visie op technologie, media en telecom

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "visie op technologie, media en telecom"

Transcriptie

1 visie op technologie, media en telecom sectorupdate 2013 Interviews Trends & ontwikkelingen Sectorvisie

2

3 visie technologie, media en telecom 1 Geachte relatie, Voor u ligt Visie op Sectoren (VOS), de jaarlijkse dwarsdoorsnede van het Nederlandse bedrijfsleven. Om uw bedrijf en business model echt te kunnen begrijpen, verdiept ABN AMRO zich in uw sector. Het rapport geeft een schets van de stand van zaken en de vooruitzichten van een groot aantal branches. Zo kunt u een kijkje nemen achter de veelomvattende en daardoor soms verhullende macro-economische cijfers. Bovendien biedt het de mogelijkheid om na te gaan hoe uw onderneming het doet in vergelijking met branchegenoten. Die macro-economische cijfers laten zien dat Nederland te maken heeft met een periode van conjuncturele zwakte. De eurozone heeft de afgelopen jaren onder vuur gelegen. En de Nederlandse economie is in 2012 gekrompen. Het lijkt er niet op dat die krimp dit jaar zal plaatsmaken voor groei. De sombere consument houdt zijn hand op de knip. Daarmee doet de Nederlandse economie het slechter dan die van de ons omringende landen. Gelukkig is dit niet het hele verhaal over de conjunctuur. De mondiale economische vooruitzichten zijn beter dan een jaar geleden. Binnen de eurozone tekent zich een keer ten goede af. Dat is vooral te danken aan ingrepen van de Europese Centrale Bank. De periode van hoge nood lijkt voorbij, al blijft er reden voor bezorgdheid. Deze verbetering is goed nieuws, want vrijwel geen land is zo sterk op het buitenland gericht als Nederland. Bovendien zijn er meer lichtpunten in de Nederlandse economie. Onze economie wordt gevormd door een bonte verzameling van marktpartijen: bedrijven, consumenten, overheden, et cetera. In veel branches binnen de bedrijvensector zal de stemming onder ondernemers volgens dit rapport verbeteren. Exporterende ondernemingen profiteren van de aantrekkende wereldhandel. In het kielzog daarvan zullen bedrijfstakken als de transportsector en de groothandel herstel laten zien. Andere sectoren, vooral de bouwsector, hebben in 2013 echter te maken met tegenwind. Groeien met tegenwind is ook de uitdaging voor de Technologie, Media en Telecomsector (TMT). Zo worden mediabedrijven geconfronteerd met een kritisch bestedende adverteerder en staan ICTbestedingen onder druk. Tegelijkertijd is er door de verdergaande digitalisering nog goede groei mogelijk voor veel bedrijven. Het meest positief is ABN AMRO over de online softwaresector. In deze Visie op Sectoren vier korte interviews met Menno van Leeuwen, Sector Banker TMT ABN AMRO, en de bedrijven Layergloss, Spilgames en Ocom. Voorbeeldbedrijven die profiteren van de toename van online diensten en Nederland zien als de springplank naar internationaal succes. Deze publicatie is geschreven voor u, ondernemers. Hoe Nederland presteert, hangt nauw samen met hoe u presteert. Ondernemers staan vaak wat optimistischer in het leven dan de gemiddelde Nederlander. Dat optimisme heeft Nederland nodig om op een bestendiger groeipad te komen. Met kennis van uw sector helpen wij u graag uw plannen te realiseren. Goede zaken gewenst! Joop Wijn Lid Raad van Bestuur ABN AMRO

4 2 visie op technologie, media en telecom sectorupdate 2013

5 visie technologie, media en telecom Nederlandse economie interviews communicatiebureaus drukkerijen televisie en radio uitgeverijen it-hardware (productie en distributie) it-services en software online retail telecom & internet leeswijzer colofon

6 4 Nederlandse economie: licht herstel in loop van 2013 De Nederlandse economie is vorig jaar 1% procent gekrompen. Dat kan geheel worden toegeschreven aan lagere binnenlandse bestedingen. De uitvoer is verder toegenomen en heeft een sterkere terugval van de economie voorkomen. Ook voor 2013 wordt een krimp van de economie voorzien met 0,5 tot 1%. En naar verwachting zijn wéér de binnenlandse bestedingen daar debet aan, terwijl de uitvoer verder groeit. We denken dat de economie in de loop van dit jaar weer voorzichtig wat groei zal laten zien. Dat herstel zet vermoedelijk door in 2014, waardoor de economische groei richting 1% kan gaan. De economie is afgelopen jaar gekrompen. Het bruto binnenlands product (bbp) nam af met gemiddeld 1,0%. In de eerste twee kwartalen van het jaar liet de economie een heel lichte groei zien ten opzichte van het voorgaande kwartaal. Daarmee leek een eind gekomen aan de recessie die was begonnen in het voorjaar van Maar in het tweede halfjaar kromp de economie opnieuw - en sterk. Economie in tweede helft 2012 weer gekrompen % 0 90 ontmoedigd door het lage consumentenvertrouwen en de zwakke huizenmarkt. Voor 2013 is het beeld nog niet veel beter. Het reëel beschikbaar inkomen daalt opnieuw, door dezelfde factoren als in Wel lijkt de daling van het reële loon wat lager uit te vallen. We verwachten dat in de nog af te sluiten cao s zal worden geprobeerd de btwverhoging deels te compenseren. Als gevolg van de (verdere) inkomensdaling zal de consument opnieuw minder uitgeven. Maar als het vertrouwen van de consument later in het jaar wat zou herstellen, dankzij de voorzichtige verbetering van het internationale economisch klimaat, kan de daling van de consumptie iets lager uitvallen dan vorig jaar bbp (% j-o-j; l.as) Economisch-sentimentindicator (r.as) Bron: Thomson Reuters Datastream Binnenlandse bestedingen nog onder druk De binnenlandse bestedingen hebben de bbp-groei in de rode cijfers geduwd. De investeringen zijn (eind 2012) al zeven kwartalen op rij gedaald en de particuliere consumptie zelfs al acht kwartalen. Nadat de particuliere consumptieve bestedingen 1% waren gedaald in 2011, namen ze vorig jaar nog eens 1,4% af. De hoofdschuldige aan deze daling is het reëel beschikbaar gezinsinkomen, dat vorig jaar fors afnam - nog aanzienlijk méér dan de consumptieve bestedingen. Deze stevige daling werd veroorzaakt door diverse factoren. Zo stegen de lonen vorig jaar fors minder dan de prijzen: reëel gingen de lonen omlaag. Verder drukten de bezuinigingen van de overheid en hogere pensioenpremies de koopkracht. En ten slotte daalde de werkgelegenheid. De consumptie werd bovendien Ook de investeringen daalden vorig jaar. Dat is niet verrassend als de productie van het bedrijfsleven krimpt. Die krimp zien we terug in de mate waarin het machinepark in de industrie wordt benut: de bezettingsgraad lag in het tweede halfjaar zo n 2% lager dan in de tweede helft van Dat is geen impuls om te investeren, zeker niet bij de nog altijd onzekere vooruitzichten. Met het voorzichtige herstel dat wij voorzien, zijn er aanvankelijk nog weinig prikkels om te gaan investeren, al worden de perspectieven voor de export- sector wel beter. Bovendien kan de verbetering van het internationale economisch beeld ook het vertrouwen van binnenlandse ondernemers schragen. Aan de krimp van de bedrijfsinvesteringen kan dan ook dit jaar een einde komen. Uitvoer is en blijft groeimotor voor de economie De uitvoer van goederen en diensten is vorig jaar gestegen met 3,3%. Na twee sterke kwartalen kwam de uitvoer in de zomer weliswaar in een dip, maar daarna tekende zich weer herstel af. Dat er een terugval optrad mag geen verrassing heten, wanneer wordt bedacht dat maar liefst driekwart van de goederenuitvoer binnen de

7 visie op Nederland 5 EU blijft - een regio die vorig jaar een economische krimp kende van 0,3%. Tegen die achtergrond valt de Nederlandse exportprestatie mee. Wel merken we op dat de stijging van de uitvoer wordt geflatteerd door de wederuitvoer (producten die worden ingevoerd door een Nederlandse partij en weer worden uitgevoerd zonder dat ze een noemenswaardige bewerking hebben ondergaan). De uitvoer van binnenslands gefabriceerde goederen deed het vorig jaar minder goed. Deze nam toe met een schamele 0,5%, terwijl de wederuitvoer met 7% steeg. twee gezichten: de binnenlandse bestedingen krimpen, de uitvoer groeit. Sectoren die meer op het buitenland georiënteerd zijn, zullen beter presteren dan sectoren die (vooral) op de binnenlandse markt actief zijn. Dankzij de voorzichtige conjuncturele opleving kan de economie met wat meer vaart 2014 binnengaan. In dat jaar kan de groei richting 1% gaan. De werkloosheid, die doorgaans naijlt bij de ontwikkeling van de productie, zal echter nog enige tijd blijven oplopen. Uitvoer groeit verder Dit jaar kan dat beeld dankzij de aantrekkende wereldhandel verbeteren: de binnenslands geproduceerde uitvoer kan weer wat meer toenemen. Enkele indicatoren wezen in de eerste maanden van 2013 op een aanhoudende groei van de uitvoer. Bovendien blijkt uit diverse internationale ranglijsten dat de Nederlandse concurrentiepositie goed is. Dat betekent dat ons land goed in staat zou moeten zijn om te profiteren van de aantrekkende wereldhandel. We voorzien daarom een oplopende exportgroei % Uitvoer goederen (% j-o-j; l.as) PMI exportorders (index; r.as) Huizenmarkt beweegt nog niet De woningmarkt heeft opnieuw een mager jaar achter de rug. Het aantal transacties daalde in 2012 voor het zesde jaar op rij. Aanvankelijk zal het transactievolume nog verder afnemen, onder invloed van de minder gunstige fiscale behandeling van de eigen woning. Ook de krappere hypotheeknormen van het Nibud spelen een rol. Bovendien zijn de banken terughoudend bij de kredietverlening. Een belangrijke factor voor een herstel van de woningmarkt vormt de betaalbaarheid. Die verbetert door de lage rente en vooral door de daling van de huizenprijzen. De betaalbaarheid beweegt door de gedaalde prijzen geleidelijk weer richting het historisch gemiddelde. Bron: CBS, Markit NEVI Inflatie kan licht dalen De inflatie liep eind 2012 snel op richting 3%, door de verhoging van de btw in oktober. Begin 2013 liep de inflatie nog iets verder op, door onder meer de verhoging van enkele andere belastingtarieven. Zonder het effect van die belastingverhogingen was het inflatiecijfer in de eerste maanden slechts 1,6%. In de loop van het jaar kan de inflatie wat afnemen, doordat het opwaartse effect van de eerdere energieprijsstijgingen afneemt en door de zwakke conjunctuur. Bovendien valt in het najaar het effect van de btw-stijging weg uit het inflatiecijfer. De voorzichtige kredietverlening, de nog fragiele economie en de minder gunstige fiscale voorwaarden voor eigen woningbezit houden voorlopig een rem op de markt voor koopwoningen. Maar de bodem komt in zicht door de verbeterde betaalbaarheid. Een andere reden dat de markt kan stabiliseren, is de ontwikkeling van de woningvoorraad. Die wordt door de achterblijvende woningbouw steeds krapper. In 2014 verwachten wij daarom een lichte stijging van het aantal transacties. Gemiddelde groei in 2013 nog negatief - volgend jaar weer positief Al met al krimpt de economie dit jaar gemiddeld opnieuw - met naar schatting 0,5 tot 1%. Dit negatieve cijfer is overigens grotendeels toe te schrijven aan de negatieve doorwerking van de forse krimp in de tweede helft van In de loop van 2013 kan dankzij de uitvoer herstel optreden. Dat wordt echter afgeremd door de omvangrijke ombuigingen van de overheid. De economie heeft dus Risico s Wat zijn nu de risico s bij ons scenario? De kans op tegenvallers lijkt wat groter dan die op meevallers. Wij gaan ervan uit dat de (systeem-)risico s rond de staatsschuldencrisis, dankzij diverse maatregelen, zoveel zijn verminderd dat nieuwe, serieuze onrust op de financiële markten kan uitblijven en het vertrouwen in de economie geleidelijk kan verbeteren. Maar echt beteugeld is de crisis niet. Dat bleek in maart met Cyprus. De gevolgen van het geval Cyprus lijken mee te vallen. Maar dat betrof slechts een klein land. Verder moet het economisch herstel in de eurozone, dat wij in de loop van dit jaar voorzien, op gang komen door de aantrekkende wereldeconomie. Als die opleving echter stagneert, blijft ook het herstel hier dit jaar uit. Ook is denkbaar dat het drukkend effect dat de ombuigingen van de overheid hebben op de groei, forser uitvalt. Aan de andere kant moet ook worden gezegd dat als het mondiale herstel daad-werkelijk doorzet, dit (tijdelijk) wat sneller kan gaan dan verwacht. Op- en neergaande bewegingen na omslagen van de conjunctuur worden nogal eens onderschat.

8 6 groeit Nederland uit tot dé springplank? Vier korte interviews over de rol van Nederland als springplank voor innovatieve TMT-bedrijven. Dit land is een hotspot voor de Technologie-, Media en Telecomsector: internationaal internetknooppunt, goede infrastructuur en technologische adoptie, veel creatieve, handelsgerichte, maar ook nuchtere ondernemers. Laurens Rosenthal, Innovation Director bij OCOM BV: Jaarlijks 25% groeien kan ook met ons hoofdkantoor in Haarlem. Willem van Wijmen, financieel directeur van Spil Games: Nederland is voor onze industrie aantrekkelijk. Phuong Do, CEO LayerGloss, een jong innovatief bedrijf: We dromen van wereldwijde expansie. Menno van Leeuwen, Sector Banker TMT bij ABN AMRO: Veel innovatieve bedrijven ontwikkelen zich vanuit hier internationaal. Daar is investeringskapitaal voor nodig. ABN AMRO kan zoekende ondernemers daarbij gidsen. We bieden overzicht, adviseren, stellen ons netwerk open. Zo spelen we een actieve rol in het TMT-ecosysteem. Willem van Wijmen, CFO van Spil Games: We blijven wereldleider, werkend vanuit Nederland Willem van Wijmen: Ik werk zes jaar bij dit bedrijf, en het is net alsof ik bij drie verschillende ondernemingen heb gewerkt. Zó snel gaan de ontwikkelingen. De visionaire oprichters van Spil Games hebben in 2006 heel goed de kansen gezien van breedband internet in combinatie met steeds snellere computers. Voor online casual gaming kwamen de deuren wijd open te staan. Op spelletjes.nl, het eerste platform dat we in 2006 kochten, publiceerden we eenvoudige spelletjes. Spil Games richtte zich op een nieuwe doelgroep: vrouwen en meisjes. Die hielden zich daarvoor nooit bezig met online gaming. Nu kwamen ze massaal. In 2007 telden we maandelijks 30 miljoen unieke bezoekers, eind 2012 waren dat er 200 miljoen. We zijn wereldleider op het gebied van online casual gaming. Onze positie houden we vast en bouwen we uit. Dat gaat niet vanzelf. We hebben mensen vrijgemaakt die de ontwikkelingen goed in de gaten houden. Ze ademen de online revolutie, hebben een visionaire, wijde blik. Hun mening vormen ze door hun eigen ervaring, en door blogs en forumdiscussies te volgen. Ze zitten vaak goed, maar hebben het ook wel mis. Dat is logisch: onze industrie is continu in beweging; het mobiele internet, Real Time Bidding waarmee advertenties worden verkocht, Big Data: beslissingen nemen na analyse van de ongelimiteerde hoeveelheden data. We kunnen vanuit Hilversum wereldwijd opereren en onze concepten snel uitrollen. Meisjes in Brazilië houden net zoveel van Sara s Cooking Class, of Pet Party, als Nederlandse meisjes. We kunnen de Braziliaanse markt bedienen, met maandelijks miljoenen bezoekers, zonder dat er ginds mensen voor ons werken. Vergeleken met enkele jaren geleden is het niet eenvoudig om bancaire financiering te vinden voor de groei van ons bedrijf. Banken staan niet te dringen, vanwege het gepercipieerde risicoprofiel. ABN AMRO onderscheidt zich van concurrenten, omdat ze gedegen kennis heeft van de markt, wat in dit soort financieringsprocessen bijzonder helpt. Onze groei is gefinancierd door twee private financiers: in 2007 was dat het Nederlandse Van den Ende & Deitmers, en in 2011 het Amerikaanse Northbridge. Nederland is een uitstekende springplank. De gamingindustrie doet het hier goed. Talent van overzee woont hier graag; bij ons werken dertig nationaliteiten. In Hilversum en Eindhoven gaan we nieuwe studio s openen. Een groot voordeel in Nederland zit hem in de gunstige fiscale faciliteiten voor snelgroeiende bedrijven die veel investeren in technologische ontwikkeling: voor onze industrie zeer aantrekkelijk. Vooral omdat we van hier uit relatief eenvoudig kunnen uitrollen en opschalen.

9 interviews 7 Phuong Do, CEO LayerGloss: We dromen van wereldwijde expansie Phuong Do: Na de Rietveld deed ik design-klussen en in die periode werkte ik veel samen met Martin van Spanje, een appontwikkelaar. Toen de ipad eraan kwam, zagen we: dit wordt groot. We hebben ons spaargeld bij elkaar gelegd, en onze expertise, om een tool te kunnen ontwikkelen waarmee creatieve uitgeverijen, maar ook individuen, tegen weinig kosten, geavanceerde en mooie apps kunnen maken. Een tool waarin de techniek de vormgeving niet belemmert. Dat platform is er gekomen: LayerGloss. Iedereen kan er zonder speciale opleiding mee werken, zoals iedereen met WordPress een website kan maken. We krijgen zeer goede reacties uit het veld. Bij Epic Tales, uit de animatiewereld, die Hanzel & Gretel maakte, zeiden ze: We hebben echt uitgekeken naar een platform als LayerGloss. Zij kunnen nu sneller, tegen tien keer lagere kosten, nog mooiere apps maken. Klanten winnen prijzen met apps, gemaakt met LayerGloss, zoals Wondereur bijvoorbeeld (de Canadian Online Publishing Award). LayerGloss staat bovenaan het Wired-lijstje met hottest startups in Amsterdam. We waren één van de tien winnaars van StartupBootcamp in In die accelerator voor jonge, startende bedrijven leerden we dat een goed product alleen nog geen succes oplevert, je moet zorgen voor een klik met de markt. Pas dan kan je echt gaan vliegen. We zijn anders tegen onze onderneming gaan aankijken. Het netwerk van de StartupBootcamp-adviseurs stond voor ons open. Zo hebben we drie angels, informal investors, bereid gevonden een half miljoen dollar te investeren. We dromen er stiekem van LayerGloss internationaal uit te rollen. Daarvoor hebben we een ton per land nodig, in totaal dus miljoenen. Sinds november 2012 houd ik me alleen nog met het ondernemerswerk bezig en doe ik geen design meer, daar hebben we anderen voor aangetrokken. Wired Magazine noemt Amsterdam een hotte broedplaats voor de creatieve industrie. Nederland is een prima springplank. Geld is hier te vinden, als je goed zoekt, maar uiteraard ook internationaal op te halen. En qua infrastructuur hebben we hier alles wat nodig is. Wat ook helpt: andere succesvolle bedrijven uit de industrie. Met een oud-medewerker van Spotify sprak ik eens over hun internationale uitrol. We werken onder meer samen met Mobypicture, LBi en Tripolis. Eén ding leeft hier wellicht minder dan in andere landen: de wens om echt heel groot te worden, daarvoor vinden Nederlanders ondernemen toch niet sexy genoeg. Op de Rietveld Academie merkte ik dat heel sterk. Terwijl: ik vind ondernemen fantastisch. Dat heb ik misschien van mijn Vietnamese ouders die een restaurant runden.

10 8 Laurens Rosenthal, Innovation Director bij OCOM BV: Nederland is goede springplank voor onze internationale ambitie Laurens Rosenthal: In 1997 begon ik met Con Zwinkels hostingdiensten te leveren, met één servertje vanaf een zolderkamer. Nu werken bij ons internetservicebedrijf OCOM BV meer dan 340 mensen. We zijn marktleider qua dedicated hosting voor IT-infrastructuren, en behaalden in 2012 een omzet van EUR 76 miljoen. LeaseWeb, EvoSwitch, FiberRing en DataXenter zijn onze merken. Als de Laurens uit 1997 op bezoek kon komen, dan zou het bijpraten over 16 jaar ontwikkelingen zeker een dag duren. De jonge Laurens zou amper kunnen geloven dat OCOM BV, met meer dan servers, per seconde zo n 1,5 Tb aan data over internet verstuurt. Ga maar na, in 1997 was dat nog slechts 0,5 Mb - dat scheelt een factor 3 miljoen. Hij zou ook zeker roepen: O, dat worden leuke tijden! De ontwikkelingen gaan razendsnel. Eind dit jaar kunnen onze klanten, met hun Iphone, met één druk op de knop, vijftig virtuele servers erbij zetten. Maar onvoorspelbaar zijn de ontwikkelingen voor ons niet. Dat de markt voor cloud computing nu begint aan te trekken, zagen we aankomen: we hebben vroegtijdig meerdere cloud-platforms ontwikkeld. Innovatie is belangrijk, zeker in de technologiemarkt. Ik stuur vijftig ontwikkelaars aan: een mooie mix van jonge honden die slim nieuwe technieken omarmen en ervaren mensen die goed letten op de stabiliteit en schaalbaarheid van producten; wij moeten het immers hebben van volume. OCOM BV is eigendom van het management. Winsten herinvesteren we in nieuwe netwerken, services en technologieën. Door onze schaalgrootte en groei kunnen wij servers scherp inkopen, en dat voordeel zetten we door naar onze klanten - wat weer tevredenheid en klantentrouw oplevert. Al tien jaar hebben we in de wereldwijde internet-infrastructuur Points-of-Presence, fysieke internationale aanwezigheid in datacenters om onze internationale klanten te bedienen. De laatste 2,5 jaar hebben we ook bedrijven in het buitenland; in Duitsland en de Verenigde Staten. We zitten al aan de Oostkust, maar willen ook naar de westkust van de VS. Ook een vestiging in Azië wordt onderzocht, vooral om bestaande klanten optimaal te kunnen bedienen. Nederland is een goede springplank. Amsterdam is één van de grootste internet-knooppunten ter wereld, de internet penetratiegraad is hoog, universiteiten hebben veel kennis. Wij willen graag onze jaarlijkse groei van meer dan 25% volhouden, we vinden het veel te leuk. Dat kan ook, met ons OCOM-hoofdkantoor in Nederland.

11 interviews 9 Menno van Leeuwen, Sector Banker TMT bij ABN AMRO, We kunnen gidsen in het TMT-ecosysteem Toch laat de Nederlandse TMT-sector mogelijkheden onbenut. Dat komt door de beperkte uitwisseling tussen bijvoorbeeld jonge innovatieve bedrijven en traditionele grote. In de artikelenreeks Nederland als dé springplank voor innovatieve TMT-bedrijven, te vinden op concludeer ik dat de Nederlandse partijen beter zouden kunnen samenwerken in het TMTecosysteem. Ervaren ondernemers die jaar op jaar groeien, spelen een belangrijke rol door hun ervaringen te delen. En hun kennis, bijvoorbeeld over het aantrekken van groeikapitaal. Vroeger was er een beperkt aantal opties voor een ondernemer die kapitaal zocht: eigenlijk alleen familie, vrienden en de bank. Nu heeft het financiële ecosysteem veel meer mogelijkheden. Er zijn aardig wat venture capital fondsen met een focus op TMT. Banken zijn nog steeds een optie voor bedrijven die al wat langer succes hebben, al wordt bij de beoordeling van een kredietaanvraag in deze economisch lastige tijden scherp op het risicoprofiel gelet. Menno van Leeuwen: Succesvolle bedrijven in de Technologie-, Media en Telecomsector hebben vroeg gefocust: niet op de bedreigingen, maar op de kansen van de digitale revolutie. Ze houden hun marktpositie vast door steeds weer nieuwe mogelijkheden te benutten, en zichzelf continu opnieuw uit te vinden. Ben je niet voortdurend in transitie, dan kan het snel gaan. Kijk naar Nokia, dat hard moet werken om een comeback te maken. Kodak is natuurlijk het schoolvoorbeeld: uitvinder van de digitale fotografie, maar toch te laat meegegaan met de ontwikkelingen. Nederland biedt volop kansen voor succes. Amsterdam is een van de grootste internetknooppunten ter wereld, de technologische infrastructuur is hoogstaand. Nederlanders zijn creatief, pikken nieuwe ontwikkelingen snel op en zijn goede handelaren. Ik denk dat er voldoende kapitaal in Nederland is om bijvoorbeeld te investeren in een nieuwe Spotify of WeTransfer. Het is alleen zoeken. ABN AMRO draagt bij aan het TMT-ecosysteem, door onze financiële kennis ter beschikking te stellen en ons netwerk te delen. We kunnen een gidsrol vervullen. Door te wijzen op stimuleringsregelingen van de overheid. Door jonge startups in contact te brengen met langer bestaande bedrijven die klant van ons zijn. En door te adviseren. Hoe ga je om met de spanning tussen je bedrijf runnen en heel veel tijd steken in geld ophalen? Hoeveel invloed wil je een investeerder in je bedrijf geven? We geloven dat de rol van een bank groter is dan ja of nee zeggen tegen een kredietaanvraag.

12 10 communicatiebureaus Advertentiemarkt krimpt zowel in 2012 als in 2013 Communicatiebureaus hebben te maken met continu dalende omzet Online marketing blijft groeien en zorgt voor veranderingen in de branche Branchebeschrijving Communicatiebureaus verrichten diensten op het gebied van mediaplanning, communicatie en reclame. De branche omvat mediabureaus, reclamebureaus en grafische en audiovisuele ontwerpbureaus. Mediabureaus adviseren adverteerders in hun mediamix en inkoop van advertentieruimte; ontwerp- en reclamebureaus creëren de campagnes. Er zijn bureaus die een breed scala aan diensten aanbieden. Daarnaast zijn er ook gespecialiseerde bureaus, die zich concentreren op een bepaald segment van de markt (bijvoorbeeld online marketing) of op nieuwe diensten, zoals het analyseren van big data. Trends en ontwikkelingen Na het herstel in 2010 (+1,8%) en de consolidatie in 2011 (+0,2%), heeft de advertentiemarkt in 2012 een duidelijke krimp laten zien. Ondanks enkele grote sportevenementen in de zomer, zijn de totale netto mediabestedingen gedaald met circa 2%. De derde economische recessie in vier jaar en het zeer lage consumentenvertrouwen hebben adverteerders terughoudend gemaakt. Waarom adverteren als de koopbereidheid van de consument toch op een dieptepunt staat? Het bedrijfsleven staat eveneens op de bezuinigingsstand, en dan zijn marketingkosten een makkelijke besparingspost. Onderliggend hebben vorig jaar alle media marktaandeel ingeleverd en is online het enige segment dat is gegroeid. Hierdoor is de trendmatige verschuiving van advertentiegeld van andere media naar internet, versneld. ABN AMRO verwacht dat vanaf eind 2013 online het belangrijkste advertentiemedium is. De groeiende impact van internetmarketing is onderstreept door de overname van het Nederlandse LBi door het Franse reclamebureau Publicis. De malaise op de gehele advertentiemarkt heeft echter een duidelijk effect gehad op de reclame- en mediabureaus, die hun omzet met bijna 6% zagen afnemen. Hoewel online marketingbureaus hun omzet zien stijgen, neemt de groei van online wel af, vooral bij display (banners) en classifieds (personeelsadvertenties). De sterke groei van search marketing is vooral gunstig voor buitenlandse zoekmachines als Google. De nieuwe Nederlandse cookiewetgeving levert voornamelijk irritatie op bij de consument en zal waarschijnlijk gaan veranderen. Onze visie De advertentiemarkt zal in 2013 nog geen significant herstel laten zien. ABN AMRO verwacht opnieuw een lichte daling van de mediabestedingen, en wel met 1,5%. De Nederlandse economie krimpt opnieuw en door de overheidsbezuinigingen dalen de koopkracht en koopbereidheid van consumenten. Voor het bedrijfsleven is er nog weinig aanleiding om extra geld vrij te maken voor marketing. De trends uit 2012 zetten door: een daling van de mediabestedingen bij print, televisie en radio versus een verdere groei van online marketing. Deze groei komt wel lager uit dan in Voor de gehele reclamebranche betekent dit opnieuw een omzetdaling. Tevens verwacht ABN AMRO grote veranderingen in de markt. Waar traditionele media weinig Kerngegevens informatie opleveren over individuele consumenten, leveren digitale media via surf- en zoekgedrag en sociale netwerken juist een overvloed aan informatie op. Hierdoor is een nieuw werkterrein ontstaan van big data analyse. Dit marketingsegment groeit hard en levert nieuwe markten en omzetgroei op. Verschillende startups en ook professionele uitgevers als Wolters Kluwer zijn erin actief. Terwijl voor mediabureaus het belang van technologie en kwantitatieve analyse sterk is toegenomen, is de verandering voor reclamebureaus minder groot. Nederland heeft een sterke creatieve industrie, die voor de dynamische en internationaal opererende reclamewereld een goede uitvalsbasis vormt. Websites Totale netto mediabestedingen: EUR 3,9 mrd Aantal bedrijven: waarvan reclamebureaus: waarvan communicatiebureaus: 970 Aandeel zzp ers in reclamewezen: 81% Actuele sectorprognoses vindt u in onze publicatie Prognoses economie en sectoren

13 communicatiebureaus 11 Reclamewezen verliest omzet Bron: CBS Sinds de crisis van 2009 zit de reclamebranche gevangen in een structurele omzetdaling. Naast een zwakke advertentiemarkt, heeft ook de hoge concurrentie in de branche een drukkend effect op de omzet. Omdat de omzet sterk gecorrelleerd is met de advertentiemarkt, geldt de branche communicatiebureaus als zeer cyclisch. Uitgaven aan marketing zijn sterk conjunctuurgevoelig en reageren direct op een afzwakking van de economie. Voor 2013 verwacht ABN AMRO door de zwakke economie opnieuw een lichte daling van de advertentiemarkt. Index (2005=100) % 0% -5% -10% -15% Omzet (l.a.) Groei (r.a.) Internet bijna de grootste in mediabestedingen Bron: Nielsen, bewerking ABN AMRO Economisch Bureau Als enige advertentiemedium van formaat heeft het internet in een krimpende advertentiemarkt omzet gewonnen. Het marktaandeel steeg daarom van 27% naar 30%. Iets meer dan de helft van de online omzet gaat naar search marketing op zoekmachines. Zowel televisie als radio en de persmedia verliest marktaandeel. Televisie daalt circa één procentpunt en komt op 25%, radio blijft ondanks een licht verlies, afgerond op 6% staan. De persmedia Internet 30% Overig 4% Dagbladen 12% 11% 12% Huis-aan-huisbladen Tijdschriften verliest drie procentpunt marktaandeel en komt uit op 35%. 6% 25% Radio Televisie Reclamebranche blijft sterk versnipperd Bron: CBS Het reclamewezen kent een grote mate van versnippering door het toenemende aantal zzp ers. Vooral sinds het begin van de crisis zijn veel reclamemakers voor zichzelf begonnen. Een gevolg van deze trend is dat de concurrentie en dynamiek in de branche is toegenomen. Bij de mediabureuas domineren de grootste tien bedrijven de markt met meer dan 80% marktaandeel. De meeste hiervan zijn in buitenlandse handen. De reclamebureaus zijn een stuk minder geconcentreerd, maar ook hier is de internationalisering vergevorderd. >100 werkzame personen 0,1% werkzame personen 2% 2-10 werkzame personen 16,9% 81,1% 1 werkzame persoon Duidelijke verschuivingen in top-10 adverteerders Bron: Nielsen Unilever blijft opnieuw de grootste adverteerder, maar heeft zijn marketinguitgaven aan advertenties in 2012 teruggebracht. De bruto bestedingen van het voedings- en verzorgingsmiddelenbedrijf daalden van EUR 264 mln naar EUR 235 mln. De rest van de top-10 bestaat logischerwijs ook uit bedrijven die producten en diensten aanbieden aan consumenten: supermarkten, telecombedrijven en aanbieders van persoonlijke verzorgingsproducten. Unilever 235,1 KPN 151,5 RVD 142,5 Procter & Gamble 133,5 Ahold 126,8 Jumbo 98,0 AS Watson 94,4 Vodafone 83,8 L'Oreal 74,9 Lidl 74, x 1 mln EUR

14 12 drukkerijen Drukkerijbranche lijdt aan omzetverlies en faillissementen Digitalisering media versnelt en zorgt voor aanhoudende omzetdaling Herstructurering branche krijgt maar langzaam vorm Branchebeschrijving Drukkerijen van dagbladen, tijdschriften, boeken, reclamefolders, verpakkingen en bedrijfsuitgaven zijn samen met pre-pressbedrijven en binderijen onderdeel van de grafische industrie. De branche is kleinschalig van aard en kent slechts enkele grote ondernemingen. Daarnaast zijn veel kleine drukkerijen actief, die veelal gespecialiseerd zijn in een bepaalde productgroep. Steeds meer drukkerijen bieden via internet online dienstverlening aan. Trends en ontwikkelingen Sinds het begin van de economische malaise in 2008 zit de branche van drukkerijen in een vicieuze circel van omzetdalingen, overcapaciteit en faillissementen. In vijf jaar tijd is circa een kwart van de omzet verloren gegaan. Waar het er na met een omzetdaling van slechts 1,8% - aanvankelijk op leek dat op termijn een nieuw evenwicht in zicht was, is 2012 opnieuw een moeizaam jaar gebleken. De omzet in de grafische industrie daalde vorig jaar met maar liefst 10,7%. Het bedrijfsleven bespaart op marketing en consumenten nemen minder printproducten af. Nagenoeg alle oplages van dagbladen en tijdschriften zijn vorig jaar opnieuw gedaald en het aantal nieuwe tijdschriften op de markt blijft beperkt. De malaise in de branche blijkt ook duidelijk uit een blijvend hoge faillissementskans en een dalend aantal bedrijven. Daarbij blijft ook de top van de markt niet buiten schot. Naast de slechte conjunctuur, zijn er structurele trends aan te wijzen die de sector negatief beïnvloeden. Al langere tijd hebben drukkers last van de ontlezing: consumenten besteden meer tijd aan audiovisuele media en lezen minder. Daarbovenop komen nog de impact van het internet en de digitalisering. Internet heeft gezorgd voor minder drukwerk voor postbezorging en bedrijfsdrukwerk ( , online bankieren etcetera). Digitalisering van printmedia verloopt langzaam maar gestaag en vermindert de vraag naar gedrukte dagbladen, tijdschriften en boeken. De drukkerijbranche heeft te maken met omzetverlies; omzet die waarschijnlijk voorgoed is verloren. Onze visie ABN AMRO verwacht in 2013, door de nieuwe economische recessie, opnieuw een significante omzetdaling voor drukkerijen. Bovendien treedt een versnelling op van het proces van digitalisering, door de sterke groei van het bezit van tablets. Voor drukkerijen betekent dit opnieuw een omzetdaling van minimaal 5%. In de komende jaren zijn dan ook weinig positieve impulsen te verwachten voor deze branche. Door de teloorgang van een groot deel van hun markt, zitten drukkerijen middenin een proces van rationalisatie. De branche is ervan doordrongen, dat sanering een noodzaak is om te overleven. Toch verloopt deze herstructurering langzaam, omdat consolidatie en herstarten van failliete bedrijven het aantal drukpersen in roulatie niet snel Kerngegevens genoeg doet dalen. Overcapaciteit blijft een probleem voor drukkers. Maar er zijn drukkerijen die met de juiste strategie en focus nog steeds goede resultaten kunnen boeken. ABN AMRO ziet verschillende overlevingsstrategieën in de markt: online dienstverlening, printing-ondemand, regionale focus, specialisatie op één bepaalde productgroep en het aanboren van nieuwe markten. Voorbeelden zijn een specialisatie op gepersonaliseerd massadrukwerk en bedrukking van canvas kunstwerken of fotoalbums voor de consumentenmarkt. Voor een drukkerij met een sterke specialisatie of slimme strategie ligt in principe een grote Europese markt open. Websites Omzet: EUR 5,7 mrd Totaal aantal werkzame personen: ca Totaal aantal drukkerijen: Omzet per bedrijf: EUR 3,4 mln Actuele sectorprognoses vindt u in onze publicatie Prognoses economie en sectoren

15 drukkerijen 13 Omzet grafische industrie blijft dalen Bron: CBS Na een relatief rustig jaar 2011 voor de grafische sector, gaat het vanaf het laatste kwartaal van dat jaar weer mis. De omzetdalingen zetten heel 2012 voort, wat heeft geresulteerd in een omzetdaling van 10,7% op jaarbasis. Vaak kunnen de grotere drukkerijen het omzetverlies op de binnenlandse markt nog enigszins goedmaken met orders uit het buitenland. Maar ook deze orderstroom laat een groeivertraging zien Ontwikkeling totale omzet Ontwikkeling omzet buitenland Ontwikkeling omzet binnenland Industrie grootste opdrachtgever drukkerijen Bron: GOC De grafische industrie kent een uiteenlopende klantengroep, met daarin bedrijven, overheden en particulieren. Elk klantsegment kent zijn eigen type producten. De grootste klant is de industriesector, met voornamelijk opdrachten voor massadrukwerk van verpakkingen. Dat de grafische industrie zichzelf als grote klant heeft, geeft aan dat er veel onderling wordt uitbesteed. Niet alleen besteden drukkerijen uit aan binderijen, ook onderling schuiven drukkers soms delen van orders door naar andere drukkers. 3% 7% 9% 10% 10% 9% 19% 13% 19% Industriele bedrijven Grafische industrie Reclamebureaus Uitgeverijen Groot- en detailhandel Overheid Dienstensector Particulieren Overig Ondanks consolidatie blijft branche versnipperd Bron: GW, ABN AMRO Economisch Bureau De grafische industrie kent geen echt grote spelers en een beperkt aantal middelgrote drukkerijen. De grootste Nederlandse drukker, Roto Smeets, haalt ook nog een substantieel deel van de omzet uit het buitenland. De grootste tien drukkers hebben slechts ongeveer Roto Smeets Group 5% De Jong 4% Euradius 2% Wegener Nieuwsdruk 2% Joh. Enschedé 2% een vijfde van de markt in handen. Nadat in 2010 de grote drukkerij Thieme ter ziele ging, is begin 2013 ook drukkerij Euradius in financiële problemen gekomen. Dit geeft aan dat de problemen in de drukkerijbranche ook de top van Overig 85% de markt raken. Aantal drukkerijen neemt licht af tijdens de crisis Bron: CBS Sinds het begin van de crisis is het aantal drukkerijen in vier jaar afgenomen met circa 5%. Het zijn vooral middelgrote drukkerijen die failliet gaan, omdat de de afname van het aantal bedrijven hier met 19% (10 tot 100 werknemers) en 13% (meer dan 100 werknemers) het grootst is. Het aantal zzp ers in de branche is in dezelfde periode relatief stabiel gebleven, maar het cijfer maskeert wel een grote mate van beweging. >100 werkzame personen 0,9% werkzame personen 2-10 werkzame personen 12,2% 37,1% 49,8% 1 werkzame persoon

16 14 televisie en radio Televisie en radio zagen hun omzet uit reclame dalen In 2013 neemt tv-reclame opnieuw af door de zwakke economie en advertentiemarkt Digitalisering verandert het kijkgedrag en brengt nieuwe marketingmethodes Branchebeschrijving Het mediasegment televisie bestaat grofweg uit tv-productiebedrijven, tv-zenders (publieke, commerciële en betaalzenders) en facilitaire bedrijven. Producenten als Endemol, Talpa en Eyeworks ontwikkelen formats en maken programma s, ondersteund door facilitaire bedrijven. Omroepen zenden deze programma s uit en verdienen geld met de reclameblokken, sponsoring en product placement. Radio staat als medium meer op zichzelf en integreert productie en uitzending bijna volledig. Op de internationale markt voor televisieformats heeft Nederland door de jaren heen een sterke positie opgebouwd. Trends en ontwikkelingen Na het recordjaar 2011 heeft de tv-branche weer duidelijk gas terug moeten nemen. Ondanks enkele grote sportevenementen in de zomer, heeft tv-reclame in 2012 een daling laten zien van ruim 5%. Radioreclame is met 6% gekrompen. Onder invloed van een nieuwe economische recessie hebben adverteerders hun marketinguitgaven aan audiovisuele media teruggeschroefd. De positie van televisie en radio op de advertentiemarkt is hiermee afgenomen, aangezien de hele markt slechts licht is gekrompen met 2%. Het verlies van advertentiegelden uit spotreclame kan nog niet worden goed gemaakt met sponsoringgeld en nieuwe vormen van reclame op internet en bij uitgesteld kijken. Opvallend is, dat de kijk- en luistertijd en het bereik van televisie en radio wel toenemen. Steeds meer Nederlanders gebruiken naast pc s en laptops, ook tablets en smartphones voor audiovisuele media. Het aandeel uitgesteld kijken stijgt elk jaar dan ook gestaag. Via apps is het nu ook mogelijk om live overal tv te kunnen kijken. Grofweg één op de tien Nederlanders gebruikt al een tablet of smartphone om televisie te kijken of radio te luisteren. Samen met het toenemende aantal (digitale) zenders, zorgen deze trends voor een versnippering van vooral het televisiekijken. Een andere ontwikkeling is, dat de Nederlandse markt voor betaaltelevisie met de komst van HBO tot volle wasdom is gekomen. De concurrentie om de kijktijd is hiermee echter wel groter geworden. Ook de herpositionering van SBS en de bezuinigingen bij de publieke omroepen kunnen de marktverhoudingen veranderen. Onze visie De marktomstandigheden voor radio- en televisiezenders zullen in 2013 nog niet significant verbeteren. ABN AMRO verwacht opnieuw een lichte daling van de advertentiemarkt en een afname van de omzet van spotreclame. Adverteerders zijn ook komend jaar nog terughoudend in het investeren in marketing. Daarnaast ligt de kracht van spotreclame vooral in de bereikte massa. En dit kenmerk past wat minder in de huidige trend richting individuele en beter meetbare marketing via online en mobiele media. Televisiezenders proberen wel via internetsites en het secondscreen de band met de individuele kijker te versterken, maar deze toepassingen zijn nog lang niet uitontwikkeld. Op langere termijn zullen mobiele apparaten als smartphones en tablets echter zorgen voor Kerngegevens een groter bereik en sterkere marketingpositie van televisie. Nieuwe vormen van reclame rondom audiovisuele content zullen persoonlijker zijn, en daarmee waardevoller voor de adverteerder. Voor televisieproducenten is de impact van de huidige dip in de tv-markt beperkter. Zij werken vaak voor een internationale markt en verkopen succesvolle, op de Nederlandse markt bewezen formats aan tientallen landen. Na de VS en Groot-Brittannië, is Nederland de derde exporteur van televisiecontent in de wereld. De goede positie van ons land in de internationale tv-wereld biedt kansen voor de branche, waarbij de tvproducenten de groei kunnen aanjagen. Websites Kijktijd tv (minuten per dag): 196 (+2,6%) Aandeel online/uitgesteld kijken: 3,2% (+10%) Reclameconsumptie per kijker per dag: 18 minuten Netto reclamebestedingen tv: EUR 846 mln mutatie ten opzichte van 2011: -5,9% Actuele sectorprognoses vindt u in onze publicatie Prognoses economie en sectoren

17 televisie en radio 15 Publieke omroep wint kijkers met sport Bron: Stichting Kijkonderzoek Had in 2011 RTL Nederland een goed jaar met toenemend marktaandeel, in 2012 moesten de RTL-zenders weer marktaandeel inleveren. Het marktaandeel zakte met 1,8% punt naar 24,4%. SBS Nederland leverde 1,9% in en komt op 14%. De Nederlandse Publieke Omroep heeft mede door de sportuitzendingen in de zomer, een marktaandeel gehaald van 34,5%. Dit betekent een stijging van 2,5 procentpunt. De grootste zender blijft Nederland 1 met een aandeel van 21,4%. 3,0% 3,2% 27,1% 21,4% 6,8% 6,4% 7,8% 14,8% 4,7% 1,7% 3,2% Nederland 1 Nederland 2 Nederland 3 RTL 4 RTL 5 RTL 7 RTL 8 SBS 6 Net 5 Veronica Overige zenders Televisie verliest terrein in mediabestedingen Bron: Nielsen, bewerking ABN AMRO Economisch Bureau In voorgaande jaren is het radio- en televisiezenders gelukt om hun positie op de Nederlandse advertentiemarkt te verdedigen tegenover de opkomst van internet. Dit is in 2012 niet gelukt: het marktaandeel van televisie zakte van 26% naar 25%. Radio leverde ook iets in, maar bleef staan op 6%. Televisie is momenteel het derde advertentiemedium, na de printmedia (bladen en tijdschriften) en internet. Voor 2013 verwacht Internet 30% Overig 4% Dagbladen 12% 11% 12% Huis-aan-huisbladen Tijdschriften ABN AMRO opnieuw een krimpende advertentiemarkt, waarin radio en televisie het minder goed zullen doen dan gemiddeld. Radio 6% 25% Televisie Uitgaven aan spotreclame dalen weer Bron: SPOT Onder invloed van de recessie zijn de bestedingen aan spotreclame in 2012 gedaald met 6% naar EUR 846 miljoen. Televisie en radio doen het slechter op de advertentiemarkt dan online, maar beter dan de printmedia. De non-spot reclame is met een lichte daling van 1,7% naar EUR 116 miljoen relatief stabiel gebleven. Deze vorm van directe sponsoring van programma s op de commerciële zenders maakt 12% uit van de de totale televisiebestedingen. ABN AMRO verwacht dat dit aandeel op langere termijn gestaag toeneemt. x 1 mln EUR % 15% % % 683 0% -5% -10% Netto televisiebestedingen (l.as) % groei (r.as) Steeds meer apparaten voor tv-kijken Bron: Stichting Kijkonderzoek Naast de televisie en de computer, hebben ook de tablet en de smartphone zich gevoegd bij het arsenaal aan apparaten, dat de consument gebruikt voor het tv-kijken. Circa één op de tien Nederlanders gebruikt deze mobiele apparaten regelmatig voor televisiecontent. ABN AMRO verwacht in de nabije toekomst een snel toenemend gebruik van smartphones en tablets. De uitrol van 4G, de groei van uitgesteld kijken en de verwachte komst van abonneediensten als Netflix zullen de mobiele consumptie van audiovisuele content sterk doen toenemen. 100% 90% 80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% 93% Televisietoestel 34% Computer (pc/laptop) 11% 7% Tablet Smartphone 2% 1% Mediaspeler Spelcomputer

18 16 uitgeverijen 2012 opnieuw geen goed jaar voor uitgevers, herstel blijft ook in 2013 uit Zowel de advertentieverkoop als de oplages van kranten en tijdschriften nemen af Digitalisering versnelt door tablets, enkele kranten bereiken omslagpunt in oplage Branchebeschrijving Uitgeverijen kunnen worden onderscheiden naar het type product (boeken, tijdschriften, kranten, online diensten) en naar het type klant (particulier, zakelijk). De branche kent grofweg twee inkomstenstromen: advertentiegelden enerzijds en/of abonneeverdiensten en losse verkoop anderzijds. De meeste uitgeverijen distribueren hun content via meerdere platforms (print, internet en e-reader/tablet). Een aparte groep in deze branche zijn de professionele uitgevers als Reed Elsevier en Wolters Kluwer. Zij richten zich vooral op het (digitaal) leveren van vakgerichte juridische en wetenschappelijke kennis en marktinformatie aan bedrijfsleven en overheden. Trends en ontwikkelingen Uitgevers van dagbladen, tijdschriften en boeken voor de consumentenmarkt beleven moeilijke jaren. Niet alleen hebben zij last van de consument, die minder geld uitgeeft aan printproducten, ook op de advertentiemarkt kalft het marktaandeel in rap tempo af. De cijfers over 2012 laten over de hele linie een voortzetting van de trends uit 2011 zien. De advertentieomzet daalde bij dagbladen 12% en ook huis-aanhuisbladen (-17%) en tijdschriften (-3%) laten duidelijke krimp zien. De verschuiving van marketinguitgaven van print richting online blijft onverminderd doorgaan. Nu zijn printmedia gezamenlijk nog het grootste advertentiemedium, maar dit zal vanaf eind 2013 waarschijnlijk het internet zijn. Aan de oplagekant hebben dagbladuitgevers 3% minder kranten verkocht en het aantal afgezette tijdschriften is gekrompen met 6%. De omzet op de boekenmarkt is in 2012 afgenomen met ruim 6%. Daarentegen hebben de professionele uitgevers wel omzetgroei kunnen boeken. De hele uitgeverijbranche zag de omzet vorig jaar dalen met 4,6%. Toch was er in 2012 in de oplagecijfers van dagbladen een positieve omslag te bespeuren: digitale verkoop van kranten begint een impact te krijgen. Bij een aantal dagbladen hebben digitale oplages de daling van printoplages gecompenseerd en stijgt de totale betaalde oplage. En kranten zijn bezig met het introduceren van betaalde content op hun websites. De initiatieven van De Nieuwe Pers (voorheen het gratis dagblad De Pers) en De Correspondent, gaan zelfs uit van volledig digitale en betaalde nieuwsvoorziening. Onze visie Terwijl de contouren van een nieuwe digitale uitgeverswereld langzamerhand duidelijk worden, zal de weg ernaar toe niet zonder hobbels zijn. Nu een kwart van de Nederlanders beschikt over een tablet en hun aantal nog steeds sterk toeneemt, ontstaat een basis voor de overgang naar digitale verdienmodellen. ABN AMRO verwacht dat dit een gradueel proces zal zijn, het duurt nog enkele jaren voordat digitaal leidend is in de bedrijfsvoering. In eerste instantie drukt digitalisering juist de omzetontwikkeling van uitgevers van kranten en tijdschriften, aangezien de prijsstelling van digitale media lager is. Daarbij moeten vooral de dagbladuitgevers nog een vrij kostbare infrastructuur voor hun printproducten (drukkerijen, distributieapparaat) in stand houden. De uitdaging voor deze uitgevers ligt in strakke kostenbeheersing totdat uiteindelijk het omslagpunt naar grotendeels digitaal is bereikt. Boekuitgevers zijn wat dat betreft flexibeler in hun kostenstructuur en kunnen de kosten beter aanpassen aan de oplage van een boek. Professionele uitgevers zijn al grotendeels gedigitaliseerd en opereren in zakelijke markten, waar hun content een relatief hoge en vrij constante waarde heeft. Zij bedienen soms de hele wereld en zijn veel minder afhankelijk van de Nederlandse markt. Bovendien kunnen zij makkelijker andere markten kunnen aanboren, zoals evenementen en big data onderzoek. Kerngegevens Websites Netto mediabestedingen persmedia: EUR 1,3 mrd mutatie ten opzichte van 2011: -11% aandeel persmedia advertentiemarkt: 35% Aantal uitgeverijen: waarvan boeken: waarvan kranten: 330 waarvan tijdschriften: Actuele sectorprognoses vindt u in onze publicatie Prognoses economie en sectoren

19 uitgeverijen 17 Enkele lichtpunten in oplage landelijke dagbladen Bron: HOI In 2012 is de totale betaalde oplage van alle dagbladen met 3,1% gedaald naar 3 miljoen kranten. Bij tijdschriften bedroeg de daling 6,1%. Deze dalingen passen in een langetermijntrend van krimp van oplages. De enige landelijke kranten met een stijgende printoplage zijn Trouw (+1,2%) en de Volkskrant (+0,5%). NRC Handelsblad en Het Financieele Dagblad zagen hun digitale oplage zo sterk stijgen, dat deze de daling in print heeft gecompenseerd. De totale oplage is hierdoor ook gestegen. Opvallend is dat nog lang niet alle dagbladen een digitaal abonnement aanbieden. Het Financieele Dagblad nrc.next Het Parool Trouw NRC Handelsblad De Volkskrant AD De Telegraaf (print oplage x 1.000) Q Q Papieren krant kent hoge productiekosten Bron: CBS, ABN AMRO Economisch Bureau Circa een derde tot de helft van de kosten van een uitgeverij betreft het produceren en distribueren van printproducten. Hoewel dagbladuitgevers pogingen doen door samenwerking hun distributie te stroomlijnen, blijft het lastig om deze kosten te drukken. Daarnaast maken uitgeverijen kosten voor hun digitale producten. De transitie naar een digitaal verdienmodel verlost uitgevers van de hoge kosten van print, maar brengt ook andere werkwijzen en nieuwe investeringen in bijvoorbeeld informatietechnologie met zich mee. Arbeidskosten Bedrijfsresultaat Afschrijvingen 2% 8% 60% 30% Kosten van de omzet Verkoop van digitale boeken en kranten versnelt Bron: GfK, HOI, ABN AMROEconomisch Bureau Door het stijgende aantal tablets heeft de verkoop van e-boeken en kranten in 2012 een groeispurtje gemaakt. Toch blijft het marktaandeel nog relatief beperkt. In aantallen bedraagt dit voor e-boeken 2,8%, wat neerkomt op 1,2 miljoen digitale boeken met een omzet van EUR 12,2 mln. Bij dagbladen is 3,4% van de kranten via internet geleverd. Eind 2012 is het aandeel digitaal het grootst bij Het Financieele Dagblad (22%), de Volkskrant (14%) en de NRC Handelsblad (9%). 4,0% 3,5% 3,0% 2,5% 2,0% 1,5% 1,0% 0,5% 0,0% digitale kranten e-boeken Verschuivingen in mediabestedingen Bron: Nielsen, ABN AMRO Economisch Bureau Alle persmedia hebben in 2012 advertentiegeld ingeleverd en hun gezamenlijk marktaandeel is opnieuw gekrompen. Van het totale aandeel van 51% in 2008 blijft naar schatting in 2013 maar circa 30% over. Binnen de persmedia verandert de verdeling van advertentiegeld, doordat de publiekstijdschriften en huis-aan-huisbladen tijdens de crisis minder hebben ingeleverd dan de dagbladen. Deze trend lijkt in 2012 te zijn gekeerd door de daling van 17% van de advertenties in huis-aan-huisbladen. 100% 80% 60% 40% 20% 0% 18,5% 16,4% 15,8% 19,3% 28,8% 31,0% 37% 33,3% Vak- en managementbladen Publiekstijdschriften Huis-aan-huis / nieuwsbladen Dagbladen

20 18 it-hardware (productie en distributie) Na twee stabiele jaren gaat zakelijke omzet van hardware in 2012 onderuit Krimp vooral veroorzaakt door daling verkoop pc s en kantoorhardware Sterke stijging verkoop tablets geeft impuls aan consumentenmarkt Branchebeschrijving Bedrijven in deze branche houden zich bezig met één of meer schakels in het proces van ontwerp, productie, marketing, distributie, verkoop en aftersalesservice van IT-hardware. Convergentie van diensten en producten leidt tot vervaging tussen productgroepen in elektronica. De scheidslijn tussen telecommunicatieapparatuur, computerapparatuur en consumentenelektronica is op zowel de zakelijke als de consumentenmarkt, steeds minder relevant. IT-hardware wordt daarom in deze Visie op sectoren breed opgevat. Trends en ontwikkelingen De verkoop van hardware heeft in Nederland te leiden onder de voortdurende economische malaise. Op de zakelijke markt is de omzet met bijna 6% gedaald, terwijl deze in 2010 en 2011 nog stabiel bleef. Bedrijven hebben extra bezuinigingsrondes doorgevoerd en besparen op hun investeringen in vaste activa. Door het afnemend aantal kantoormedewerkers is er simpelweg minder nieuwe kantoorhardware nodig in het bedrijfsleven. Digitalisering en thuiswerken zorgen voor minder vraag naar printers en pc s, maar meer vraag naar (online) opslag en netwerkapparatuur. Een lichtpunt voor de branche is de sterke trend richting mobiliteit. In 2012 zijn 1,8 miljoen tablets verkocht in Nederland, meerendeels op de consumentenmarkt. Dit is een verdubbeling ten opzichte van Minpunt is wel dat de verkoop van pc s en laptops is afgenomen, ondanks de introductie van Windows 8. De tablet alleen heeft de consumentenmarkt voor IT-hardware vorig jaar een plus bezorgd. Momenteel is de omzet in tablets groter dan die in pc s en laptops samen. Deze verschuiving in het gebruik van hardware heeft gevolgen voor de gehele IT-sector en haar toeleveranciers. Internationaal is de strijd volop gaande tussen de grootste digitale ecosystemen, die van Apple, Google en Microsoft. Achter deze spelers zitten internationale netwerken van hardware-toeleveranciers. Nederlandse bedrijven zijn weinig actief in de markt voor eindproducten. Wel zijn zij sterk vertegenwoordigd aan het begin van de productieketen, bij de productie van chips en chipsmachines. Onze visie ABN AMRO verwacht in 2013 opnieuw een min voor de zakelijke IThardwaremarkt, al zal de krimp met circa 3%, lager uitvallen dan in De economie blijft zwak en de investeringsbereidheid van het bedrijfsleven laag. Pas vanaf 2014 gaat hierin verbetering optreden. Opslag- en netwerkapparatuur blijven, net als tablets, profiteren van de mobiliteitstrend. In 2013 zal de tablet op zowel de consumenten- als op de zakelijke markt nog een positieve invloed hebben op de omzet. Maar dit effect gaat langzamerhand afnemen als het punt binnen bereik komt, dat 50% van de huishoudens beschikt over een tablet. Andere segmenten binnen de IT-hardwarebranche zullen aan productvernieuwing moeten doen, willen zij op termijn weer bij gaan dragen aan de omzetgroei in de branche. Bij ultrabooks wacht de consument op verbeterde batterijduur en meer concurrerende prijzen, vooral in het topsegment. Het desktop-segment staat momenteel het meest onder druk, door de trend naar mobiliteit. De verdringing van de desktop-pc door de sterke groei van tablets, zal ook in 2013 doorgaan. Consumenten en bedrijven verlengen de levensduur van pc s uit bezuinigingsoogpunt, maar ook omdat er te weinig noodzaak is tot vervanging. Nu de tablet voor een groot deel de entertainmentfunctie van desktop-pc s overneemt, doen pc-fabrikanten er verstandig aan de complete productfilosofie van de desktop-pc te herformuleren. Kerngegevens Websites Zakelijke markt IT-apparatuur: EUR 5,5 mrd (-6%) waarvan computers: 50% waarvan printers en kantoortechnologie: 15% waarvan servers en netwerkapparatuur: 35% Consumentenmarkt IT-apparatuur: EUR 3,6 mrd (+4,6%) Actuele sectorprognoses vindt u in onze publicatie Prognoses economie en sectoren

Rabobank Cijfers & Trends

Rabobank Cijfers & Trends Uitgeverijen Uitgeverijen zijn onderverdeeld naar het soort product dat ze aanbieden. Daarbij wordt onderscheid gemaakt naar dagbladen, boeken, tijdschriften, vakbladen en elektronische media. Ook wordt

Nadere informatie

Rabobank Cijfers & Trends

Rabobank Cijfers & Trends Communicatiebureaus Communicatie-/reclamebureaus verrichten advies-, ontwerp- en andere dienstverlenende werkzaamheden. Communicatie bestaat uit commerciële- en non-profit communicatie. Bureaus zijn onder

Nadere informatie

Rabobank Cijfers & Trends

Rabobank Cijfers & Trends Grafische Industrie De grafische industrie behoort tot de grotere branches in het midden- en kleinbedrijf. De ondernemingen in de branche houden zich bezig met het bewerken en vermenigvuldigen van informatie.

Nadere informatie

Economie in 2015 Kans of kater?

Economie in 2015 Kans of kater? Economie in 2015 Kans of kater? Nico Klene Economisch Bureau Doorwerth 6 november 2014 Wat verwacht ú: - kans? - kater? 2 Opbouw - Buitenland: mondiale groei houdt aan - Nederland 3 VS: groei weer omhoog

Nadere informatie

Vierde kwartaal 2012. Conjunctuurenquête Nederland. Provincie Zeeland

Vierde kwartaal 2012. Conjunctuurenquête Nederland. Provincie Zeeland Vierde kwartaal 2012 Conjunctuurenquête Nederland Inhoud rapport COEN in het kort Economisch klimaat Omzet Export Personeelssterkte Investeringen Winstgevendheid Toelichting De Conjunctuurenquête Nederland

Nadere informatie

Zakelijke dienstverlening

Zakelijke dienstverlening Zakelijke dienstverlening Trends, Ontwikkelingen, Cijfers & Prognoses Juni 16 Economisch Bureau Nederland Kasper Buiting Senior sector econoom 3376 kasper.buiting@nl.abnamro.com Inhoud Onderwerp Pag Kernpunten

Nadere informatie

Derde kwartaal 2012. Conjunctuurenquête Nederland. Provincie Gelderland

Derde kwartaal 2012. Conjunctuurenquête Nederland. Provincie Gelderland Derde kwartaal 212 Conjunctuurenquête Nederland Conjunctuurenquête Nederland I rapport derde kwartaal 212 Inhoud rapport COEN in het kort Economisch klimaat Omzet Export Personeelssterkte Investeringen

Nadere informatie

#kpnjaarcijfers2011. Eelco Blok CEO KPN Eric Hageman CFO KPN a.i.

#kpnjaarcijfers2011. Eelco Blok CEO KPN Eric Hageman CFO KPN a.i. #kpnjaarcijfers2011 Eelco Blok CEO KPN Eric Hageman CFO KPN a.i. #hoofdpunten Turbulent 2011 Financiële doelen grotendeels gehaald Strategie neergezet voor komende jaren Internationaal gaat heel goed Nederland

Nadere informatie

0900-0024 (E 0,10 per minuut) abnamro.nl/sectoren

0900-0024 (E 0,10 per minuut) abnamro.nl/sectoren 0900-0024 (E 0,10 per minuut) abnamro.nl/sectoren visie op media en technologie Sectorupdate 2011 Interview Trends & ontwikkelingen Sectorvisie 3 Visie op media en technologie 1 Geachte relatie, Voor u

Nadere informatie

Macro-economische Ontwikkelingen

Macro-economische Ontwikkelingen Macro-economische Ontwikkelingen e kwartaal 8 Overall conclusie De kredietcrisis zorgt voor een terugval van de economische bedrijvigheid in Nederland die sinds het begin van de jaren tachtig niet is voorgekomen.

Nadere informatie

TV Halfjaarrapport 2013. Amstelveen, 26 augustus 2013

TV Halfjaarrapport 2013. Amstelveen, 26 augustus 2013 TV Halfjaarrapport 2013 Amstelveen, 26 augustus 2013 Management summary eerste half jaar 2013 De netto TV-bestedingen zijn in de eerste helft van 2013 uit gekomen op 446 miljoen. Ten opzichte van de eerste

Nadere informatie

1 Wat moeten de krantenuitgevers doen?

1 Wat moeten de krantenuitgevers doen? 1 Wat moeten de krantenuitgevers doen? Themabericht: De Nederlandse krantensector De Nederlandse krantensector is een sterk geconcentreerde sector. De belangrijkste ontwikkelingen waar zij op dit moment

Nadere informatie

Macro-economische Ontwikkelingen

Macro-economische Ontwikkelingen Macro-economische Ontwikkelingen e kwartaal 1 Bijlage II Overall conclusie De Nederlandse economie groeit naar verwachting met 1¾% in 1 en met 1½% in 11. De toename van het bbp komt bijna volledig voor

Nadere informatie

Starters zien door de wolken toch de zon

Starters zien door de wolken toch de zon M201206 Starters zien door de wolken toch de zon drs. A. Bruins Zoetermeer, mei 2012 Starters zien door de wolken toch de zon Enkele jaren nadat zij met een bedrijf zijn begonnen, en met enkele jaren financieel-economische

Nadere informatie

Impact Cloud computing

Impact Cloud computing Impact Cloud computing op de Nederlandse zakelijke markt De impact van Cloud Computing op de Nederlandse zakelijke markt De economische omstandigheden zijn uitdagend. Nederland is en bedrijven informatietechnologie

Nadere informatie

Atradius Landenrapport

Atradius Landenrapport Atradius Landenrapport Nederland November 214 Overzicht Algemene informatie Belangrijkste sectoren (213, % van bbp) Hoofdstad: Amsterdam Diensten: 72% Regeringsvorm: Constitutionele monarchie Industrie:

Nadere informatie

De kracht van Nederland. Joop Wijn, 10 april 2013

De kracht van Nederland. Joop Wijn, 10 april 2013 De kracht van Nederland Joop Wijn, 10 april 2013 Cultuurverandering (1/3) Accepteer dat het feest voorbij is } Denk in lange termijn } Het wordt hard werken om baten te genereren dus wees kostenbewust

Nadere informatie

Winstgroei en buffers ondersteunen investerings herstel

Winstgroei en buffers ondersteunen investerings herstel Na de snelle daling van de bedrijfswinsten door de kredietcrisis, is er recentelijk weer sprake van winstherstel. De crisis heeft echter geen gat geslagen in de grote financiële buffers van bedrijven.

Nadere informatie

Lesbrief Verdienen en uitgeven 2 e druk

Lesbrief Verdienen en uitgeven 2 e druk Hoofdstuk 1. Inkomen verdienen 1.22 1.23 1.24 1.25 1.26 1.27 1.28 1.29 1.30 1.31 1.32 1.33 1.34 D A C C A D B A D D B C D 1.35 a. 1.000.000 425.000 350.000 40.000 10.000 30.000 = 145.000. b. 1.000.000

Nadere informatie

Langzaam maar zeker zijn ook de gevolgen van de economische krimp voor de arbeidsmarkt zichtbaar

Langzaam maar zeker zijn ook de gevolgen van de economische krimp voor de arbeidsmarkt zichtbaar In de vorige nieuwsbrief in september is geprobeerd een antwoord te geven op de vraag: wat is de invloed van de economische situatie op de arbeidsmarkt? Het antwoord op deze vraag was niet geheel eenduidig.

Nadere informatie

Kwartaalrapportage Arbeidsmarkt Breda 2009

Kwartaalrapportage Arbeidsmarkt Breda 2009 Kwartaalrapportage Arbeidsmarkt Breda 2009 Economische krimp in 2009 Aantal vacatures sterk gedaald Werkloosheid in Breda stijgt me 14% Bredase bijstand daalt minimaal Bijstand onder jongeren sterk gestegen

Nadere informatie

Nederlandse economie in zicht

Nederlandse economie in zicht Nederlandse economie in zicht Vooruitzichten 6-7 Economisch Bureau Nederland december Nederlandse economie: groei houdt aan De Nederlandse economie groeide in met ongeveer % - tweemaal zoveel als in 4.

Nadere informatie

Minder faillissementen in 2016

Minder faillissementen in 2016 Vooruitzicht faillissementen Minder faillissementen in 2016 Faillissementen nog altijd boven pre-crisis niveau In 2016 voor derde jaar op rij minder faillissementen.maar nog altijd niet terug op pre-crisis

Nadere informatie

Sectorupdate. Export bloemen en planten. 25 juni 2012. Economisch Bureau, Sector & Commodity Research

Sectorupdate. Export bloemen en planten. 25 juni 2012. Economisch Bureau, Sector & Commodity Research Sectorupdate Export bloemen en planten Economisch Bureau, Sector & Commodity Research 25 juni 2012 Exportgroei ondanks crisis in de eurozone Rusland vierde exportbestemming door sterke toename van de export

Nadere informatie

Kredietverlening aan Nederlandse bedrijven loopt terug

Kredietverlening aan Nederlandse bedrijven loopt terug Het Nederlandse bedrijfsleven is in sterke mate afhankelijk van bancaire kredietverlening. De groei van de zakelijke kredietverlening is in de tweede helft van 28 vertraagd. Dit hangt grotendeels samen

Nadere informatie

Rabobank Cijfers & Trends

Rabobank Cijfers & Trends Schoenendetailhandel De schoenendetailhandel verkoopt schoeisel en aanverwante accessoires. De schoenenwinkels zijn globaal onder te verdelen in: zelfstandige samenwerkende schoenenzaken, discountzaken,

Nadere informatie

Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid

Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid M201207 Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid 1987-2010 drs. K.L. Bangma drs. A. Bruins Zoetermeer, mei 2012 Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid In de periode 1987-2010 is het aantal bedrijven per saldo

Nadere informatie

Conjunctuurenquête Nederland

Conjunctuurenquête Nederland Nieuw: metingen op provinciaal niveau Conjunctuurenquête Nederland Rapport eerste kwartaal 212 Conjunctuurenquête Nederland I rapport eerste kwartaal 212 Inhoud rapportage COEN in het kort Economisch klimaat

Nadere informatie

Trends in Digitale Media december 2014. SPOT publicatie GfK onderzoek in samenwerking met KVB SMB, PMA, RAB, en SPOT

Trends in Digitale Media december 2014. SPOT publicatie GfK onderzoek in samenwerking met KVB SMB, PMA, RAB, en SPOT Trends in Digitale Media december 2014 SPOT publicatie GfK onderzoek in samenwerking met KVB SMB, PMA, RAB, en SPOT TV kijken via smartphone 75% gegroeid Vorig jaar december concludeerde SPOT dat TV kijken

Nadere informatie

COEN in het kort. Inhoud rapport. Toelichting. Nederland. Herstel komt in zicht. Conjunctuurenquête Nederland I rapport vierde kwartaal 2014

COEN in het kort. Inhoud rapport. Toelichting. Nederland. Herstel komt in zicht. Conjunctuurenquête Nederland I rapport vierde kwartaal 2014 Inhoud rapport COEN in het kort Economisch klimaat Omzet Export Personeelssterkte Investeringen Winstgevendheid Toelichting De Conjunctuurenquête (COEN) ondervraagt elk kwartaal ondernemers over onderwerpen

Nadere informatie

De arbeidsmarkt klimt uit het dal

De arbeidsmarkt klimt uit het dal Trends en ontwikkelingen arbeidsmarkt en onderwijs De arbeidsmarkt klimt uit het dal Het gaat weer beter met de arbeidsmarkt in, ofschoon de werkgelegenheid wederom flink daalde. De werkloosheid ligt nog

Nadere informatie

Coen in het kort. Inhoud rapportage. Toelichting. Provincie Limburg. Negatief beeld bij alle indicatoren

Coen in het kort. Inhoud rapportage. Toelichting. Provincie Limburg. Negatief beeld bij alle indicatoren Conjunctuurenquête Nederland I rapport eerste kwartaal 212 Inhoud rapportage COEN in het kort Economisch klimaat Omzet Export Personeelssterkte Investeringen Winstgevendheid Toelichting Hoe staat het Nederlandse

Nadere informatie

Wederom onrust op de beurs: hoe nu verder?

Wederom onrust op de beurs: hoe nu verder? Wederom onrust op de beurs: hoe nu verder? Net als we vorig jaar meerdere keren hebben gezien, zijn de beurzen wederom bijzonder nerveus en vooral negatief. Op het moment van schrijven noteert de AEX 393

Nadere informatie

bouw sectormonitor november 2011

bouw sectormonitor november 2011 sectormonitor bouw november 211 > ABN AMRO verwacht na klein herstel in 211 een terugval in 212 > Daling verkoop nieuwbouwwoningen leidt tot krimp woningbouw > Ondernemers focussen in krimpende markt meer

Nadere informatie

HALFJAARLIJKS ONDERZOEK. Conjunctuurenquête voorjaar 2015

HALFJAARLIJKS ONDERZOEK. Conjunctuurenquête voorjaar 2015 HALFJAARLIJKS ONDERZOEK Conjunctuurenquête voorjaar 2015 Samenvatting Uit de FME Conjunctuurenquête voorjaar 2015 wordt duidelijk dat veel bedrijven een gezonde uitgangspositie hebben om de uitdagingen

Nadere informatie

Module 8 havo 5. Hoofdstuk 1 conjunctuurbeweging

Module 8 havo 5. Hoofdstuk 1 conjunctuurbeweging Module 8 havo 5 Hoofdstuk 1 conjunctuurbeweging Economische conjunctuur hoogconjunctuur Reëel binnenlands product groeit procentueel sterker dan gemiddeld. laagconjunctuur Reëel binnenlands product groeit

Nadere informatie

Van baan naar eigen baas

Van baan naar eigen baas M200912 Van baan naar eigen baas drs. A. Bruins Zoetermeer, juli 2009 Van baan naar eigen baas Ruim driekwart van de ondernemers die in de eerste helft van 2008 een bedrijf zijn gestart, werkte voordat

Nadere informatie

Rabobank Cijfers & Trends

Rabobank Cijfers & Trends Meubelindustrie De meubelindustrie in Nederland telt ruim 6.600 bedrijven. De helft hiervan is actief in de interieurbouw. Daarnaast wordt er onderscheid gemaakt tussen woonmeubelfabrikanten, de bedrijfsmeubelindustrie,

Nadere informatie

Polsslag Ondernemend Limburg juli 2015: +4,8 Ondernemersvertrouwen op hoogste peil in 4 jaar Nog geen hitterecords voor Limburgse economie

Polsslag Ondernemend Limburg juli 2015: +4,8 Ondernemersvertrouwen op hoogste peil in 4 jaar Nog geen hitterecords voor Limburgse economie Ieder kwartaal peilen VKW Limburg en UNIZO-Limburg naar het aanvoelen van de Limburgse ondernemers en bedrijfsleiders over de economische gang van zaken in de bedrijven. De resultaten van deze bevraging

Nadere informatie

M201012. Algemeen beeld van het MKB in de marktsector in 2010 en 2011

M201012. Algemeen beeld van het MKB in de marktsector in 2010 en 2011 M201012 Algemeen beeld van het MKB in de marktsector in 2010 en 2011 drs. K.L. Bangma drs. D. Snel Zoetermeer, juli 2010 Economisch herstel MKB blijft achter bij grootbedrijf Ondanks het toegenomen optimisme

Nadere informatie

Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein

Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein De Verenigde Staten gaan meestal voorop bij het herstel van de wereldeconomie. Maar terwijl een gerenommeerd onderzoeksburo recent verklaarde dat de Amerikaanse

Nadere informatie

Economie en MKB Ondernemen met tegenwind

Economie en MKB Ondernemen met tegenwind Economie en MKB Ondernemen met tegenwind Willem van der Velden Schiedam/Vlaardingen, 11 februari 2009 Agenda Kredietcrisis en recessie Scenario tot 2014 Actualiteit MKB Sectorramingen Tips voor succesvol

Nadere informatie

Economische visie op 2015

Economische visie op 2015 //5 Economische visie op 5 Nieuwjaarsbijeenkomst VNO-NCW regio Zwolle Björn Giesbergen januari 5 Inhoud Visie op 5 Europa: toekomstige koploper of eeuwige achterblijver? (conjunctuur/financiële markten)

Nadere informatie

Trends in Digitale Media; nieuwe opportunities voor TV

Trends in Digitale Media; nieuwe opportunities voor TV Trends in Digitale Media; nieuwe opportunities voor TV Second screen breekt definitief door Het aantal bezitters van ipads en andere tablets is per december 2011 gestegen tot 1.7 miljoen Nederlanders (14%

Nadere informatie

Rabobank Cijfers & Trends

Rabobank Cijfers & Trends Detailhandel in wonen De detailhandel in wonen bestaat uit de volgende branches: woninginrichting (onder te verdelen in meubelspeciaalzaken, woningtextielspeciaalzaken, slaapspeciaalzaken en gemengde zaken),

Nadere informatie

Domein GTST havo. 1) Gezinnen, bedrijven, overheid en buitenland; of anders geformuleerd: (C + I + O + E M)

Domein GTST havo. 1) Gezinnen, bedrijven, overheid en buitenland; of anders geformuleerd: (C + I + O + E M) 1) Geef de omschrijving van trendmatige groei. 2) Wat houdt conjunctuurgolf in? 3) Noem 5 conjunctuurindicatoren. 4) Leg uit waarom bij hoogconjunctuur de bedrijfswinsten zullen stijgen. 5) Leg uit waarom

Nadere informatie

Verder in deze editie:

Verder in deze editie: Economie Monitor Brabant Vierde kwartaal 4 Eurocrisis raakt ook de Brabantse economie De economie van Brabant krijgt in het laatste kwartaal van te maken met de gevolgen van de eurocrisis en dit is goed

Nadere informatie

De Wet Werk en Zekerheid in economisch grillige tijden

De Wet Werk en Zekerheid in economisch grillige tijden WHITEPAPER SEPTEMBER 2014 De Wet Werk en Zekerheid in economisch grillige tijden Goed nieuws: de economische crisis lijkt voorbij te zijn. Het Centraal Planbureau 1 meldde in maart van dit jaar dat de

Nadere informatie

Prinsjesdag 2014. Stand van zaken MKB. Rabobank Nederland, september 2014

Prinsjesdag 2014. Stand van zaken MKB. Rabobank Nederland, september 2014 Prinsjesdag 2014 Stand van zaken MKB Rabobank Nederland, september 2014 Internationale omgeving Basisscenario De wereldeconomie groeit ook in 2014, met name in de VS, maar spectaculair is het allemaal

Nadere informatie

2009 uitzonderlijk slecht economisch jaar voor Nederland

2009 uitzonderlijk slecht economisch jaar voor Nederland 2009 uitzonderlijk slecht economisch jaar voor Nederland 02 Krimp mondiale economie in 2009 Aziatische landen als eerste uit het dal Economie eurozone krimpt nog sterker dan wereldeconomie Krimp in 2009

Nadere informatie

Trendmonitor Hoorn. 11 e meting: eerste kwartaal 2012. Trendmonitor Hoorn. Gemeente Hoorn mei 2012

Trendmonitor Hoorn. 11 e meting: eerste kwartaal 2012. Trendmonitor Hoorn. Gemeente Hoorn mei 2012 11 e meting: eerste kwartaal 2012 Gemeente Hoorn mei 2012 Colofon Uitgave : &O Research BV van Dedemstraat 6C 1624 NN Hoorn Tel. (0229) 282555 www.ioresearch.nl Datum : Mei 2012 Opdrachtgever : gemeente

Nadere informatie

Conjunctuurenquête Nederland. Tweede kwartaal 2015. Bedrijfsleven onveranderd positief

Conjunctuurenquête Nederland. Tweede kwartaal 2015. Bedrijfsleven onveranderd positief Conjunctuurenquête Nederland Tweede kwartaal 215 Bedrijfsleven onveranderd positief Voorwoord Dit rapport geeft de belangrijkste uitkomsten van de Conjunctuurenquête Nederland van het tweede kwartaal 215.

Nadere informatie

CBS: Voorzichtig herstel arbeidsmarkt in het tweede kwartaal

CBS: Voorzichtig herstel arbeidsmarkt in het tweede kwartaal Persbericht PB14 56 11 9 214 15.3 uur CBS: Voorzichtig herstel arbeidsmarkt in het tweede kwartaal Meer werklozen aan de slag Geen verdere daling aantal banen, lichte groei aantal vacatures Aantal banen

Nadere informatie

Internationale Economie. Doorzettend, maar mager groeiherstel, veel neerwaartse risico s

Internationale Economie. Doorzettend, maar mager groeiherstel, veel neerwaartse risico s Internationale Economie Doorzettend, maar mager groeiherstel, veel neerwaartse risico s Wim Boonstra, 27 november 2014 Basisscenario: Magere groei wereldeconomie, neerwaartse risico s De wereldeconomie

Nadere informatie

Visie op Media en Technologie. Sectorupdate 2010

Visie op Media en Technologie. Sectorupdate 2010 Sectorupdate 2010 Voorwoord Veel sectoren nu door het dal heen In deze publicatie brengen we u graag op de hoogte van de huidige trends en ontwikkelingen en geven wij onze visie op uw sector. Als ondernemer

Nadere informatie

Sociale media in Nederland Door: Newcom Research & Consultancy

Sociale media in Nederland Door: Newcom Research & Consultancy Sociale media in Nederland Door: Newcom Research & Consultancy Sociale media hebben in onze samenleving een belangrijke rol verworven. Het gebruik van sociale media is groot en dynamisch. Voor de vierde

Nadere informatie

1.1 Bevolkingsontwikkeling 9. 1.2 Bevolkingsopbouw 10. 1.2.1 Vergrijzing 11. 1.3 Migratie 11. 1.4 Samenvatting 12

1.1 Bevolkingsontwikkeling 9. 1.2 Bevolkingsopbouw 10. 1.2.1 Vergrijzing 11. 1.3 Migratie 11. 1.4 Samenvatting 12 inhoudsopgave Samenvatting 3 1. Bevolking 9 1.1 Bevolkingsontwikkeling 9 1.2 Bevolkingsopbouw 10 1.2.1 Vergrijzing 11 1.3 Migratie 11 1.4 Samenvatting 12 2. Ontwikkelingen van de werkloosheid 13 2.1 Ontwikkeling

Nadere informatie

Internationale varkensvleesmarkt 2012-2013

Internationale varkensvleesmarkt 2012-2013 Internationale varkensvleesmarkt 212-213 In december 212 vond de jaarlijkse conferentie van de GIRA Meat Club plaats. GIRA is een marktonderzoeksbureau, dat aan het einde van elk jaar een inschatting maakt

Nadere informatie

Eindexamen economie 1 havo 2000-I

Eindexamen economie 1 havo 2000-I Opgave 1 Meer mensen aan de slag Het terugdringen van de werkloosheid is in veel landen een belangrijke doelstelling van de overheid. Om dat doel te bereiken, streeft de overheid meestal naar groei van

Nadere informatie

Vierde kwartaal 2013. Conjunctuurenquête Nederland. Provincie Limburg

Vierde kwartaal 2013. Conjunctuurenquête Nederland. Provincie Limburg Vierde kwartaal 2013 Conjunctuurenquête Nederland Inhoud rapport COEN in het kort Economisch klimaat Omzet Export Personeelssterkte Investeringen Winstgevendheid Toelichting De Conjunctuurenquête Nederland

Nadere informatie

Research NL. Economic outlook 3e kwartaal 2010 Nederland

Research NL. Economic outlook 3e kwartaal 2010 Nederland Research NL Economic outlook 3e kwartaal 2010 Nederland Herstel economie zet aarzelend door Economische situatie Huishoudens zijn nog steeds terughoudend met hun consumptie en bedrijven zijn terughoudend

Nadere informatie

Rabobank Cijfers & Trends

Rabobank Cijfers & Trends Groothandel in computers, randapparatuur en software Computergroothandels richten zich doorgaans op bedrijfsmatige afnemers. Ze leveren hardware, software en toebehoren. Ook service- en adviesdiensten

Nadere informatie

Rabobank Cijfers & Trends

Rabobank Cijfers & Trends Kappers In de kappersbranche kunnen de volgende bedrijfstypen worden onderscheiden: zelfstandigen zonder personeel, zzp ers (ondernemers die minder dan 32 uur per week in het kappersbedrijf werkzaam zijn)

Nadere informatie

Eerste kwartaal 2013. Conjunctuurenquête Nederland. Provincie Limburg

Eerste kwartaal 2013. Conjunctuurenquête Nederland. Provincie Limburg Eerste kwartaal 2013 Conjunctuurenquête Nederland Inhoud rapport COEN in het kort Economisch klimaat Omzet Export Personeelssterkte Investeringen Winstgevendheid Toelichting De Conjunctuurenquête Nederland

Nadere informatie

Huidig economisch klimaat

Huidig economisch klimaat Huidig economisch klimaat 1.1 Beschrijving respondenten Er hebben 956 ondernemers meegedaan aan het onderzoek, een respons van 38. De helft van de respondenten is zzp er (465 ondernemers, 49). Het aandeel

Nadere informatie

Hieronder vindt u de belangrijkste sheets uit de presentatie van Mr. Drs. J. Wijn, zoals deze zijn vertoond tijdens de 'ABN AMRO blikt

Hieronder vindt u de belangrijkste sheets uit de presentatie van Mr. Drs. J. Wijn, zoals deze zijn vertoond tijdens de 'ABN AMRO blikt Hieronder vindt u de belangrijkste sheets uit de presentatie van Mr. Drs. J. Wijn, zoals deze zijn vertoond tijdens de 'ABN AMRO blikt vooruit'-bijeenkomsten, gehouden tussen 21 en 28 september 2010. Een

Nadere informatie

Economie Utrecht komt verder op stoom

Economie Utrecht komt verder op stoom Economie Utrecht komt verder op stoom De Utrechtse economie heeft de opgaande lijn duidelijk te pakken. Onder impuls van sectoren als de zakelijke dienstverlening en de ICT groeit de economie naar verwachting

Nadere informatie

ARTIKELEN SPAARRENTE FORS LAGER, INFLATIE STIJGT VERDER

ARTIKELEN SPAARRENTE FORS LAGER, INFLATIE STIJGT VERDER ARTIKELEN SPAARRENTE FORS LAGER, INFLATIE STIJGT VERDER ARTIKEL 1 Ook in juli 2013 worden de spaarrente's verder verlaagd Bron: financieel Dagblad d.d. 7 augustus 2013 De rentestijging op de kapitaalmarkt

Nadere informatie

Licht op energie (2013 - november)

Licht op energie (2013 - november) PMI index Licht op energie (2013 - november) Macro-economische ontwikkelingen De indicator van Markit voor economische bedrijvigheid in de Eurozone ligt sinds enkele maanden net boven de 50 punten. In

Nadere informatie

Ondernemen in crisistijd. Eddy Drent International Finance Manager

Ondernemen in crisistijd. Eddy Drent International Finance Manager Ondernemen in crisistijd Eddy Drent International Finance Manager 13 september 2012 Rabobank Groep wereldwijd 1.650 kantoren in 48 landen, 19 International Desks om NL klanten te bedienen in 23 landen

Nadere informatie

Economische voorjaarsprognoses 2015: herstel wint aan kracht dankzij economische rugwind

Economische voorjaarsprognoses 2015: herstel wint aan kracht dankzij economische rugwind Europese Commissie - Persbericht Economische voorjaarsprognoses 2015: herstel wint aan kracht dankzij economische rugwind Brussel, 05 mei 2015 De economie in de Europese Unie profiteert dit jaar van een

Nadere informatie

Meting economisch klimaat, november 2013

Meting economisch klimaat, november 2013 Meting economisch klimaat, november 2013 1.1 Beschrijving respondenten Er hebben 956 ondernemers meegedaan aan het onderzoek, een respons van 38. De helft van de respondenten is zzp er (465 ondernemers,

Nadere informatie

Pro-Ondernemer Nieuwsbrief

Pro-Ondernemer Nieuwsbrief Nieuwsbrief Geachte Relatie, Hierbij ontvangt u de eerste nieuwsbrief van. Wij willen u regelmatig algemeen zakelijk nieuws aanbieden en nieuws aangaande onze organisatie. De veranderende economie noodzaakt

Nadere informatie

Sectorprognoses 2015 en MKB- Visie zonder grenzen

Sectorprognoses 2015 en MKB- Visie zonder grenzen Sectorprognoses 2015 en MKB- Visie zonder grenzen Bijeenkomst Rabobank Noord- en Oost- Achterhoek Monique van Plateringen & Annemarie Kuijer 9 februari 2015 Introductie Sprekers Annemarie Kuijer, sectormanager

Nadere informatie

Het profiel van de ondernemer in Nederland

Het profiel van de ondernemer in Nederland Het profiel van de ondernemer in Nederland (bedrijven 2-50 werknemers) Swantje Brennecke Directeur Stichting DMS Korte uitleg onderzoek: Decision Makers Survey Representatief voor zakelijke beslissers

Nadere informatie

Exponentiële groei in digitale technologie

Exponentiële groei in digitale technologie Exponentiële groei in digitale technologie TV aanbod wordt breder en kijkbeleving consument beter Marieke van der Donk, Deloitte Agenda Technologie en de toekomst van TV Een duurzame relatie met TV Consumenten

Nadere informatie

Ontbijtbijeenkomst De Maatschappij. Hartelijk welkom

Ontbijtbijeenkomst De Maatschappij. Hartelijk welkom Ontbijtbijeenkomst De Maatschappij Hartelijk welkom Even voorstellen Rabobank Breda Samen sterker Duurzaam nieuw hoofdkantoor Rabobank Breda 1509142 Duurzaam nieuw hoofdkantoor: film MKB-visie Alexander

Nadere informatie

UITSLAGEN WONEN ENQUÊTE

UITSLAGEN WONEN ENQUÊTE UITSLAGEN WONEN ENQUÊTE 3 E KWARTAAL 211 Gemaakt voor NVM Wonen Gemaakt door NVM Data & Research Inhoudsopgave 1 Introductie enquête... 3 1.1 Periode... 3 1.2 Respons... 3 2 Staat van de woningmarkt...

Nadere informatie

SRA-Automotivescan Uitkomsten 2014 & verwachtingen 2015

SRA-Automotivescan Uitkomsten 2014 & verwachtingen 2015 SRA-Automotivescan Uitkomsten 2014 & verwachtingen 2015 SRA-Automotivescan De Automotivescan 2014 is 464 x ingevuld: 4 van de respondenten heeft een merk-garagebedrijf en 5 is universeel. 71% heeft een

Nadere informatie

Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU?

Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU? Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU? Als gevolg van de wereldwijde economische en financiële crisis heeft de EU met een laag investeringsniveau te kampen. Alleen met gezamenlijke gecoördineerde

Nadere informatie

Steeds meer vijftigers financieel kwetsbaar

Steeds meer vijftigers financieel kwetsbaar Maart 215 stijgt naar 91 punten Steeds meer vijftigers financieel kwetsbaar De is in het eerste kwartaal van 215 gestegen van 88 naar 91 punten. Veel huishoudens kijken positiever vooruit en verwachten

Nadere informatie

Van papier naar digitaal: een paradigma-wisseling voor uitgevers 8 ontwikkelingen die medebepalend zijn voor uw online uitgeefsucces

Van papier naar digitaal: een paradigma-wisseling voor uitgevers 8 ontwikkelingen die medebepalend zijn voor uw online uitgeefsucces Van papier naar digitaal: een paradigma-wisseling voor uitgevers 8 ontwikkelingen die medebepalend zijn voor uw online uitgeefsucces Hans Peijnenburg Performis Eigenlijk weet u het wel: uw papieren magazine

Nadere informatie

VVMA Congres 18 mei 2010

VVMA Congres 18 mei 2010 VVMA Congres 18 mei 2010 Jan Klaver, VNO-NCW Verwachtingen over Nederlandse economie, 2010-2015 1 Lijn van mijn verhaal 1. Impact economische crisis op Nederlandse economie en bedrijfsleven 2. Het herstel

Nadere informatie

Inhoud. KvK Oost Nederland - Kennis- en Adviescentrum COEN Oost Nederland Groothandel Kwartaalcijfers Pagina 1 van 27

Inhoud. KvK Oost Nederland - Kennis- en Adviescentrum COEN Oost Nederland Groothandel Kwartaalcijfers Pagina 1 van 27 Inhoud Ontwikkeling aantal orders 2 Verwachting aantal orders 3 Verwachting aantal exportorders 4 Verwachting inkopen bij leveranciers 5 Oordeel orderpositie 6 Oordeel orderpositie buitenland 7 Oordeel

Nadere informatie

Persbericht ABP, eerste halfjaar 2008

Persbericht ABP, eerste halfjaar 2008 Persbericht ABP, eerste halfjaar 2008 Hoofdpunten Rendement over eerste helft 2008 is 5,1%. De dekkingsgraad is medio 2008 uitgekomen op 132%. De kredietcrisis eist zijn tol. Vooral aandelen en onroerend

Nadere informatie

Statistisch Bulletin. Jaargang 70 2014 47

Statistisch Bulletin. Jaargang 70 2014 47 Statistisch Bulletin Jaargang 70 2014 47 20 november 2014 Inhoud 1. Arbeid en sociale zekerheid 3 Iets meer banen en vacatures in het derde kwartaal 3 Werkloze beroepsbevolking 4 2. Macro-economie 5 Koerswaarde

Nadere informatie

Rabobank Cijfers & Trends

Rabobank Cijfers & Trends Kappers In de kappersbranche kunnen de volgende bedrijfstypen worden onderscheiden: zelfstandigen zonder personeel, zzp ers (ondernemers die minder dan 32 uur per week in het kappersbedrijf werkzaam zijn)

Nadere informatie

Meeste Nederlandse werkgevers houden personeelsbestand op peil in vierde kwartaal 2011 Manpower Arbeidsmarktbarometer Q4 2011

Meeste Nederlandse werkgevers houden personeelsbestand op peil in vierde kwartaal 2011 Manpower Arbeidsmarktbarometer Q4 2011 PERSBERICHT EMBARGO TOT DINSDAG, 13 SEPTEMBER 2011, 00.01 UUR Contact: Irene Bieszke ManpowerGroup Nederland +31 (0) 6 41 05 96 62 irene.bieszke@manpower.nl Meeste Nederlandse werkgevers houden personeelsbestand

Nadere informatie

Visie op 2010 Hoop op herstel

Visie op 2010 Hoop op herstel Visie op 21 Hoop op herstel Dr. A.E. (Annelies) Hogenbirk 15 december 29 Rabobank Economisch Onderzoek Agenda Terugblik op de recessie Mondiale economische ontwikkelingen Groene loten Waar zit de groei?

Nadere informatie

Marktontwikkelingen varkenssector

Marktontwikkelingen varkenssector Marktontwikkelingen varkenssector 1. Inleiding In de deze nota wordt ingegaan op de marktontwikkelingen in de varkenssector in Nederland en de Europese Unie. Waar mogelijk wordt vooruitgeblikt op de te

Nadere informatie

NDC RE TAIL BUSINESS TO BUSINESS-KRANT EN NDC RETAILCAFÉ VIA N CHANNEL T.B.V. DE RETAILSECTOR IN NOORD-NEDERLAND

NDC RE TAIL BUSINESS TO BUSINESS-KRANT EN NDC RETAILCAFÉ VIA N CHANNEL T.B.V. DE RETAILSECTOR IN NOORD-NEDERLAND NDC RE TAIL BUSINESS TO BUSINESS-KRANT EN NDC RETAILCAFÉ VIA N CHANNEL T.B.V. DE RETAILSECTOR IN NOORD-NEDERLAND 1 INTRODUCTIE Retailers worden op dit moment meer dan ooit gedwongen bestaande business

Nadere informatie

Ontslaggolf op komst. Resultaten december 2008

Ontslaggolf op komst. Resultaten december 2008 Resultaten december 2008 Ontslaggolf op komst Foto Carel Richel De Nederlandse autodealers maken zich op voor een uitzonderlijk zwaar jaar. De verkopen nieuw blijven achter, de occasionmarkt is ingestort

Nadere informatie

Banken en verzekeraars zijn niet onderscheidend genoeg

Banken en verzekeraars zijn niet onderscheidend genoeg Banken en verzekeraars zijn niet onderscheidend genoeg Werk aan de winkel wat betreft openheid, onderscheidingsvermogen en communicatiekanalen from Accenture and Microsoft 1 Werk aan de winkel wat betreft

Nadere informatie

Export-update Noord- en Zuid-Amerika - juli 2014

Export-update Noord- en Zuid-Amerika - juli 2014 Export-update Noord- en Zuid-Amerika - juli 2014 1. Samenvatting en conclusies De Nederlandse uitvoerwaarde is in 2013 met 1,0% gestegen t.o.v. dezelfde periode in 2012 tot 433,8 miljard euro. De bescheiden

Nadere informatie

Oktober 2015. Macro & Markten. 1. Rente en conjunctuur :

Oktober 2015. Macro & Markten. 1. Rente en conjunctuur : Oktober 2015 Macro & Markten 1. Rente en conjunctuur : VS Zoals al aangegeven in ons vorig bulletin heeft de Amerikaanse centrale bank FED de beleidsrente niet verhoogd. Maar goed ook, want naderhand werden

Nadere informatie

Behoefte aan financiering in het MKB

Behoefte aan financiering in het MKB M200909 Behoefte aan financiering in het MKB Ontwikkelingen van december 2008 tot april 2009 Lia Smit Joris Meijaard Zoetermeer, 20 mei 2009 MKB iets minder pessimistisch over financiering Het algemene

Nadere informatie

Regiobericht 1.0 Noord

Regiobericht 1.0 Noord Economie, innovatie, werk en inkomen 1 Kenmerken van het landsdeel Het landsdeel Noord bestaat uit de provincies Groningen, Friesland en Drenthe. De provincies werken samen in het Samenwerkingsverband

Nadere informatie

Perscommuniqué. Het Federaal Planbureau evalueert de gevolgen van de duurdere dollar en de hogere olieprijzen voor de Belgische economie

Perscommuniqué. Het Federaal Planbureau evalueert de gevolgen van de duurdere dollar en de hogere olieprijzen voor de Belgische economie Federaal Planbureau Economische analyses en vooruitzichten Perscommuniqué Brussel, 15 september 2000 Het Federaal Planbureau evalueert de gevolgen van de duurdere dollar en de hogere olieprijzen voor de

Nadere informatie