevormd uit plankton, algen en dode zeedieren. Wanneer deze afzonken naar de bodem en door onvoldoende zuurstof niet konden afbreken, werden ze bedekt met sediment en ontstond er na verloop van tijd aardolie en aardgas. 2 Het probleem is dat er maar een beperkte hoeveelheid aardolie is, Europa niet zelfvoorzienend is en de in aardolie opgesloten koolstof door verbranding bijdraagt aan een toename van de hoeveelheid CO 2 in de atmosfeer. 19

22 Alleen organismen zoals planten, algen en wieren, die aan fotosynthese doen, kunnen kooldioxide uit de atmosfeer opnemen en omzetten in complexe organische moleculen. Deze moleculen zijn als vervanging van aardolie goed bruikbaar, worden continu opnieuw aangemaakt en zijn in principe zelfs beter omdat hun functionaliteit groter is. Daarnaast hebben deze moleculen het grote voordeel dat de koolstof eerst aan de atmosfeer is onttrokken en verbranding dus geen netto verhoging van het CO 2 -gehalte in de atmosfeer teweegbrengt. Zo wordt het cyclische proces waarvan de mens duizenden jaren gebruik heeft gemaakt, weer hersteld; zie Figuur 2. Biobased economy Gewassen Afval Verteren Verrotten Cyclisch Voedsel Voer & Materialen Brandstoffen Materialen Chemicaliën Materiaalhergebruik Gebruik Figuur 2 - Het cyclische proces van de biobased economy. Functionaliteit Met functionaliteit wordt verwezen naar de opbouw van complexe organische moleculen (zoals suikers, proteïnen, zetmeel, etc.) en de aanwezigheid van stikstof (N) en zuurstof (O) in deze moleculen. Die functionaliteit is voor de chemie interessant omdat deze in aardolie grotendeels verloren is gegaan bij de vorming ervan. Voor het terugbrengen van de gewenste functionaliteit zijn dan vaak kostbare chemische processen nodig. De natuurlijke aanwezigheid in plantaardige grondstoffen biedt daarom kansen op kostenbesparing. 2.2 Strategische drivers De gedachte zou kunnen zijn dat de biobased economy vooral wordt gedreven door het streven naar een duurzame samenleving. Dit is zeker een belangrijke drijvende kracht, maar zoals in het Renewable Energy Directive 3 gesteld zijn er twee andere factoren die een doorslaggevende rol spelen. Dit betreft energie (vooral de leveringszekerheid ervan) en economie, waarbij nieuwe economische activiteiten, kennisontwikkeling en werkgelegenheid belangrijk zijn. 4 Tabel 3 vat de drie drivers voor een biobased economy samen. 20

23 Tabel 3 - Strategische drivers voor een biobased economy. Duurzaamheid: - klimaatdoelstellingen; - hernieuwbare grondstoffen. Economie: - nieuwe economische activiteiten; - kennisontwikkeling; - werkgelegenheid. Energie: - onafhankelijkheid van olieproducerende landen; - leveringszekerheid. 2.3 Biobased markten en waardecomponenten De zes biobased markten Gezondheid & Lifestyle, Voedsel, Diervoeder, Chemie, Materialen en Energie zijn wel bekend. Wanneer de volumes toenemen, neemt de waarde per ton af. Omgekeerd wordt van de producten met een hoge toegevoegde waarde slechts weinig geproduceerd. Selectief dure producten maken uit goedkope grondstoffen is nauwelijks mogelijk, omdat er vaak veel grondstof nodig is om voldoende te kunnen maken en de vrijkomende hoeveelheden afval het economisch onrendabel zouden maken. De volgordelijkheid van de markten in de biobased piramide is altijd een vereenvoudiging van de werkelijkheid. Specifieke fijnchemische materialen bijvoorbeeld kunnen meer marktwaarde vertegenwoordigen dan diervoeder en voedselcomponenten. In een biobased economy moet afval worden voorkomen. Dit kan door de reststromen om te zetten in waardevolle producten, met een cascade naar steeds lagere waarde. De minst waardevolle producten zullen eindigen als energiebron in vloeibare of vaste vorm. Een dergelijke cascade maakt ook de productie van kleine hoeveelheden complexe waardevolle producten interessant, omdat de kosten voor raffinage worden gedragen door de grote hoeveelheden minder waardevolle producten in de keten. De biobased waardecomponenten kunnen worden gehaald uit groene grondstoffen (denk aan granen, suikerbieten, koolzaad en grassen) of groene reststromen (mest, sloophout, afvalwater, etc.). Figuur 3 geeft een overzicht van de waardecomponenten en markten voor groene grondstoffen (en illustreert het verband tussen afnemende waarde en toenemend volume, en vice versa). 21

ZUIDWEST-NEDERLAND DE NATIONALE KOPLOPER (OP WEG NAAR DE BIOBASED DELTA) Biobased Business Cases

ZUIDWEST-NEDERLAND DE NATIONALE KOPLOPER (OP WEG NAAR DE BIOBASED DELTA) Biobased Business Cases ZUIDWEST-NEDERLAND DE NATIONALE KOPLOPER (OP WEG NAAR DE BIOBASED DELTA) Biobased Business Cases Mei 18, 2011 Waarom koploper? Zuidwest-Nederland: Aanwezigheid grondstoffen Hoogwaardige bedrijven in agro,

Nadere informatie

Bio Base Europe Innovation & Training for the bio-based economy

Bio Base Europe Innovation & Training for the bio-based economy BioPark Terneuzen Duurzame havens Bio Base Europe Innovation & Training for the bio-based economy Zeeland Seaports Missie Zeeland Seaports zorgt op een toegewijde en respectvolle manier voor de duurzame

Nadere informatie

Bio Base Europe Innovation & Training for the bio-based economy

Bio Base Europe Innovation & Training for the bio-based economy Biopark Terneuzen Duurzame havens Bio Base Europe Innovation & Training for the bio-based economy Terneuzen Diepgang 12,50 meter Oppervlakte circa 2100 ha Ports of Vlissingen and Terneuzen Vlissingen Diepgang

Nadere informatie

Debat Kansen voor duurzame biomassa in Zeeland. Goes, 22 januari 2009 Conclusies en aanbevelingen CE Delft

Debat Kansen voor duurzame biomassa in Zeeland. Goes, 22 januari 2009 Conclusies en aanbevelingen CE Delft Debat Kansen voor duurzame biomassa in Zeeland Goes, 22 januari 2009 Conclusies en aanbevelingen CE Delft Notitie Delft, 1 maart 2009 Opgesteld door: A. (Ab) de Buck H.J. (Harry) Croezen G.C. (Geert) Bergsma

Nadere informatie

Agri Investment Fund. Studienamiddag Bio Economie 9 November 2015. Marc Rosiers Nicolas De Lange

Agri Investment Fund. Studienamiddag Bio Economie 9 November 2015. Marc Rosiers Nicolas De Lange Agri Investment Fund Studienamiddag Bio Economie 9 November 2015 Marc Rosiers Nicolas De Lange Inhoudstafel 1. Agri Investment Fund 2. Actiedomeinen FromFarm tofood Smart Farming Sustainable Farming Biobased

Nadere informatie

GFT-afval is een waardevolle bron voor nieuwe grondstoffen. Maar hoe ziet de toekomst eruit?

GFT-afval is een waardevolle bron voor nieuwe grondstoffen. Maar hoe ziet de toekomst eruit? GFT-afval is een waardevolle bron voor nieuwe grondstoffen. Maar hoe ziet de toekomst eruit? Spreker: Datum: Locatie: Joop Suurmeijer en Robert Jansen 19 maart 2015 VNG-congres Utrecht GFT-afval heeft

Nadere informatie

Bio NL. Een unieke collectie plantenstoffen: de brug tussen telers en nieuwe markten. Leon A. Mur Managing director

Bio NL. Een unieke collectie plantenstoffen: de brug tussen telers en nieuwe markten. Leon A. Mur Managing director Bio NL Een unieke collectie plantenstoffen: de brug tussen telers en nieuwe markten. Leon A. Mur Managing director Doelstelling Kenniscentrum Een doorbraak creëren voor de toepassing van plantenstoffen

Nadere informatie

OPEN PRODUCTIE CONCEPT. BioRaf 24/10/2013 Johan Verbruggen

OPEN PRODUCTIE CONCEPT. BioRaf 24/10/2013 Johan Verbruggen OPEN PRODUCTIE CONCEPT BioRaf 24/10/2013 Johan Verbruggen Ambitie OMC 1. Ter beschikking stellen infrastructuur 2. Ter beschikking stellen van productietechnologieën/-methoden 3. Ontwikkeling van nieuwe

Nadere informatie

Flevoland maakt werk van duurzame energie

Flevoland maakt werk van duurzame energie Flevoland maakt werk van duurzame energie Hans Rijnten Provincie Flevoland Chris de Visser Acrres Pieter Bergmeijer Trilance 6 december 2007 Workshop bioraffinage 1 Inhoud presentatie Flevoland maakt werk

Nadere informatie

Subsidie voor innovatieve projecten. Informatie over het Innovatief Actieprogramma Groningen. provincie groningen

Subsidie voor innovatieve projecten. Informatie over het Innovatief Actieprogramma Groningen. provincie groningen Subsidie voor innovatieve projecten Informatie over het Innovatief Actieprogramma Groningen provincie groningen Subsidie voor innovatieve projecten INFORMATIE OVER HET INNOVATIEF ACTIEPROGRAMMA GRONINGEN

Nadere informatie

VERKENNING van de BioBased Economy

VERKENNING van de BioBased Economy VERKENNING van de BioBased Economy Biobased of Biowaste? Vereniging van Ver(s)kenners Martijn Wagener 28-nov-2013 Indeling Introductie Virida! Wat is de Biobased Economy?! Principes: cascadering en raffinage!

Nadere informatie

Biobased Economy in Zuidwest-Nederland. Agro meets chemistry

Biobased Economy in Zuidwest-Nederland. Agro meets chemistry Biobased Economy in Zuidwest-Nederland Agro meets chemistry The vision of a society that is far less dependent on fossil fuels for energy and industrial raw materials is closer than ever to becoming a

Nadere informatie

Biobrandstoffen: Hype of duurzame oplossing? Prof. Wim Soetaert

Biobrandstoffen: Hype of duurzame oplossing? Prof. Wim Soetaert Biobrandstoffen: Hype of duurzame oplossing? Prof. Wim Soetaert 1 Fossiele grondstoffen worden steeds duurder Petroleumprijs in dollar per vat Hernieuwbare grondstoffen: opbrengst per ha stijgt voortdurend

Nadere informatie

BIO BASED ECONOMY WERKT!

BIO BASED ECONOMY WERKT! Inhoudsstoffen uit uien Ui, meer dan voedingsbron alleen BIO BASED ECONOMY WERKT! GROene GRONDSTOFFEN Inhoudsstoffen GROene GRONDSTOFFEN Inhoudsstoffen uit uien Inleiding Uien zijn voor Nederland en zeker

Nadere informatie

Bijlage 1 Programma- en actielijnen Pieken

Bijlage 1 Programma- en actielijnen Pieken Bijlage 1 Programma- en actielijnen Pieken Inhoud: A. Energie B. Water C. Sensortechnologie D. Agribusiness E. Life Science A. Energie Onder energie wordt verstaan: handel en distributie van aardgas, brandstoffen,

Nadere informatie

agro meets chemistry Biobased Delta Op weg naar een topregio

agro meets chemistry Biobased Delta Op weg naar een topregio agro meets chemistry Biobased Delta Op weg naar een topregio Openbare samenvatting Businessplan Biobased Delta voorjaar 2013 Inhoudsopgave 1. De Biobased Delta 4 2. Kenmerken van de Biobased Delta 4 Ambitie

Nadere informatie

Symposium Groene chemie in de delta

Symposium Groene chemie in de delta DPI Value Centre als onderdeel van TKI SPM en het valorisatienetwerk 2.0 Symposium Groene chemie in de delta A. Brouwer, 12 November 2012 TKI Smart Polymeric Materials Topresearch in polymeren 5-10 jaar

Nadere informatie

Bio- olie : realiteit en toekomst. Ir. Tom Anthonis Ugent Inbio.be 6 april 2011 Is er nog afval Febem Interafval te Brugge

Bio- olie : realiteit en toekomst. Ir. Tom Anthonis Ugent Inbio.be 6 april 2011 Is er nog afval Febem Interafval te Brugge Bio- olie : realiteit en toekomst Ir. Tom Anthonis Ugent Inbio.be 6 april 2011 Is er nog afval Febem Interafval te Brugge Dank & bron Prof. Tony Bridgwater BioEnergy Research Group Aston University, Birmingham

Nadere informatie

PHA programma: Introductie & consortium vorming

PHA programma: Introductie & consortium vorming PHA programma: Introductie & consortium vorming Christiaan Bolck Program manager materials - Wageningen UR Workshop PHA 17 December 2013 Wageningen Forum Biorefinery; nieuwe waardeketens van groene grondstoffen

Nadere informatie

Leerlingenhandleiding

Leerlingenhandleiding Leerlingenhandleiding Afsluitende module Alternatieve Brandstoffen - Chemie verdieping - Ontwikkeld door dr. T. Klop en ir. J.F. Jacobs Op alle lesmaterialen is de Creative Commons Naamsvermelding-Niet-commercieel-Gelijk

Nadere informatie

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Energietransitie Papierketen De ambities binnen Energietransitie Papierketen: Halvering van het energieverbruik per eindproduct in de keten per

Nadere informatie

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. Alternatieve brandstoffen

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. Alternatieve brandstoffen Afsluitende les Leerlingenhandleiding Alternatieve brandstoffen Inleiding Deze chemie-verdiepingsmodule over alternatieve brandstoffen sluit aan op het Reizende DNA-lab Racen met wc-papier. Doel Het Reizende

Nadere informatie

Green Deal van Essent New Energy met de Rijksoverheid

Green Deal van Essent New Energy met de Rijksoverheid Green Deal van Essent New Energy met de Rijksoverheid Ondergetekenden: 1. De Minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, en de Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu, ieder handelende

Nadere informatie

De Biobased Economy in de Zuidvleugel

De Biobased Economy in de Zuidvleugel De Biobased Economy in de Zuidvleugel Wat is er nodig om de biobased-economy in de Zuidvleugel een impuls te geven? 17 1 13, Douwe-Frits Broens LEI: Biobased Economics - financiële en milieudoelen halen

Nadere informatie

Smart Delta Resources

Smart Delta Resources Smart Delta Resources Slimme Energie & Grondstof uitwisselingen in de Delta Regio Het resultaat van gezamenlijke inzet is groter dan de som van de individuele inspanningen Werkconferentie Energieakkoord

Nadere informatie

agro meets chemistry Biobased Delta Verder op weg naar een topregio

agro meets chemistry Biobased Delta Verder op weg naar een topregio agro meets chemistry Biobased Delta Verder op weg naar een topregio Openbare samenvatting Businessplan Biobased Delta voorjaar 2014 Inhoudsopgave 1. De Biobased Delta 4 2. Kenmerken van de Biobased Delta

Nadere informatie

Opties voor productie van duurzame energie in de regio Helmond d.m.v. van mest en andere biomassa

Opties voor productie van duurzame energie in de regio Helmond d.m.v. van mest en andere biomassa Opties voor productie van duurzame energie in de regio Helmond d.m.v. van mest en andere biomassa Jennie van der Kolk, Alterra Helmond, 22-02-13 Nico Verdoes, Livestock Research Inhoud presentatie Wetenschapswinkel

Nadere informatie

Netwerkbijeenkomst VAVI, VIGEF & NEBAFA

Netwerkbijeenkomst VAVI, VIGEF & NEBAFA Netwerkbijeenkomst VAVI, VIGEF & NEBAFA Bio-based Economy Den Haag, 17 april 2013 VAVI VAVI is een belangenvereniging die de belangen behartigt van 7 Nederlandse ondernemingen binnen de aardappelverwerkende

Nadere informatie

Inhoud. » Wat is Sunbuilt? » Timing van het project. » Wat wordt geïnvesteerd? » Wat is de meerwaarde voor u?

Inhoud. » Wat is Sunbuilt? » Timing van het project. » Wat wordt geïnvesteerd? » Wat is de meerwaarde voor u? Inhoud» Wat is Sunbuilt?» Timing van het project» Wat wordt geïnvesteerd?» Wat is de meerwaarde voor u? 2 Wat is SUNBUILT?» EFRO investeringsproject:» Promotor: VITO» Copromotor K.H.Kempen/Thomas More»

Nadere informatie

Agenda biobased economy Zuidwest-Nederland. Agro meets chemistry. Propositie naar topgebieden van Rijk en Europa 2020

Agenda biobased economy Zuidwest-Nederland. Agro meets chemistry. Propositie naar topgebieden van Rijk en Europa 2020 Agenda biobased economy Zuidwest-Nederland Agro meets chemistry Propositie naar topgebieden van Rijk en Europa 2020 Agenda Biobased Economy Zuidwest-Nederland: Agro meets chemistry Propositie naar topgebieden

Nadere informatie

Toekomstverkenning mogelijkheden recycling reststromen uit voedselverwerkende industrie

Toekomstverkenning mogelijkheden recycling reststromen uit voedselverwerkende industrie Toekomstverkenning mogelijkheden recycling reststromen uit voedselverwerkende industrie donderdag 24 september, 2015 Agrivizier Jan-Henk Welink, ww.duurzaamgrondstoffenbeheer.nl, 015 278 9205, j.h.welink@tudelft.nl

Nadere informatie

Smart Delta Resources Platform

Smart Delta Resources Platform Platform Slimme Energie & Grondstof uitwisselingen in de Delta Regio Het resultaat van gezamenlijke inzet is groter dan de som van de individuele inspanningen 3 September 2015 Ger Spork, Program Manager

Nadere informatie

Zuidwest-Nederland Een geweldige plek om zaken te doen

Zuidwest-Nederland Een geweldige plek om zaken te doen Zuidwest-Nederland Een geweldige plek om zaken te doen Zuidwest-Nederland omvat de provincie Zeeland en het westen van de provincie Noord-Brabant. Als veelbelovende regio met ongeveer 100.000 bedrijven

Nadere informatie

Uw afval is geld waard! Duurzamer produceren bij lagere kosten.

Uw afval is geld waard! Duurzamer produceren bij lagere kosten. Uw afval is geld waard! Duurzamer produceren bij lagere kosten. Waar gehakt wordt vallen spaanders. Voor uw productiebedrijf betekent dit dat naast de gewenste producten ook afval wordt geproduceerd. Afval

Nadere informatie

Praktijkgericht onderzoek Hogeschool Rotterdam. Bijeenkomst Platform BioDelta Zuid Holland

Praktijkgericht onderzoek Hogeschool Rotterdam. Bijeenkomst Platform BioDelta Zuid Holland Praktijkgericht onderzoek Hogeschool Rotterdam Bijeenkomst Platform BioDelta Zuid Holland 24 juni 2014 Hogeschool Rotterdam 32.000 studenten 12 instituten 9 locaties 89 opleidingen 5 kenniscentra Vijf

Nadere informatie

Inhoud presentatie Cohesiebeleid 2014-2020 Situatie 2007-2013 Uitdaging 2014-2020 EU2020

Inhoud presentatie Cohesiebeleid 2014-2020 Situatie 2007-2013 Uitdaging 2014-2020 EU2020 OP EFRO OOST-NEDERLAND 2014-2020PRESENTATIE KENNISPARK, 23 APRIL 2014 JOLANDA VROLIJK, PROGRAMMAMANAGER EFRO OP EFRO Oost-Nederland 2014-2020 Inhoud presentatie 1. Inleiding Europese Fondsen: cohesie beleid

Nadere informatie

Voorproefje Cosun MVO-verslag 2011

Voorproefje Cosun MVO-verslag 2011 Voorproefje Cosun MVO-verslag 2011 1 Dit is een voorproefje in druk van het digitale Cosun MVO-verslag over 2011. Wilt u meer gegevens raadplegen over wat wij zoal ondernemen met het oog op onze maatschappelijke

Nadere informatie

BIOBASED INKOPEN. Martin Scherpenisse

BIOBASED INKOPEN. Martin Scherpenisse BIOBASED INKOPEN Martin Scherpenisse Programma Aanleiding Wat en waarom biobased? Definitie Inkoopmodel / checklist Toets interactie Praktijk en flyer Einde Aanleiding Conclusies: Organisatiebeleid is

Nadere informatie

Rotie: Cleaning & Services Amsterdam: Tankstorage Amsterdam: Orgaworld: Biodiesel Amsterdam:

Rotie: Cleaning & Services Amsterdam: Tankstorage Amsterdam: Orgaworld: Biodiesel Amsterdam: Rotie maakt onderdeel uit van de Simadan Groep. De Simadan Groep is een wereldwijd uniek industrieel ecosysteem waarin bij het verwerken van organische reststromen en frituurvet geen bruikbare energie

Nadere informatie

Terneuzen. Terneuzen, Westerschelde en Kanaal Gent-Terneuzen (Bron: Beeldbank Rijkswaterstaat, http://beeldbank.rws.nl)

Terneuzen. Terneuzen, Westerschelde en Kanaal Gent-Terneuzen (Bron: Beeldbank Rijkswaterstaat, http://beeldbank.rws.nl) Terneuzen Terneuzen, Westerschelde en Kanaal Gent-Terneuzen (Bron: Beeldbank Rijkswaterstaat, http://beeldbank.rws.nl) Terneuzen (Bron: Wikipedia) Introductie De stad Terneuzen is met ruim 24.000 inwoners

Nadere informatie

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB Gemeenten hebben forse ambities op het gebied van duurzaamheid, innovatie en lokale

Nadere informatie

Agenda Workshop PHA-Programma

Agenda Workshop PHA-Programma Agenda Workshop PHA-Programma Productie en applicatie van polyhydroxyalkanoaten uit afvalstromen Locatie: Wageningen UR Forum gebouwnummer 102, zaal C107 Droevendaalsesteeg 2 6708 PB Wageningen Datum:

Nadere informatie

Dicht bij huis meer rendement halen uit gras, maïs en andere eiwitbronnen

Dicht bij huis meer rendement halen uit gras, maïs en andere eiwitbronnen Dicht bij huis meer rendement halen uit gras, maïs en andere eiwitbronnen Heusden, 11 en 12 september 2014 Prof. Dr. J.P.M. (Johan) Sanders Biobased Commodity Chemicals (BCH) De nieuwe uitdaging voor biomassa

Nadere informatie

Jan van der Zande. Wageningen, 6 december 2007

Jan van der Zande. Wageningen, 6 december 2007 Jan van der Zande Wageningen, 6 december 2007 Haven industrieel complex Rotterdam Grote dominantie van fossiele grondstoffen, producten en halfproducten Opkomst biofuels (opslag en productie) Rotterdam

Nadere informatie

De Overheidsvisie op de bio-based economy in de energietransitie

De Overheidsvisie op de bio-based economy in de energietransitie De Overheidsvisie op de bio-based economy in de energietransitie Irene Mouthaan, themaleider Bio-based Economy, directie Industrie & Handel, ministerie van LNV en IPE 0 Opbouw Presentatie Bio-based Economy

Nadere informatie

Samenwerkingsagenda Hogeschool van Arnhem en Nijmegen en de Provincie Gelderland

Samenwerkingsagenda Hogeschool van Arnhem en Nijmegen en de Provincie Gelderland en de Provincie Gelderland 22 maart 2016 Overwegende dat: De provincie Gelderland veel waarde hecht aan de aanwezigheid van onderwijs/kennisinstellingen in haar Provincie. Uiteraard in hun functie van

Nadere informatie

De rol van hernieuwbare brandstoffen en afval in de Vlaamse energiemix

De rol van hernieuwbare brandstoffen en afval in de Vlaamse energiemix 08/04/2011 De rol van hernieuwbare brandstoffen en afval in de Vlaamse energiemix Luc Pelkmans, VITO 4 de Vlaamse afval- en materialencongres Brugge, 6 april 2011 Inhoud» Vlaamse onderbouwing van de Belgische

Nadere informatie

Biobased Economy in BioBRUG tussen wetenschap en praktijk

Biobased Economy in BioBRUG tussen wetenschap en praktijk B r u g t u s s e n m a r k t e n k e n n i s i n d e r e g i o v o o r d e b i o b a s e d e c o n o m y Biobased Economy in BioBRUG tussen wetenschap en praktijk Prof. dr. Gert-Jan Euverink 14 11-2012

Nadere informatie

Bio Energy to Overijssel

Bio Energy to Overijssel Bio Energy to Overijssel Wat is BE2.O? BE2.O is een gezamenlijk project van de provincie Overijssel, de Universiteit Twente en regionale bedrijven met als doel in Overijssel de toepassing van bio-energie

Nadere informatie

Duurzaamheid: speerpunt voor industrie en onderwijs

Duurzaamheid: speerpunt voor industrie en onderwijs Duurzaamheid: speerpunt voor industrie en onderwijs Vereniging van de Nederlandse Chemische Industrie Nelo Emerencia, Speerpuntmanager Onderwijs & Innovatie Utrecht, 9 februari 2012 DAS Docentenconferentie

Nadere informatie

Green Deal van Provincie Zeeland met de Rijksoverheid

Green Deal van Provincie Zeeland met de Rijksoverheid Green Deal van Provincie Zeeland met de Rijksoverheid Ondergetekenden: 1. De Minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, mede namens de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

Nadere informatie

Economisch Manifest. Noord-Limburg

Economisch Manifest. Noord-Limburg Noord-Limburg Inleiding In de vorm van een Plan van aanpak programma Greenport Venlo heeft de Provincie najaar 2014 haar visie gegeven op de koers die men voor Noord-Limburg van belang acht: het komen

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

innovatiebevordering RIS3 MKB OPZuid Europees Innovatieprogramma voor Zuid-Nederland overheden living labs koolstofarme economie cross-overs design

innovatiebevordering RIS3 MKB OPZuid Europees Innovatieprogramma voor Zuid-Nederland overheden living labs koolstofarme economie cross-overs design OPZuid Europees Innovatieprogramma voor Zuid-Nederland BIObased logistiek maintenance hightech systems agrofood overheden RIS3 innovatiebevordering duurzaamheid schone energie welzijn samenwerking gezondheid

Nadere informatie

Symposium De Groene Delta van Nijmegen. Dag van de duurzaamheid 10 oktober 2014

Symposium De Groene Delta van Nijmegen. Dag van de duurzaamheid 10 oktober 2014 Symposium De Groene Delta van Nijmegen Dag van de duurzaamheid 10 oktober 2014 Noodzaak tot veranderen 13-10-2014 2 En toen was daar... http://www.energieakkoordser.nl/ https://energiekgelderland.nl/paginas/default.aspx

Nadere informatie

Een Groene Generatie met Energie voor de Toekomst. René Wijffels

Een Groene Generatie met Energie voor de Toekomst. René Wijffels Een Groene Generatie met Energie voor de Toekomst René Wijffels Inhoud Wat is Biobased Economy? De bio-economy in de VS Behoefte aan professionals in bio-based economy Een groene generatie met energie

Nadere informatie

Wilt u warmte en elektriciteit. res-fc market

Wilt u warmte en elektriciteit. res-fc market Wilt u warmte en elektriciteit res-fc market Het project Het EU-project RES-FC Market wil de marktintroductie van brandstofcelsystemen voor huishoudens (FCHS) die gebruik maken van hernieuwbare energie

Nadere informatie

Interactie tussen bio-materialen en bio-energie. Annita Westenbroek 17 december 2013

Interactie tussen bio-materialen en bio-energie. Annita Westenbroek 17 december 2013 Interactie tussen bio-materialen en bio-energie Annita Westenbroek 17 december 2013 Discussiepunten (1) Er is genoeg biomassa! Ja, na gebruik voor materialen en chemie blijft er voldoende over voor energie!

Nadere informatie

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST NOORD-NEDERLAND: PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST PROEFTUIN ENERGIE- TRANSITIE REGIONALE PARTNER IN DE EUROPESE ENERGIE UNIE Noord-Nederland is een grensoverschrijdende proeftuin

Nadere informatie

zonweringsdoeken gemaakt van planten THE FIRST SUNSCREEN FABRIC IN THE WORLD WITH CRADLE TO CRADLE CERTIFIED GOLD

zonweringsdoeken gemaakt van planten THE FIRST SUNSCREEN FABRIC IN THE WORLD WITH CRADLE TO CRADLE CERTIFIED GOLD zonweringsdoeken gemaakt van planten THE FIRST SUNSCREEN FABRIC IN THE WORLD WITH CRADLE TO CRADLE CERTIFIED GOLD M + N PROJECTEN ONTWIKKELDE EEN NIEUWE GENERATIE ZONWERINGSDOEKEN, DIE DE HUIDIGE MATERIALEN

Nadere informatie

Nieuwe kansen in de verhouding tussen huurder en verhuurder van laboratoria. Jeff Gielen, 28 oktober 2014. www.biofacilities.nl

Nieuwe kansen in de verhouding tussen huurder en verhuurder van laboratoria. Jeff Gielen, 28 oktober 2014. www.biofacilities.nl Nieuwe kansen in de verhouding tussen huurder en verhuurder van laboratoria Jeff Gielen, 28 oktober 2014 www.biofacilities.nl Inhoud 1. Kadans Biofacilities 2. Expertise en support + services 3. Lessons

Nadere informatie

Uitgevoerd in opdracht van Stichting Biobased Delta

Uitgevoerd in opdracht van Stichting Biobased Delta Uitgevoerd in opdracht van Stichting Biobased Delta Publieksversie Bergen op Zoom, voorjaar 2014 2 Inhoudsopgave Belangrijkste resultaten in 2013 4 1. Terugblik groene grondstoffen 6 1.1 Algen en wieren

Nadere informatie

Warmte in de Suiker: Het mes snijdt aan twee

Warmte in de Suiker: Het mes snijdt aan twee Warmte in de Suiker: Het mes snijdt aan twee kanten Economie & Duurzaam Waarom? Knelpunten Toekomst COSUN Coöperatie met 10.000000 leden Optimaal tot waarde brengen van Agrarische grondstoffen Aviko :

Nadere informatie

Biomassa als grondstof voor bioraffinage

Biomassa als grondstof voor bioraffinage Biomassa als grondstof voor bioraffinage 1. Mogelijke toepassingen van biomassa Biomassa kent tal van toepassingen. Al eeuwenlang wordt het door de mens gebruikt als bron van voedsel, als voeder voor dieren,

Nadere informatie

Topgebied Energie: kansen voor Oost-Nederland Workshop - H. Datum 05 april 2011

Topgebied Energie: kansen voor Oost-Nederland Workshop - H. Datum 05 april 2011 Topgebied Energie: kansen voor Oost-Nederland Workshop - H Datum 05 april 2011 kiemt KANSEN CREËREN EN BENUTTEN Thecogas Binnenstadservice.nl Sidcon Ingrepro Bredenoord Nuon Helianthos Ubbink Solar Solesta

Nadere informatie

Centre for Biobased Economy Innoveren van kennisoverdracht. Gerlinde van Vilsteren, 23 juni 2015

Centre for Biobased Economy Innoveren van kennisoverdracht. Gerlinde van Vilsteren, 23 juni 2015 Centre for Biobased Economy Innoveren van kennisoverdracht Gerlinde van Vilsteren, 23 juni 2015 Onderzoeksagenda Biobased Economy 2015-2027 B4B: biobased voor bedrijven, burgers en beleid - ONDERWIJS Kansen

Nadere informatie

Op weg naar een duurzame agro-foodindustrie. Marie Demarcke, Flanders FOOD Nathalie Bernaert, ILVO Food Pilot

Op weg naar een duurzame agro-foodindustrie. Marie Demarcke, Flanders FOOD Nathalie Bernaert, ILVO Food Pilot Op weg naar een duurzame agro-foodindustrie Marie Demarcke, Flanders FOOD Nathalie Bernaert, ILVO Food Pilot Outline Flanders FOOD Wat is een duurzame agro-foodindustrie? Lopende en komende acties Food

Nadere informatie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Via het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO) stimuleert Europa de regionale

Nadere informatie

Hoe kunnen we bioplastics recycleren?

Hoe kunnen we bioplastics recycleren? is materiaalbewust Hoe kunnen we bioplastics recycleren? SAMEN MAKEN WE MORGEN MOOIER OVAM WWW.OVAM.BE 1 Zijn 100% biogebaseerde flessen biologisch afbreekbaar? Mogen die samen met andere PET-flessen bij

Nadere informatie

Boeren met energie. 11 November 2010

Boeren met energie. 11 November 2010 Boeren met energie 11 November 2010 Wat doen wij? Ontwikkelen projecten energie uit biomassa Opzetten expertisecentrum energie uit hout droogtechnieken stookgedrag rookgasmetingen rookgasreiniging Ontwikkelen

Nadere informatie

De chemie herstellen tussen agro en energie Speech, uitgesproken door Ruud Lubbers, bij de bijeenkomst Agro met energie verbinden, op 10 mei 2011.

De chemie herstellen tussen agro en energie Speech, uitgesproken door Ruud Lubbers, bij de bijeenkomst Agro met energie verbinden, op 10 mei 2011. Agro met energie verbinden De chemie herstellen tussen agro en energie Speech, uitgesproken door Ruud Lubbers, bij de bijeenkomst Agro met energie verbinden, op 10 mei 2011. Als Handvest van de Aarde-man

Nadere informatie

NEW BUSINESS. Guy Konings

NEW BUSINESS. Guy Konings 2015 Guy Konings Stedin is verantwoordelijk voor transport van gas en elektriciteit in West Nederland Onze missie: Altijd energie voor onze klanten, vandaag en morgen. Simpel, betaalbaar en duurzaam KERNGETALLEN

Nadere informatie

WELKOM IN ROTTERDAM! Regio West-Brabant en het Havenschap Moerdijk te gast bij Havenbedrijf Rotterdam N.V. Maasvlakte, 11 september 2015

WELKOM IN ROTTERDAM! Regio West-Brabant en het Havenschap Moerdijk te gast bij Havenbedrijf Rotterdam N.V. Maasvlakte, 11 september 2015 WELKOM IN ROTTERDAM! Regio West-Brabant en het Havenschap Moerdijk te gast bij Havenbedrijf Rotterdam N.V. Maasvlakte, 11 september 2015 1 PROVINCIE BRABANT BELANGRIJK VOOR ROTTERDAM! Rotterdam-Noord-Brabant:

Nadere informatie

Lokale Bioraffinage. De voordelen van kleinschalige raffinage van biomassa. Marieke Bruins. Green Meeting Decentrale Bioraffinage, Den Bosch, 18-9-15

Lokale Bioraffinage. De voordelen van kleinschalige raffinage van biomassa. Marieke Bruins. Green Meeting Decentrale Bioraffinage, Den Bosch, 18-9-15 Lokale Bioraffinage De voordelen van kleinschalige raffinage van biomassa Green Meeting Decentrale Bioraffinage, Den Bosch, 18-9-15 Marieke Bruins De afgelopen eeuw was er een belangrijke trend in de agrarische

Nadere informatie

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Burgers, bedrijven, milieu-organisaties en overheden hebben vandaag op initiatief van minister Verhagen van Economische Zaken, Landbouw en

Nadere informatie

West-Brabant en Zeeland in de Biobased Economy

West-Brabant en Zeeland in de Biobased Economy West-Brabant en Zeeland in de Biobased Economy Samen uit de crisis Lambert van Nistelrooij Lid van het Europees Parlement, EVP Fractie 11 April 2014 Europa Dichtbij uitgave #26 West-Brabant en Zeeland

Nadere informatie

Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland

Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland Samenvatting Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland 2014-2020 Inzet op innovatie en een koolstofarme economie In het Europa van 2020 wil Noord-Nederland zich ontwikkelen en profileren als een regio

Nadere informatie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Via het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO) stimuleert Europa de regionale

Nadere informatie

Identificatie van bio-kunststof

Identificatie van bio-kunststof Identificatie van bio-kunststof materialen - nunclonschaaltje - pipetjes producten - bioplastiek (draagtas en playmaïs) - PE-draagtas - polystyreen verpakkingschips - stukje brood - lugol - water veiligheid

Nadere informatie

Groentenvezels als basis voor biobased verpakkingen

Groentenvezels als basis voor biobased verpakkingen Groentenvezels als basis voor biobased verpakkingen Recent was het Natuurvezel Applicatie Centrum-NAC in Raamsdonkveer gastheer voor de inspiratiemeeting over Duurzame Verpakkingen. Leon Joore, directeur

Nadere informatie

Tweede call voor offertes voor projecten

Tweede call voor offertes voor projecten Tweede call voor offertes voor projecten Thema : kleur- geur- en smaakstoffen uit planten Inleiding Het Kenniscentrum heeft tot doel om doorbraken te bewerkstelligen voor de valorisatie van werkzame stoffen

Nadere informatie

Vezels als grondstof voor biobased producten. Ir. Maurice Henssen (Bioclear b.v.)

Vezels als grondstof voor biobased producten. Ir. Maurice Henssen (Bioclear b.v.) Vezels als grondstof voor biobased producten Ir. Maurice Henssen (Bioclear b.v.) Opdrachtverlening STOWA Grondstoffenfabriek Inhoud presentatie Inventarisatie hoogwaardige afzetmogelijkheden zeefgoed Technische,

Nadere informatie

B-96 Green Deal de winst van paardenmest

B-96 Green Deal de winst van paardenmest B-96 Green Deal de winst van paardenmest Ondergetekenden: 1. De Minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, de heer drs. M.J.M. verhagen, en de Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu,

Nadere informatie

De visie Christiaan Kats 19 september 2012. Laarberg. Regionaal bedrijvenpark. Duurzame voedingsbodem voor nieuwe technologie

De visie Christiaan Kats 19 september 2012. Laarberg. Regionaal bedrijvenpark. Duurzame voedingsbodem voor nieuwe technologie De visie Christiaan Kats 19 september 2012 Laarberg Regionaal bedrijvenpark Duurzame voedingsbodem voor nieuwe technologie Afbeelding 1: Eindbeeld 2030 Versie website 2 19 september 2012 1. Inleiding 2.

Nadere informatie

TNO Early morning Toast Biogas trends and technology development. Leon Stille Leon.stille@tno.nl +31652779011

TNO Early morning Toast Biogas trends and technology development. Leon Stille Leon.stille@tno.nl +31652779011 TNO Early morning Toast Biogas trends and technology development Leon Stille Leon.stille@tno.nl +31652779011 TNO Partners TNO is een onafhankelijk kennis instituut met meer dan 80 jaar ervaring in technologie

Nadere informatie

RACEN met... WC-papier

RACEN met... WC-papier RACEN met... WC-papier 1 Fossiele Brandstoffen Nadelen 1) Voorraden zijn eindig. 2) Afhankelijkheid van oliestaten 3) Bij verbranding komen broeikasgassen vrij: CO2/NOx/CH4 1000 1500 2000 2 Fossiele Brandstoffen

Nadere informatie

Watertechniek en mestverwerking

Watertechniek en mestverwerking Watertechniek en mestverwerking Workshop Wetsus & Innovatienetwerk 27 juni 2012 Leon Korving combining scientific excellence with commercial relevance 1 Rioolwater vs mest Overeenkomsten: Herkomst (vnl.

Nadere informatie

Spelregels BioRaffinage

Spelregels BioRaffinage Spelregels BioRaffinage 1) Ieder Team dient zoveel mogelijk biomassa waardeketens opstellen van één van de vijf groene eindproducten. 2) Een waardeketen omvat tenminste één element van de kleuren Blauw,

Nadere informatie

Fosfaat en bio energie. Anton Haverkort

Fosfaat en bio energie. Anton Haverkort Fosfaat en bioenergie Anton Haverkort? BbE grondstoffen, visie RvB Randvoorwaarden Organisatie / integrale goederenstroom (value chain) Drivers: Olie schaarser/ duurder Mitigatie agenda Agrarische afvalstromen

Nadere informatie

Potentieel van mestafgeleide producten als grondstof voor de P-industrie. Willem Schipper

Potentieel van mestafgeleide producten als grondstof voor de P-industrie. Willem Schipper Potentieel van mestafgeleide producten als grondstof voor de P-industrie Willem Schipper Fosfor, fosfaat Onvervangbaar element voor leven Wordt aangetroffen in planten en dieren In omloop gebracht door

Nadere informatie

Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Klimaat voor Verandering

Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Klimaat voor Verandering Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Klimaat voor Verandering Amsterdam, 26 januari 2016 1 Inhoud Introductie 3 Zij waren er bij! 4 Circulaire economie 5 Waarom circulair? 6 Nederland Circulair! 7

Nadere informatie

Reacties ministerie van Infrastructuur en Milieu op de internetconsultatie Ontwerpregeling verbod op gratis plastic draagtassen

Reacties ministerie van Infrastructuur en Milieu op de internetconsultatie Ontwerpregeling verbod op gratis plastic draagtassen Reacties ministerie van Infrastructuur en Milieu op de internetconsultatie Ontwerpregeling verbod op gratis plastic draagtassen dd. 21 december 2015 Openbare internetconsultatie van 9 oktober tot en met

Nadere informatie

Groot Composiet II Houtkoolschets

Groot Composiet II Houtkoolschets II Groot Composiet II Houtkoolschets Europa investeert in uw toekomst uit het Europese fonds voor regionale ontwikkeling Europa investeert in uw toekomst uit het Europese fonds voor regionale ontwikkeling

Nadere informatie

Visie op Valorisatie. van onderzoeken naar ondernemen. InnoTep, Radboud Universiteit Nijmegen, 30 september 2011. Maarten van Gils

Visie op Valorisatie. van onderzoeken naar ondernemen. InnoTep, Radboud Universiteit Nijmegen, 30 september 2011. Maarten van Gils Visie op Valorisatie van onderzoeken naar ondernemen InnoTep, Radboud Universiteit Nijmegen, 30 september 2011 Maarten van Gils Agenda Persoonlijke introductie Het onderzoeken bij MICORD De overgang in

Nadere informatie

Biomassa reststroom of speciale teelten: randvoorwaarden voor een solide business case

Biomassa reststroom of speciale teelten: randvoorwaarden voor een solide business case Biomassa reststroom of speciale teelten: randvoorwaarden voor een solide business case Jan E.G. van Dam 10 10 2013 Valorisatie reststromen Greenport Betuwse Bloem Opdracht van Provincie Gelderland Biomassa

Nadere informatie

Mest: de melkkoe voor de productie van grondstoffen. A. Visser Maart 2015

Mest: de melkkoe voor de productie van grondstoffen. A. Visser Maart 2015 Mest: de melkkoe voor de productie van grondstoffen A. Visser Maart 2015 André Visser Sinds 1999 bij Royal HaskoningDHV Actief op het vlak duurzaamheid en circulaire economie - energiefabriek - grondstoffenfabriek

Nadere informatie

Van fossiel naar biomassa

Van fossiel naar biomassa energiegids.nl Thema Biobased Economy 9 Thema Biobased Economy Van fossiel naar biomassa Biobased economy gaat over de overgang van een economie die draait op fossiele grondstoffen naar een economie die

Nadere informatie

C-153 Green Deal Groen Bouwen

C-153 Green Deal Groen Bouwen C-153 Green Deal Groen Bouwen Partijen 1. De Minister van Economische Zaken, de heer H.G.J Kamp, en de Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu, mevrouw W.J. Mansveld, ieder handelende in haar of

Nadere informatie

Les Biomassa. Werkblad

Les Biomassa. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Biomassa Werkblad Les Biomassa Werkblad Niet windenergie, niet zonne-energie maar biomassa is de belangrijkste bron van hernieuwbare energie in Nederland. Meer dan 50%

Nadere informatie