Met de Kijker op Jacht, Universum 4, 2004 Door Wouter Verheul

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Met de Kijker op Jacht, Universum 4, 2004 Door Wouter Verheul"

Transcriptie

1 Met de Kijker op Jacht, Universum 4, 2004 Door Wouter Verheul Nu de vakantie weer voorbij is, en de zomer op z'n einde loopt, zijn de Boogschutter en de Schorpioen met het centrum van de Melkweg onder de horizon gezakt. Maar dat betekent niet dat er niets meer te zien is aan de hemel! In September en Oktober staat als het donker is geworden, nog steeds het Sterrenbeeld Zwaan heel hoog aan de hemel. De Zwaan, met de vorm van een groot kruis, is een van de mooiste sterrenbeelden, met heel veel objecten, van helder tot zwak. De Zwaan Zelfs in Nederland is (buiten de steden) al te zien dat de Melkweg door de Zwaan loopt, en als je een echt donkere waarneemplek gevonden hebt, zie je zelfs dat er donkere stukken in de Melkweg lijken te zitten. Dit zijn donkere stofwolken, die het licht van de sterren die er achter liggen, tegenhouden. Naast donkere stofwolken komen ook heldere gasnevels voor in de Melkweg. De beroemde Noord-Amerika Nevel zou je op zo'n hele donkere plek misschien ook kunnen zien, meestal lukt het met het blote oog beter dan met een verrekijker. Deze gaswolk heeft een diameter van 3 tot 4 keer die van de Volle Maan, dus een telescoop helpt helaas niet, hij past gewoon niet in je beeldveld, omdat ie te groot is. De Noord-Amerika Nevel ligt iets ten Oosten (=links) van Deneb, de helderste ster van de Zwaan.

2 Deneb is trouwens een van de drie sterren van de "Zomerdriehoek", dat zijn de drie heldere sterren Deneb, Wega (in de Lier) en Altair (in de Arend). Je zou het misschien niet zeggen als je naar die sterren kijkt, maar Deneb is een monster van een ster! Hij lijkt ongeveer net zo helder als de andere twee, maar die zijn maar zo'n 20 lichtjaar ver weg, en Deneb meer dan Als je een verrekijker op de Zwaan richt, duizelt het je al gauw van de sterren. Niet alleen losse sterren, maar ook groepjes: Open Sterrenhopen. De Zwaan heeft er nogal wat, waaronder twee mooie Messier-objecten. Als eerste M29, die met een verrekijker al makkelijk te zien is, maar nog mooier met een (kleine) telescoop. De sterretjes hebben een beetje de vorm van een steelpannetje, het lijkt op een "Mini-Grote Beer". Een JWG-kijker is alles wat je nodig hebt hier, hele grote telescopen laten niet veel meer sterren zien. Er zijn gewoon niet veel hele zwakke sterren in deze groep, dus een kleine telescoop met een niet al te hoge vergroting levert al het mooiste beeld op.

3 Als je M29 al mooi vond, wat dacht je dan van M39? Op heel donkere plaatsen al met het blote oog te zien, en met de verrekijker zie je dat de Melkweg op deze plek voor heel veel achtergrondsterren zorgt. Soms is M39 dan wat lastiger te vinden, gewoon omdat er zoveel sterren zijn. Deze hoop heeft wel meer sterren dan M29, die per stuk ook nog eens helderder zijn. Bovendien is M39 ongeveer zo groot als de Maan, zodat deze sterrenhoop nog mooier lijkt door een telescoop. Een heel mooi "gezichtsbedrog" is het aantal dubbel-sterren dat er in M39 lijkt te staan. Deze sterren vormen (meestal) niet echt paren, maar lijken alleen dicht bij elkaar in de buurt te staan. Maar vergeet niet dat de hele sterrenhoop een paar lichtjaar in doorsnede is, en je geen diepte kunt zien. Niet alle sterren die dubbel lijken, zijn dat ook werkelijk. Wel een echte dubbelster is Albireo, de punt van de Zwaan. Eigenlijk is Deneb namelijk de "staart" van het sterrenbeeld, en een van de mooiste dubbelsterren, Albireo, vormt de "kop". Albireo is met een verrekijker al te scheiden, maar misschien moet je de verrekijker even ondersteunen op een statief of een muurtje. Met een kleine telescoop is ook duidelijk het kleurverschil te zien, de ene ster is goudgeel en de ander een mooie kleur blauw. Omdat de kleuren zo anders zijn, lijken ze elkaar te versterken. Op foto's lijken de kleuren veel fletser dan je ze zelf ziet, wat maar weer eens een bewijs dat visuele waarnemingen niet echt betrouwbaar zijn. Ook een bijzondere dubbelster is de ster 61 van de Zwaan. Dit is een ster die je al met het blote oog zou moeten kunnen zien (tenzij je naast een lantaarnpaal woont). Met een verrekijker zie je al dat het een dubbelster is, en met een kleine telescoop zie je dat het twee even heldere, goudgele sterren zijn. Het geeft even de indruk van een stel koplampen van een auto die op je af komt rijden, maar deze "koplampen" zijn nog altijd iets van 11 lichtjaar ver weg. Maar dat is in de sterrenkunde HEEL dichtbij, zo dichtbij zelfs dat er weinig sterren zijn die nog dichter bij de Zon staan dan deze twee. De sterrenhemel lijkt voor sterren misschien onveranderlijk, maar alle sterren bewegen eigenlijk in ons Sterrenstelsel, de Melkweg. Deze twee sterren staan zo dichtbij, dat als je met een grote telescoop een foto zou maken, je op een foto van een jaar later al ziet dat ze niet meer op dezelfde plek staan! Met een telescoop lijkt de ster 16 van de Zwaan heel erg op de vorige twee, ook hier twee gele sterren van ongeveer gelijke helderheid, alleen nu iets zwakker. Probeer bij lage vergroting eens goed scherp te stellen op deze twee sterren, en kijk eens naar de rest van het beeldveld. Valt je iets op? Als je een telescoop hebt van ongeveer 10cm, zie je misschien dat een van de sterretjes nog steeds niet goed scherp is. Dat klopt, het is namelijk geen ster maar een Planetaire Nevel. Dit overblijfsel van een zon-achtige ster heeft de catalogus-naam NGC 6826, en lijkt bij lage vergroting op een mooi wittig bolletje tussen een hele hoop achtergrond-sterren. Richt je telescoop eens recht op de Nevel, en probeer er eens afzonderlijk precies naar te kijken, en dan er NET naast...de nevel lijkt te verdwijnen als je er precies naar kijkt, maar springt weer terug als je er net naast kijkt. Dit "knipperen" heeft voor de Engelse naam "The Blinking Planetary" gezorgd. Als je telescoop (en de luchtonrust) het toelaten, probeer eens 150x of meer te vergroten. Planetaire nevels zijn vaak klein en helder, dus die kunnen

4 hoge vergrotingen meestal goed hebben. Bij lage vergrotingen lijkt het centrum iets helderder, bij hoge vergroting is de nevel een beetje ringvormig, en misschien is de centrale ster wel te zien, al is deze bijna van magnitude 11 en stoort het licht van de Planetaire Nevel zelf wel een beetje. Dit is wat er overblijft van een ster als de zon, nadat alle brandstof op is. Gelukkig heeft onze ster nog een paar miljard jaar te gaan. Voor de mensen met echt grote telescopen (of deelnemers op JWG-kampen natuurlijk) is er ook nog de Sluiernevel. Dit zijn gloeiende stukken gas die overgebleven zijn van een Supernova van duizenden jaren geleden, maar nog net te zien. Het makkelijkst te vinden is het stuk bij de ster 52, in een telescoop van 15cm of meer moet op een donkere plek een sliert "rook" te zien zijn die vlak langs deze ster loopt. Op lang-belichte foto's zie je hele mooi draderige structuren, die samen een soort kring vormen. De mooiste helft van de ring ligt niet bij de ster 52, maar aan de overkant van de ring. Deze is helaas nogal moeilijk te vinden, omdat er geen heldere sterren in de buurt staan, maar eenmaal gevonden lijkt dit stuk helderder te zijn en meer structuur te hebben. Het is lastig de Sluiernevel te zien vanuit Nederland, maar als je een grote telescoop hebt en een donkere plek om waar te nemen, zou ik het zeker proberen. De Lier We laten nu de Zwaan even achter ons, en gaan naar Wega in het sterrenbeeld Lier, een van de andere sterren van de Zomerdriehoek. Deze ster is behoorlijk helder, en het sterrenbeeld is ook makkelijk te herkennen als een ruit-vorm van vier sterren die aan Wega lijkt te "hangen". Als je de verrekijker op de Lier richt, valt meteen op dat de Melkweg hier niet meer doorheen loopt. De achtergrond is een stuk donkerder, met veel minder achtergrond-sterren. Ook zie je naast Wega, en boven de "ruit" van de Lier, een dubbelster. Dit is Epsilon, ook wel de "dubbele-dubbele" genoemd, omdat alle twee de sterren eigenlijk zelf ook weer dubbel zijn. Bekijk dze dubbele dubbelster maar eens met een vregroting van 100x of meer, dan weet je meteen hoe deze ster aan zijn naam komt. Een andere dubbelster in het sterrenbeeld Lier is de ster Eta. Van deze ster staan de twee compnenten een flink eind uit elkaar. Je zou deze ster al met een verrekijker moeten kunnen scheiden. Met en JWG kijker lukt het zeker. Beide sterren zijn helder genoeg om met het blote oog te kunnen zien, maar omdat ze zo dicht bij elkaar staan lukt dat niet. Met een grote telescoop zou je moeten kunnen zien dat de helderste ster van deze twee een blauwe tint heeft, en de minst heldere een witte tint. In een onopvallend gebiedje in het Zuid-Oosten van het sterrenbeeld ligt de bolhoop M56. Niet zo'n showobject als M13 in Hercules, maar in een 10cm telescoop bij hoge vergroting zijn al wat randsterretjes te zien. In een iets kleinere telescoop, bij lagere vergrotingen een mooi "pluizig bolletje" tussen de sterren op de achtergrond. Als laatste object van dit sterrenbeeld moeten we het natuurlijk even hebben over M57, de Ringnevel. Dit is een van de leukste Planetaire nevels, omdat hij erg helder is en heel simpel te vinden. Pak de verrekijker eens, en richt hem op

5 de onderste twee sterren van de "ruit" van de Lier. Bijna precies tussen deze twee sterren in, zie je als het goed is een klein wazig sterretje. Veel simpeler dan dit zijn nevels niet te vinden, toch? Richt de telescoop er eens op, en je ziet een kleine ovale ring van zwak licht. Je zou nog iets meer kunnen vergroten, dan is de ring wat duidelijker te zien, en als je goed kijkt is het IN de ring nog iets helderder dan de hemelachtergrond buiten de ring. Omdat de centrale ster een flink deel van zijn licht in het Ultraviolette deel van het licht uitzendt, is hij niet makkelijk te zien. Foto's zijn veel gevoeliger hiervoor, dus op bijna iedere foto van de Ringnevel zie je de centrale ster, maar visueel is het erg moeilijk. Vanuit Nederland is het al bijna niet te doen, of je moet een hele grote telescoop hebben op een hele donkere plek. Je hebt toch al gauw een 25cm kijker of meer nodig om deze ster met je eigen ogen te kunnen aanschouwen. Maar de Ringnevel zelf is in iedere telescoop te zien, en is nog steeds een van de makkelijkste planetaire nevels. De Pijl en het vosje Ten zuiden (=onder) van het sterrenbeeld Zwaan en ten noorder (=boven) het sterrenbeeld Arend met de heldere ster Altair staat een zwakke groep sterren. Je zou het niet zeggen, maar in dit gebiedje staan TWEE sterrenbeelden! De ene heet het sterrenbeeld Pijl en de andere het sterrenbeeld Vosje. Vooral bij het sterrenbeeld pijl is duidelijk waarom deze zo heet. De sterren vormen namelijk het figuur (je raadt het al) pijl! Ook dit gebied ligt middenin de Melkweg en als je er rondkijkt met een verrekijker verdrink je bijna in de sterren. Het sterrenbeeld Pijl bevat ook een Messier object maar bij dit object blijkt al snel dat Messier nmiet alleen maar heldere, mooie objecten heeft genoteerd in zijn catalogus. Het object met nummer 71 is een vage sterrenhoop en zelfs nu nog weet men niet precies wat voor soort sterrenhoop het is. sommige mensen noemen het een open bolhoop, anderen een bolvormige open sterrenhoop. Maar het is een bijzonder object en zelfs een kleine kijker laat al een paar sterren zien in deze sterrenhoop. Een grote kijken lost de hoop volledig op en dan blijkt al snel dat het object er spectaculair uitzietin een kijker. Nee, neem dan de open sterrenhoop die er vlakbij ligt. De heer Collinder gaf deze sterrenhoop nummer 399 in zijn catalogus en zodoende kennen we deze sterrenhoop als Cr399. Maar de naam "Kleerhangertje" zegt al veel meer over wat je van deze sterrenhoop kunt verwachten! Met het blote oog is vanaf een donkere plek al een vaag vlekje met een par sterretjes te zien. Met een verrekijker komt deze sterrenhoop het best tot zijn recht. Ook deze sterrenhoop is namelijk een groot object met heldere sterren en ze liggen precies in de vorm van een stok met een haak in het midden: een kleerhangertje dus! Het laatste object van deze Met De Kijker Op Jacht is weer een planetaire nevel. De nevel M27, dus nummer 27 uit de lijst van Messier, is beter bekend als de Halternevel. In een verrekijker lijkt deze nevel op een vaag vlekje, maar in een kleine kijker komt deze naam al tot zijn recht. Ik vind het zelf meer op een klokhuis lijken, maar ik kan me voorstellen dat mensen er een halter in zien. In grote telescopen is op donkere plekker goed te zien dat deze nevel veel meer is dan alleen een haltervormige nevel. Eromheen bevindt zich een grote, zwakke

6 bal van gas. In foto's genomen met grote telescopen zorgt deze bal er zelfs voor dat de hele haltervorm verdwijnt! Dat was het voor deze keer. Probeer zelf eens wat objecten te vinden, en schrijf (of teken) je waarnemingen op. Stuur ze op naar "Met de Kijker op Jacht", en misschien worden jouw waarnemingen wel geplaatst in de Universum!

Met de Kijker op Jacht, Universum 1, 2006 Door: Jeffrey Bout

Met de Kijker op Jacht, Universum 1, 2006 Door: Jeffrey Bout Met de Kijker op Jacht, Universum 1, 2006 Door: Jeffrey Bout Dag allemaal! Ook zo genoten van Mars eind vorig jaar? Wij wel! Mooie structuren waren er zichtbaar en sommigen hebben zelfs een heuse zandstorm

Nadere informatie

De mooiste 10 objecten aan de sterrenhemel met elke sterrenkijker op elke avond Door Jeffrey Bout

De mooiste 10 objecten aan de sterrenhemel met elke sterrenkijker op elke avond Door Jeffrey Bout De mooiste 10 objecten aan de sterrenhemel met elke sterrenkijker op elke avond Door Jeffrey Bout Veel mensen die net een sterrenkijker hebben gekocht vragen zich af wat er nu allemaal mee te zien valt.

Nadere informatie

sterrenbeeld orion Het Sterrenbeeld orion

sterrenbeeld orion Het Sterrenbeeld orion sterrenbeeld orion Het Sterrenbeeld orion In de winter staat het sterrenbeeld Orion prominent aan de zuidelijke hemel. Met het blote oog valt er al heel wat te zien aan Orion. In deze blog lopen we de

Nadere informatie

Een redelijk grote open sterrenhoop. Waar de sterren aardig uit mekaar staan. In de zoeker is deze duidelijk al te zien.

Een redelijk grote open sterrenhoop. Waar de sterren aardig uit mekaar staan. In de zoeker is deze duidelijk al te zien. DeepskyLog waarnemingen M 48 (NGC 2548) Open sterrenhoop in Hydra Een redelijk grote open sterrenhoop. Waar de sterren aardig uit mekaar staan. In de zoeker is deze duidelijk al te zien. M 50 (NGC 2323)

Nadere informatie

Handleiding Visuele deep sky sterrenkunde

Handleiding Visuele deep sky sterrenkunde Handleiding Visuele deep sky sterrenkunde Jeffrey Bout 2006 Handleiding visuele deep sky sterrenkunde, pagina 1 Inhoudsopgave Inleiding...3 Hoofdstuk 1: Soorten deep sky objecten...4 Sterren...5 Dubbelsterren...6

Nadere informatie

door: Wouter Verheul Jupiter

door: Wouter Verheul Jupiter universum3-2006.qxp 05-06-06 14:09 Page 38 38 UniVersum 3 2006 door: Wouter Verheul De Zomer is weer in aantocht, en veel mensen kijken uit naar de wat aangenamere temperaturen. Voor de waarnemers onder

Nadere informatie

Stappen: A Windows to the Universe Citizen Science Event. windows2universe.org/starcount. 29 Oktober 12 November, 2010

Stappen: A Windows to the Universe Citizen Science Event. windows2universe.org/starcount. 29 Oktober 12 November, 2010 Stappen: WAT heb ik nodig? Pen of potlood Rood licht of een nachtzicht zaklamp GPS, toegang tot het internet of een topografische kaart Uitgeprinte Activiteitengids met het antwoordformulier HOE maak ik

Nadere informatie

Oktober december Erkenningsnummer: P Dit project wordt ondersteund binnen het Actieplan, een initiatief van de Vlaamse Gemeenschap.

Oktober december Erkenningsnummer: P Dit project wordt ondersteund binnen het Actieplan, een initiatief van de Vlaamse Gemeenschap. ACG- I N F O B L A D Driemaandelijks tijdschrift, uitgegeven door de Astronomische Contact Groep vzw Verantwoordelijke uitgever: Carl Vandaele, Elverdingestraat 93, 8900 Ieper afgiftekantoor Ieper 1 Oktober

Nadere informatie

Hoofdstuk 8. Samenvatting. 8.1 Sterren en sterrenhopen

Hoofdstuk 8. Samenvatting. 8.1 Sterren en sterrenhopen Hoofdstuk 8 Samenvatting Een verlaten strand en een onbewolkte lucht, zoals op de voorkant van dit proefschrift, zijn ideaal om te genieten van de sterren: overdag van de Zon de dichtstbijzijnde ster en

Nadere informatie

Sterren kijken met een verrekijker

Sterren kijken met een verrekijker Sterren kijken met een verrekijker Sterren kijken met een verrekijker Inleiding Sterren kijken met een verrekijker wordt nogal eens onderschat. Er wordt vaak gedacht dat een verrekijker niet aan een telescoop

Nadere informatie

maksutov telescoop Maksutov telescoop

maksutov telescoop Maksutov telescoop maksutov telescoop Maksutov telescoop Deze blogpost gaat over de techniek van de Maksutov telescoop via een review van de National Geographic 90/1250 goto telescoop. Lenzen of spiegel? Grofweg onderscheiden

Nadere informatie

Kennismaking Praktische Sterrenkunde

Kennismaking Praktische Sterrenkunde Kennismaking Praktische Sterrenkunde Introductie Practicum 1 Kennismaking Nachtelijke Hemel Inleveren 3 mei 2010 bij het college (als het slecht weer blijft wordt deze datum veranderd). 1 Introductie Een

Nadere informatie

Verslag Sirenekamp 2006

Verslag Sirenekamp 2006 Verslag Sirenekamp 2006 Afgelopen zomer was het zo ver: voor het eerst sinds 2 jaar organiseerde de Jongerenwerkgroep (JWG) weer een sterrenkundekamp in de Provence in Zuid Frankrijk. En we mogen wel zeggen

Nadere informatie

Astrofotografie - Kunst voor aan uw muur?

Astrofotografie - Kunst voor aan uw muur? Astrofotografie - Kunst voor aan uw muur? Astrofotografie is de kunst van het fotograferen van alles wat er aan onze nachtelijke hemel zichtbaar is. De sterrenhemel, en alle objecten die zich daarin bevinden,

Nadere informatie

KleinKracht Karin Heesakkers 2006-2011 www.kleinkracht.nl

KleinKracht Karin Heesakkers 2006-2011 www.kleinkracht.nl De zon is een ster, net als alle andere sterren aan de hemel. Zij staat alleen veel dichter bij ons en daarom zien we haar als een schijfje aan de hemel. Een ster is een grote gasbol waar binnenin kernfusie

Nadere informatie

In voor een uitdaging voor de zomervakantie? Zoek de Palomars! Jan van Gastel

In voor een uitdaging voor de zomervakantie? Zoek de Palomars! Jan van Gastel In voor een uitdaging voor de zomervakantie? Zoek de Palomars! Jan van Gastel Bij de SSA zijn de afgelopen paar jaar flinke telescopen gebouwd. En met flink bedoel ik dan met spiegels van 30 centimeter

Nadere informatie

Kijk nooit met een telescoop zomaar naar de zon!!!

Kijk nooit met een telescoop zomaar naar de zon!!! Kijk nooit met een telescoop zomaar naar de zon!!! Een eenvoudige gids bij project sterren schitteren voor iedereen Wij beperken ons in eerste instantie tot de circumpolaire sterrenbeelden. Dat zijn de

Nadere informatie

De Harrington STAR-lijst getemd!

De Harrington STAR-lijst getemd! De Harrington STAR-lijst getemd! Bart Torbeyns STAR 5/17 met een 25x100 Een waarneemdipje? Messier, Caldwell, H400, Probeer eens wat asterismen! Wat is een asterisme? een groepering van sterren die een

Nadere informatie

Presentatie bij de cursusbrochure Sterrenkunde voor Jongeren

Presentatie bij de cursusbrochure Sterrenkunde voor Jongeren JongerenWerkGroep voor Sterrenkunde Presentatie bij de cursusbrochure Sterrenkunde voor Jongeren 1 Inhoud Wat is de JWG Sterren en dwaalsterren Alles draait! De zon en de maan Het zonnestelsel Buiten het

Nadere informatie

Astronomische hulpmiddelen

Astronomische hulpmiddelen Inhoudsopgave Hulpmiddelen Magnitudes... blz. 2 Schijnbare magnitude... blz. 2 Absolute magnitude... blz. 3 Andere kleuren, andere magnitudes... blz. 3 Van B-V kleurindex tot temperatuur... blz. 4 De afstandsvergelijking...

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Hoewel sterren op het eerste gezicht willekeurig verdeeld lijken, zijn ze in werkelijkheid gegroepeerd in collecties van miljarden sterren. Dergelijke eilanden van sterren, in

Nadere informatie

De hobby van Guus Gilein: het visueel waarnemen van veranderlijke sterren en andere deep sky objecten Door Guus Gilein, november 2006

De hobby van Guus Gilein: het visueel waarnemen van veranderlijke sterren en andere deep sky objecten Door Guus Gilein, november 2006 De hobby van Guus Gilein: het visueel waarnemen van veranderlijke sterren en andere deep sky objecten Door Guus Gilein, november 2006 Laat ik mij eerst maar eens voorstellen: ik ben 47 jaar oud, hoofd

Nadere informatie

Sterren en sterevolutie Edwin Mathlener

Sterren en sterevolutie Edwin Mathlener Sterren en sterevolutie Edwin Mathlener Kosmische raadselen? Breng ze in voor de laatste les! Mail uw vragen naar info@edwinmathlener.nl, o.v.v. Sonnenborghcursus. Uw vragen komen dan terug in de laatste

Nadere informatie

Avontuurlijke ruimtestages. 6 dagen / 5 nachten (van dag 1 om 17 u. tot en met dag 6 om 15 u.)

Avontuurlijke ruimtestages. 6 dagen / 5 nachten (van dag 1 om 17 u. tot en met dag 6 om 15 u.) Euro Space Center 15/12/2013 1/5 ACTIVITEITENPROGRAMMA Astronomiestage 6 dagen - 5 nachten Duur 6 dagen / 5 nachten (van dag 1 om 17 u. tot en met dag 6 om 15 u.) Timing n Dag 1 17.00 u : Aankomst / onthaal

Nadere informatie

Waarneemverslagen 2007

Waarneemverslagen 2007 Waarneemverslagen 2007 Datum Plaats Telescoop Pagina 10 februari 2007 Valkenburg 7cm Skylux 2 17 februari 2007 Nieuw Milligen 8cm ED refractor 3 12 maart 2007 Valkenburg 7cm Skylux 4 7 juli 2007 Valkenburg

Nadere informatie

Astroforum s vakantiegids 2016

Astroforum s vakantiegids 2016 Astroforum s vakantiegids 2016 Gratis en wel: Je astronomische vakantiegids 2016 Handig & Compact voor op de achterbank, in de ligstoel en voor op vakantie. Al het materiaal is samengesteld uit gratis

Nadere informatie

Op zoek naar de zwaarste ster II: Bovenaan in het HR-diagram

Op zoek naar de zwaarste ster II: Bovenaan in het HR-diagram Op zoek naar de zwaarste ster II: Bovenaan in het HR-diagram Claude Doom MOETEN WE ONS ECHT BEPERKEN TOT dubbelsterren om de zwaarste ster te vinden (zie deel I: Sterren wegen, Heelal juli 2015, blz.216)?

Nadere informatie

Eindpunt van een ster Project voor: middelbare scholieren (profielwerkstuk) Moeilijkheidsgraad: Categorie: Het verre heelal Tijdsinvestering: 80 uur

Eindpunt van een ster Project voor: middelbare scholieren (profielwerkstuk) Moeilijkheidsgraad: Categorie: Het verre heelal Tijdsinvestering: 80 uur Eindpunt van een ster Project voor: middelbare scholieren (profielwerkstuk) Moeilijkheidsgraad: Categorie: Het verre heelal Tijdsinvestering: 80 uur Inleiding Dit is een korte inleiding. Als je meer wilt

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Hoofdstuk 10 Nederlandse samenvatting Dit proefschrift gaat over dubbelsterren: twee sterren die als gevolg van de zwaartekracht om elkaar heen draaien. Deze systemen zijn van groot belang voor de sterrenkunde,

Nadere informatie

Evolutie van sterren

Evolutie van sterren Evolutie van sterren In deze aflevering van VESTA eerst een overzicht van onze astronomische kennis tot ± 1945. [Voor een aantal Vestadonateurs misschien allang bekend]. Reeds in de verre oudheid wisten

Nadere informatie

Sterrenkunde practicumverslag De thuisproef

Sterrenkunde practicumverslag De thuisproef Sterrenkunde practicumverslag De thuisproef Door: Jiri Tik Djiang Oen 5814685 Sterrenkunde 1 Natuur- & Sterrenkunde December 07 0 Het bestuderen van sterren is al eeuwen oud. De Egyptenaren gebruikte de

Nadere informatie

Hoe meten we STERAFSTANDEN?

Hoe meten we STERAFSTANDEN? Hoe meten we STERAFSTANDEN? Frits de Mul voor Cosmos Sterrenwacht nov 2013 Na start loopt presentatie automatisch door 1 Hoe meten we STERAFSTANDEN? 1. Afstandsmaten in het heelal 2. Soorten sterren 3.

Nadere informatie

Rob s Nieuwsbrief. over sterrenkunde en het heelal. Andere projecten. Groepsfoto en nova. Rob Walrecht Leert je het heelal begrijpen!

Rob s Nieuwsbrief. over sterrenkunde en het heelal. Andere projecten. Groepsfoto en nova. Rob Walrecht Leert je het heelal begrijpen! Rob Walrecht Rob s Nieuwsbrief over sterrenkunde en het heelal Nummer 6 Groepsfoto en nova Terwijl ik vast van plan was een beetje vakantie te vieren, waren er de afgelopen maanden twee gebeurtenissen

Nadere informatie

Het visueel waarnemen van sterrenstelsels uit de Atlas of Peculiar Galaxies, van Halton Arp 1. (door Jan van Gastel)

Het visueel waarnemen van sterrenstelsels uit de Atlas of Peculiar Galaxies, van Halton Arp 1. (door Jan van Gastel) Het visueel waarnemen van sterrenstelsels uit de Atlas of Peculiar Galaxies, van Halton Arp 1. (door Jan van Gastel) Er bestaan veel lijsten met waar te nemen deepskyobjecten. De bekendst is wel de uit

Nadere informatie

V339 DEL: Waarnemingen van een nova vanuit de lage landen

V339 DEL: Waarnemingen van een nova vanuit de lage landen V339 DEL: Waarnemingen van een nova vanuit de lage landen André van der Hoeven, Martijn Dekker, Hubert Hautecler en Paul Gerlach Figuur 1: Artist impression door Paul Gerlach van een dubbelsterpaar waaruit

Nadere informatie

Het waarnemen van de Eskimonevel vanuit GENT VISUEEL - FOTOGRAFISCH - SPECTROSCOPISCH

Het waarnemen van de Eskimonevel vanuit GENT VISUEEL - FOTOGRAFISCH - SPECTROSCOPISCH Het waarnemen van de Eskimonevel vanuit GENT VISUEEL - FOTOGRAFISCH - SPECTROSCOPISCH VISUEEL Gedurende de sterrenkijkdagen van 3 en 4 maart 2017 waren de weersomstandigheden niet denderend om het talrijk

Nadere informatie

Schijnbare helderheid, afstandsbepaling en absolute helderheid van sterren.

Schijnbare helderheid, afstandsbepaling en absolute helderheid van sterren. Schijnbare helderheid, afstandsbepaling en absolute helderheid van sterren. Helderheid van sterren: Magnitude als maat - een 2000 jaar oud idee, maar nog steeds in gebruik! Magnitude van sterren Als we

Nadere informatie

Sterren en sterevolutie Edwin Mathlener

Sterren en sterevolutie Edwin Mathlener Sterren en sterevolutie Edwin Mathlener 100 000 lichtjaar convectiezone stralingszone kern 15 miljoen graden fotosfeer 6000 graden Kernfusie protonprotoncyclus E=mc 2 Kernfusie CNO-cyclus Zichtbare

Nadere informatie

Sterrenstelsels. prof.dr. Paul Groot Afdeling Sterrenkunde, IMAPP Radboud Universiteit Nijmegen

Sterrenstelsels. prof.dr. Paul Groot Afdeling Sterrenkunde, IMAPP Radboud Universiteit Nijmegen Sterrenstelsels prof.dr. Paul Groot Afdeling Sterrenkunde, IMAPP Radboud Universiteit Nijmegen Sterrenstelsels Uur 1: Ons Melkwegstelsel Uur 2: Andere sterrenstelsels De Melkweg Galileo: Melkweg bestaat

Nadere informatie

Nationale sterrenkijkdagen 2014

Nationale sterrenkijkdagen 2014 Nationale sterrenkijkdagen 2014 Gemeenteschool Vichte Beukenhofstraat 38 Vichte Op 7 en 8 Maart 2014 Vanaf 19h00 tot 24h00 De toegang is gratis!!!!! We zitten weer in de mooiste periode van het jaar waarin

Nadere informatie

wat is dat eigenlijk? Denk mee over acht grote vragen

wat is dat eigenlijk? Denk mee over acht grote vragen Geloven, wat is dat eigenlijk? Denk mee over acht grote vragen pagina 10 Hoe is de wereld ontstaan? pagina 26 Waarom bestaat de mens? pagina 42 Wat is geloven? pagina 58 Wie is God? pagina 74 Waarom heeft

Nadere informatie

Het visueel waarnemen van Abell Galaxy Clusters

Het visueel waarnemen van Abell Galaxy Clusters Het visueel waarnemen van Abell Galaxy Clusters Kurt Christiaens Augustus 2008 AGC 426 - Perseus Kurt Christiaens Augustus 2008 AGC 1689 - Virgo Het visueel waarnemen van Abell Galaxy Clusters Achtergrond

Nadere informatie

Het Bode sterrenstelsel, een LINER

Het Bode sterrenstelsel, een LINER Het Bode sterrenstelsel, een LINER Hugo Van den Broeck Gedurende de wekelijkse kijkavond op woensdag 24 mei 2017 op de volkssterrenwacht Armand Pien mochten wij een talrijk opgekomen publiek verwelkomen.

Nadere informatie

Sterrenkaart groep 3-4

Sterrenkaart groep 3-4 Sterrenkaart groep 3-4 Als je naar de sterren kijkt, komen vanzelf veel vragen bovendrijven. Hoeveel sterren zijn er? Waar bestaan sterren uit? Hoe ver weg zijn ze? Hoe groot is het heelal? In deze les

Nadere informatie

Sterrenstelsels en kosmologie

Sterrenstelsels en kosmologie Sterrenstelsels en kosmologie Inhoudsopgave Ons eigen melkwegstelsel De Lokale Groep Sterrenstelsels Structuur in het heelal Pauze De geschiedenis van het heelal Standaard big bang theorie De toekomst

Nadere informatie

TENTAMEN INLEIDING ASTROFYSICA WOENSDAG 14 DECEMBER,

TENTAMEN INLEIDING ASTROFYSICA WOENSDAG 14 DECEMBER, TENTAMEN INLEIDING ASTROFYSICA WOENSDAG 14 DECEMBER, 14.00-17.00 LEES ONDERSTAANDE IN DETAIL: DIT TENTAMEN OMVAT VIER OPGAVES OPGAVE 1: 2.5 PUNTEN OPGAVE 2: 2.5 PUNTEN OPGAVE 3: 2.5 PUNTEN OPGAVE 4: 2.5

Nadere informatie

Supernova SN2014J in M82 gefotografeerd door VSRUG leden.

Supernova SN2014J in M82 gefotografeerd door VSRUG leden. Supernova SN2014J in M82 gefotografeerd door VSRUG leden. Hugo Van den Broeck Supernovae oefenen een aantrekkingskracht uit op de astrofotografen van de VSRUG. Vorig jaar werd supernova SN2013am in M65

Nadere informatie

Visueel waarnemen. De rol van achtergrondhelderheid, vergroting en aperture. Jan van Gastel. augustus, 2006

Visueel waarnemen. De rol van achtergrondhelderheid, vergroting en aperture. Jan van Gastel. augustus, 2006 Visueel waarnemen De rol van achtergrondhelderheid, vergroting en aperture Jan van Gastel augustus, 2006 Deepsky objecten Puntbronnen: sterren Uitgebreide objecten: galaxies, planetaire nevels etc. Gerelateerde

Nadere informatie

Markarians ketting in de sterrenbeelden De Maagd en Het Hoofdhaar van Berenice gefotografeerd door VSRUG leden.

Markarians ketting in de sterrenbeelden De Maagd en Het Hoofdhaar van Berenice gefotografeerd door VSRUG leden. Markarians ketting in de sterrenbeelden De Maagd en Het Hoofdhaar van Berenice gefotografeerd door VSRUG leden. Hugo Van den Broeck De catalogus van de beroemde Franse kometenjager Charles Messier bevat

Nadere informatie

Het nieuwe heelal. de mooiste resultaten van de. Hubble Space Telescope. HST Copernicus, 21 febr 2013. Edwin Hubble. Edwin Hubble.

Het nieuwe heelal. de mooiste resultaten van de. Hubble Space Telescope. HST Copernicus, 21 febr 2013. Edwin Hubble. Edwin Hubble. Het nieuwe heelal de mooiste resultaten van de Hubble Space Telescope Edwin Hubble 1889-1953 Prof. Henny J.G.L.M. Lamers Universiteit van Amsterdam h.j.g.l.m.lamers@uu.nl 1923 Ontdekte dat Andromeda nevel

Nadere informatie

Nationale sterrenkijkdagen 2012

Nationale sterrenkijkdagen 2012 Nationale sterrenkijkdagen 2012 Gemeenteschool Vichte Beukenhofstraat 38 Vichte Op 21 en 22 december 2012 Vanaf 19h00 tot 24h00 De toegang is gratis!!!!! We zitten weer in de mooiste periode van het jaar

Nadere informatie

Workshop. Stellarium. De hemel op je PC met:

Workshop. Stellarium. De hemel op je PC met: Edumaat Tel: 079 360 37 18 Sloepkade 37 06 1343 55 86 2725EX, Zoetermeer Mail: info@edumaat.org De hemel op je PC met: Stellarium Workshop 1 van 10 Inhoud Inleiding... 3 De plaats instellen.... 4 Rondkijken...

Nadere informatie

LIEVE KINDEREN VAN PULAU MOTI. Dit boekje gaat over een bijzondere gebeurtenis, die binnenkort zal plaatsvinden. Op woensdag 9 maart 2016 zal er iets heel moois te zien zijn aan de hemel. Op die ochtend

Nadere informatie

Ontdek het Universum Certificaat

Ontdek het Universum Certificaat Ontdek het Universum Certificaat Welkom bij het Ontdek het Universum waarneemprogramma van Sterrenvereniging Astra Alteria. Geïnspireerd door het Internationale Jaar van de Sterrenkunde 2009 hebben wij

Nadere informatie

STERREN DANSEN OP DE MUUR WAT HEB JE NODIG? BOUWTEKENING

STERREN DANSEN OP DE MUUR WAT HEB JE NODIG? BOUWTEKENING STERREN DANSEN OP DE MUUR Als je op een onbewolkte avond naar de hemel kijkt zie je overal sterren. Net zoals je soms in wolken gekke figuren kunt ontdekken, kun je dat in sterren ook. Door lijnen te trekken

Nadere informatie

(c) Alle rechten voo. Cursus Praktische Sterrenkunde 2015 Deel 2

(c) Alle rechten voo. Cursus Praktische Sterrenkunde 2015 Deel 2 (c) Alle rechten voo Cursus Praktische Sterrenkunde 2015 Deel 2 Cursus Praktische Sterrenkunde LES 1: 18 November (Jan Vanautgaerden) Wat is er aan de (sterren)hemel te zien? Sterrenbeelden, Welke ster

Nadere informatie

De mooiste waarnemingen van de

De mooiste waarnemingen van de De mooiste waarnemingen van de Hubble Space Telescope Prof. Henny J.G.L.M. Lamers Universiteit van Amsterdam h.j.g.l.m.lamers@uu.nl Edwin Hubble 1889-1953 1923 Ontdekte dat Andromeda nevel buiten ons melkweg

Nadere informatie

Test 10x50 verrekijkers voor astronomisch deepsky gebruik

Test 10x50 verrekijkers voor astronomisch deepsky gebruik Test 10x50 verrekijkers voor astronomisch deepsky gebruik Dit is een praktische test van 10x50 verrekijkers uit het hogere en top-segement op deepsky objecten. Patrick Duis, Hooge Mierde Pentax, Fujinon,

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Op een heldere avond kunnen we aan de hemel een witte, op sommige plekken onderbroken band van licht tegenkomen. Wat we zien zijn miljoenen sterren die samen de schijf van ons eigen sterrenstelsel, de

Nadere informatie

John Foster Spacescapes

John Foster Spacescapes John Foster Spacescapes John Foster is een Amerikaanse kunstenaar die onder andere spacescapes maakt. «Spacescape» is de samentrekking van het Engelse «space landscape». Spacescapes zijn dus geen soort

Nadere informatie

APOD: laat standaard de astronomy picture of the day zien. Tap rechtsonder op het pijltje (^) om informatie te lezen over het plaatje.

APOD: laat standaard de astronomy picture of the day zien. Tap rechtsonder op het pijltje (^) om informatie te lezen over het plaatje. APOD: laat standaard de astronomy picture of the day zien. Tap rechtsonder op het pijltje (^) om informatie te lezen over het plaatje. Wanneer je linksboven op de drie streepjes tapt kun je naar de galerij

Nadere informatie

Inleiding. Inleiding. Gebruikshandleiding Astroset Sterrenkunde is fun! Inleiding. september Meer informatie op:

Inleiding. Inleiding. Gebruikshandleiding Astroset Sterrenkunde is fun! Inleiding. september Meer informatie op: Gebruikshandleiding Astroset Sterrenkunde is fun! Inleiding Inleiding Inleiding Sterrenkunde voor de jeugd Sinds 1980 heb ik sterrenkundeles op scholen gegeven. Dat begon met een schaalmodel van het zonnestelsel

Nadere informatie

DE STERRENHEMEL OBSERVEREN

DE STERRENHEMEL OBSERVEREN DE STERRENHEMEL OBSERVEREN Peter van Kessel Het is donker, koud en helder Een mooie avond om naar een televisieprogramma of computerbeeldbuis te kijken7 Of vandaag maar wat anders7 Je hebt in Universum

Nadere informatie

STERREN EN MELKWEGSTELSELS

STERREN EN MELKWEGSTELSELS STERREN EN MELKWEGSTELSELS 5. Piet van der Kruit Kapteyn Astronomical Institute University of Groningen the Netherlands Voorjaar 2007 Outline Differentiële rotatie Massavedeling Ons Melkwegstelsel ontleent

Nadere informatie

HOVO cursus Kosmologie

HOVO cursus Kosmologie HOVO cursus Kosmologie Voorjaar 2011 prof.dr. Paul Groot dr. Gijs Nelemans Afdeling Sterrenkunde, Radboud Universiteit Nijmegen HOVO cursus Kosmologie Overzicht van de cursus: 17/1 24/1 31/1 7/2 14/2 21/2

Nadere informatie

Sterrenstelsels: een aaneenschakeling van superlatieven

Sterrenstelsels: een aaneenschakeling van superlatieven : een aaneenschakeling van superlatieven Wist u dat! Onze melkweg is een sterrenstelsel! Het bevat zo n 200000000000 sterren! Toch staat de dichtstbijzijnde ster op 4 lichtjaar! Dit komt overeen met 30.000.000

Nadere informatie

Focus op Fotografie: Avond- en nachtfotografie

Focus op Fotografie: Avond- en nachtfotografie Introductie Focus op Fotografie: Avond- en nachtfotografie De schoonheid van het duister Bijna niets is zo betoverend als een nachtfoto. Denk aan een stad bij nacht, met verlichte gebouwen, lantaarns langs

Nadere informatie

Voorwoord. In t kort. Vrienden,

Voorwoord. In t kort. Vrienden, Voorwoord Vrienden, Het eerste boekje was een schot in de roos. Verschillende mensen vonden het een schitterend naslagwerk. We hebben zo goed gescoord dat er zelf enkele leden zijn bij gekomen!!! In het

Nadere informatie

Praktische Sterrenkunde

Praktische Sterrenkunde Praktische Sterrenkunde Vandaag 1. Verkenning van de sterrenhemel 21 september 2015 Korte introductie Praktische Sterrenkunde Verkenning van de sterrenhemel Coördinaten t.o.v. de waarnemer: azimuth en

Nadere informatie

Clear Skies Atlas voor de Hickson Catalogus of Compact Galaxy Groups (review door Jan van Gastel)

Clear Skies Atlas voor de Hickson Catalogus of Compact Galaxy Groups (review door Jan van Gastel) Clear Skies Atlas voor de Hickson Catalogus of Compact Galaxy Groups (review door Jan van Gastel) Figuur 1: Clear Skies website Al enige tijd kunnen waarnemers van deepskyobjecten en carbonsterren via

Nadere informatie

Big Bang ontstaan van het heelal

Big Bang ontstaan van het heelal Big Bang ontstaan van het heelal Alfred Driessen Amsterdam A.Driessen@utwente.nl 910-heelal.ppt slide 1 datum: 2 oktober 2009 A. Driessen@utwente.nl ESO's Very Large Telescope (VLT) 910-heelal.ppt slide

Nadere informatie

Waarneemverslagen 2009

Waarneemverslagen 2009 Waarneemverslagen 2009 Datum Plaats Telescoop Pagina 30 januari 2009 Mheer 20cm Sky-Watcher Dobson 3 31 januari 2009 Mheer 20cm Sky-Watcher Dobson 6 19 maart 2009 Mheer 20cm Sky-Watcher Dobson 8 31 maart

Nadere informatie

* V \/ni I FDIRF HFR7IFNE NIEUWE EDITIE

* V \/ni I FDIRF HFR7IFNE NIEUWE EDITIE 7hieme V f > 4 i 1»» Ml J I Met 48 sterrenkaarten en een tabel voor het bepalen van de sterrenbeelden op elk tijdstip. WALTER WIDMANN.< I V % ' W a * V \/ni I FDIRF HFR7IFNE NIEUWE EDITIE Welke ster is

Nadere informatie

De maan van dichtbij

De maan van dichtbij De maan van dichtbij Workshop over de Maan voor docenten van groep 1-4 www.ruimtevaartindeklas.nl Judith Bal www.ruimtevaartindeklas.nl Maan Quiz Les Maanmozaïek Aan de slag Andere ideeën en vragen (Kraters

Nadere informatie

Spelen met zand. Zandpaspoort voor kinderen van 7 tot en met 12 jaar

Spelen met zand. Zandpaspoort voor kinderen van 7 tot en met 12 jaar Spelen met zand Zoals je hebt kunnen zien is zand heel interessant, maar zand is ook heel erg leuk. Je kunt er namelijk onwijs goed mee spelen! Zandpaspoort voor kinderen van 7 tot en met 12 jaar Schrijf

Nadere informatie

Lesmateriaal bovenbouw

Lesmateriaal bovenbouw Lesmateriaal bovenbouw Workshopdag Satellieten 8 oktober 2008 Space Expo, Noordwijk Bouw je eigen telescoop Benieuwd naar het oppervlak van de maan? Of de ringen van Saturnus? Deze dingen staan te ver

Nadere informatie

Beste jonge ontdekker! Beste jonge ontdekster!

Beste jonge ontdekker! Beste jonge ontdekster! Beste ouders, Dit product is ideaal voor kinderen die hun wereld op een nieuwe manier willen ontdekken. Daarom is hij gemakkelijk te bedienen en te onderhouden; hij is robuust en ziet er goed uit. Belangrijker

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/38874 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Martinez-Barbosa, Carmen Adriana Title: Tracing the journey of the sun and the

Nadere informatie

Zwart gat Simulatie KORTE BESCHRIJVING

Zwart gat Simulatie KORTE BESCHRIJVING Zwart gat Simulatie KORTE BESCHRIJVING Veel kinderen hebben ooit al gehoord van een zwart gat, en ze weten dat het een bodemloze put is. Als iets in een zwart gat valt, kan het er onmogelijk uit ontsnappen

Nadere informatie

Kleuren maken met Caran d Ache

Kleuren maken met Caran d Ache Kleuren maken met Caran d Ache De kleuren van je huid maken met Caran d Ache is best lastig. Er zijn een aantal basisregels die je kunt gebruiken. Kom je er niet uit met de bestaande kleuren uit de pakjes,

Nadere informatie

DE STERRENHEMEL. G. Iafrate (a), M. Ramella (a) en V. Bologna (b) (a)

DE STERRENHEMEL. G. Iafrate (a), M. Ramella (a) en V. Bologna (b) (a) (b) DE STERRENHEMEL G. Iafrate (a), M. Ramella (a) en V. Bologna (b) (a) INAF - Sterrenkundig Observatorium van Trieste Istituto Comprensivo S. Giovanni Sc. Sec. di primo grado M. Codermatz" Trieste Nederlandse

Nadere informatie

12.1. Sterrenhopen: algemene introductie

12.1. Sterrenhopen: algemene introductie HOOFDSTUK 12 Samenvatting in het Nederlands 12.1. Sterrenhopen: algemene introductie Een sterrenhoop is een verzameling sterren die door de onderlinge zwaartekracht bijelkaar gehouden wordt. Deze verzameling

Nadere informatie

Handleiding voor het blinken van planetaire nevels

Handleiding voor het blinken van planetaire nevels Handleiding voor het blinken van planetaire nevels Een instructie voor het succesvol detecteren van planetaire nevels met een stellair uiterlijk of kleine schijnbare diameter Responsverschillen Welk filter?

Nadere informatie

De Melkweg groep 3-4. Lesbeschrijving De Melkweg. Inleiding 15 minuten. 1 Bron: www.ruimtevaartindeklas.nl

De Melkweg groep 3-4. Lesbeschrijving De Melkweg. Inleiding 15 minuten. 1 Bron: www.ruimtevaartindeklas.nl De Melkweg groep 3-4 Als je naar de sterren kijkt, komen als vanzelf veel vragen op. Hoeveel sterren zijn er? Waar bestaan al die sterren uit? Hoe ver weg zijn ze? De sterren die wij vanaf de aarde zien,

Nadere informatie

De mooiste waarnemingen van de

De mooiste waarnemingen van de De mooiste waarnemingen van de Hubble Space Telescope Edwin Hubble 1889-1953 Prof. Henny J.G.L.M. Lamers Universiteit van Amsterdam h.j.g.l.m.lamers@uu.nl www.hennylamers.nl 1923 Ontdekte dat Andromeda

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 9.1 De hemel Wanneer s nachts naar een onbewolkte hemel wordt gekeken is het eerste wat opvalt de vele fonkelende sterren. Met wat geluk kan ook de melkweg worden gezien als een

Nadere informatie

Samenvatting. Sterrenstelsels

Samenvatting. Sterrenstelsels Samenvatting Sterrenstelsels De Melkweg, waarin de Zon één van de circa 100 miljard sterren is, is slechts één van de vele sterrenstelsels in het Heelal. Sterrenstelsels, ook wel de bouwstenen van het

Nadere informatie

Leraar: H. Desmet, W.Van Dyck Handtekening: Pedagogisch begeleider: G. Tibau

Leraar: H. Desmet, W.Van Dyck Handtekening: Pedagogisch begeleider: G. Tibau Schooljaar: 2010/2011 Tri-/semester: 2 Score 107 Max. Naam:... Nr.:... Studierichting: TSO Klas:... Graad: 3 Leerjaar: 1 Dag en datum: dinsdag 16 juni 2011 Leraar: H. Desmet, W.Van Dyck Handtekening: Pedagogisch

Nadere informatie

Lespakket basisonderwijs

Lespakket basisonderwijs Eise Eisinga en zijn planetarium In de Friese plaats Franeker bevindt zich het oudste nog werkende planetarium ter wereld. In zijn eigen huis bouwde Eise Eisinga een nauwkeurig bewegend model van het zonnestelsel.

Nadere informatie

Sabeth van der Voort GAR1B 03/10/2014< Grafische interface Docent: Leon Kranenburg

Sabeth van der Voort GAR1B 03/10/2014< Grafische interface Docent: Leon Kranenburg Sabeth van der Voort GAR1B 03/10/2014< Grafische interface Docent: Leon Kranenburg De regels hebben allemaal dezelfde regelafstand. Daardoor loopt de tekst aan een stuk door. Het is een lap tekst waar

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting Summary in Dutch

Nederlandse samenvatting Summary in Dutch Nederlandse samenvatting Summary in Dutch Mysterieuze nevels Astronomen zijn al een paar eeuwen op de hoogte van het bestaan van nevels tussen de sterren. Kleine, wazige vlekjes, die in bijna alle gevallen

Nadere informatie

Gebruik module 1 bij het beantwoorden van de vragen. Indien je het antwoord hierin niet kunt vinden dan mag je andere bronnen gebruiken.

Gebruik module 1 bij het beantwoorden van de vragen. Indien je het antwoord hierin niet kunt vinden dan mag je andere bronnen gebruiken. Science+ leerjaar 1 module: het oog 4 x 45 min, werk in duo s. vragenblad Gebruik module 1 bij het beantwoorden van de vragen. Indien je het antwoord hierin niet kunt vinden dan mag je andere bronnen gebruiken.

Nadere informatie

TE TAME I LEIDI G ASTROFYSICA WOE SDAG 12 DECEMBER 2012,

TE TAME I LEIDI G ASTROFYSICA WOE SDAG 12 DECEMBER 2012, TE TAME I LEIDI G ASTROFYSICA WOE SDAG 12 DECEMBER 2012, 14.00-17.00 LEES O DERSTAA DE GOED DOOR: DIT TE TAME OMVAT VIER OPGAVES OPGAVE 1: 3.0 PU TE OPGAVE 2: 2.5 PU TE OPGAVE 3: 2.0 PU TE OPGAVE 4: 2.5

Nadere informatie

Bronvermelding: www.allesoverhetaquarium.nl

Bronvermelding: www.allesoverhetaquarium.nl ! Bronvermelding: www.allesoverhetaquarium.nl!! Het maken van aquarium foto's Voor veel mensen met een aquarium komt er een tijd dat men er foto's van wil maken om het behaalde resultaat voor altijd vast

Nadere informatie

The properties and evolution of low surface brightness galaxies de Blok, Willem

The properties and evolution of low surface brightness galaxies de Blok, Willem The properties and evolution of low surface brightness galaxies de Blok, Willem IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please

Nadere informatie

Mamma vliegt steeds hoger.

Mamma vliegt steeds hoger. MEEUWTJE Meeuwtje is het verhaal van een jonge meeuw die zijn leefwereld verkent. Zijn moeder helpt hem daarbij, vooral door aan het eind van de dag nog eens na te gaan wat er allemaal voor dieren, kleuren

Nadere informatie

Kinderkerstfeest van de Kindernevendienst 26 december Kerstverhaal

Kinderkerstfeest van de Kindernevendienst 26 december Kerstverhaal Kinderkerstfeest van de Kindernevendienst 26 december 2016 Kerstverhaal Heel lang geleden was er een jonge vrouw, Maria. Zij woonde in het dorpje Nazareth. Maria was een heel gewone vrouw, net zo gewoon

Nadere informatie

Juli september Erkenningsnummer: P Dit project wordt ondersteund binnen het Actieplan, een initiatief van de Vlaamse Gemeenschap.

Juli september Erkenningsnummer: P Dit project wordt ondersteund binnen het Actieplan, een initiatief van de Vlaamse Gemeenschap. ACG- I N F O B L A D Driemaandelijks tijdschrift, uitgegeven door de Astronomische Contact Groep vzw Verantwoordelijke uitgever: Carl Vandaele, Elverdingestraat 93, 8900 Ieper afgiftekantoor Ieper 1 Juli

Nadere informatie

Bethlehem, wat betekent die ster?

Bethlehem, wat betekent die ster? Bethlehem, wat betekent die ster? Het woord ster kan verschillende betekenissen hebben. Een ster is in eerste instantie een hemellichaam. Als het donker en onbewolkte is, kan men sterren waarnemen. Een

Nadere informatie

De Hemel. N.G. Schultheiss

De Hemel. N.G. Schultheiss 1 De Hemel N.G. Schultheiss 1 Inleiding Deze module is direct te volgen vanaf de derde klas. Deze module wordt vervolgd met de module Het heelal. Uiteindelijk kun je met de opgedane kennis een telescoop

Nadere informatie