nfo nummer In dit nummer vindt u feiten, achtergronden en interviews over de zorg- en dienstverlening aan kinderen met ASS en hun ouders.

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "nfo nummer In dit nummer vindt u feiten, achtergronden en interviews over de zorg- en dienstverlening aan kinderen met ASS en hun ouders."

Transcriptie

1 nfo nummer 8 ThemA AuTisme AAn de lezer, Voor u ligt alweer de achtste uitgave van de PSW Junior Info, het informatieblad van PSW Junior, de Kinder- en jeugdzorg van PSW (Stichting Pedagogisch Sociaal Werk Midden- en Noord-Limburg). Dit achtste nummer is een themanummer over het onderwerp autisme. PSW Junior biedt zorg en begeleiding voor kinderen en jongeren met een achterstand in de ontwikkeling, een verstandelijke handicap, een bijkomende handicap en/of een psychische/psychiatrische problematiek. Veel van de kinderen en jongeren in de kinderdagcentra van PSW Junior en de woonvoorziening hebben, naast een verstandelijke handicap, een vorm van autisme, ofwel een autisme spectrum stoornis (ASS). Bij PSW Junior Ambulant, waar niet alleen kinderen/jongeren met een verstandelijke handicap, maar ook normaal begaafde kinderen/jongeren worden begeleid, gaat het zelfs om meer dan de helft. Bij PSW Junior START komen bovendien veel ouders van jonge kinderen van wie het vermoeden bestaat dat er sprake is van een vorm van autisme. PSW Junior biedt zorg en begeleiding op maat. We kijken naar de eigen mogelijkheden en beperkingen en de persoonlijke situatie en stemmen daar de zorg en begeleiding op af. Voor kinderen en jongeren met autisme is dat niet anders. Maar autisme is een complexe ontwikkelingsstoornis en stelt specifieke, professionele eisen aan de medewerkers van PSW Junior en vaak ook aan de omgeving. PSW Junior heeft de afgelopen jaren veel kennis en expertise opgebouwd op het gebied van diagnose, behandeling en begeleiding van kinderen en jongeren met autisme. Onze manier van werken is breed. Bij de zorg en begeleiding die we bieden, thuis of elders, bijvoorbeeld in het KDC of op school of kinderopvang, zijn we, naast andere ontwikkelingsgebieden, altijd gericht op de sociaal-emotionele ontwikkeling van kinderen/ jongeren met autisme. Omdat juist zij op dat gebied vaak een achterstand oplopen, die de manier waarop zij in het leven staan, nu en later, negatief kan beïnvloeden. In dit nummer vindt u feiten, achtergronden en interviews over de zorg- en dienstverlening aan kinderen met ASS en hun ouders. PSW Junior Info wordt uitgegeven voor een brede groep lezers: ouders, medewerkers en mogelijke verwijzers. Ons doel is om u allen zo goed mogelijk te informeren. Immers: hoe beter ouders en andere betrokkenen op de hoogte zijn van de mogelijkheden die PSW Junior biedt; des te eenvoudiger is het om samen een passend antwoord te vinden op individuele vragen. Ik wens u veel leesplezier. Trees van Heeswijk, manager PSW Junior. PSW Junior biedt zorg en begeleiding voor kinderen en jongeren met een verstandelijke handicap en/of een ontwikkelingsstoornis in Midden- en Noord-Limburg.

2 Nadruk op sociaal- emotionele ontwikkeling Begeleiden van kinderen en jongeren met AuTisme Autisme is een ontwikkelingsstoornis die invloed heeft op de totale ontwikkeling van het kind. Kinderen, en later volwassenen, kunnen daardoor compleet vastlopen. PSW Junior richt de begeleiding steeds nadrukkelijker op de sociaal-emotionele ontwikkeling. Eveline Drijkoningen is gedragskundige bij PSW Junior en moeder van een kind met autisme. Ze legt uit wat de rol moet zijn van ouders en professionals. Kinderen met autisme begrijpen de wereld om hen heen niet en kunnen zichzelf niet begrijpelijk maken. Dat moeten wij doen, door de omgeving op maat te maken en vooral onszelf op maat te maken. Stel: Je stapt in een vreemd land uit het vliegtuig. Het is daar snikheet, terwijl je dikke kleren aan hebt. Op de luchthaven is het een intens kabaal; van alle kanten komen geluiden die je niet kunt plaatsen. De taal die de mensen om je heen spreken, versta je niet. De letters op de borden en wegwijzers kun je niet lezen. Ondanks de chaos om je heen en in je hoofd, moet je jezelf proberen te redden en de weg naar de uitgang zien te vinden. Dat is een beeld van hoe de wereld eruit kan zien door de ogen van een autist. Hij of zij heeft in zo n situatie iemand nodig die uitlegt wat de verschillende tekens, beelden en geluiden betekenen en die helpt de uitgang te vinden. Betekenisverlening Autisme is een verzamelbegrip voor verschillende stoornissen. We spreken meestal van autisme spectrum stoornis (ASS). Eveline Drijkoningen: Kernprobleem bij autisme zit in de betekenisverlening: begrijpen hoe en wat alles met elkaar te maken heeft. Ook hebben kinderen met autisme bijna altijd een onderprikkeling of bovenprikkeling van de zintuigen. Zij voelen, zien, ruiken of beleven iets bijna niet of veel intensiever. Daarbij hebben zij problemen met het verwerken van informatie uit de wereld om hen heen: bij binnenkomst van informatie; bij de verwerking van informatie en bij de uitvoer van activiteiten als reactie op de informatie. Het kind geeft de informatie niet de betekenis die de omgeving verwacht en komt daardoor niet tot de juiste handelingen of reacties. Zij begrijpen minder dan andere kinderen als vanzelf hoe alles in de wereld met elkaar samenhangt. Een voorbeeld. Als mijn dochter vroeger in bad ging, zat ik er altijd bij. Ze spetterde flink met water en ik genoot ervan dat ze zo speelde. Maar de badkamer werd iedere dag natter en ik moest die schoonmaken. Op een dag was ik dat een beetje zat, stond ik op waar ik zat en begon te mopperen. En zij raakte in paniek. De volgende dag zat ze rustig in bad en zat ik ernaast. Toen ik opstond, zonder te mopperen, raakte zij toch in paniek. Ze had niet begrepen dat mijn gemopper met het water spatten te maken had! Ze begrijp de sociale context meestal niet en dat moet ik haar duidelijk uitleggen. Nog een voorbeeld: Ik neem s nachts kruiken mee naar bed. Zij wil ook een kruik mee, maar daar hoeft geen warm water in. Want dat ik de kruik meeneem voor de warmte is haar ontgaan. En nog een mooi voorbeeld: Op oudejaarsavond blijft ze tot uur op. Maar ze is doodop. Dus besluiten we om uur, om een drama te voorkomen, dat het tijdstip daar is. We tellen terug 10,9,8 en het vuurwerk op You tube maakt de jaarwisseling voor haar een feit. dan andere kinderen. Dat vergt het nodige van ouders en professionals. Voor professionals is dat gemakkelijker, als ze de juiste kennis en expertise hebben. Zij doen de dingen beroepsmatig, hebben gekozen voor dat werk en doen dat maar een paar uur per dag. Ouders hebben er 24 uur per dag mee te maken. Zij kennen hun kind door en door, maar moeten toch hun eigen manier van denken en communiceren loslaten. Zij moeten de wereld en vooral zichzelf op maat maken voor hun kind, alles visualiseren of heel duidelijk verwoorden of uitleggen. Dat wordt op den duur een tweede natuur, maar blijft wel veel energie vragen. Oorzaken Vroeger werd aangenomen dat het gedrag van autisten te maken had met omgevingsfactoren. In de jaren 50 en 60 werd wel gesproken van ijskastmoeders, moeders die niet de goede band met hun kinderen opbouwden, waardoor het kind hechtingsproblemen kreeg. Anno 2011 is er een breed scala aan oorzaken benoemd, die bijna allemaal aangeven dat autisme is aangeboren. Het probleem zit in ieder geval in de persoon van het kind. Ouders kunnen er niks aan doen! Eveline Drijkoningen: Er wordt veel onderzoek gedaan naar de oorzaak, maar duidelijk is dat die heel complex is. Het zit m niet in één gen of Tweede natuur Kinderen met autisme hebben vaak moeite met zelfregulatie. De prikkelverwerking voert zo de boventoon en vergt zo veel van hen, dat zij nauwelijks in staat zijn om op andere dingen uit de wereld om hen heen te letten. Daardoor kan de sociaal-emotionele ontwikkeling al in een vroeg stadium stokken. Het kind kan zich moeilijk veilig en vertrouwd voelen, zit letterlijk en figuurlijk niet goed in z n vel, en kan moeilijk zelf op ontdekkingsreis gaan in die wereld. Hun verdere ontwikkeling verloopt verstoord en daardoor staan zij anders in de wereld 2

3 chromosoom. Vermoedelijk zijn er verschillende oorzaken. Vanuit de wetenschap klinkt echter steeds vaker de oproep om niet alle energie te stoppen in het zoeken naar de oorzaak, maar vooral aandacht te besteden aan hoe om te gaan met autisme. Het is van belang zo vroeg mogelijk in te grijpen. Hoe jonger het kind; hoe beter het brein nog in staat is zich te ontwikkelen onder invloed van omgevingsfactoren. Diagnose Wanneer ouders en kind bij PSW komen, is de diagnose vaak nog niet helemaal duidelijk. De diagnose autisme is voor ouders wel belangrijk. In de eerste plaats om gericht te kunnen begeleiden en behandelen. Maar ook voor de ouders zelf. Eveline Drijkoningen: Kinderen met autisme zijn niet in balans. Het zijn vaak kinderen van uitersten, met aanvallen van bijvoorbeeld paniek of woede. De buitenwereld begrijpt dat gedrag vaak verkeerd. Na de diagnose autisme heeft het probleem een naam en kan iedereen begrijpen dat het gaat om een kind met een aangeboren, serieuze stoornis. In het verleden werd bij het stellen van de diagnose in het algemeen gekeken naar het gedrag van het kind. Dat kan gemakkelijk leiden tot misdiagnoses. Hechtingsproblematiek en taalproblemen bijvoorbeeld kunnen eenzelfde gedrag veroorzaken als autisme. Het is zaak om naar de achterliggende problemen te zoeken. Bij de start gaan we heel zorgvuldig en uitgebreid, heel breed naar het kind kijken. Daarbij worden verschillende disciplines ingeschakeld, zoals logopedie, fysiotherapie, sensomotorische integratie, alles wat nodig is om een goed beeld te krijgen van het kind. De bevindingen worden vertaald naar een behandeling/begeleiding. Met altijd de vraag als uitgangspunt: hoe helpen we dit kind vooruit? Behandeling/begeleiding Na de diagnose volgt de behandeling en/of specifieke begeleiding. Er zijn verschillende professionele, specifieke behandelingsmethodieken (zie kader elders in dit nummer). Bij de keuze van het behandel- en begeleidingstraject kijkt PSW Junior zo goed mogelijk naar het kind, de ouders en de omgeving. De diagnose is leidend. Daarnaast is van belang dat de gekozen behandeling/begeleiding past bij dat specifieke kind en de omgeving. De behandelingsstrategieën zijn veelal gericht op ontwikkeling. Autisme gaat nooit over! Maar professionele, op maat gesneden behandeling/begeleiding kan wel veel verschil uitmaken, voor het kind en voor de omgeving! En kan ervoor zorgen dat het kind toch, en met plezier, op ontdekkingsreis kan gaan in de wereld, samen met anderen. Dé basisaanpak bij kinderen met autisme is Teacch, een aanpak die erop gericht is het kind tot interactie, tot wederkerigheid te krijgen, met name door zaken te verduidelijken, te visualiseren. Die aanpak werkt bij de professionals, maar ook thuis. Een voorbeeld, uit het dagelijks leven van een andere moeder: altijd als de betreffende moeder boodschappen met haar dochter ging doen, raakte haar dochter in paniek of werd kwaad. Totdat de moeder leerde het kind, dat bijvoorbeeld zat te spelen, eerst op de schouder te tikken en de jas, de fietssleutel en de boodschappentas te laten zien. Vanaf toen begreep ze wat er ging gebeuren en ging ze vrolijk mee op de fiets. Wij steken vaak in vanuit het praten; maken het daarmee veel te moeilijk. Dat moeten we eerst loslaten, onszelf op een andere manier verduidelijken. Kennisontwikkeling De medewerkers van PSW Junior beschikken over de nodige specifieke kennis en expertise. Er is blijvende aandacht voor scholing en waar nodig, worden ook externe deskundigen of disciplines betrokken. Eveline Drijkoningen: We zijn binnen PSW Junior bezig om de rode draad in de problematiek te definiëren, zeg maar de hoofdweg die geldt voor álle kinderen met ASS. Die willen we op papier krijgen. Daarnaast kunnen we dan specifieke begeleiding/behandeling inzetten, vanuit de vraag: wat heeft dit ene kind nou nodig? Er zit heel veel in de hoofden van de verschillende begeleiders en gedragskundigen. Die kennis en expertise willen we niet alleen steeds meer uitbreiden, maar ook verbreden, verdiepen en borgen. Zodat we voor alle kinderen die bij PSW Junior worden aangemeld een goede, passende aanpak kunnen inzetten, om bij te kunnen dragen aan de basale voorwaarden die het nodig heeft om de wereld in te gaan. Uít: Sluispost, Informatiebulletin Activiteitencentrum Maasbracht moeders van kinderen met AuTisme Toen God de moeders van kinderen met autisme schiep, was hij al 6 dagen aan het overwerken. Een engel verscheen en zei: U steekt wel heel veel tijd en werk in deze exemplaren. Heb je de specificaties van deze bestelling al eens gelezen? vroeg God vermoeid. De moeder van zo n kind moet buitengewone ogen hebben om te zien hoe bijzonder haar kind is wanneer alle anderen verblind zijn door het syndroom. Ze heeft ook veel meer energie dan normaal nodig zodat ze het nooit opgeeft, ook niet wanneer alle anderen dat wel doen. Haar huid moet extra dik zijn om alle onrecht te kunnen verdragen en alle kritiek op haar opvoedingscapaciteiten. Ik heb haar zelfs een sterker hart gegeven met een groter vermogen om lief te hebben en te begrijpen. God, zei de engel terwijl ze zijn mouw aanraakte, U kunt beter wat uitrusten en er morgen aan verder werken. Dat kan ik niet, sprak God, er zijn meer kinderen met autisme dan de wereld weet. De engel vloog langzaam rond het schepsel en bestudeerde het nauwkeurig, opeens stopte ze en boog zich voorover. Haar vinger gleed over de wang van de vrouw. Ze lekt, zei de engel. ik denk dat u er te lang aan hebt doorgewerkt. Dat is geen lek, zei God, dat is een traan. Waar is die voor? vroeg de engel. Ik neem aan voor opgekropte emoties, voor teveel onrechtvaardigheid, voor gebrek aan begrip, zei God. U bent werkelijk geniaal, zei de engel. God keek somber en leunde achterover in zijn stoel. Die traan heb ik niet gemaakt, zei Hij. 3

4 PsW BiedT Voor alle kinderen/jongeren met autisme (normaal begaafde kinderen/jongeren én kinderen/jongeren met een verstandelijke handicap) diagnose Pedagogische Gezinsbegeleiding Gespecialiseerde Thuisbegeleiding OSK (ondersteuning op school en kinderopvang) ergotherapie, gericht op sensorische integratie (informatieverwerking via de zintuigen) logopedie fysiotherapie communicatietraining spelbegeleiding behandeling op basis van professionele methodieken Voor kinderen/jongeren met een verstandelijke handicap én autisme ontwikkelingsgerichte dagbesteding in specifieke autigroepen ontwikkelingsgerichte dagbesteding in groep met andere kinderen met een verstandelijke handicap wonen in de kinderwoonvoorziening logeren in het logeerhuis Woensdagmiddagclub Junior Zaterdagclub Junior Boerderijclub Junior Verlengde Dagopvang (VDO) Vakantie-opvang Speel/leergroepje AuTisme spectrum stoornissen Autisme spectrum stoornis (ASS) is een verzamelbegrip voor verschillende vormen van autisme en aanverwante stoornissen. Hieronder een kort overzicht: 1 klassiek autisme Klassiek autisme is de meest bekende vorm. Iemand krijgt de diagnose autisme als hij of zij op de volgende 3 gebieden serieuze problemen ondervindt: communicatie, sociaal functioneren, verbeelding/fantasie (stereotype gedragingen). Volgens de diagnosemethodiek is sprake van klassiek autisme als de betreffende persoon bij de test op alle drie de gebieden minstens driemaal scoort. 2 PDD-NOS De afkorting staat voor pervasive developement disorder-not otherwise specified. Deze diagnose betekent dat de betreffende persoon niet voldoet aan de definitie klassiek autisme (minstens 3 scores op de 3 hoofdgebieden: communicatie, sociaal functioneren, verbeelding/fantasie), maar wel serieuze problemen heeft op die 3 gebieden. 3 Syndroom van Asperger Asperger heeft betrekking op personen die normaal tot hoogbegaafd zijn en serieuze problemen hebben op met name het sociale vlak en de verbeelding. Syndroom van Asperger komt vooral voor bij jongens en mannen. 4 aanverwante stoornissen ofwel NLD NLD staat voor: nonverbal learning disorder. Strikt genomen gaat het bij NLD niet om autisme. NLD heeft betrekking op normaal begaafde personen die problemen hebben met de visuele perceptie (de ruimtelijke oriëntatie). Deze personen zijn vaak verbaal heel sterk. 5 MCDD De term staat voor: Multi complex development disorder. Ook bij MCDD gaat het strikt genomen niet om autisme. De betreffende personen denken heel sterk associatief. Door hun sterke verbeelding zijn ze vaak extreem angstig. 4

5 Muziektherapeut Monique Suntjens muziektherapie in het kinderdagcentrum PSW Junior biedt in de kinderdagcentra de Heisterkes in Haelen en t Brombemke in St. Odiliënberg muziektherapie. De voornaamste doelen van deze therapie zijn om kinderen met een verstandelijke handicap en/of een ontwikkelingsstoornis te helpen met het uiten van emoties, reacties uit te lokken en om contact te maken. Muziektherapeute Monique Suntjens vertelt over haar werk. Muziek is basaal en daardoor geschikt om de aandacht van de kinderen te vangen en contact te maken. Monique Suntjens werkt bij PSW Junior als muziektherapeute; vier uur per week in KDC de Heisterkes en vier uur per week in KDC t Brombemke. Monique Suntjens: Ik werk met een vast stramien. Ik begin met een vast liedje waarin ik mijn naam zing en een rondje langs de kinderen maak en hun naam zing. Dit om hun aandacht op zichzelf te richten en daarmee hun identiteit te bevestigen. Vervolgens maak ik gebruik van verschillende instrumenten. Ook bij het bespelen van een instrument maak ik een rondje langs alle kinderen. Ik sluit af met een afsluitversje, waarin ik weer de namen van de kinderen noem. Hoewel de manier van werken nagenoeg hetzelfde is in alle groepen, speel ik in op wat er gebeurt en kijk ik hoe de kinderen reageren. Ieder kind is anders en reageert anders. Improvisatie is dus belangrijk. Reactie uitlokken Deze dag is Monique in de oranje groep in KDC de Heisterkes, een groep voor kinderen met autisme of kinderen die gebaat zijn bij een autiaanpak, waarbij het kernbegrip verduidelijking ofwel visualisatie is. Monique Suntjens: De kinderen in de oranje groep hebben een grote bewegingsdrang en zijn zich meestal niet bewust van elkaars aanwezigheid. Ze hebben weinig interesse in dingen en kunnen moeilijk hun aandacht ergens bij houden. Hun aandacht is voornamelijk op zichzelf gericht. Dat maakt mijn werk intensief, maar uitdagend. Ik probeer een reactie uit te lokken, hun aandacht even te vangen en speel vervolgens in op wat er ontstaat. Omdat muziek heel basaal is, is het een geschikt middel om te gebruiken; je hoeft niet muzikaal te zijn om door muziek geraakt te worden. Het gaat er in deze therapie niet om dat er prachtig muziek gemaakt wordt, maar om reacties uit te lokken en indien mogelijk, veranderingen te bewerkstelligen. Een kleine reactie is voor deze kinderen een grote stap. Dat zijn de mooie momenten, daar doe je het voor. Aandacht Twee kinderen in de oranje groep zitten aan de tafel, de andere twee lopen rond. Monique pakt, na het openingslied, eerst een klokkenspel en daarna een trommel erbij. Een voor een gaat ze met het instrument bij de kinderen zitten of loopt ze even naar hen toe terwijl ze intussen liedjes zingt. Het valt op dat de kinderen rustig worden als Monique bij hen staat. Steeds weer krijgt ze even de aandacht van het kind. Soms maken de kinderen zelf duidelijk dat ze op het instrument willen slaan. Monique Suntjens: Het is zo mooi om te zien dat ze ergens aandacht voor hebben en zichzelf ook duidelijk kunnen maken. Soms krijg ik zelfs oogcontact. Af en toe maakt een kind ook duidelijk dat ik een bepaald instrument niet mag pakken. Het is belangrijk niet te forceren. Ik probeer de kinderen regelmatig uit te dagen in hun mogelijkheden, dat stimuleert hun ontwikkeling. Uiteraard blijft het gegeven dat de kinderen zich te allen tijde veilig moeten voelen tijdens de therapie. Het is belangrijk om de juiste balans te zoeken tussen nabij zijn en afstand houden. Ook hierin geldt weer: inspelen op wat er gebeurt. Ik vind het geweldig om op deze manier met de kinderen te werken en te bekijken welke reacties ze laten zien. 5

6 BehAndel/ BegeleidingsmeThodieken Voor de behandeling/begeleiding van kinderen en jongeren met autisme zijn verschillende professionele methodieken ontwikkeld. De medewerkers van PSW Junior zijn geschoold in en hebben ervaring opgedaan in met het werken met: Communicatietraining Communicatietraining kan worden ingezet bij kinderen/jongeren die een specifieke zorgvraag hebben op het gebied van communicatie. De training wordt gegeven door pedagogisch begeleiders, onder supervisie van logopedisten en gedragskundigen, in het KDC, maar ook daarbuiten. Communicatietraining gaat uit van alle mogelijkheden tot communicatie die een kind in zich heeft. Naast gesproken taal zijn andere vormen van communicatie belangrijk, zoals gebaren, klanken, pictogrammen, foto s, voorwerpen, houding, mimiek en computers. Een veel gebruikt hulpmiddel bij de communicatie is PECS (picture exchange communication system), waarbij plaatjes van allerlei voorwerpen, begrippen of handelingen worden gebruikt om een boodschap te formuleren en over te brengen. DDT (ABA) DTT staat voor: Discrete Trial Teaching. DTT is een leermethode die is gebaseerd op de zogeheten ABA-principes (Applied Behavioral Analysis). De methodiek is een manier om kinderen met een autistische (of andere) stoornis allerlei vaardigheden in kleine stapjes aan te leren volgens een gestructureerde methode, ontwikkeld door de Amerikaan Lovaas. DDT gaat uit van de principes van gedragsconditionering. De methode is in de loop van de tijd aangepast en verfijnd tot een bruikbare en prettige therapie die thuis en op school gebruikt kan worden. Er worden goede resultaten mee geboekt. Het aanleren van gedrag gebeurt bij DDT/ABA vanuit een positieve benadering: elke goed uitgevoerde handeling wordt beloond, bijvoorbeeld met een compliment of een snoepje. Een 'verkeerd' uitgevoerde handeling of ongewenst gedrag wordt genegeerd en opnieuw gedaan. Naarmate het kind leert, gaat de handeling meer en meer vanzelf, zodat de beloning na verloop van tijd achterwege kan blijven. Uiteindelijk wordt het gedrag zelfstandig uitgevoerd. DTT is toepasbaar bij allerlei vaardigheden en alle mogelijke ontwikkelingsgebieden - van heel concreet (zoals aankleden) tot meer abstract (zoals het interpreteren van emoties). Leeftijd is niet belangrijk, want de training wordt afgestemd op de capaciteiten en ontwikkelingsfase van elk individu. Geef me de 5 De methode Geef me de 5 is erop gericht de wereld voor mensen met ASS te structureren met behulp van 'kettingen' van taken en roosters en door een bepaalde manier van communiceren. Er wordt gebruik gemaakt van afbeeldingen (pictogrammen). Met het structureren moet er duidelijkheid gegeven worden aan de vijf aspecten: wat (er moet gebeuren); wanneer; hoe; waar; wie? Uiteindelijk werkt de methode ernaartoe dat mensen met autisme zich kunnen ontwikkelen van persoonsafhankelijk, waarbij een vaste persoon voortdurend aansturing moet geven, via structuurafhankelijk, afhankelijkheid van opgestelde structuren, naar zelfstandigheid. Greenspan Greenspan is een behandelmethodiek die werkt vanuit het ontwikkelingsperspectief. Van het betreffende kind wordt de emotionele ontwikkeling in kaart gebracht en daar steekt de behandeling op in. Het accent ligt op de interactie tussen het kind en de omgeving. Er wordt gewerkt aan zogeheten communicatiecirkels, waarbij het kind reageert op de begeleider of ouder en die weer op het kind. De behandelaar (begeleider of ouder) probeert het kind te begrijpen te lezen- en daarop voort te gaan. Greenspan werkt met Floortime, een individueel programma ofwel speelkwartiertje, waarbij specifieke, op het kind afgestemde oefeningen op de vloer worden gedaan. Het gaat daarbij om het spelen, de interactie, het volgen van het kind en uiteindelijk de stimulering van de emotionele ontwikkeling. De Greenspan methode is 24 uur per dag toepasbaar. Handleiding voor jezelf Handleiding voor jezelf is een methode van werken voor kinderen met leer- en gedragsproblemen. Het is een specifieke werkwijze met visuele ondersteuning middels werkbladen. Er is ook een handleiding voor begeleiders. De specifieke, individuele begeleiding is gericht op het ontwikkelen van het zelfbeeld, het leren herkennen van en leren omgaan met gevoelens, het inzicht geven in de dagelijkse gebeurtenissen, het leren zien van het eigen aandeel hierin, het zoeken naar oplossingen voor het probleem, het aanleren van nieuwe denkstrategieën en het geven van hulp bij het concreet uitvoeren van de gekozen oplossing. Er zijn twee delen: voor jonge kinderen en voor pubers. Ik ben speciaal Ik ben speciaal is een werkboek voor individueel én groepsgebruik. Het werkboek bevat twee delen. Het eerste deel is een theoretische inleiding over hoe kinderen met autisme of Asperger geïnformeerd kunnen worden over hun handicap, met een gebruiksaanwijzing van de werkbladen, individueel of in groep. Het tweede deel bevat werkbladen die het kind samen met een volwassene kan doorlopen. Zo ontstaat telkens een uniek en creatief persoonlijk boek. In dit deel staat ook een serie oefeningen waarin het autisme positief wordt benaderd. Algemene factoren, informatie over autisme en persoonlijke informatie vinden op die manier een evenwicht. Ik ben speciaal kan worden gebruikt bij jonge kinderen vanaf 10 jaar. Het is niet alleen een uitstekende bron van informatie voor het kind met autisme zelf, maar ook een eerste stap in een ruimer proces van psychologische of psychotherapeutische begeleiding. Ik ben speciaal is interactief. Het werkboek krijgt zijn definitieve vorm en inhoud door ermee te werken. Logopedie Logopedie wordt bij kinderen met autisme met name ingezet om de communicatiemogelijkheden van het kind te vergroten. De logopedist neemt vaak een zogeheten Comvoor-test af, om te kijken op welk niveau een kind communiceert. Daarna kan bijvoorbeeld een individueel communicatiesysteem worden aangeleerd, dat wil zeggen communiceren met behulp van bijvoorbeeld foto s of picto s. Scripts Scripts is een methode om al tekenend samen met een kind een situatie in beeld te brengen en te analyseren. Scripts wordt met name gebruikt bij normaal- of hoog begaafde kinderen. 6

7 Sensorische (ofwel sensomotorische) integratie (SI) Via de zintuigen komen prikkels binnen. Die worden doorgestuurd naar de hersenen en van daaruit wordt bijvoorbeeld de motoriek aangestuurd. Bij kinderen met autisme verloopt de integratie, zeg maar de verwerking, van de prikkels in de hersenen anders. Bij SI wordt eerst SI-onderzoek bij het individuele kind gedaan, om te kijken hoe de prikkelverwerking verloopt. Is er sprake van over- of onderprikkeling? Op basis van dat onderzoek wordt een behandeling/begeleiding toegepast, om te stimuleren dat het kind zich prettig voelt. Voorbeelden zijn: demping van geluid, dimmen van licht, een verzwaringshesje om het eigen lichaam beter te voelen en een gevoel van rust te bewerkstelligen. Sensorische integratie wordt begeleid door een ergotherapeut en uitgevoerd door begeleiders. Spelbegeleiding Spelbegeleiding kan thuis, op school en in het kinderdagcentrum worden ingezet bij kinderen die zelf niet goed kunnen spelen. Spelbegeleiding wordt ook toegepast om de ontwikkeling van kinderen te volgen en te stimuleren. Spelbegeleiding kan verder worden ingezet om emotionele problemen van kinderen op te sporen of te helpen verminderen. Spelbegeleiding werkt met verschillende werkwijzen, afhankelijk van de zorgvraag: het spelplan, een individueel plan om het spelen op een hoger plan te tillen het ODC-programma (orthopedagogisch kinderdagcentrum), om de ontwikkeling van een kind op het gebied van spelen methodisch te stimuleren en te volgen het speltrainingsprogramma van Berckelaer-Onnes, speciaal geschikt voor kinderen met autisme het programma Spelen kun jij ook, om het spelrepertoire uit te breiden, vrije situaties in te vullen en te leren om anderen aan de beurt te laten komen. Floortime (zie onder Greenspan) Teacch Teacch staat voor: Treatment and education of autistic and related communication handicaped children. Teacch is een methodiek voor het begeleiden en begrijpen van kinderen met autisme. Kernbegrippen zijn individuele benadering en verduidelijking, met name door visualisatie. Veel aandacht gaat uit naar aanpassing van de omgeving aan het kind. Er wordt bijvoorbeeld gewerkt met aparte werkhoekjes voor de kinderen; ontwikkelingswerkjes die zijn aangepast aan het betreffende kind; en een duidelijke dagindeling en structuur. VIB VIB (video interactie begeleiding) is een methode die werkt op basis van video-opnamen uit de dagelijks praktijk. VIB wordt bij kinderen met autisme ingezet om goed zicht te krijgen op de manier van communiceren van het kind, om zicht te krijgen op wat het autisme voor dat betreffende kind betekent of om meer zicht te krijgen op het gedrag van het kind. Door terug te kijken naar de video-opnamen kunnen positieve elementen naar voren worden gehaald, die als basis kunnen dienen voor verdere begeleiding en communicatie. 7

8 Pedagogische Gezinsbegeleiding thuis Fijn dat het herkend WordT Gijs Looijen is een jongen van 8 jaar. Hij zit in groep 5 van de basisschool in Nederweert Eind. Ruim drie jaar geleden is bij hem de diagnose autisme gesteld. Sinds ruim een jaar krijgt het gezin Pedagogische Gezinsbegeleiding (PG), gegeven door Francy Aarts. Onlangs is bij zijn zusje, Femke van 6, de diagnose PDD NOS gesteld, ook een stoornis in het autistisch spectrum. Miranda en Leon Looijen: Gijs en Femke zijn geweldige kinderen waar we ontzettend van genieten en waar we heel trots op zijn, juist omdat de wereld voor hen zo verwarrend kan zijn. Maar het kost soms wel veel energie om zaken in het gezin goed te laten verlopen. We zijn blij met de inzet van de PG. Gijs was van meet af aan anders; erg verlegen en voor veel dingen bang. Toen hij naar school ging, zagen ze dat ook en via school zijn we met hem bij de RIAGG terecht gekomen. Thuis liep het toen ook al een tijd niet meer zo lekker. Uit onmacht werd hij vaak boos en dat uitte zich in strijd, lichamelijke strijd die vaak gericht was tegen ons. Miranda en Leon Looijen kwamen terecht bij het Focaal, een onderdeel van de RIAGG (regionale instelling voor ambulante geestelijke gezondheidszorg) dat zich bezighoudt met autisme. Daar werd de diagnose gesteld en kreeg het gezin thuisbegeleiding aangeboden. Toch kwam het er in eerste instantie niet van de thuisbegeleiding in te roepen. We waren er nog niet aan toe; wilden eerst proberen om het zelf op te lossen. Tijdens een vakantieperiode stapten de ouders andermaal naar 8 de RIAGG. De energie was helemaal op en ze hadden behoefte aan ondersteuning. Eind 2009 kwam Francy Aarts, pedagogisch gezinsbegeleider (PG-ster) van PSW Junior Ambulant voor het eerst in het gezin. Onhoorbaar en onzichtbaar Miranda Looijen vond de komst van Francy Aarts in het begin wel eng. We hebben er nooit moeite mee gehad als professionals iets aan onze kinderen zien. Maar dit was anders. Zo iemand komt bij je thuis en het voelt toch alsof je op je vingers wordt gekeken, alsof je wordt beoordeeld. Maar dat gevoel ging snel over. We waren blij ons verhaal kwijt te kunnen bij iemand die er verstand van heeft. Ook voor pedagogisch begeleider Francy Aarts zelf is een eerste bezoek aan een gezin altijd weer spannend. Hoe je het ook draait of keert, je komt toch als vreemde in andermans huis en je weet dat iedereen zich anders gedraagt, omdat jij toekijkt. Als ik een situatie observeer, die volgens de ouders geregeld uit de hand loopt, probeer ik zo onhoorbaar en onzichtbaar mogelijk te zijn. En meestal krijg ik snel een beeld van het gezin. Stapelen PG start met de observatie van het kind in het gezin. Daarvoor zijn meestal twee, drie of vier sessies nodig. Miranda Looijen: Voor de eerste keer had ik een situatie uitgezocht waarvan ik zeker wist dat die fout zou lopen: woordjes oefenen. Francy Aarts: Ouders denken vaak dat het mis moet lopen, om een goed beeld te krijgen, maar dat is niet zo. Als ik observeer, zie ik toch wel de patronen, wat er gebeurt tussen de gezinsleden.

9 Tijdens de observatie wordt vaak gewerkt met video opnamen, gemaakt door de PG-ster of de ouders zelf. Na afloop van de observatieperiode maakt de PG-ster een verslag. Dat verslag was voor ons heel herkenbaar. Zo was het gewoon! Het is fijn dat het herkend wordt; dat een ander het ook zo ziet. Samen met de ouders stelt de PG-ster een of meer werkdoelen op. Bij Gijs is het belangrijkste werkdoel: de boosheid eerder en op een andere manier oplossen. Francy Aarts: Bij Gijs stapelen de dingen zich op en dan loopt het ineens over. Wat zorgt er nu voor dat het in dat hoofd overloopt? Daar kom je achter door beter naar het mensje Gijs te kijken; naar zijn bewegingen en zijn programma; hoe hij op de omgeving reageert en omgekeerd. Strak programma De PG-ster maakt in samenwerking met de ouders een werkplan en blijft regelmatig in het gezin komen. De ouders en Francy Aarts bespreken steeds hoe het gaat en de PG-ster biedt de ouders desgewenst informatie aan over autisme. Daarbij is het wenselijk dat beide ouders betrokken zijn. Francy Aarts komt daarom de ene keer overdag en de andere keer s avonds in het gezin Looijen. Belangrijk voor Gijs is een strak programma. De eetmomenten zijn daarbinnen ijkpunten voor hem, dus het is zaak daar niet van af te wijken, ook niet in de vakantie of vrije tijd. Daarbij heeft hij een pictosysteem, dat steeds compacter wordt. Gijs leert steeds beter automatiseren. Het is een slim, wijs kind dat zelf kan aangeven, als hem iets niet lukt. bedhoezen voor haar bed, die ik blijkbaar altijd in dezelfde volgorde verschoon. Onlangs had ik een andere hoes op haar bed gedaan dan volgens die volgorde. Dan is Femke echt van slag, maar even later zegt ze: dat geeft niks; dan maak ik wel een nieuw rijtje in mijn hoofd. Daar denken wij niet bij na. Op school gaat het met beide kinderen prima. Gijs krijgt extra onderwijskundige ondersteuning, gefinancierd met een zogeheten rugzakje ofwel leerling gebonden financiering. En ook als Gijs en Femke bij andere kinderen spelen of ergens op bezoek zijn, zijn er zelden problemen. De buitenwereld blijft voor ons moeilijk. Onze kinderen zijn normaal begaafd en verbaal zo sterk, dat niemand er last van heeft dat ze anders zijn. Thuis barst dan de bom; komt het eruit. We moeten steeds blijven uitleggen dat Gijs en Femke echt regelmaat nodig hebben; dat zij en wij daar niks aan kunnen doen. Daarom is het fijn als de diagnose autisme eenmaal is gesteld. En dat de PG-ster ons verhaal wel herkent en begrijpt. Buitenwereld De rol van de PG-ster wordt kleiner, naarmate Gijs beter leert communiceren en als de ouders het gevoel krijgen het weer zelf aan te kunnen. Onlangs is ook bij Femke Looijen een autisme stoornis gediagnosticeerd: PDD NOS. Femke is 6 jaar en zit in groep 3 van de basisschool. De PG in het gezin verschuift nu van Gijs naar haar. Femke is een heel ander kind, nog veel meer verbaal ingesteld dan haar broer en nóg stipter. Voor haar moet alles kloppen en ze heeft nog meer behoefte aan een strakke structuur. Haar moeder geeft een treffend voorbeeld. We hebben drie dekleestips De dinoman en het muziekmeisje. Leven met autisme. Door: Ginette Wieken. ISBN: (uitgegeven in eigen beheer), drukkerij Raddraaier b.v. Amsterdam De schrijfster is moeder van twee autistische kinderen. 'Speelkriebels voor kleuters'. Door Veerle Florquin en Els Bertrands. Uitgeverij Acco. ISBN Het boek is geschreven voor kinderen van 2 1/2 tot 6 jaar, maar vaak ook nog heel leuk voor oudere kinderen. Het spel is in dit boek gekoppeld aan bewegen (sensorische integratie). Van een andere planeet. Autisme van binnenuit. Door Dominique Dumortier. Uitgeverij: Houtekiet. ISBN Het boek is geschreven door een schrijfster met autisme en geeft een goed beeld van hoe mensen met autisme de wereld beleven. Mamma, is dat een mens of een beest? Door: Hilde de Clercq. Uitgeverij Houtekiet. ISBN: Het boek is geschreven door een moeder van een autistische zoon. Autisme van binnen uit. Door: Hilde de Clercq. Uitgeverij Houtekiet. ISBN: Het boek is geschreven door een moeder van een autistische zoon. Aan de hand van talloze concrete anekdotes over haar zoon Thomas en over andere jongeren met autisme die ze kent, maakt de auteur de andere denkstijl van kinderen met autisme op een aangrijpende en soms ontroerende manier duidelijk. Werk maken van vrije tijd. Door Steven Degrieck. Uitgeverij Epo. ISBN: X. De schrijver vertaalt theoretische kennis over autisme in bruikbare, concrete en praktische adviezen. Op een blauwe maandag geboren. Door Daniel Tammett. Uitgeverij Nieuwezijds. ISBN: Autobiografie van een man met het Syndroom van Asperger. Het wonderbaarlijke voorval met de hond in de nacht. Door Mark Haddon. Uitgeverij de Fontein. ISBN Detective met als hoofdpersoon een jongen van 15 jaar met autisme. Een echt mens. Door Gunilla Gerland. Uitgeverij Houtekiet. ISBN X. Autobiografie van een vrouw met autisme. Alleen met mijn wereld. Hoe ik leerde leven met mijn autisme. Door Wessel Broekhuis. Uitgeverij Nieuwezijds. ISBN Autobiografie van jongen van 16 jaar met autisme. 9

10 Kay Claessen gegroeid in ontwikkeling en CommuniCATie Kay Claessen is een jongen van tien jaar met autisme en een verstandelijke handicap. Hij woont met zijn ouders en broer Sander (16) in Melick. Kay gaat naar de Herman Broerenschool in Roermond. Voorheen ging hij naar Kinderdagcentrum t Brombemke in St. Odiliënberg. Ellen Claessen, moeder van Kay: Al snel merkten we dat Kay anders was. We zagen verschillen ten opzichte van zijn oudere broer op die leeftijd. Kay was anders in de omgang. Hij reageerde slecht op veranderingen. Zijn ontwikkeling was trager, hij speelde niet samen met andere kindjes. We dachten: het komt wel. Maar het kwam niet. Toen Kay twee jaar was, ging hij naar de reguliere crèche. Maar dat ging niet goed. Het was te druk voor hem, hij was heel onrustig. Toen hij een keer naar het ziekenhuis moest, hebben we aangegeven dat we het vermoeden hadden dat er iets niet in orde was met Kay. Via de Integrale Vroeghulp zijn we bij KDC t Brombemke terecht gekomen. Het was even slikken voor ons. Vooral de eerste dag dat Kay naar het KDC ging, was moeilijk. Maar we waren ook realistisch: als dit goed was voor hem, dan was dit het beste. Diagnose Op t Brombemke ging het goed, hij had het er duidelijk naar zijn zin. Aanvankelijk ging hij halve dagen, maar al snel bleek het voor hem beter om hele dagen te gaan. Dat bood meer structuur voor hem. Er zijn vervolgens testen afgenomen, waaruit de diagnose klassiek autisme met een verstandelijke handicap werd vastgesteld. Toen we dat hoorden hebben we een traan gelaten, maar we waren ook opgelucht dat er een diagnose was vastgesteld. Aan de andere kant wisten we ook dat het iets was wat nooit meer overgaat. Pedagogische Gezinsbegeleiding Een paar jaar geleden kreeg het gezin Pedagogische Gezins-begeleiding van PSW Junior Ambulant. De hulpvraag van de ouders was vooral gericht op het gebied van spel. Hier hebben we veel aan gehad. Kay werd met behulp van videomateriaal gefilmd. Hierdoor leerden wij hoe we met hem om moesten gaan. We leerden ook dat bepaald spelmateriaal meer nut had dan we aanvankelijk dachten. Gegroeid in ontwikkeling Kay is een lief en leuk joch. Af en toe is hij heel druk, er zit dan geen rem op. Maar hij is gegroeid in zijn ontwikkeling en in zijn communicatie. Kay ziet het meteen als de stoel op een andere plek staat of als er een nieuwe theedoek hangt. Vroeger ging hij dan met spullen gooien, dat doet hij nu niet meer. We vinden het ook belangrijk dat hij leert flexibel te zijn, dat er onverwachte gebeurtenissen voorkomen. In zijn dagelijkse leven moet hij daar toch mee om leren gaan. Hij is zelfstandiger geworden. Eerst raakte hij eerder in paniek, nu kan hij onverwachte situaties beter verwerken en er beter mee omgaan. Prikkels Kay heeft behoefte aan structuur. Als we iets gaan doen, moet ik bepaalde dingen goed voorbereiden met hem door het van te voren vaak aan te kondigen. Andere dingen vertel ik juist pas ter plekke. Anders krijgt hij te veel prikkels en gaat hij er te veel aan denken. Dan slaapt hij bijvoorbeeld niet goed. Inmiddels weet ik wat ik wel en wat ik niet voor moet bereiden, dat voel je als ouder aan. Toch blijft het moeilijk om te begrijpen wat hij denkt. Dan wil ik wel eens in zijn kopje kijken. Invloed op gezin Een zoon met autisme en een verstandelijke handicap heeft hoe dan ook veel invloed op ons gezin. Het kost veel energie. Kay kan niet een keer naar een vriendje gaan om te spelen of te logeren, hij gaat niet naar een sportclub. We zijn dan ook erg blij met de mogelijkheden die PSW Junior biedt. Op dinsdagmiddag gaat hij naar de Verlengde Dagopvang en op woensdag naar de woensdagmiddagclub. En eens in de maand gaat hij logeren in het logeerhuis in Horn. Logeren gaat vanaf het begin super. Kay sliep namelijk nooit in een ander bed, maar in het logeerhuis wel. Het was voor ons wel moeilijk om onze zoon achter te laten. Maar het is ook fijn om eens een weekendje alleen te zijn, hoewel dat ook wennen was. Hij gaat graag logeren, hij vindt het leuk en dat is het belangrijkste. 10

11 Verlengde Dagopvang kay voelt zich hier PreTTig PSW Junior biedt kinderen van de Herman Broerenschool (ZMLK) in Roermond en kinderen van KDC t Brombemke in St. Odiliënberg op dinsdag en donderdag Verlengde Dagopvang (VDO) na schooltijd. De VDO wordt geboden in de locatie van de Herman Broerenschool. Kay Claessen gaat iedere dinsdag naar de verlengde dagopvang. De VDO is vooral bedoeld als ontspanning en vrije tijd na een dag op school of in het KDC. De kinderen mogen zelf kiezen wat ze willen doen; spelletjes, knutselen, computeren. Hoewel er dus veel vrijheid is, is structuur het belangrijkste principe van de VDO. Niet alleen kinderen met autisme, zoals Kay, maar ook de andere kinderen gedijen beter onder structuur en duidelijkheid, leggen de begeleiders Lian Linssen en Margot Sprenger uit. We beginnen altijd met een glaasje ranja en een koekje. Daarna splitsen we de groep in tweeën. Daarbij houden we rekening met de leeftijd, het niveau en de interesses van de kinderen. Door de splitsing in twee groepen is het rustiger voor de kinderen, krijgen ze minder prikkels en is de structuur duidelijker. Om vijf uur eten we een kopje soep. Voordat Kay naar de VDO gaat, gaat hij naar fun for kids, een gymgroepje dat bedoeld is als aanvulling op fysiotherapie en gericht is op beweging en motoriek. Daardoor is hij later in de groep dan de andere kinderen. Lian Linssen en Margot Sprenger: Er komen negen kinderen naar de VDO. Kay is de enige die later aansluit. Maar hij voegt zich gewoon in de groep, alsof hij er vanaf het begin bij is. Kay is rustig en behulpzaam. Hij speelt goed met anderen en past zich gemakkelijk aan. Rollenspellen vindt hij leuk. Als we met thema s werken, zoals Sinterklaas, speelt hij de Sinterklaas. Hij doet het gewoon prima in de groep. We hebben het idee dat hij zich hier prettig voelt. Woensdagmiddagclub Junior hij vindt Alles leuk om Te doen Op woensdagmiddag biedt PSW Junior vrijetijdsbesteding aan kinderen met een verstandelijke handicap en/of een ontwikkelingsstoornis. Uitgangspunt is de kinderen een leuke vrije middag te bezorgen onder professionele begeleiding. Tevens is de middag bedoeld ter ontlasting voor de ouders. Erna Hendriks, ondersteunend begeleider: De kinderen moeten in principe niets. De woensdagmiddagclub is puur ontspanning. Ze mogen zelf kiezen wat ze willen doen: knutselen, spelletjes, tekenen, fietsen in de grote ruimte, lezen. Toch is er wel degelijk structuur in het programma. Na binnenkomst hangen ze de jasjes op hun eigen kapstokje en gaan we eten. Dan vertellen we wat we die dag gaan doen. Vervolgens kunnen ze vrij spelen en aansluitend gaan we gezamenlijk knutselen. Als het weer een beetje meezit, gaan we naar buiten. Het is immers een ideale locatie om buiten te spelen en de kinderen vinden het leuk na de ochtend al binnen op school te hebben gezeten. Daarna eten we weer wat en om half 5 worden de kinderen opgehaald door de ouders. Naast de gestructureerde dagindeling heeft het lokaal dezelfde indeling en de spullen staan altijd op dezelfde plaats. Die structuur is belangrijk. Het is een houvast en geeft vertrouwen en veiligheid. Alle kinderen hebben er baat bij. Kay Claessen gaat al enkele jaren naar de woensdagmiddagclub. Vanuit de Herman Broerenschool gaat hij op woensdagmiddag rechtstreeks naar de club. Erna Hendriks: Kay is gebaat bij een vaste structuur. Het geeft hem rust. Zo wil hij bijvoorbeeld van te voren weten wie hem komt ophalen en wat we gaan doen. Maar het kan voorkomen dat het bedachte programma niet door kan gaan. Het knutselen duurt langer of het gaat ineens regenen. We proberen daarom ook flexibel te zijn en ons niet te strak aan het programma te houden. Zo leert hij, maar ook de andere kinderen in de groep, om te gaan met onverwachte gebeurtenissen. Kay past zich goed aan binnen de rest van de groep. Hij vindt eigenlijk alles leuk om te doen; actief zijn, knutselen of buiten spelen. Maar rollenspellen vindt hij het leukste. Hij speelt het liefste met anderen, niet alleen. Het is een gemakkelijk kind, hij vraagt niet continu aandacht. Soms gooit hij wel eens met spullen als hij het even niet snapt of in de war is. Maar dat doet hij altijd voorzichtig, nooit hard. Hij probeert goed zijn best te doen, zich goed te gedragen. Ik merk dat hij het naar zijn zin heeft in de woensdagmiddagclub. 11

12 Deze strip is gemaakt door Kay Zwiers een jongen met AuTisme Zijn strip is uitgeroepen als winnaar in de wedstrijd De pen als lotgenoot, in de categorie Cartoons. Alle genomineerde verhalen in deze wedstrijd zijn gebundeld in een boek. Voor meer informatie: 12

13 13

14 Autisme in de zorgvormen van PSW Junior Begeleiding in de PrAkTijk PSW Junior begeleidt bij PSW Junior Ambulant, in Kinderdagcentrum t Brombemke, Kinderdagcentrum de Heisterkes, Kinderwoonvoorziening Horn en het Logeerhuis in Horn kinderen met autisme. Een beschrijving hoe de begeleiding van kinderen met autisme in de verschillende zorgvormen uit ziet. Pedagogische Gezinsbegeleiding Begeleiden van kinderen met AuTisme is maatwerk Pedagogische Gezinsbegeleiding (PG) van PSW Junior Ambulant biedt kortdurende begeleiding aan het kind en/of de ouders in de thuissituatie en streeft ernaar om het vermogen van de ouders te vergroten om problemen bij de opvoeding zelf op te lossen. Bij PG komen veel vragen binnen van gezinnen met een kind met een vorm van autisme. Ongeveer de helft van deze kinderen met autisme is normaal of hoog begaafd. PG kan gericht zijn op het kind zelf, op de ouders en het gezin of allebei en is kortdurend; na verloop van tijd gaan de ouders en het kind weer zonder begeleiding verder. Vaak hebben kinderen met autisme moeite om met hun autisme om te gaan. Ze hebben daardoor moeite met sociale contacten, zitten daardoor, buiten school, veel thuis en hebben moeite met het plannen van hun huiswerk. PG kan dan worden ingezet. De begeleider leert het kind wat autisme is en betekent; voor henzelf en hun omgeving, en hoe ze stapsgewijs met hun autisme om kunnen gaan met behulp van de methodieken Ik ben speciaal en Handleiding voor jezelf. Ook ouders worden begeleid om te leren hoe ze thuis om kunnen gaan met hun kind met autisme. Het begeleiden van kinderen met autisme en hun gezin is maatwerk. Ieder kind en gezin is anders en heeft een andere hulpvraag. PG-begeleiders kijken altijd naar de specifieke situatie. Ze kijken hoe de ouders met het kind omgaan en omgekeerd, hoe de onderlinge verhoudingen liggen. Ze zoeken naar de daadwerkelijke oorzaak achter het probleem, dat vaker dieper ligt dan aanvankelijk gedacht wordt. Op basis van de specifieke situatie passen de begeleiders die methode toe, die het beste geschikt is voor dat kind en gezin. Naast Ik ben speciaal en Handleiding voor jezelf wordt bij PG gewerkt met de methodieken Geef me de 5, Teacch, Floortime en Scripts. Met als uiteindelijke doel duidelijkheid scheppen voor zowel het kind als het gezin. Ondersteuning op school en kinderopvang meedoen met de Andere kinderen in de klas Ondersteuning op school en kinderopvang (OSK) van PSW Junior Ambulant biedt extra ondersteuning en verzorging op het gebied van sociaal-emotionele ontwikkeling en persoonlijke verzorging aan kinderen met een verstandelijke en/of een ontwikkelingsstoornis binnen peuterspeelzaal, regulier kinderdagverblijf, buitenschoolse opvang, reguliere basisschool of speciaal onderwijs. Met als doel het kind optimale ontwikkelingskansen te bieden en participatie in de samenleving te stimuleren. Voor kinderen met een verstandelijke handicap en/of autisme is het belangrijk dat ze gewoon in een klas kunnen deelnemen, meedoen met andere kinderen en erbij horen. Maar kinderen met autisme zijn vaak overgevoelig, snel afgeleid en hebben onvoldoende zelfregulatie. Ze leven in een andere wereld. Ze zijn niet in balans, zijn soms onrustig of hebben aanvallen van paniek en woede. Dat kan in een klas met andere kinderen problemen geven. Extra ondersteuning kan het gemakkelijker en mogelijk maken voor een kind om deel te nemen in de klas. Bij kinderen met autisme is het creëren van duidelijkheid en structuur belangrijk in de begeleiding. Bij OSK wordt daarom gebruik gemaakt van visualisatie met behulp van picto s en foto s. Ook neemt de OSKbegeleider het kind soms even uit de klas of zet het kind in een apart werkhoekje, om de prikkels weg te halen en rust te creëren. De ondersteuning wordt ingezet bij het individuele kind, maar is er altijd op gericht om hem of haar deel te laten nemen aan het groepsproces in de klas of groep. Het gedrag van een kind met autisme heeft altijd een functie. Voor leerkrachten kan dit gedrag moeilijk te begrijpen zijn en de leerkracht kan er geïrriteerd of boos door raken. Overleg tussen OSK-begeleider en leerkracht is daarom van groot belang. De begeleiding van het kind is een samenspel tussen de leerkracht en de OSK-begeleider. 14

15 Gespecialiseerde Thuisbegeleiding de vraag van de ouders is uitgangspunt PSW Junior Ambulant biedt Gespecialiseerde Thuisbegeleiding (GT). GT wordt ingezet ter ontlasting en ondersteuning van de ouders, zodat zij even op adem kunnen komen of tijd hebben voor hun andere kinderen. GT wordt ingezet bij kinderen en jongeren met heel verschillende mogelijkheden en beperkingen. Ongeveer de helft van de kinderen die GT krijgt heeft een vorm van autisme, waarvan ongeveer de helft normaal begaafd is. Uitgangspunt van Gespecialiseerde Thuisbegeleiding is de concrete vraag van de ouders. GT kan worden ingeroepen puur ter ontlasting. Veel kinderen/jongeren met autisme hebben vaak moeite met het invullen van vrije tijd en vragen mede daardoor constant aandacht van hun ouders. De thuisbegeleider biedt de kinderen gezelligheid en een invulling van de vrije middag of avond en kan de individuele aandacht geven die het kind vraagt en nodig heeft. De vraag van de ouders kan ook liggen op het gebied van het stimuleren van de ontwikkeling van het kind. Kinderen/jongeren met autisme die normaal begaafd zijn hebben bijvoorbeeld vaak moeite om sociale contacten op te bouwen. Ze zitten vaak veel achter de computer en gaan niet naar een vrijetijdsclub. De thuisbegeleider kan het kind leren om contacten op te bouwen door bijvoorbeeld mee te gaan naar een vrijetijdsclub, met als doel dat het kind uiteindelijk zelf contacten kan leggen. Kinderen/jongeren met autisme hebben vaak ook moeite om te gaan met onverwachte gebeurtenissen en raken in paniek als dingen anders gaan dan normaal. GT kan worden ingezet om met het kind te oefenen hoe het hiermee om kan leren gaan. Door eenop-een begeleiding kan de begeleider duidelijkheid bieden en uitleg geven over wat er gebeurt in onverwachte situaties. Belangrijke voorwaarde om GT te starten is dat er een klik is tussen de begeleider en het kind en de ouders. Bij kinderen met autisme worden begeleiders ingezet die kennis en ervaring hebben met autisme. Indien nodig krijgt de begeleider bijscholing van de gedragskundige. In samenspraak met de ouders en de gedragskundige worden de doelstellingen beschreven. Hoe de begeleiding er precies uitziet, verschilt per situatie. Ieder kind is anders, heeft andere beperkingen, mogelijkheden en zorgvragen. Thuisbegeleiding is daarom maatwerk en wordt afgestemd op het individu. Kinderwoonvoorziening Horn structuur en onverwachte gebeurtenissen PSW Junior heeft een woonvoorziening voor kinderen met een verstandelijke handicap en/of een ontwikkelingsstoornis in Horn. In de woonvoorziening wonen kinderen van verschillende leeftijden, met verschillende mate van handicaps en met verschillende mogelijkheden en zorgvragen. In de woonvoorziening wordt zorg op maat geboden; ieder kind heeft individuele aandachtspunten in de begeleiding en voor iedereen gelden andere regels. Het oudste kind mag de radio aan op de kamer, een ander is daar nog te jong voor. Voor de begeleiding betekent het dat ze continu consequent moet blijven en verduidelijken en moet zoeken naar een structuur waar iedereen in harmonie kan werken en leven. De begeleiding in het wonen is minder nadrukkelijk gericht op de ontwikkeling door bijvoorbeeld het aanbieden van werkjes, een verschil ten opzichte van een KDC of school. Het belangrijkste is dat er een thuissituatie wordt gecreëerd, de kinderen moeten zich veilig en vertrouwd voelen in de woonvoorziening. Wel hebben de gedragskundige en spelbegeleider een VIB (Video Interactie Begeleiding)-traject ingezet. Met behulp van de video-opnames konden ze zien hoe het kind zich gedraagt; wat doet het wel en wat niet, waar gaat het mis. Hun manier van kijken is in het wonen geïntroduceerd en toegepast. Er wordt altijd uitgegaan van waar het kind het beste in gedijt en wat het nodig heeft. Bij een aantal kinderen is een vorm van autisme gediagnosticeerd, enkele anderen laten gedrag zien dat op autisme lijkt. Kinderen met autisme hebben baat bij een duidelijke structuur. In de woonvoorziening zijn veel vaste structuren: opstaan, eten, met het busje naar school of KDC, eigen kamer, eigen bed, dezelfde huisgenoten, dezelfde begeleiding. Er wordt gebruik gemaakt van picto s en foto s waarop staat wie er werkt en wat ze gaan doen op een dag. Door het visueel te maken begrijpen de kinderen wat er gebeurt en kunnen ze vooruit denken. Er wordt geprobeerd om de structuur zo goed mogelijk in te zetten in de woonvoorziening. Want ook de kinderen die geen autisme hebben, zijn gebaat bij structuur en regelmaat. Er zijn echter ook onverwachte gebeurtenissen: er komt bezoek, stoelen staan op een andere plaats of een deur die altijd dicht is, staat open. De kleinste veranderingen kunnen op kinderen met autisme impact hebben en kunnen hierdoor van slag raken. Ze kunnen echter niet voorkomen worden en het wordt ook niet uit de weg gegaan. De kinderen leren zo ook om te gaan met zulke onverwachte gebeurtenissen. 15

16 Logeerhuis Horn TegensTelling voor kinderen met AuTisme Naast de kinderwoonvoorziening in Horn ligt het logeerhuis van PSW Junior. Het biedt logeeropvang voor kinderen met een verstandelijke handicap en/of een ontwikkelingsstoornis. Kinderen kunnen logeren op doordeweekse dagen, in het weekend en in de vakanties. Het doel is om ouders tijdelijk te ontlasten en kinderen een leuke tijd bezorgen. De kinderen die naar het logeerhuis komen, vormen iedere keer een gemêleerde groep; qua leeftijd, interesses, mate van handicap, zorgvraag en mogelijkheden. Voor kinderen met autisme is logeren een tegengesteld aan de structuur die ze normaal gesproken nodig hebben. Hoewel er een bepaalde structuur is zoals opstaan, ontbijt, spelen en slapen in vaste bedjes, is logeren onvoorspelbaar en ongestructureerd voor de kinderen. Er zijn iedere keer andere kinderen en de begeleiding kan ook verschillen. Spullen kunnen op een andere plaats staan en ook de dag kan niet gestructureerd verlopen. Er zijn onverwachte momenten; de begeleiding wil gaan wandelen met de kinderen maar het begint te regenen, de telefoon gaat of een van de kinderen wil ineens niet meer mee. Voornemens worden dan doorkruist. Het is moeilijk te voorspellen voor de begeleiding wat ze kan doen in het logeerweekend. De begeleiding moet improviseren en inspelen op de situatie en het moment. Met als doel dat de kinderen een leuke tijd hebben tijdens het logeren. Kinderdagcentrum t Brombemke in St. Odiliënberg uitgaan van de mogelijkheden van het kind en het PersPeCTieF van de ouders Kinderdagcentrum (KDC) t Brombemke in St. Odiliënberg is gericht op kinderen met een licht of matig verstandelijke handicap. KDC t Brombemke heeft zes groepen. Bij de indeling van de groepen wordt gekeken naar de leeftijd en mogelijkheden van de kinderen en het perspectief dat ouders zien voor hun kinderen. Het KDC heeft geen specifieke groep voor kinderen met autisme. Zij zitten gewoon in een groep met andere kinderen. Ieder kind is anders, ontwikkelt zich anders en heeft andere mogelijkheden. De begeleiding in KDC t Brombemke is dan ook afgestemd op het individuele kind. Het perspectief van ouders is leidend in de begeleiding. Er wordt ontwikkelingsgericht gewerkt op alle ontwikkelingsgebieden (sociaal-emotioneel, spelontwikkeling, motorische ontwikkeling, communicatie en zelfredzaamheid). De kinderen krijgen regelmatig opdrachten en werkjes die de ontwikkeling stimuleren, en leren daarmee ook vaardigheden als beurtgedrag, zitten op een stoel en hun vinger opsteken als ze iets willen vragen. De meeste kinderen hebben schoolperspectief, zij stromen na het KDC door naar speciaal ofwel regulier onderwijs, al dan niet met extra ondersteuning. In KDC t Brombemke verschilt de visie bij kinderen met autisme niet ten opzichte van kinderen zonder autisme: er wordt uitgegaan van de mogelijkheden van het kind en het perspectief van de ouders. Kinderen met autisme zitten gewoon in de groep met andere kinderen, maar er wordt wel rekening gehouden met hun ontwikkelingsniveau en hun autisme. Als een kind met autisme aanpassingen nodig heeft, dan wordt de begeleiding aangepast. Er wordt bijvoorbeeld een aparte werkhoek gemaakt in de ruimte, afgeschermd van de groep zodat het kind met autisme zich beter kan concentreren. Ook krijgen ze aparte werkjes, die meer verduidelijking bieden en afgebakend zijn. en verduidelijking ofwel visualisatie zijn kernbegrippen van de methodiek Teacch. Deze methodiek, gericht op de omgeving van het kind, wordt al jaren toegepast in t Brombemke. De meeste kinderen die t Brombemke bezoeken, stromen na het KDC door naar een vorm van onderwijs. In het onderwijs speelt de sociale component een rol. Hier zullen ze om moeten leren gaan met hun omgeving. In de zorg die het KDC biedt, wordt hier op aangesloten door aandacht te besteden aan interactie en communicatie. Steeds vaker wordt daarom ook gebruik gemaakt van de methodiek Floortime, waarbij ontwikkelingsmogelijkheden versterkt worden door een verbetering van interacties en communicatie. Het is ook de reden waarom t Brombemke geen specifieke auti-groep heeft. Kinderen met autisme doen gewoon mee met de andere kinderen en leren hiermee omgaan. Maar waar nodig, krijgen ze een aangepast programma. Altijd met het doel om het kind en de ouders zo goed mogelijk te ondersteunen en begeleiden. Goede, begrijpelijke communicatie is voor alle kinderen van groot belang. Kinderen met autisme begrijpen de wereld om hen heen echter vaak anders dan andere kinderen. Er wordt in t Brombemke daarom aandacht besteed aan communicatiesystemen. Visualisatie is voor kinderen met autisme van groot belang. Er wordt vaak gewerkt met voorwerpen, foto s of picto s om hen laten begrijpen wat er gaat gebeuren en wat er verwacht wordt. Dit geeft duidelijkheid en rust. Deze individuele benadering 16

17 Kinderdagcentrum de Heisterkes structuur, verduidelijking en individuele BenAdering Kinderdagcentrum (KDC) de Heisterkes in Haelen is gericht op kinderen met een matig tot ernstig/zeer ernstig verstandelijke handicap. KDC de Heisterkes heeft twee groepen voor kinderen met autisme of kinderen die baat hebben bij de specifieke auti-aanpak, die zich kenmerkt door verduidelijking ofwel visualisatie en een individuele benadering. De groepen Rood en Oranje in KDC de Heisterkes zijn bestemd voor kinderen met autisme of kinderen die gebaat zijn bij de specifieke auti-aanpak. Meer dan in de andere groepen in het KDC ligt de nadruk in deze groepen op verduidelijking en structuur. Kinderen met autisme denken op een andere manier. Ze geven een andere betekenis aan de dingen om hen heen. Door visualisatie kunnen ze volgen wat er gaat gebeuren; het geeft herkenning en houvast. In de groepen is een duidelijke structuur in de dagindeling. Er wordt altijd gestart met hetzelfde liedje, een eetmoment, een vrijetijdsmoment en de dag wordt afgesloten met hetzelfde liedje. Er wordt consequent gebruik gemaakt van een communicatiesysteem, het dagprogramma wordt uitgelegd aan de kinderen met behulp van foto s die de hele dag ophangen in het lokaal. Naast het fotodagprogramma krijgen sommige kinderen nog extra verduidelijking door het gebruik van voorwerpen; een beker als er gedronken gaat worden, een luier als hij of zij verschoond moet worden. Een individuele benadering staat centraal, maar er wordt ook in kleine groepjes gewerkt. Groepsactiviteiten vinden vooral aan tafel plaats, zoals voorlezen, liedjes zingen of sensomotorische activiteiten. Door in een groep te werken leren ze deel uit te maken van een groep en leren beurtgedrag. Een grotere groep zorgt echter voor meer prikkels. De kinderen kunnen onrustiger worden, gaan geluiden maken of bewegingen maken. In kleine groepjes of individueel krijgen de kinderen minder prikkels en kan beter gewerkt worden aan individuele doelen. In de auti-groepen wordt niet alleen de methodiek Teacch toegepast, de methodiek waarin de kernwoorden verduidelijking en een individuele benadering centraal staan. In de begeleiding van kinderen met autisme wordt ook gewerkt met logopedie, muziektherapie, sensorische integratie (methodiek die onder andere onderzoekt op welke manier en in welke mate mensen via de zintuigen waarnemen) en de methodiek Greenspan, een methodiek gericht op de interactie tussen het kind en de omgeving. Afhankelijk van het kind worden een of meerdere methodieken toegepast. Eventueel wordt de methodiek aangepast om deze geschikter te maken voor het kind. Immers, de begeleiding is maatwerk en antwoord bieden op de zorgvraag van het kind staat voorop. Meer informatie Folders en BroChures PsW junior PSW Junior geeft diverse folders en brochures uit waarin u meer kunt lezen over de verschillende zorgvormen van PSW Junior. U kunt de folders en brochures opvragen via het Centraal Bureau van PSW, telefoonnummer De meeste folders en brochures staan ook op onze website PSW Junior Zorg en ondersteuning voor kinderen met een verstandelijke handicap en hun ouders: algemeen informatieboekje PSW Junior START Speel/leergroepje START PSW Junior logeren Maatschappelijk werk PSW PSW Junior Ambulant PSW Junior Ambulant, algemene informatie Gespecialiseerde Thuisbegeleiding Ondersteuning op school en kinderopvang Pedagogische gezinsbegeleiding PSW Junior Vrije tijd PSW Junior Vrije tijd, algemene informatie Woensdagmiddagclub Junior Zaterdagclub Junior Boerderijclub Junior 17

18 Remco Eijkenboom BAAT Bij visualisatie en structuur Remco Eijkenboom is een jongen van vijftien jaar met een verstandelijke handicap en autisme. Hij woont met zijn ouders, zusje Melissa van 12 en broertje Djarno van 6 in Nederweert. Overdag gaat Remco naar kinderdagcentrum de Heisterkes in Haelen. Hier zit hij in de oranje groep, een groep die bestemd is voor kinderen met autisme of kinderen die gebaat zijn met een specifieke auti-aanpak. Marije Eijkenboom, moeder van Remco, en Suzanne van Hunsel, persoonlijk begeleider, vertellen over Remco. Marije Eijkenboom, moeder van Remco: Toen Remco anderhalf jaar oud was, merkten we dat hij achterbleef in zijn taal en spraak. Via de huisarts hebben we een ontwikkelingstest laten doen, waaruit bleek dat hij een ontwikkelingsstoornis had. Inmiddels gaat Remco al elf jaar naar KDC de Heisterkes. Hij is begonnen in de rode groep, sinds vier jaar zit hij in de oranje groep. Beide groepen kenmerken zich door een auti-aanpak, bestemd voor kinderen met autisme of kinderen die baat hebben bij deze aanpak. Kernbegrip is verduidelijking ofwel visualisatie. Een individuele benadering staat centraal, maar er wordt ook in kleine groepjes gewerkt. Methodiek Teacch Sinds Remco in de oranje groep zit, is Suzanne van Hunsel zijn persoonlijk begeleider. Suzanne van Hunsel: We werken veel volgens de methodiek Teacch, een methodiek die wordt gebruikt voor het begrijpen en begeleiden van kinderen met autisme. Individuele benadering en visualisatie zijn de leidraad. De kinderen werken om de beurt aan de werktafel, hebben aangepaste werkjes en we werken met een duidelijke dagindeling en structuur. Bij deze werkwijze gedijt Remco het best. Eigen wereldje Om de kinderen niet te veel prikkels te geven, is de ruimte van de oranje groep rustig en sober. Er staan twee grote speelboxen, een bank en een tafel met stoelen. Suzanne: We kunnen niets laten slingeren in de ruimte. Dat pakken de kinderen meteen op en gooien het weg of stoppen het in hun mond. Een rustige omgeving biedt veiligheid. Marije: Ook thuis hebben we gezorgd voor een rustige omgeving voor Remco. We hebben een aparte kamer voor hem laten aanbouwen. Hierin staat alleen een bank, een televisie achter plexiglas en een door ons zelf gemaakte geluidenwand. Die rust vindt hij prettig. Remco leeft in een eigen wereldje. Hij heeft weinig interesses, speelt niet met andere kinderen. Knopjes en geluidjes vindt hij wel interessant; alles wat actiereactie geeft. Ook pakt hij veel in de mond en likt aan voorwerpen. Het gaat vrij goed met Remco thuis. We kennen hem ook door en door. We hebben verder geen extra begeleiding of ondersteuning. Opa en oma passen af en toe op. Wel gaat hij een week in de zomervakantie naar de vakantieopvang. Een uitkomst voor ons gezin, want zo kunnen we dan met de andere kinderen eens naar de dierentuin of het pretpark. Communicatie Remco heeft in zijn begeleidingsprogramma ook een doel op het gebied van communicatie staan. Hierbij wordt gebruik gemaakt van voorwerpen als communicatievorm. Suzanne van Hunsel: Het doel op het gebied van communicatie voor Remco is dat hij zelf keuzes leert maken. Eerst op het gebied van eten en drinken. Wat wil hij liever op de boterham, hagelslag of kaas? De rode drank of de oranje drank? Nu zijn we dit ook aan het toepassen met activiteiten. Wil hij fietsen of wandelen? We willen stimuleren dat hij datgene eet, drinkt en doet wat hij het lekkerste en het leukste vindt. Marije Eijkenboom: Thuis passen we dit ook toe tijdens het eten. Maar hij kiest meestal hetzelfde beleg. Het is vrij lastig te bepalen of hij echt een keuze maakt of dat het uit gewoonte is. Uitlokken tot contact Daarnaast krijgt Remco fysiotherapie in het KDC, waarin de nadruk bij Remco ligt op het behoud van de beweeglijkheid van zijn enkels en de fysiotherapeut controleert of zijn spalken goed zitten. Tevens krijgt Remco begeleiding volgens het bewegingsprogramma Sherborne, een methodiek die gericht is op eenvoudige bewegingsspelletjes om de ontwikkeling te stimuleren. Suzanne: Het doel van deze therapie is het uitlokken tot contact en hem weerbaarder te maken. Remco zal niet zelf verzinnen om iets te gaan doen. Zijn interesse is zeer beperkt. Deze therapie heeft tot doel dat hij meer interesse krijgt voor de wereld om hem heen. We merken wel dat Remco er veel plezier in heeft en enthousiast is tijdens het programma. Marije: Zijn ontwikkelingsniveau is al jaren hetzelfde, maar toch vind ik dat Remco vooruit is gegaan. Hij is wat rustiger geworden en zoekt wat meer contact. Maar hij zal niet met andere kinderen gaan spelen. Toekomst Remco is inmiddels vijftien jaar en is het KDC bijna ontgroeid. Hij zal niet lang meer in het KDC blijven, en de overstap maken naar een activiteitencentrum. Marije: Het is voor ons ook wel moeilijk dat hij straks de overstap gaat maken. De Heisterkes biedt veel veiligheid. Hij komt er al zo lang, hij voelt zich hier op zijn gemak. Het is voor ons een stukje onzekerheid hoe het zal gaan in een andere omgeving met andere begeleiding. Ook wij als ouders kennen het KDC, de begeleiding en de andere ouders inmiddels goed. Dat geeft ons ook houvast. Toch hebben we er alle vertrouwen in dat alles goed wordt overgedragen binnen PSW. En hij zal de overstap toch eens moeten maken, ook voor zijn eigen ontwikkeling. 18

19 Gespecialiseerde Thuisbegeleiding en nog meer met ups en downs Ankie en Joost Hoogeveen hebben drie zoons: Koen van 9, Thijs van 7 en Bram van 4. Koen heeft autisme en zit in groep 5 van een speciale basisschool voor kinderen met spraak- en taalproblemen. Thijs zit in groep 3 van de basisschool in zijn eigen buurt. Sinds 2 jaar heeft hij epilepsie. Bram heeft een achterstand in de ontwikkeling opgelopen en gaat 3 dagen per week naar KDC t Brombemke in St. Odiliënberg en 2 dagen naar de basisschool in de buurt. Ankie Hoogeveen: Alle drie ontwikkelen zij zich de afgelopen jaren goed! Maar het gaat niet altijd gemakkelijk. Mede dankzij alle hulp eromheen lukt het ons gelukkig wel om een gezellig gezin te zijn. Als oppasmoeder en verpleegkundige zag Ankie Hoogeveen al vroeg dat Koen anders was dan andere kinderen. Er kwamen regelmatig oppaskinderen over de vloer en ze kon dus vergelijken. Koen was verlegen en legde moeilijk contact. Ook was hij vaker dan andere kinderen driftig. Ik ben naar het consultatiebureau gegaan en zij zijn op huisbezoek geweest, om naar Koen te kijken. Maar zij zagen het niet en waren van mening dat Koen gewoon een kind was met een sterke eigen wil. Rond zijn vijfde, hij zat wel al op het speciaal onderwijs vanwege zijn spraak- en taalachterstand, ben ik naar de huisarts gegaan met de mededeling dat er iets niet klopte bij Koen. Ik vroeg of het iets van autisme kon zijn. De huisarts heeft ons naar Bureau Jeugdzorg doorverwezen. Via Bureau Jeugdzorg zijn we bij de RIAGG (regionale instelling ambulante geestelijke gezondheidszorg) terecht gekomen. Daar is de diagnose klassiek autisme gesteld. Erop uit Bijna 3 jaar geleden kwam PSW Junior voor het eerst bij het gezin Hoogeveen over de vloer. Koen krijgt sindsdien Gespecialiseerde Thuisbegeleiding (GT). Koen kan niet goed omgaan met vrije tijd. Bovendien is zijn motoriek wat stuntelig. Monique (Kemperman, thuisbegeleidster PSW Junior Ambulant) gaat er veel met hem op uit: mee naar de judo, fietsen of naar de speeltuin. Ze gaat in op thema s van school en haalt daarover met hem boekjes in de bibliotheek. Sinds zij hier komt, zijn de interesses van hem veel breder geworden; vindt hij alles leuk. Ook broer Thijs krijgt sinds een jaar GT. Twee jaar geleden heeft Thijs voor het eerst een insult gehad en sindsdien heeft hij een vorm van epilepsie die niet goed met medicijnen onder controle gebracht kan worden omdat de artsen niet goed in beeld krijgen waar de epilepsie begint en wat voor soort het is. Hij is een periode in Kempenhage geweest, een ziekenhuis gespecialiseerd in epilepsie. Door zijn ziekte en alles daaromheen heeft hij een negatief zelfbeeld gekregen. Hij wilde eigenlijk niet meer met andere kinderen spelen en kan zijn gevoelens moeilijk kwijt. De thuisbegeleidster komt een keer per week en helpt hem daarbij. Hij heeft nu voor het eerst in de klas verteld, samen met de juffrouw, dat hij epilepsie heeft en wat dat is. Hele gezin Bram van 4 is de jongste van het stel en is via integrale vroeghulp naar KDC t Brombemke verwezen. Bram ontwikkelde zich niet naar verwachting. Hij was verlegen, had problemen met leren praten en kon ook heel driftig worden. We hebben voor t Brombemke gekozen om daar rustig uit te kunnen zoeken waarom hij zich niet ontwikkelt zoals andere kinderen en wat er precies met hem aan de hand is. Sinds hij daar zit, heeft hij zich gigantisch ontwikkeld! Hij gaat nu 2 dagen per week naar de basisschool en daar gaat het heel goed. In de klas krijgt hij in de ochtend ook ondersteuning van PSW Junior (redactie: OSK, ondersteuning op school en kinderopvang), van Anke Osterloh. Hij kende haar al, want Anke komt al jaren in ons gezin. Anke Osterloh is pedagogisch gezinsbegeleidster. De Pedagogische Gezinsbegeleiding (PG) is gericht op het hele gezin. Ze komt vaak s avonds en voert gesprekken met de ouders over hoe dingen gaan. In het begin heeft ze regelmatig video-opnamen gemaakt. Daar hebben we veel aan gehad. Je ziet dingen beter op video. Anke had bijvoorbeeld een opname gemaakt van de kinderen op de trampoline. Je ziet dat Thijs per ongeluk tegen Koen aanspringt. Koen vindt zo n aanraking vreselijk, maar reageert laat. Pas tien minuten erna geeft hij Thijs een klap, als je het niet meer verwacht. Op de film zie je dat soort dingen beter. Nog een voorbeeld: Koen heeft een groen bord en een groene beker. Die zijn echt voor hem. Maar als je het druk hebt, denk je al gauw: een beker is een beker. Dus gaf ik Thijs even de groene beker. Hij zegt nog: Maar de groene beker is toch voor Koen? Waarop ik zeg: Drink nou maar even gauw. En Koen wordt ontzettend boos. Dat verband leg je makkelijker, als je het terugziet op de video. Agenda Koen is enkele jaren geleden gaan werken met een communicatiesysteem met pictogrammen. Hij heeft het steeds minder nodig, maar ook voor Bram zijn die pictogrammen nu wel handig. Op advies van Anke Osterloh is Koen daarnaast een eigen agenda gaan bijhouden. Die agenda werkt hij elke avond bij, samen met zijn vader, voor hij naar bed gaat. Dan heeft hij zicht op wat hij de volgende dag gaat doen en lukt alles beter. Momenteel is Anke Osterloh ook bezig met het voorbereiden van de overstap van Bram van t Brombemke naar school. Dat gaat makkelijker, omdat zij bij ons thuis komt én hem op school ondersteunt. Koen gaat sinds kort naar de Zaterdagclub van PSW Junior, ook weer omdat hij niet goed raad weet met het invullen van vrije tijd. Zijn moeder ziet hem met gemengde gevoelens gaan. Het voelt heel dubbel; alsof wij hem kwijt willen op zaterdag. Maar hij is er heel enthousiast over en vroeg na de eerste keer meteen wanneer hij weer mocht gaan. En voor ons betekent het toch een ontlasting. Geluisterd Het gezin Hoogeveen krijgt in deze fase veel ondersteuning van PSW Junior en heeft daar goede ervaringen mee. Als er iets met je kinderen is, gaat het leven met ups en downs. Je moet overal zelf achteraan en duurt het vaak lang voor er hulp komt. PSW is een positieve uitzondering, zowel t Brombemke als de ambulante ondersteuning. Hulp wordt snel ingezet en er wordt naar ons geluisterd. Daar zijn we blij mee. Het helpt ons door deze periode heen. 19

20 ConTACTgegevens PsW junior De manager en teamleiders van PSW Junior zijn te bereiken via het Centraal Bureau van PSW Charles de Gaullestraat 21, 6049 HB Roermond Postbus 420, 6040 AK Roermond PSW Junior START Monseigneur Kierkelsplein 1, 6095 BK Baexem Postbus 420, 6040 AK Roermond Kinderdagcentrum t Brombemke Schaapsweg 38, 6077 CG St. Odiliënberg, Kinderdagcentrum de Heisterkes Speckerweg 5, 6081 NN Haelen, PSW Junior Ambulant Pedagogische Gezinsbegeleiding Ondersteuning op School en Kinderopvang Gespecialiseerde Thuisbegeleiding Monseigneur Kierkelsplein 1, 6095 BK Baexem, PSW Junior Vrije tijd Kinderwoonvoorziening/logeerhuis/weekendlogeerhuis Bergerweg 23, Paviljoen 7/8, 6085 AS Horn, Maatschappelijk werker / Cliëntenvertrouwenspersoon Marlies Kunnen, ColoFon PSW Junior Info is een uitgave van PSW (Stichting Pedagogisch Sociaal Werk Midden- en Noord-Limburg). PSW Junior Info verschijnt tweemaal per jaar, in een oplage van 1300 exemplaren, en wordt breed verspreid onder ouders en verwijzers. Redactie-adres Centraal Bureau PSW Charles de Gaullestraat 21, 6049 HB Roermond Postbus 420, 6040 AK Roermond Telefoon Telefax Website Afgestemd op uw kind PsW junior PSW Junior biedt zorg en begeleiding voor kinderen en jongeren met een verstandelijke handicap en/of een ontwikkelingsproblematiek en hun ouders en directe omgeving. Zorg en begeleiding worden geboden in het gezin, in een van onze voorzieningen, op school, bij de kinderopvang of bij een vrijetijdsclub. De ontwikkeling van het individuele kind staat centraal. Uitgangspuntpunt is de vraag van de ouders en het kind. Afhankelijk van de vraag en de indicatie, bekijken we samen welke zorg en begeleiding een passend antwoord kan bieden. In grote lijnen biedt PSW Junior de volgende zorgvormen: PSW Junior START advies observatie diagnostiek begeleiding behandeling/therapie ontmoeting met andere ouders speel/leergroepje spelotheek Kinderdagcentra ontwikkelingsgerichte dagbesteding in groepsverband observatie/diagnostiek behandeling therapie project Onderwijs in Zorg PSW Junior Ambulant pedagogische gezinsbegeleiding (PG) ondersteuning op school en kinderopvang (OSK) gespecialiseerde thuisbegeleiding (GT) behandeling Vrije tijd zaterdagclub Junior woensdagmiddagclub Junior verlengde dagopvang (VDO) vakantieopvang boerderijclub Junior Wonen wonen logeren en weekendlogeren deeltijd wonen Redactie Trees van Heeswijk (voorzitter, manager PSW Junior) Els van Gils (hoofdredacteur, bestuurssecretaris/communicatie PSW) Mirjam Bongers (ouder KDC de Heisterkes) Sylvia Jochems (teamleider PSW Junior Ambulant) Wilma Stals-Kersten (begeleider KDC de Heisterkes) Maud Golsteyn (eindredacteur, medewerker communicatie PSW) Teksten Els van Gils, Maud Golsteyn Foto s Paul Niessen en Jac Vullers Vormgeving Hoenen&vanDooren creatieve communicatie Verspreiding Comcop, Activiteitencentrum Herten, PSW

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S 2 Ik en autisme In het vorige hoofdstuk is verteld over sterke kanten die mensen met autisme vaak hebben. In dit hoofdstuk vertellen we over autisme in het algemeen. We beginnen met een stelling. In de

Nadere informatie

expertisecentrum Voor ouders met vragen over de ontwikkeling van hun kind Promens Care

expertisecentrum Voor ouders met vragen over de ontwikkeling van hun kind Promens Care expertisecentrum Voor ouders met vragen over de ontwikkeling van hun kind Promens Care Welkom bij het expertisecentrum! Heeft u vragen over de opvoeding of ontwikkeling van uw kind? U bent welkom bij een

Nadere informatie

Overleg van tevoren altijd met de ouders over de aanpak voor het kind en tips voor de omgang.

Overleg van tevoren altijd met de ouders over de aanpak voor het kind en tips voor de omgang. Overleg van tevoren altijd met de ouders over de aanpak voor het kind en tips voor de omgang. Aandacht stoornissen ADD Attention Deficit Disorder (letterlijk: aandacht tekort stoornis) - Een vorm van ADHD

Nadere informatie

Kinderneurologie.eu. www.kinderneurologie.eu MCDD

Kinderneurologie.eu. www.kinderneurologie.eu MCDD MCDD Wat is MCDD? MCDD is een ontwikkelingsstoornis waarbij kinderen moeite hebben om met hun gevoelens om te gaan en moeite hebben met het onderscheid tussen fantasie en werkelijkheid. Hoe wordt MCDD

Nadere informatie

Zo gewoon mogelijk verder met ASS Sterker in de samenleving.

Zo gewoon mogelijk verder met ASS Sterker in de samenleving. Zo gewoon mogelijk verder met ASS Sterker in de samenleving. Powered by Pluryn Froukje is een vlotte, jonge meid. Ze staat midden in het leven. Maar soms worden mensen heel boos om haar opmerkingen. Froukje

Nadere informatie

ZORGELOOS OP UITJE, VOOR OUDERS EN BEGELEIDING VAN AUTISTISCHE KINDEREN

ZORGELOOS OP UITJE, VOOR OUDERS EN BEGELEIDING VAN AUTISTISCHE KINDEREN ZORGELOOS OP UITJE, VOOR OUDERS EN BEGELEIDING VAN AUTISTISCHE KINDEREN Inhoud: - Zorgeloos op uitje -Wat is autisme? - Wat houd een uitje precies in? - 15 TIPS om uw uitje tot een succes te maken Marinka

Nadere informatie

Kortdurende hulpverleningstrajecten Maasland

Kortdurende hulpverleningstrajecten Maasland Kortdurende hulpverleningstrajecten Maasland 1. Individuele sociale vaardigheidstraining 2. Sociale vaardigheidstraining groep 12-/12+ 3. Gezinsbegeleiding (6+) 4. Gezinsbegeleiding (0-6 jaar) 5. Individuele

Nadere informatie

JEUGDIGEN. Hulp na seksueel misbruik. vooruitkomen +

JEUGDIGEN. Hulp na seksueel misbruik. vooruitkomen + > vooruitkomen + Hulp na seksueel misbruik JEUGDIGEN Heb jij seksueel misbruik meegemaakt of iemand in jouw gezin, dan kan daarover praten helpen. Het kan voor jou erg verwarrend zijn hierover te praten,

Nadere informatie

Diagnostisch centrum

Diagnostisch centrum REINAERDE Diagnostisch Centrum Als uw kind zich anders ontwikkelt De ontwikkeling van kinderen verloopt niet altijd vanzelfsprekend. Bijvoorbeeld als uw kind een ontwikkelingsachterstand of beperking heeft

Nadere informatie

Inleiding. Autisme & Communicatie in de sport

Inleiding. Autisme & Communicatie in de sport Sanne Gielen Inleiding Starten met een nieuwe sport is voor iedereen spannend; Hoe zal de training eruit zien? Zal de coach aardig zijn? Heb ik een klik met mijn teamgenoten? Kán ik het eigenlijk wel?

Nadere informatie

Overzicht Groepsaanbod. Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie

Overzicht Groepsaanbod. Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie Overzicht Groepsaanbod Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie Waarom een groep of cursus? Waarom in een groep? Het kan zijn dat je het zelf prettiger vindt

Nadere informatie

Leekerweide. Even lekker weg! Logeren en opvang van Leekerweide voor kinderen/jongeren met een beperking. www.leekerweide.nl

Leekerweide. Even lekker weg! Logeren en opvang van Leekerweide voor kinderen/jongeren met een beperking. www.leekerweide.nl Leekerweide Even lekker weg! Logeren en opvang van Leekerweide voor kinderen/jongeren met een beperking www.leekerweide.nl Logeren en opvang voor kinderen/jongeren met een beperking Inhoud Doordeweekse

Nadere informatie

HULP BIJ OPVOEDING BEHANDELING BEGELEIDING OBSERVATIE DIAGNOSTIEK. kinderen

HULP BIJ OPVOEDING BEHANDELING BEGELEIDING OBSERVATIE DIAGNOSTIEK. kinderen HULP BIJ OPVOEDING BEHANDELING BEGELEIDING OBSERVATIE DIAGNOSTIEK kinderen Soms heeft een gezin extra begeleiding nodig. Bijvoorbeeld als uw kind een achterstand in de ontwikkeling of een verstandelijke,

Nadere informatie

Methodisch werken binnen Lang Verblijf. woonzorg en dagbesteding

Methodisch werken binnen Lang Verblijf. woonzorg en dagbesteding Methodisch werken binnen Lang Verblijf woonzorg en dagbesteding 1 Inhoudsopgave 1. Inleiding 3 2. Gentle Teaching 4 Middelen 5 Voor wie is Gentle Teaching? 5 3. Competentievergrotend werken 6 Middelen

Nadere informatie

&Ons Tweede Thuis KINDEREN

&Ons Tweede Thuis KINDEREN &Ons Tweede Thuis KINDEREN & & KINDEREN Inleiding Het liefst zorg je als ouder zelf voor je kind maar soms heb je hulp nodig. Bijvoorbeeld als je kind een achterstand in de ontwikkeling of een verstandelijke,

Nadere informatie

Copyright Marlou en Anja Alle rechten voorbehouden Opeenrijtje.com info@opeenrijtje.com 3.0 [2]

Copyright Marlou en Anja Alle rechten voorbehouden Opeenrijtje.com info@opeenrijtje.com 3.0 [2] Copyright Marlou en Anja Alle rechten voorbehouden Opeenrijtje.com info@opeenrijtje.com 3.0 [2] Voorwoord Voor je ligt het e-book: Praktisch en Positief Opvoeden met structuur van de PEPmethode. Op basis

Nadere informatie

De Driestroom Ambulante dienstverlening

De Driestroom Ambulante dienstverlening voor mensen met een beperking De Driestroom Ambulante dienstverlening voor De Driestroom kinderen met een ontwikkelingsachterstand Inhoudsopgave Inleiding Inleiding Ambulante Dienstverlening - Pedagogische

Nadere informatie

MEE Nederland. Raad en daad voor iedereen met een beperking. Moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind

MEE Nederland. Raad en daad voor iedereen met een beperking. Moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind MEE Nederland Raad en daad voor iedereen met een beperking Moeilijk lerend Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind Moeilijk lerend Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind Inhoudsopgave

Nadere informatie

De Grote overstap! Inleiding. Autisme.

De Grote overstap! Inleiding. Autisme. DE GROTE OVERSTAP 1 De Grote overstap! Inleiding. Op de basisschool waar ik werkzaam ben als onderwijsassistente, begeleid ik een aantal leerlingen met autisme, die komend jaar de stap naar het voortgezet

Nadere informatie

2.6 Literatuurlijst Autisme Spectrum Stoornis

2.6 Literatuurlijst Autisme Spectrum Stoornis 2.6 Literatuurlijst Autisme Spectrum Stoornis Boeken: Algemeen autisme Attwood, T. (2001). Het syndroom van Asperger. Een gids voor ouders en hulpverleners. Swets & Zeitlinger. ISBN 90 265 1672 X Auris

Nadere informatie

Autisme en een visuele of visuele én verstandelijke beperking

Autisme en een visuele of visuele én verstandelijke beperking Autisme en een visuele of visuele én verstandelijke beperking Koninklijke Visio expertisecentrum voor slechtziende en blinde mensen www.visio.org Volg ons op: Pellentesque ipsum ligula, accumsan nec, elementum

Nadere informatie

Sociale/pedagogische vragenlijst

Sociale/pedagogische vragenlijst Bijlage 1 Sociale/pedagogische vragenlijst voor ouders en begeleiders van mensen met een matige tot (zeer) ernstige verstandelijke beperking, al dan niet in combinatie met een lichamelijke beperking 1

Nadere informatie

Nieuwsbrief. Ouderpraat! Pedagogische begeleiding ondersteuning en training December 2015

Nieuwsbrief. Ouderpraat! Pedagogische begeleiding ondersteuning en training December 2015 Nieuwsbrief www.intenzcoaching.nl / info@intenzcoaching.nl / T:0623552198 Wilma Versteegen Pedagogische begeleiding ondersteuning en training December 2015 In deze nieuwsbrief: Avond ouderpraat in Januari.

Nadere informatie

toont enthousiasme (lacht, kirt, trappelt met de beentjes)

toont enthousiasme (lacht, kirt, trappelt met de beentjes) 1 Omgaan met en uiten van eigen gevoelens en ervaringen toont enthousiasme (lacht, kirt, trappelt met de beentjes) laat non-verbaal zien dat hij/zij iets niet wil (bijv. slaat fles weg, draait hoofd als

Nadere informatie

AMIGA4LIFE. Hooggevoelig, wat is dat? WWW.AMIGA4LIFE.NL T. 06-424 99985 @AMIGA4LIFECOACH VLAARDINGEN

AMIGA4LIFE. Hooggevoelig, wat is dat? WWW.AMIGA4LIFE.NL T. 06-424 99985 @AMIGA4LIFECOACH VLAARDINGEN AMIGA4LIFE Hooggevoelig, wat is dat? 7-10 jaar WWW.AMIGA4LIFE.NL T. 06-424 99985 @AMIGA4LIFECOACH VLAARDINGEN 1 voorlichtingsbrochure hooggevoeligheid - www.amiga4life.nl Ik heb een talent! Ik kan goed

Nadere informatie

Kind. & gezinsondersteuning bij SDW. SDW ondersteunt mensen met een handicap.

Kind. & gezinsondersteuning bij SDW. SDW ondersteunt mensen met een handicap. Kind & gezinsondersteuning bij SDW SDW ondersteunt mensen met een handicap. Wat kan SDW voor u betekenen? Iedereen in West-Brabant met een verstandelijke beperking kan terecht bij SDW voor ondersteuning

Nadere informatie

Een land waar. mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps

Een land waar. mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps Een land waar mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps Lilian (48) vraagt haar zoontje om even een handje te komen geven. Dat doet hij en dan gaat hij weer lekker verder spelen. Wij nemen plaats aan

Nadere informatie

Voor wie zijn de kind-jongere trainingen bedoeld? Hulpaanbod

Voor wie zijn de kind-jongere trainingen bedoeld? Hulpaanbod Voor wie zijn de kind-jongere trainingen bedoeld? - Normaal begaafde kinderen van 4 tot 13 jaar, woonachtig in de regio Gelderland-Zuid, die in hun gedrag signalen afgeven die mogelijk duiden op een problematische

Nadere informatie

Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft

Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Zorgen en vragen 1 Gezinsinterventie 2 Tien praktische

Nadere informatie

Vorming AUTISMESPECTRUM- STOORNIS

Vorming AUTISMESPECTRUM- STOORNIS Vorming AUTISMESPECTRUM- STOORNIS Bart Lenaerts Jorinde Dewaelheyns 6 december 2010 Wat mag je verwachten? Wat is autisme? Het stellen van de diagnose Wie? Hoe? Triade van stoornissen Autisme = anders

Nadere informatie

Onderzoek naar het cluster 4 onderwijs: kinderen en hulpverlening. Drs. R. Stoutjesdijk & Prof. Dr. E.M. Scholte M.m.v. drs. H.

Onderzoek naar het cluster 4 onderwijs: kinderen en hulpverlening. Drs. R. Stoutjesdijk & Prof. Dr. E.M. Scholte M.m.v. drs. H. Onderzoek naar het cluster 4 onderwijs: kinderen en hulpverlening Drs. R. Stoutjesdijk & Prof. Dr. E.M. Scholte M.m.v. drs. H. Leloux-Opmeer Voorwoord Inhoudsopgave Een tijd geleden hebben Stichting Horizon

Nadere informatie

1.1. Het creëren van een veilige en vertrouwde omgeving

1.1. Het creëren van een veilige en vertrouwde omgeving Pedagogisch Beleidsplan 1.1. Het creëren van een veilige en vertrouwde omgeving Een veilige en vertrouwde omgeving is de basis van waaruit een kind zich kan gaan ontwikkelen. Het is dus belangrijk dat

Nadere informatie

Pedagogische kwaliteit in beweging

Pedagogische kwaliteit in beweging Pedagogische kwaliteit in beweging De kinderopvang staat voor grote uitdagingen: kinderen een veilige basis en voldoende uitdaging bieden voor een gezonde ontwikkeling en hen voorbereiden op het basisonderwijs.

Nadere informatie

TAAL IS LEUK. Adviezen om de taalontwikkeling te stimuleren

TAAL IS LEUK. Adviezen om de taalontwikkeling te stimuleren TAAL IS LEUK Adviezen om de taalontwikkeling te stimuleren 1 Inhoudsopgave Pagina Besteed extra aandacht aan de taal van uw kind 4 Adviezen die u kunt toepassen tijdens een gesprekje met uw kind 5 Maak

Nadere informatie

Hoe Yulius jongeren met autisme kan helpen

Hoe Yulius jongeren met autisme kan helpen Jongeren Hoe Yulius jongeren met autisme kan helpen Vragen? Voor wie is deze brochure? Je hebt deze brochure gekregen omdat je autisme hebt of nog niet zeker weet of je autisme hebt. Je bent dan bij Yulius

Nadere informatie

ADHD. en kinderen (6-12 jaar)

ADHD. en kinderen (6-12 jaar) ADHD en kinderen (6-12 jaar) ADHD, DAAR BEN JE NIET BLIJ MEE Als je bij het buitenspelen een blauwe plek oploopt, dan zit je daar niet mee. Meestal is-ie na een paar dagen weer weg. Bij ADHD is dat anders,

Nadere informatie

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over,

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over, 3F Wat is vriendschap? 1 Iedereen heeft vrienden, iedereen vindt het hebben van vrienden van groot belang. Maar als we proberen uit te leggen wat vriendschap precies is staan we al snel met de mond vol

Nadere informatie

Proudy. Praktijk voor psychomotorishe kindertherapie

Proudy. Praktijk voor psychomotorishe kindertherapie Proudy Praktijk voor psychomotorishe kindertherapie Wat is psychomotorische kindertherapie? Pmkt is een vorm van kindertherapie bedoeld voor kinderen die vast lopen in hun ontwikkeling en dat in hun gedrag

Nadere informatie

Het probleem is dat pesten soms wordt afgedaan als plagerij of als een onschuldig spelletje.

Het probleem is dat pesten soms wordt afgedaan als plagerij of als een onschuldig spelletje. 1-1. HET PROBLEEM Pesten en plagen worden vaak door elkaar gehaald! Het probleem is dat pesten soms wordt afgedaan als plagerij of als een onschuldig spelletje. Als je gepest bent, heb je ervaren dat pesten

Nadere informatie

Hoeksche Waard. voor kinderen en jongeren met. ontwikkelingsproblemen

Hoeksche Waard. voor kinderen en jongeren met. ontwikkelingsproblemen Hoeksche Waard voor kinderen en jongeren met ontwikkelingsproblemen Ik zit opgesloten in mijn eigen wereld. Ik kan heel moeizaam deelnemen aan jullie wereld. Ik heb moeite met sociale interacties. Het

Nadere informatie

SOCIALE VAARDIGHEDEN MET AFLATOUN

SOCIALE VAARDIGHEDEN MET AFLATOUN SOCIALE VAARDIGHEDEN MET AFLATOUN Dit thema is opgesplitst in drie delen; gevoelens, ruilen en familie. De kinderen gaan eerst aan de slag met gevoelens. Ze leren omgaan met de gevoelens van anderen. Daarna

Nadere informatie

Copyright Marlou en Anja Alle rechten voorbehouden Opeenrijtje.com info@opeenrijtje.com 3.0

Copyright Marlou en Anja Alle rechten voorbehouden Opeenrijtje.com info@opeenrijtje.com 3.0 2 Deel 1 Beïnvloeden van gedrag - Zeg wat je doet en doe wat je zegt - 3 Interactie Het gedrag van kinderen is grofweg in te delen in gewenst gedrag en ongewenst gedrag. Gewenst gedrag is gedrag dat we

Nadere informatie

vooruitkomen + Hulp na seksueel misbruik

vooruitkomen + Hulp na seksueel misbruik > vooruitkomen + Hulp na seksueel misbruik OUDERS & OPVOEDERS Als er binnen uw gezin sprake is van seksueel misbruik, heeft dat grote invloed. Er is veel verdriet, boosheid, wantrouwen en schuldgevoel.

Nadere informatie

Presentatie verdiepingssessie inkoop Jeugd-AWBZ. Vrijdag 13 juni 2014

Presentatie verdiepingssessie inkoop Jeugd-AWBZ. Vrijdag 13 juni 2014 Presentatie verdiepingssessie inkoop Jeugd-AWBZ Vrijdag 13 juni 2014 Wie zijn we? Ons Tweede thuis is een organisatie ten dienste van ongeveer 2000 mensen met een verstandelijke, meervoudige of lichamelijke

Nadere informatie

Veiligheid en welbevinden. Hoofdstuk 1

Veiligheid en welbevinden. Hoofdstuk 1 30 Veiligheid en welbevinden Kees (8) en Lennart (7) zitten in de klimboom. Kees geeft Lennart een speels duwtje en Lennart geeft een duwtje terug. Ze lachen allebei. Maar toch kijkt Lennart even om naar

Nadere informatie

Afasie en logopedie informatie voor naasten/familie

Afasie en logopedie informatie voor naasten/familie Afasie en logopedie informatie voor naasten/familie Inhoud Afasie, wat is dat en hoe kunt u er mee om gaan? 5 Taalproblemen 6 Hoe ervaren afasiepatiënten de moeilijkheden zelf? 7 Hoe kunt u het beste omgaan

Nadere informatie

MEE Utrecht, Gooi & Vecht. Ondersteuning bij leven met een beperking. Moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind

MEE Utrecht, Gooi & Vecht. Ondersteuning bij leven met een beperking. Moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind MEE Utrecht, Gooi & Vecht Ondersteuning bij leven met een beperking Moeilijk lerend Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind Moeilijk lerend Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind

Nadere informatie

ONDERSTEUNING VAN KINDEREN MET EEN LICHAMELIJKE HANDICAP EN/OF NIET-AANGEBOREN HERSENLETSEL EN HUN OUDERS

ONDERSTEUNING VAN KINDEREN MET EEN LICHAMELIJKE HANDICAP EN/OF NIET-AANGEBOREN HERSENLETSEL EN HUN OUDERS Ondersteuning van kind en gezin ONDERSTEUNING VAN KINDEREN MET EEN LICHAMELIJKE HANDICAP EN/OF NIET-AANGEBOREN HERSENLETSEL EN HUN OUDERS Voorpagina: Deborah Corpeleijn: Door de ondersteuning ervaar ik

Nadere informatie

Ernstig meervoudig gehandicapten. muziek

Ernstig meervoudig gehandicapten. muziek Ernstig meervoudig gehandicapten & muziek Ellen Bom Muziektherapeute De Compaan Den Haag Activiteitencentrum Kijkduin 2007 Inleiding In deze brochure wordt ingegaan op hoe muziek kan worden ingezet om

Nadere informatie

info COLOFON THEMA THERAPIEEN EN METHODIEKEN ADRESSEN EN TELEFOONNUMMERS PSW JUNIOR nummer 5 Clustermanager Trees van Heeswijk Telefoon 0475 474400

info COLOFON THEMA THERAPIEEN EN METHODIEKEN ADRESSEN EN TELEFOONNUMMERS PSW JUNIOR nummer 5 Clustermanager Trees van Heeswijk Telefoon 0475 474400 ADRESSEN EN TELEFOONNUMMERS PSW JUNIOR Clustermanager Trees van Heeswijk Telefoon 0475 474400 info nummer 5 COLOFON PSW Junior Info is een uitgave van PSW (Stichting Pedagogisch Sociaal Werk Midden-Limburg).

Nadere informatie

23 oktober 2013 1. Wat betekent autisme voor jou? Waaraan denk je spontaan? Vroeger hoorde je daar toch niet zoveel over?

23 oktober 2013 1. Wat betekent autisme voor jou? Waaraan denk je spontaan? Vroeger hoorde je daar toch niet zoveel over? Vroeger hoorde je daar toch niet zoveel over? Tegenwoordig heeft iedereen wel een etiketje! Hebben we dat niet allemaal een beetje? Als je niks hebt, is het precies al abnormaal! Mijn kind heeft (net)

Nadere informatie

Deze folder legt uit hoe je SNAP kan gebruiken voor een blijvende verandering.

Deze folder legt uit hoe je SNAP kan gebruiken voor een blijvende verandering. Bij SNAP leren we ouders en kinderen vaardigheden om problemen op te lossen en meer zelfcontrole te ontwikkelen. Deze folder legt uit hoe je SNAP kan gebruiken voor een blijvende verandering. SNAP (STOP

Nadere informatie

Tussendoelen sociaal - emotionele ontwikkeling - Relatie met andere kinderen

Tussendoelen sociaal - emotionele ontwikkeling - Relatie met andere kinderen Tussendoelen sociaal - emotionele ontwikkeling - Relatie met andere kinderen 1. Kijkt veel naar andere kinderen. 1. Kan speelgoed met andere kinderen 1. Zoekt contact met andere kinderen 1. Kan een emotionele

Nadere informatie

Deel VI Verstandelijke beperking en autisme

Deel VI Verstandelijke beperking en autisme Deel VI Inleiding Wat zijn de mogelijkheden van EMDR voor cliënten met een verstandelijke beperking en voor cliënten met een autismespectrumstoornis (ASS)? De combinatie van deze twee in een en hetzelfde

Nadere informatie

Zorg. Omdat een andere blik je leven verrijkt

Zorg. Omdat een andere blik je leven verrijkt Zorg vanuit bekeken Omdat een andere blik je leven verrijkt Je kind heeft autisme Je kind blijkt autisme te hebben. Waarschijnlijk had je al langere tijd een vermoeden. Ouders weten vaak al vroeg dat hun

Nadere informatie

Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou!

Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou! Hallo Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou Als je ouders uit elkaar zijn kan dat lastig en verdrietig zijn. Misschien ben je er boos over of denk je dat het jouw

Nadere informatie

Puberteit en Autismespectrumstoornissen

Puberteit en Autismespectrumstoornissen Uitnodiging Puberteit en Autismespectrumstoornissen Het Centrum voor Jeugd en Gezin Midden-Limburg organiseert op woensdag 2 maart 2016 een thema-avond met als onderwerp puberteit en autismespectrumstoornissen.

Nadere informatie

Kinderdagcentrum Joris, Amsterdam

Kinderdagcentrum Joris, Amsterdam Kinderdagcentrum Joris, Amsterdam Kinderdagcentrum Joris in hartje Amsterdam is onderdeel van de Joriskring en biedt gespecialiseerde dagopvang aan kinderen en jongeren van 0-24 jaar met een verstandelijke

Nadere informatie

Wat is PDD-nos? VOORBEELDPAGINA S. Wat heb je dan? PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen.

Wat is PDD-nos? VOORBEELDPAGINA S. Wat heb je dan? PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen. Wat is PDD-nos? 4 PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen. Eigenlijk vind ik stoornis een heel naar woord. Want zo lijkt het net of er iets niet goed aan me

Nadere informatie

Gezinspsychiatrie in Beilen

Gezinspsychiatrie in Beilen informatie voor kinderen Gezinspsychiatrie in Beilen Dagbehandeling, kliniek en centrum voor gezinshereniging www.ggzdrenthe.nl Met het hele gezin in behandeling Jouw gezin komt misschien in behandeling

Nadere informatie

Autisme Spectrum Stoornissen

Autisme Spectrum Stoornissen www.incontexto.nl to nl Autisme Spectrum Stoornissen Drs. Nathalie van Kordelaar Nathalie van Kordelaar en Mirjam Zwaan Opbouw voorlichting Algemene kennis van autisme. Handelen in werksituaties. Alle

Nadere informatie

3. Wat betekent dat voor de manier waarop lesgegeven zou moeten worden in de - voor jou - moeilijke vakken?

3. Wat betekent dat voor de manier waarop lesgegeven zou moeten worden in de - voor jou - moeilijke vakken? Werkblad: 1. Wat is je leerstijl? Om uit te vinden welke van de vier leerstijlen het meest lijkt op jouw leerstijl, kun je dit simpele testje doen. Stel je eens voor dat je zojuist een nieuwe apparaat

Nadere informatie

Peuterrevalidatie. Bijzondere aandacht voor uw peuter

Peuterrevalidatie. Bijzondere aandacht voor uw peuter Peuterrevalidatie Bijzondere aandacht voor uw peuter Bijzondere aandacht voor uw peuter Op eigen benen staan, de eerste stapjes zetten, de eerste woordjes zeggen. Deze spontane stappen in de ontwikkeling

Nadere informatie

Passend Vertrouwd Dichtbij. Even voorstellen: Syndion

Passend Vertrouwd Dichtbij. Even voorstellen: Syndion Passend Vertrouwd Dichtbij Even voorstellen: Syndion Passend Vertrouwd Dichtbij Syndion ondersteunt mensen met een handicap; volwassenen en kinderen met een lichamelijke, verstandelijke, zintuiglijke of

Nadere informatie

De Winckelsteegh. voor mensen met een ernstig verstandelijke handicap

De Winckelsteegh. voor mensen met een ernstig verstandelijke handicap De Winckelsteegh voor mensen met een ernstig verstandelijke handicap Maak kennis met De Winckelsteegh Wil je deze brochure lezen in eenvoudige taal? Zoek de plaatjes van het vergrootglas. Daaronder staan

Nadere informatie

Mijn kind heeft een LVB

Mijn kind heeft een LVB Mijn kind heeft een LVB Wat betekent een licht verstandelijke beperking nu precies? Informatie voor ouders van kinderen en jongeren met een licht verstandelijke beperking in de leeftijd van 6 tot 23 jaar

Nadere informatie

HANDIG ALS EEN HOND DREIGT

HANDIG ALS EEN HOND DREIGT l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n HANDIG ALS EEN HOND DREIGT OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN HIER LEES JE HANDIGE INFORMATIE OVER HONDEN DIE DREIGEN. JE KUNT

Nadere informatie

4 communicatie. Ik weet welke informatie anderen nodig hebben om mij te kunnen begrijpen. Ik vertel anderen wat ik denk of voel.

4 communicatie. Ik weet welke informatie anderen nodig hebben om mij te kunnen begrijpen. Ik vertel anderen wat ik denk of voel. 4 communicatie Communicatie is het uitwisselen van informatie. Hierbij gaat het om alle informatie die je doorgeeft aan anderen en alle informatie die je van anderen krijgt. Als de informatie aankomt,

Nadere informatie

Nieuwsbrief Joy4Joep Mei 2015

Nieuwsbrief Joy4Joep Mei 2015 Nieuwsbrief Joy4Joep Mei 2015 Hoe is het nu met Lieve mensen, de laatste tijd hebben we veel geleerd over het functioneren van Joep. Tijd om wat informatie te delen door middel van een nieuwsbrief! We

Nadere informatie

Dit boek heeft het keurmerk Makkelijk Lezen gekregen. Wilt u meer weten over dit keurmerk kijk dan op de website: www.stichtingmakkelijklezen.nl.

Dit boek heeft het keurmerk Makkelijk Lezen gekregen. Wilt u meer weten over dit keurmerk kijk dan op de website: www.stichtingmakkelijklezen.nl. Chatten Dit boek heeft het keurmerk Makkelijk Lezen gekregen. Wilt u meer weten over dit keurmerk kijk dan op de website: www.stichtingmakkelijklezen.nl. Colofon Een uitgave van Eenvoudig Communiceren

Nadere informatie

gezinsvormen [ behandeling in een gezin ]

gezinsvormen [ behandeling in een gezin ] gezinsvormen [ behandeling in een gezin ] 03 Gezinshuis meestal een passend antwoord op een uithuisplaatsing voorwoord Ambiq biedt specialistische zorg aan kinderen, jongeren, hun ouders en volwassenen

Nadere informatie

5 pedagogisch medewerkers

5 pedagogisch medewerkers 5 pedagogisch medewerkers In dit hoofdstuk gaan we in op de pedagogisch medewerker. Zij heeft grote invloed op het welzijn en de ontwikkeling van kinderen in de opvang. Door individuele interactie met

Nadere informatie

Kinderen. Hoe Yulius kinderen met autisme kan helpen

Kinderen. Hoe Yulius kinderen met autisme kan helpen Kinderen Hoe Yulius kinderen met autisme kan helpen Voor wie is dit boekje? Je hebt dit boekje gekregen omdat je autisme hebt of omdat je nog niet zeker weet of je autisme hebt. Je bent dan bij Yulius

Nadere informatie

Beste ouders/verzorgers,

Beste ouders/verzorgers, INTAKEFORMULIER Parel 9 t/m 12 School Alex Beste ouders/verzorgers, Dit intakeformulier is bedoeld om die informatie te verkrijgen die wij nodig hebben om nieuwe kleuters zo goed mogelijk op te vangen

Nadere informatie

Behandeling en begeleiding voor mensen met een verstandelijke beperking. elk verhaal telt

Behandeling en begeleiding voor mensen met een verstandelijke beperking. elk verhaal telt Behandeling en begeleiding voor mensen met een verstandelijke beperking elk verhaal telt Alle specialisten onder één dak Een verstandelijke beperking kan samengaan met problemen op het gebied van gezondheid

Nadere informatie

Pedagogisch beleid Flexkidz

Pedagogisch beleid Flexkidz Pedagogisch beleid Flexkidz Voor u ligt het verkorte pedagogisch beleidsplan van Flexkidz. Hier beschrijven we in het kort de pedagogische visie en uitgangspunten. In dit pedagogisch beleidsplan beschrijven

Nadere informatie

Opvoeding & Ontwikkeling

Opvoeding & Ontwikkeling MEE Utrecht, Gooi & Vecht Ondersteuning bij leven met een beperking Opvoeding & Ontwikkeling Opvoeding & Ontwikkeling MEE is een organisatie voor iedereen met een beperking of chronische ziekte. MEE biedt

Nadere informatie

ONDERSTEUNING VAN KINDEREN MET EEN ONTWIKKELINGSACHTERSTAND OF MET EEN VERSTANDELIJKE/MEERVOUDIGE HANDICAP

ONDERSTEUNING VAN KINDEREN MET EEN ONTWIKKELINGSACHTERSTAND OF MET EEN VERSTANDELIJKE/MEERVOUDIGE HANDICAP Ondersteuning van kind en gezin ONDERSTEUNING VAN KINDEREN MET EEN ONTWIKKELINGSACHTERSTAND OF MET EEN VERSTANDELIJKE/MEERVOUDIGE HANDICAP Uw kind ontwikkelt zich niet zoals verwacht. Mogelijk heeft het

Nadere informatie

Zorgpad Autisme Spectrum Stoornissen

Zorgpad Autisme Spectrum Stoornissen Zorgpad Autisme Spectrum Stoornissen Wanneer u autisme heeft, ondervindt u problemen in het contact met anderen. Het kan zijn dat u geen contact maakt of juist veel aandacht vraagt. U kunt zich moeilijk

Nadere informatie

Ouderbrochure PDD-NOS

Ouderbrochure PDD-NOS 1 Ouderbrochure PDD-NOS Maandagmiddag vijf voor vier. Vanuit de keuken hoort ze een auto stoppen op straat. De deur wordt hard dichtgeslagen. Dan is het even stil. De achterdeur wordt opengetrokken en

Nadere informatie

Ouderbeleid van BSO De Bosuil

Ouderbeleid van BSO De Bosuil Ouderbeleid van BSO De Bosuil BSO De Bosuil vindt het belangrijk dat de ouders van de kinderen die in onze opvang zitten actief worden betrokken. Het is belangrijk dat ouders zich op hun gemak voelen,

Nadere informatie

Eten, slapen & zindelijk worden

Eten, slapen & zindelijk worden Eten, slapen & zindelijk worden Informatie voor ouders Het Centrum voor Jeugd en Gezin ondersteunt met deskundig advies, tips en begeleiding. Een centraal punt voor al je vragen over opvoeden en opgroeien,

Nadere informatie

Taalvaardigheden van baby tot kleuter

Taalvaardigheden van baby tot kleuter 7 Hoera, ik praat! Taalvaardigheden van baby tot kleuter We staan er nauwelijks bij stil, maar contact is een levensbehoefte. Baby s die verzorgd en gevoed worden terwijl zij geen contact met hun verzorgers

Nadere informatie

Met welke vragen. 2 Diagnostisch Centrum

Met welke vragen. 2 Diagnostisch Centrum REINAERDE Diagnostisch Centrum Onderzoek, advies en behandeling Iedereen wordt in het dagelijks leven wel eens geconfronteerd met zijn eigen mogelijkheden én onmogelijkheden. Als die onmogelijkheden uw

Nadere informatie

Autisme Spectrum Stoornis. Zo gewoon mogelijk verder leven

Autisme Spectrum Stoornis. Zo gewoon mogelijk verder leven Autisme Spectrum Stoornis Zo gewoon mogelijk verder leven Wat is ASS? ASS is een afkorting voor Autisme Spectrum Stoornissen. Het is een verzamelnaam voor verschillende stoornissen. Klassiek autisme, Asperger

Nadere informatie

(naam/plaats school) Achternaam : Roepnaam : Geboortedatum: :. Nationaliteit : Adres (straat/nr) :. Postcode:. Spreektaal thuis: :.

(naam/plaats school) Achternaam : Roepnaam : Geboortedatum: :. Nationaliteit : Adres (straat/nr) :. Postcode:. Spreektaal thuis: :. Dit aanmeldformulier is opgesteld ten behoeve van de zorgvuldige aanmelding van uw kind bij één van de basisscholen van het Samenwerkingsverband Kampen Aanmeldformulier voor basisschool ndergetekenden

Nadere informatie

Pedagogisch beleidsplan buitenschoolse opvang het Zwammeke

Pedagogisch beleidsplan buitenschoolse opvang het Zwammeke Pedagogisch beleidsplan buitenschoolse opvang het Zwammeke Inhoud 1. Inleiding 2. Onze visie 3. Doelstellingen 4. Pedagogische uitgangspunten voor het kind 5. Pedagogische uitgangspunten voor de groepsleiding

Nadere informatie

Lesmodule 4 fasen van. dementie. VOORBEELD LESMODULE: 4 fasen van dementie

Lesmodule 4 fasen van. dementie. VOORBEELD LESMODULE: 4 fasen van dementie Lesmodule 4 fasen van dementie Inhoudsopgave: 1. Wat is dementie? blz. 3 2. Twee basisprincipes over de werking van de hersenen blz. 4 3. Omschrijving van de vier fasen van ikbeleving bij dementie blz.

Nadere informatie

Wielewoelewool, ik ga naar school! Toelichting

Wielewoelewool, ik ga naar school! Toelichting Zwijsen Wielewoelewool, ik ga naar school! Toelichting Inhoud Inleiding 3 Materialen 3 Voor het eerst naar school 4 Doelstelling 4 Opbouw prentenboek en plakboek 4 Werkwijze 5 Ouders 5 2 Inleiding Voor

Nadere informatie

Welkom. DGM en Autisme. Esther van Efferen-Wiersma. Presentatie door

Welkom. DGM en Autisme. Esther van Efferen-Wiersma. Presentatie door Welkom DGM en Autisme Presentatie door Esther van Efferen-Wiersma Inhoud Autisme: recente ontwikkelingen Van beperkingen naar (onderwijs)behoeften DGM en autisme Hulpmiddelen en materialen Vragen? Autisme?

Nadere informatie

Hieronder volgt een beknopte uitleg van de begrippen die u in het rapport zult tegenkomen.

Hieronder volgt een beknopte uitleg van de begrippen die u in het rapport zult tegenkomen. Onderbouwrapport In het onderbouwrapport waarderen wij alle genoemde aspecten ten opzichte van de leeftijd. Een waardering wordt uitgedrukt in een cijfer. U kunt via de beknopte omschrijvingen in het rapport

Nadere informatie

attitudes zelfstandig leren kennis vaardigheden

attitudes zelfstandig leren kennis vaardigheden zelfstandig leren Leren leren is veel meer dan leren studeren, veel meer dan sneller lijstjes blokken of betere schema s maken. Zelfstandig leren houdt in: informatie kunnen verwerven, verwerken en toepassen

Nadere informatie

Ons Advies. graag. Zij komen ook bij u thuis. Behandeling & expertise

Ons Advies. graag. Zij komen ook bij u thuis. Behandeling & expertise Ons Advies & Behandelteam helpt u graag Zij komen ook bij u thuis Behandeling & expertise Welkom Vertrouwd en verantwoord Woonzorg Flevoland is een organisatie die een breed aanbod heeft aan zorg, diensten

Nadere informatie

Meer over ambulante zorg

Meer over ambulante zorg Meer over ambulante zorg Ambulante zorg U heeft contact met een medewerker van de ambulante zorg van Maashorst. Wat doet deze medewerker precies en wat kan hij voor u betekenen? Wat is ambulante zorg?

Nadere informatie

Appendix bij Pedagogisch Beleidsplan voor Buiten Schoolse Opvang

Appendix bij Pedagogisch Beleidsplan voor Buiten Schoolse Opvang Appendix bij Pedagogisch Beleidsplan voor Buiten Schoolse Opvang INLEIDING Algemeen: Om tegemoet te komen aan de vraag van ouders vervullen wij op dezelfde locatie ook een BSO functie. Zij dit wel in beperkte

Nadere informatie

Doe workshop ABA. Caroline Peters BCABA, 8-11-2012

Doe workshop ABA. Caroline Peters BCABA, 8-11-2012 Doe workshop ABA Caroline Peters BCABA, 8-11-2012 1 Inhoud Historie ABA Instituut Wat is ABA? Versterken van gewenst gedrag Uitdoven van ongewenst gedrag Gewenst gedrag opwekken door omgeving aan te passen

Nadere informatie

Verbindingsactietraining

Verbindingsactietraining Verbindingsactietraining Vaardigheden Open vragen stellen Luisteren Samenvatten Doorvragen Herformuleren Lichaamstaal laten zien Afkoelen Stappen Werkafspraken Vertellen Voelen Willen Samen Oplossen Afspraken

Nadere informatie