Inleiding. Voorstelling Jeugd en Seksualiteit vzw. Tips rond begeleidingshouding. Algemeen Veiligheid Richtlijnen gepast reageren Echtheid en rolmodel

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Inleiding. Voorstelling Jeugd en Seksualiteit vzw. Tips rond begeleidingshouding. Algemeen Veiligheid Richtlijnen gepast reageren Echtheid en rolmodel"

Transcriptie

1 LESMAP ROND VERLIIEFDHEIID,, ZWANGERSCHAP EN HOLEBII

2 Inleiding Voorstelling Jeugd en Seksualiteit vzw Tips rond begeleidingshouding Algemeen Veiligheid Richtlijnen gepast reageren Echtheid en rolmodel Aan de slag in de klas Korte uitgewerkte methodieken per graad Ander educatief materiaal om mee aan de slag te gaan Educatieve spelen Publicaties Online

3 Met het pakket Verliefdheid, zwangerschap en holebi' maken jongeren kennis met relaties en seksualiteit in hun dagelijkse leven. Relaties en seksualiteit zijn dynamisch gebeurtenissen van en tussen mensen. Zonder voorbij te gaan aan de mogelijke gevaren van seksueel gedrag, willen we in dit lespakket vooral aandacht hebben voor de prettige en verrijkende kant van relaties en seksualiteit. Genieten, respect en engagement zijn hierbij sleutelbegrippen. Dit lespakket wil op twee manieren de kracht van jongeren versterken: door het zelfvertrouwen, het zelfbeeld en de weerbaarheid van jongeren te vergroten en door hen instrumenten aan te bieden die hen op hun weg van dienst kunnen zijn. Met deze instrumenten bedoelen we informatie (kennis), vaardigheden (kunde) en attitudes (zijn). Zo krijgen jongeren de kans om te komen tot een plezante en verantwoordelijke beleving van relaties en seksualiteit. Het lespakket bestaat uit een handleiding voor de begeleider met tal van methodieken.

4 Jeugd en Seksualiteit vzw Jeugd en Seksualiteit vzw is een informatie- en vormingsdienst die kinderen, jongeren en hun begeleiders correcte informatie over relaties en seksualiteit wil bieden. Jeugd en Seksualiteit vzw richt zich naar het onderwijs door: het organiseren van vorming rond relaties en seksualiteit het ontwikkelen van educatieve spelen, materialen en informatiedragers rond relaties en seksualiteit om dit thema makkelijker met kinderen en jongeren te bespreken het begeleiden van scholen en leerkrachten rond het thema relaties en seksualiteit. Jeugd en Seksualiteit vzw hanteert in al haar activiteiten een: Open en positieve houding tegenover jongeren: Jongeren hebben hun eigen bekommernissen, meningen, gevoelens en verlangens. ns. Jeugd en Seksualiteit vzw wil aansluiten bij hun leefwereld en beschouwt hen als volwaardige gesprekspartners. Open en positieve houding tegenover seksualiteit: De prettige en verrijkende kant van seksualiteit wordt benadrukt zonder blind te zijn voor de gevaren en risico s. Genieten, respect en engagement zijn hierin sleutelbegrippen.

5 Algemeen - Tijdens de les is het de bedoeling dat er zonder taboes gepraat wordt over relaties en seksualiteit. Er zijn dan ook geen juiste of foute antwoorden! - Het kan gebeuren dat de jongeren met specifieke vragen naar de leerkracht toekomen. Als leerkracht wordt men niet verondersteld op alle vragen een antwoord te hebben. Communiceer duidelijk naar de groep toe dat je geen antwoord hebt op alle vragen. Wanneer je zelf als leerkracht het antwoord op een vraag niet weet dan kan je de jongere uitleggen dat je tegen de volgende les het antwoord zal opzoeken of dat ze zelf de vraag anoniem via de website van Jeugd en Seksualiteit kunnen stellen aan een medewerker. - Baken je grenzen af als begeleider. Begeleiders hebben soms angst om rond relaties en seksualiteit te werken in de klas omdat ze denken dat jongeren persoonlijke vragen gaan stellen. Maar niemand zegt dat je op deze vragen moet antwoorden. Bepaal zelf waar je wel of niet een antwoord op geeft, geef duidelijk aan waar je grenzen liggen, maar respecteer ook de grenzen van je leerlingen. - Maak afspraken aan het begin van de les voor de veiligheid. Je kan hiervoor de Pickasoll regels gebruiken. Pickasoll - Privacy: Wat hier verteld wordt, is vertrouwelijk en blijft binnen de groep. We vertellen niets door. - Ik-vorm: We praten over onszelf, onze gevoelens en ervaringen, meningen. We zijn open en eerlijk. - Cultuur: We hebben respect voor de verschillende culturele achtergronden. - Kies: Kies wat je vertelt en wat niet. Je hoeft niet iets te vertellen als je niet wil. - Actief: Wees actief in wat we gaan doen, je hoeft niet af te wachten tot iemand anders iets doet. - Seksueel actief: Dit is niet enkel met iemand naar bed gaan, seks zit in je hoofd en in je gevoelens. We hebben het over alle vormen van seks en iedereen kan erover meepraten. - Oriëntatie: Mensen kunnen heteroseksueel, homoseksueel, lesbisch of biseksueel zijn. - Lachen/Luisteren: Lachen is belangrijk, uitlachen kan niet. Luisteren is ook belangrijk, niet alleen praten.

6 Veiligheid Een vormingsklimaat voor relationele en seksuele vorming in een open en ontspannen sfeer Toen ik mijn eerste en enige seksles kreeg, kwam de schooldokter plots op de proppen. Ik had die man nog maar twee keer gezien, telkens in het toenmalige PMS-centrum voor het bekende medisch onderzoek. Hij kwam binnen in onze klas en begon droog zijn uitleg. Het woord penis valt en de klas proestte het uit van het lachen. Hij negeerde professioneel onze reactie en ging gewoon verder. Gestommel en gebabbel werden onmiddellijk in de kiem gesmoord en afgedaan als onrespectvol. Vragen. Nee, meneer, wij weten alles al. De les straalde een bepaalde gêne uit. En wat verwacht je dan als iedereen op het einde van de les een condoom mee naar huis krijgt? Dat we die behoedzaam zouden wegsteken en bewaren in ons nachtkastje? No way, opblazen, 23 exemplaren in één keer en heel de speelplaats lachen Relationele en seksuele vorming (rsv) wordt vaak gezien als een lastige en zware onderneming waar toch ernstig moet mee omgegaan worden. Toch kan rsv ook synoniem zijn voor aangename gesprekken, leuke momenten van uitwisseling in een open en ontspannen sfeer waar er mag en kan gelachen worden. Lachen dat niets te maken heeft met weglachen, uitlachen, misplaatste moppen of cynisme. Het gaat over ruimte creëren voor echte humor, luchtigheid en ontspannenheid. Hoe kan je als begeleider een open en ontspannen sfeer scheppen waar deelnemers zich op hun gemak voelen en kunnen vertellen wat ze willen? Of anders gezegd: hoe maak je dat mensen zich veilig en betrokken genoeg voelen om mee deze sfeer te maken? Ons uitgangspunt is een positieve en open houding tegenover seksualiteit en tegenover jongeren. Een vormingsklimaat kan je omschrijven als de algemene sfeer waarin een vorming zich afspeelt en die de kans dat deelnemers iets leren, vergroot of verkleint. Kijk naar het voorbeeld van de inleiding. Er hangt een bepaalde sfeer. De deelnemers voelen zich niet op hun gemak. Misschien omdat ze nog nooit over seksualiteit praatten in de klas of omdat ze zich onwennig voelen bij de schoolarts die de vorming geeft. Deze begeleider weet duidelijk geen raad met de sfeer. Hij bestraft het lachen, vermijdt vragen en interactie en negeert de onwennigheid met condooms. Willens nillens beperkt hij zich tot het overbrengen van de inhoud. Er ontstaat een geforceerd vormingsklimaat.

7 Richtlijnen voor een ontspannen vormingsklimaat Volgend schema bekijkt hoe een begeleider het vormingsklimaat ten goede kan beïnvloeden. Er zijn vier elementen die een vormingsklimaat bepalen: de deelnemers, de begeleider, de inhoud en het proces dat zich tussen de vorige drie afspeelt. Elke begeleider verhoudt zich op een welbepaalde manier tot deze vier elementen. We zullen deze relaties stap voor stap bekijken. Relatie begeleider-deelnemersdeelnemers - Inschatten van de doelgroep - Groepssamenstelling - Ruimte voor ervaringen en meningen - Respecteren en bewaken van de grenzen van deelnemers - Fysische veiligheid Relatie begeleider-zichzelf - Bewust van eigen visie tov seksualiteit - Werkvorm - Onbevangen, aanaardende en onthechte houding - Authenticiteit - Eigen effectiviteit Relatie begeleider-inhoudinhoud - Onderwerp goed introduceren - Zelf op de hoogte zijn - Omgaan met lachen - Soepel omgaan met voorbereiding Relatie begeleider-proces - Logische opbouw - Belang van ijsbrekers en opwarmers - Aanpassen van opwarmers aan eigen programma - Groep bestaat uit individuen - Van individu naar één groep - Van subgroepjes naar één groep Fig.: De vier elementen die een begeleider moet onderhouden tijdens een vorming De uitdaging bestaat er in om op elke as (zie schema) veiligheid te creëren. Veiligheid creëren gebeurt in de eerste plaats in functie van de deelnemers: procesmatige veiligheid, psychische veiligheid en fysische veiligheid. Maar dat alleen is niet genoeg om een gevoel van ontspannenheid te krijgen. Naast de deelnemers is het belangrijk dat ook de begeleider ontspannen is. Dat kan alleen als de begeleider zich op zijn gemak voelt bij de deelnemers, maar ook bij zichzelf, bij de inhoud en bij het proces. Uiteraard is er een grote samenhang tussen deze vier elementen. Ze zijn niet los van elkaar te begrijpen. De relatie begeleider-deelnemersdeelnemers Jongeren die een vorming volgen over seksualiteit kunnen zich erg onwennig voelen. Ze voelen zich onzeker, zijn bang dat ze zich belachelijk gaan maken of dat anderen hen belachelijk zullen maken. Om deze spanning weg te nemen, hebben de deelnemers nood aan veiligheid. De begeleider zal die

8 veiligheid pas kunnen creëren als hij of zij aansluiting vindt bij de deelnemers. Enkele tips om de betrokkenheid op de deelnemers te bevorderen. Inschatten van de doelgroep Rsv gebeurt meestal in groep. Al bestaat een groep uit verschillende individuen, toch zal de vorming afgestemd worden op de groep als een soort eenheid. Daarvoor is het belangrijk dat de begeleider zich rekenschap geeft van de kenmerken van deze specifieke groep. Wat bindt de deelnemers? Wat zijn de gezamenlijke kenmerken van de individuen in deze groep? Leeftijd, sociale achtergrond, hobby s en interesses, schoolse context enz. kunnen elementen zijn die de deelnemers aan elkaar binden. Vanuit deze gemeenschappelijke pelijke kenmerken kan de begeleider proberen in te schatten wat de gemiddelde verwachtingen, behoeften en gevoeligheden zijn die in deze groep leven. Kinderen van elf hebben andere behoeften dan jongeren van veertien. Mensen die al tien jaar samen in de jeugdbeweging zijn, vragen een andere aanpak dan een nieuwe klasgroep. Jongens in een instelling hebben andere gemeenschappelijke kenmerken dan meisjes in een +13-groep. Uiteraard kan de begeleider op voorhand alleen een algemene inschatting maken. Die zal wellicht tijdens de vorming zelf bijgesteld moeten worden. Groepssamenstelling voor ogen houden Een groep heeft een zekere eenheid, maar binnen elke groep bestaat er ook verscheidenheid. Mensen verschillen qua temperament en stijl, ze hebben andere opvattingen en overtuigingen, andere wensen en motieven. Een begeleider van relationele en seksuele vorming zal ook rekening moeten houden met verschillen in seksuele rijpheid, seksuele ervaring en seksuele voorkeur. Een deelnemer zal zich maar echt veilig voelen wanneer de begeleider hem of haar ook als individu blijft zien, niet alleen als een element van de groep. Ruimte om ervaringen en meningen te delen In een vorming is het belangrijk om ruimte te laten voor de eigen invulling en inbreng door de deelnemers. Ervaringen en meningen zijn altijd in een of andere mate herkenbaar voor de luisteraars. Daarom is uitwisseling van essentieel belang. Uitweiden over iets wat de deelnemers bezighoudt, maar niet voorzien was in het programma is vaak geen verloren moeite. Concrete verhalen zeggen soms meer dan theoretische uiteenzettingen of vage begrippen. Wanneer deelnemers zich herkennen in ervaringen van andere deelnemers, heeft dit een positief effect op de onderlinge betrokkenheid. Het werkt ontspannend om te weten dat anderen bijvoorbeeld ook met onzekerheid zitten. Daardoor wordt het makkelijker jezelf open te stellen en zelf ervaringen te delen.

9 Voor elke begeleider is het zoeken naar een juist evenwicht tussen ruimte geven en grenzen bewaken. Nochtans hebben ze elkaar nodig om te bestaan. Deelnemers zullen niets persoonlijk vertellen als ze nog niet op hun gemak zijn. Omgekeerd is er ook geen veilige sfeer als de deelnemers niets zeggen. Het is dus voortdurend zoeken naar de balans. Als het gesprek te anekdotisch dreigt te worden, is het aan de begeleider om het gesprek weer te structureren en terug te brengen naar de leervraag en de mogelijke antwoorden daarop. Rrespecteren en bewaken van grenzen van deelnemers Soms ontstaat er tijdens een vorming een bepaalde alde openheid om persoonlijke verhalen te vertellen. Dit is een gevolg van een goed klimaat. Respecteren van grenzen van deelnemers houdt in dat er op zulke momenten geen druk gelegd wordt om iets te moeten vertellen. Een deelnemer behoeden om dingen te vertellen waar hij later spijt van krijgt, is een belangrijke taak van de begeleider. Aandacht voor fysieke veiligheid Lichamelijk comfort draagt bij tot meer ontspanning. De deelnemers aan een vorming zullen zich beter kunnen focussen op de inhoud als ze in een comfortabel lokaal zitten met voldoende (zit)plaats, lucht en licht. Vormingen met actieve onderdelen houden ook meer risico s in. Het is aan de begeleider deze tot een minimum te herleiden. De relatie begeleider-inhoud Als een begeleider de inhoud beheerst en hier ontspannen kan mee omgaan, vergroot dit het gevoel van veiligheid bij de deelnemers. Een begeleider die als bekwaam ervaren wordt, boezemt vertrouwen in bij de deelnemers. Wij schetsen hieronder hoe ontspannen en open met de inhoud kan worden omgegaan. Het onderwerp goed introduceren De manier waarop een thema wordt aangebracht, bepaalt dikwijls de participatiegraad van de deelnemers. De begeleider kan nieuwsgierigheid opwekken en de deelnemers motiveren door een korte en duidelijke uiteenzetting te geven over wat volgt. Door enkele vragen te citeren waarop de deelnemers een antwoord zullen krijgen, geef je hen het gevoel dat ze echt iets gaan leren. Deelnemers elnemers voelen zich ook veiliger wanneer ze goed weten wat er precies van hen verwacht wordt. In de inleiding zegt de begeleider dus niet alleen wat er aan bod zal komen, maar ook hoe er gewerkt

10 zal worden. Als deelnemers duidelijk weten dat ze vragen mogen stellen of dat het de bedoeling is dat ze ook hun eigen mening verwoorden, dan zullen ze dit ook sneller doen. Zelf op de hoogte zijn Hoe meer kennis van zaken de begeleider heeft, hoe meer ontspannen hij met de inhoud kan omgaan. Het is eenvoudiger om de kern uit een gesprek te halen en op vragen helder en klaar te antwoorden wanneer je thuis bent in de materie. Deelnemers verwachten niet dat hun begeleider alles weet, maar wel dat hij of zij meer dan gemiddeld onderlegd is. Het gaat daarbij eerder over je expertise laten blijken als het nodig is, dan in uitgebreide uiteenzettingen je kennis ten toon te spreiden. Omgaan met lachen Mensen in groep lachen om verschillende redenen. Niet altijd wordt er gelachen omdat iets grappig is. Mensen lachen uit ongemak of uit sociale druk, omdat iedereen lacht. Mensen lachen om hun zenuwachtigheid te verbergen. Mensen lachen omdat ze weerstand voelen of willen protesteren tegen iets wat ze niet leuk vinden. Lachen is iets wat mensen doen om een bepaalde band te scheppen of een gevoel te uiten: ze interageren met elkaar. Er is in een vorming een belangrijke taak weggelegd voor de begeleider om met lachen om te gaan. Eerst en vooral is er een taak weggelegd om een sfeer te scheppen waarin lachen een plaats kan krijgen. Het is niet verplicht om te lachen maar het kan. Blok het zeker niet af. Een grappige situatie of een spitsvondige opmerking van een deelnemer positief benaderen, geeft een heel ander gevoel dan dit als een storing te bekijken. Vervolgens moet een begeleider kunnen achterhalen waar het lachen vandaan komt. In het lachen zitten immers signalen waarmee de begeleider rekening moet houden. Toegegeven, over een thema als seksualiteit is het bij momenten moeilijk om aan te voelen wanneer de deelnemers het onderwerp niet serieus nemen of wanneer ze lachen uit onwennigheid. Maar beiden kunnen nuttig blijken om informatie uit te halen: welke aanpak gebruik ik om maximale betrokkenheid te krijgen. Zo geeft lachen uit ongemak aan dat er wat meer plaats en ruimte moet gegeven worden. Misschien zijn de vragen te direct of hebben de deelnemers nood aan een tragere opbouw. Als er bijvoorbeeld bij het stellen van een vraag steevast gegiecheld wordt en men het antwoord ontwijkt, is het aangeraden om even van onderwerp te veranderen. Het gesprek een andere richting uitsturen, haalt dan wat druk van de ketel.

11 Naast het feit dat spieren hun kracht verliezen als we hardop lachen, is het ook mentaal ontspannend en vermindert het stress. Het geeft de deelnemers het gevoel een leuke vorming te beleven, zonder dat het grappig hoeft te zijn. Soepel omgaan met de voorbereide inhoud In een vorming kan het gesprek soms afwijken van het vooropgestelde programma. De openheid om dieper in te gaan op niet voorziene thema's, vergroot de betrokkenheid. Tenminste als de interesse vanuit de hele groep blijkt. Als deze interesse genegeerd wordt, bestaat het gevaar dat deelnemers afhaken. Inspelen op situaties die zich voordoen tijdens de vorming beïnvloedt de ontspannen sfeer gunstig. De relatie begeleider-zichzelf Een begeleider kan niet los van zijn eigen persoon een vorming begeleiden, hij is zelf ook een speler op het vormingsveld. Zijn eigen visie en houding hebben invloed op de sfeer van de vorming. Ook hier zijn tips te geven om op dit gebied meer openheid en ontspannenheid te creëren. Bewust worden van je eigen visie tegenover seksualiteit en die verder ontwikkelen. Iedereen heeft zijn eigen achtergrond en ervaringen die bepalen hoe je tegen seksualiteit aankijkt. In gesprekken worden deze verschillen tussen mensen duidelijk. Een begeleider die een zicht heeft op zijn eigen visie op seksualiteit en relaties, zal zich veiliger en meer zelfbewust voelen bij discussies of groepsgesprekken. Het is gemakkelijker om anderen te begeleiden en in hun zoeken naar wat zij belangrijk vinden als je je eigen waarden en normen kent. Een eigen visie is trouwens geen statisch gegeven. Door met het thema bezig te zijn, wordt je visie scherper gesteld. Denken, praten en omgaan met seksualiteit is een dynamisch proces, voortdurend in ontwikkeling. Kies de werkvorm waar je jezelf goed bij voelt Het is van belang dat de begeleider in zijn gekozen werkvormen gelooft en dat hij ze haalbaar vindt. Een werkvorm die gedragen wordt, zal overtuigender worden voorgesteld en de groep kunnen enthousiasmeren.

12 Een onbevangen, aanvaardende en onthechte houding Een begeleider zal zich rustiger en meer ontspannen voelen in een groep naarmate hij minder gedreven is om jongeren kost wat kost te veranderen of te bekeren. en. Een onbevangen houding betekent dat een begeleider echt kan luisteren naar jongeren zonder te vertrekken vanuit één of ander vooroordeel over hoe jongeren zijn of over hoe zij zouden moeten zijn. Wat zij te zeggen hebben is waardevol en moet niet noodzakelijk gecorrigeerd worden. Het heeft te maken met het aanvaarden van hun waarden en normen, hun leefwereld als boeiend kunnen zien, hoe ver die ook afstaat van de eigen belevingswereld. Een begeleider straalt rust uit wanneer hij zich thuis voelt bij zijn eigen overtuiging en zich tegelijk niet bedreigd voelt door andere overtuigingen. Het kunnen loslaten van de drang of het plichtsgevoel om de anderen te 'verheffen' vraagt een zekere onthechting van de begeleider. Het ideaal is een begeleider die veel ruimte creëert om te leren, die uitnodigt tot betrokkenheid, zonder zich te fixeren op een of ander leerresultaat. Wat jongeren precies meepikken uit een vorming, weet je als begeleider ook nooit echt. Je kan er best op vertrouwen dat wat er doorheen de vorming in beweging gezet werd nog verder zal doorwerken ook al is dat op het moment zelf nog niet zichtbaar. Authenticiteit Authenticiteit heeft te maken met jezelf niet anders voordoen dan je bent. Als begeleider neem je weliswaar een rol op, maar die rol mag niet haaks staan op hoe je jezelf buiten die rol ervaart. Wanneer je een rol moet vervullen die totaal niet past bij hoe je bent, dan krijg je het gevoel onecht te zijn. Een authentieke begeleider daarentegen voelt zich comfortabel in zijn rol vanuit een eigen, originele, eigen-gemaakte gemaakte stijl. Een groep voelt verrassend vlug aan dat de begeleider zomaar een aantal werkvormen kopieert of zich de inhoud of de werkvormen niet eigen heeft gemaakt. Authenticiteit gaat ook over het aannemen van een oprechte houding: echt akkoord zijn met wat je doet, volledig beredeneerd weten wat je doet en zegt. Zomaar blind aanvaarden wat een ander in de plaats van de begeleider beslist, is daarom geen best uitgangspunt. Een begeleider moet de inhoud zich eigen kunnen maken, argumenten kunnen geven waarom de inhoud van belang is, de inhoud kunnen verkopen. Daarom zal een vormingswerker die zelf zijn programma opstelt overtuigender overkomen dan diegene die ingehuurd is om een vooropgestelde inhoud over te brengen.

13 Eigen effectiviteit Terwijl authenticiteit vooral over de houding van een begeleider gaat, heeft het inschatten van de eigen effectiviteit vooral zijn weerslag op het zelfvertrouwen van de begeleider. Jezelf in staat achten een vorming te geven, geloven in de eigen kwaliteiten en vertrouwen op je eigen kennis en kunde is belangrijk. Een vormingswerker moet van zichzelf vinden dat hij of zij over de nodige vaardigheden en kwaliteiten beschikt om een leuke vorming te kunnen geven en dat hij of zij ook effectief een goede vorming zal realiseren. Begeleiders met zelfvertrouwen achten zichzelf ook in staat om eventuele spanningen in de groep te overwinnen. Hun zelfvertrouwen wordt aangevoeld door de deelnemers die op hun beurt meer vertrouwen krijgen in de begeleider. De overtuiging Ik ga het goed doen is geen garantie om het ook effectief goed te doen. Er spelen immers altijd externe factoren mee. Maar omgekeerd is de intentie om het goed te doen wel een voorwaarde voor het slagen van een sessie. Er zijn weinig vormingswerkers die op voorhand zeggen het gaat niet lukken en dan een fantastische vorming geven. De relatie begeleider-proces Hieronder bekijken wij de as waar de begeleider veiligheid kan creëren door aandacht te hebben voor verschillende aspecten van het proces; zodanig dat deelnemers gemakkelijker mee stappen in de sessie en de drempel verlaagd wordt om te participeren. Een groepsproces is geen begrip dat te vatten is in een aantal zinnen. Het is een uitgebreid gegeven dat heel divers kan zijn naargelang de groep waarmee gewerkt wordt. Een proces is onderhevig aan velerlei aspecten van interactie. Kies voor een logische opbouw Een vorming voelt goed en logisch aan als deelnemers het gevoel hebben erin te rollen. Er wordt dus best niet gestart met te spannende, te uitdagende of te ingewikkelde activiteiten. Gaandeweg kunnen er meer uitdagingen in het programma komen, rekening houdend met wat de groep aankan of vraagt. In het middengedeelte van de vorming wordt het thema uitgewerkt en kan er nieuwe informatie gegeven worden. Behoed je voor het aanbrengen van nieuwe dingen bij het afronden van een activiteit. Het belang van ijsbrekers en opwarmers IJsbrekers en opwarmers zijn bedoeld om mensen op hun gemak te stellen. Je kunt dit doen door het spelen van een kennismakingsspel. Maar terughoudendheid bij de deelnemers kan ook weggenomen

14 worden door voldoende tijd te nemen om afspraken te maken of het programma te overlopen. Weten wat je te wachten staat, kan echt een geruststellend gevoel geven. Sommige activiteiten vragen om een aanloop omdat ze anders te bedreigend of te spannend zijn. Een ijsbreker is bedoeld als kennismaking, een eerste contact. Een opwarmer dient eerder om het thema te introduceren. Aanpassen van de opwarmers aan het programma Een serieus onderwerp en bijhorende werkvorm hebben meestal geen speelse opwarmers nodig. Een speelse vorming met veel el uitwisseling heeft meer nood aan ludieke werkvormen met gaandeweg meer inbreng van de deelnemers. Deelnemers kan je verliezen als er een breuklijn is tussen de stijl van de inleiding en de eigenlijke vorming. Bewaken van het eigen programma Het globale programma van een vorming in het achterhoofd houden, helpt de begeleider om bepaalde gesprekken of vragen af te breken wanneer nodig opdat de rode draad bewaard zou blijven. Een duidelijk schema en verloop van de vorming in het hoofd hebben, draagt zeker bij tot ontspannen omgaan met tijd. Een groep bestaat uit individuen De begeleider staat in relatie met elk van de deelnemers van een vorming. En elke deelnemer staat op zijn beurt in relatie met elk ander lid van de groep. Dit zorgt voor een immens kluwen van persoonlijke interactie en de bijhorende gevoelens. Als begeleider is het belangrijk om voor ogen te houden dat een groep een verzameling individuen is. Elk van die individuen heeft een eigen mening en een persoonlijke invulling van de inhoud. Een begeleider moet de deelnemers het gevoel kunnen geven dat de persoonlijke beleving tijdens de vorming erkent wordt. Ontspannenheid voor elke deelnemer bewerkstelligen is eigenlijk rekening houden met elk zijn gevoelens, verlangens en verwachtingen. Daarom dient een begeleider voldoende ruimte te laten om elke deelnemer zijn idee te laten verkondigen, of het nu gaat om een mening, een visie of een ervaring. Het naast elkaar kunnen laten bestaan van meningen en visies is een belangrijke voorwaarde om elk individu van zijn gelijk te bedienen en zal uiteindelijk voor het meeste ontspannenheid zorgen: niemand heeft het gevoel zich te moeten verdedigen t.o.v. een andere mening. Botsende meningen, kunnen misschien aanleiding geven tot conflict. Hierin ligt de taak van een begeleider om meningen niet te beoordelen en nuances te leggen die deelnemers niet zien. Zo schep je een sfeer waarin alle reacties ok zijn. Om plaats te geven voor meningen van iedereen, is het nodig dat de begeleider een goed evenwicht zoekt om deelnemers te pushen iets te zeggen of

15 zich anoniem in de groep houden. Een goede begeleider zal zoeken naar werkvormen die mensen stimuleert hun mening kwijt te geraken zonder het een verplichtend karakter mee te geven. Elk individu in een vorming maakt een bepaald proces door en heeft ook een persoonlijke groeitijd nodig. Deze verschilt van deelnemer tot deelnemer. Van individu naar één groep Een begeleider streeft er best naar om alle individuen te stimuleren om betrokken te zijn op de inhoud. Het is echter een valkuil om te lang individu-gericht te blijven werken. In de beginfase van een vorming is het aangewezen individuen aan te spreken en zeer gericht een aantal mensen opdrachten te geven. De begeleider zorgt voor de lijm tussen de verschillende deelnemers. Maar dit mag niet blijven duren. Het is als begeleider niet altijd goed om een vorming op gang te blijven trekken. Een groep die te sterk afhankelijk is van de tussenkomsten van de begeleider, zal zich als groep niet verder ontwikkelen. De groep zelf moet ook een aantal verantwoordelijkheden krijgen, zoals zelf een groepsgesprek vorm kunnen geven, inhoud te leveren, kritisch te staan t.o.v. elkaar e.a. Een groep zoekt naar samenhang en is op een bepaald niveau toe om de inhoud van de deelnemers te confronteren met groepsnorm. De deelnemers hebben elkaar nodig om verder te komen. Anders krijgt men het gevoel dat de vorming blijft hangen, dat er geen climax is en dat men niet uitgedaagd wordt opvattingen bij te schaven. De deelnemers krijgen met andere woorden geen leerkansen en hebben het gevoel niets bijgeleerd te hebben. Dit is geen goede uitgangssituatie voor de betrokkenheid. Het is als begeleider dus zoeken naar de uitdaging die deelnemers er toe brengen om te groeien, bij te leren, zichzelf te overstijgen in het niveau van voor de sessie. Van subgroepjes naar één groep Wat een grote invloed heeft op het proces van een groep, is het bestaan van subgroepen. Mensen organiseren zich in kleinere groepjes omdat het daar minder moeilijk is zich goed te voelen dan in een grote groep. Met subgroepjes of kliekjes bedoelen we groepjes die spontaan ontstaan. Die subgroepen hebben een bestaansreden en zorgen op zich voor ontspannenheid. De deelnemers kunnen zich even van de grote groep afscheiden en wat meer op hun gemak zijn. Een onderwerp kan zo delicaat zijn dat men eerst compagnons wil vinden om een gezamenlijke visie naar voor te schuiven zodat men niet als individu afwijkt van de groepsnorm. Echter, als deze kliekjes te lang blijven bestaan zonder doorbroken te worden, ontstaat er ook een zeer gedwongen sfeer. Het bestaan van subgroepjes nodigt buitenstaanders niet echt uit om voluit te gaan; het kan botsen met een ander subgroepje; of individuen zeggen hun mening niet meer omdat ze alleen staan tegen een subgroepje.

16 Als begeleider is het belangrijk dat er gewerkt wordt aan de groepssamenhang. Dit werkt later de ontspannenheid in de hand. Het gaat er over om een goeie grens te vinden tussen de persoonlijke leefruimte en het samen-zijn. Het gaat er om zicht te hebben op het relatiepatroon in een groep en het kunnen werken aan verbetering daarvan. Algemeen besluit: "Wie niet kan lachen met ernstige dingen, is geen serieus mens." (F. Auwera) Een vorming over relaties en seksualiteit moet niet zwaarwichtiger aangepakt worden dan een andere vorming. Het is evenmin nodig om extra grappig te zijn. Een leuke vorming begeleiden gaat niet over grappig zijn maar wel over een ontspannen sfeer creëren waarbinnen gelachen mag worden. Vanaf het moment dat mensen voelen dat er mag gelachen worden, moet er niet meer noodzakelijk gelachen worden. Als de zenuwlach en de protestlach plaats ruimen voor de pretlach dan weet je dat de deelnemers ontspannen zijn. Pas dan zullen ze hun schroom laten vallen en echt bijleren. Weten dat ontspannenheid en openheid kan helpen om een goede vorming te krijgen, is een eerste stap. Weten hoe dat te doen is een volgende. In dit artikel hebben we geprobeerd daarvoor wat tips te geven. Een ontspannen vorming begeleiden is geen onbegonnen werk, wel een uitdagende opdracht.

17 Voorbeelden korte methodieken voor in de les We hebben enkele methodieken per graad opgelijst. Natuurlijk kan je sommige methodieken ook al/nog in andere graden gebruiken. Hiervoor reken we op je eigen inschattingsvermogen als leerkracht, jij bent immers degene die je leerlingen het beste kent. 1 ste graad Liefde en Vriendschap Zwangerschap Zintuigengedicht Maak met leerlingen een gedicht dat ze direct moeten invullen zonder na te denken. De leerkracht zegt de volgende zinnen vlug achter elkaar: Liefde voelt als Liefde ruikt als Liefde smaakt als Liefde klinkt als Liefde ziet er uit als Varianten: je kan het woord liefde ook vervangen door vriendschap, verliefdheid, geliefde, seks, Materiaalvariant: op doek schilderen, mondeling laten aanvullen, Uitbeelden Liefde is.. Zoek prenten van de befaamde Liefde is -kalender. Laat leerlingen per 2 uitbeelden wat er op de tekening staat, de andere klasgenoten moeten z snel mogelijk raden wat ze uitbeelden. Taboe Maak kaartjes met daarop het te raden woorden en 5 taboewoorden, die niet mogen gebruikt worden bij het omschrijven van het woord. Verdeel de leerlingen in groepjes. Beurtelings mag iedere groep een persoon aanduiden die het woord omschrijft voor zijn groepsleden. De groep krijgt 2 minuten de tijd om het woord te raden. Als ze het woord niet raden, krijgen de andere groepen de kans. Voorbeeldkaartjes: Bevruchting taboewoorden: zaadcel, eicel, embryo, innesteling,vruchtbaar Zwanger taboewoorden: maandstonden, bevallen, geboorte, baby, verwachten De Bom Op tafel leg je allerlei voorbehoedmiddelen. Eén leerling gaat even naar buiten, de rest van de groep bepaalt welk voorbehoedmiddel de leerling die buiten staat zeker niet mag nemen want dat is de bom. Als de bom bepaald is, mag de leerling terug binnenkomen en moet hij zoveel mogelijk voorbehoedmiddelen van tafel nemen zonder dat hij de bom neemt. Als hij een voorbehoedmiddel neemt, moet hij ook benoemen wat het is. Enkel als hij het juist benoemt, mag hij het bijhouden. Welke leerling verzamelt de meeste voorbehoedmiddelen?

18 Holebi Wereldspel Geef de leerlingen een wereldkaart en laat ze aanduiden in welke landen nog de doodstaf of levenslang geldt als iemand holebi is en welke landen het homohuwelijk toelaten. Je kan de wereldkaart romd homoseksualiteit vinden op Fotospel Zoek foto s van bekende mensen. Leg ze ergens waar alle leerlingen ze kunnen zien. Laat ze dan zelf een foto kiezen. Daarna laat je ze uitleggen wat de reden is dat ze die foto gekozen hebben en of welke geaardheid deze figuur zou hebben. Vraag hen hoe het komt dat ze beslist hebben dat iemand holebi of hetero is. 2 de graad Liefde en Vriendschap Woordenketting De leerlingen zitten in een kring. De leerkracht noemt een beginwoord (vb liefde, zoenen, boezemvriend ). De leerling rechts van de leerkracht noemt vervolgens een woord dat voor hem op één of andere manier iets te maken heeft met het beginwoord. De andere leerlingen volgen. Alle woorden worden op een flap genoteerd. Als alle woorden op de flap staan, wordt de flap opgehangen. De woordenverzameling kan een basis vormen om bijvoorbeeld een gedicht te maken. Vriendschapassociatie Leg een flap papier op tafel en schrijf in het groot het woord vriendschap op. Vervolgens doe je drie keer een ronde. Elke leerling zegt om beurt een woord dat volgens hem hier iets mee te maken heeft. Na drie ronden, kiest elke leerling een woord van de flap (zonder te verklappen aan een ander) en maakt hij hier een beeldje van in klei/plasticine. Wanneer de beeldjes af zijn, worden ze tentoongesteld en worden geraden welk woord geboetseerd is. Daarna kan er verder een groepsgesprek over worden gevoerd. De Zwangerschap Zoek de fout Om niet zwanger te geraken, kan je je best beschermen met voorbehoedmiddelen. Als leerlingen in de les al enige uitleg over de verschillende voorbehoedmiddelen hebben gekregen, kan je het spel Zoek de fout spelen. Verdeel hiervoor de leerlingen in groepjes van 2 à 3, geef ze elk een uitleg op papier van een voorbehoedmiddel. De leerlingen moeten nu aan hun klasgenoten over het voorbehoedmiddel vertellen, maar ze moeten er een fout in steken. De andere leerlingen moeten dan raden wat de fout is. Voorbeelden fouten: vaginale ring moet je om 6 weken vervangen, pil beschermt tegen soa.

19 Wat ben ik? Iedere leerling kiest een woord dat te maken heeft met zwangerschap. Dit woord schrijft men op een post-it en kleeft het op het voorhoofd van de linkerbuur. Als iedereen een post-it op zijn voorhoofd heeft, kan het spel beginnen. Het is de bedoeling zo snel mogelijk te achterhalen wat er op je post-it staat. Dit kan doordat leerlingen aan elkaar ja-nee-vragen stellen. Voorbeelden: noodpil, predictor, over tijd, baby. Holebi Perspectiefwissel Zeg tegen de leerlingen dat binnen 5 minuten hun seksuele geaardheid zal veranderen. Wat zou er dan veranderen in hun leven. Voer een discussie met hen over de veranderingen, maar heb ook oog voor vooroordelen en van waar ze komen. Muziekspel Zoek 10 liedjes en laat ze aan de deelnemers horen, welke zanger/zangeressen zijn holebi en welke hetero, als addertje kan je er ook een transseksuele zanger(es) tussensteken. 3 de graad Liefde en vriendschap Music was my First love Leg een flap centraal al in het lokaal. De leerlingen gaan verspreid rond het papier zitten met penseel en verf binnen handbereik. De leerkracht kondigt het onderwerp liefde aan en laat vervolgens muziek spelen. Maak een compositie van muziek die verschillende sferen oproept (rustige, melancholische, agressieve, romantische, woedende muziek). De leerlingen laten de muziek op zich afkomen en zoeken elk voor zich een antwoord op volgende vraag: Welke gevoelens ivm liefde roept deze muziek op? Zorg dat de verschillende muziekstukjes lang genoeg blijven duren zodat de sfeer kan doordringen. De leerlingen schilderen ondertussen de gewaarwordingen en gevoelens op het grote blad (je kan er ook voor kiezen om elk persoonlijk een blad te geven). Ijs en vuur De leerlingen zitten in een kring. Elke deelnemer krijgt een kaartje met een woord (vb aanmaken, baby, bedriegen, dansen, bloot, dromen, jaloersheid, eenzaam ). Vervolgens wordt een brandende kaars doorgegeven in de kring. In tegenovergestelde richting worden ijsblokjes doorgegeven. Ondertussen vertelt elke leerling of zijn woord een warm, lauw of koud gevoel oproept. Deze woorden worden in kolommen op een flap geschreven. Als alle leerlingen aan de beurt zijn geweest, kan er nog een groepsgesprek plaatsvinden over de woorden en wat de reden is dat ze koud, lauw of warm aanvoelen en of er andere meningen zijn.

20 Zwangerschap Voorbehoedmiddelenquiz Zoek 10 vragen rond zwangerschap en voorbehoedmiddelen waarop de leerlingen waar/niet waar op moeten antwoorden. (De publicatie Beddengoed engoed van Jeugd en Seksualiteit bevat dergelijk quiz). Vb. een goede plaats om condooms te bewaren is je portefeuille? (niet waar, te warm) Improvisatie Geef elke leerling een voorbehoedmiddel. Laat ze het benoemen en ook uitleggen hoe het werkt. Laat ze vervolgens met hun fantasie van het voorbehoedmiddel een totaal ander voorwerp maken (vb een hormoonspiraal wordt een vislijn) en dit gebruiken in een improvisatietheater. Holebi Gedwongen meningen Bij dit spel leren leerlingen discussiëren en zich inleven in anderen. Lees een stelling rond holebi voor. Op de grond liggen antwoorden (akkoord, niet akkoord, twijfel ) waar de spelers achter moeten gaan staan. Er liggen exact aantal antwoorden dan dat er leerlingen zijn, de leerlingen zullen dus vlug moeten lopen als ze achter hun antwoord willen staan. Als hun antwoord niet vrij meer is, zullen ze achter één moeten staan dat misschien niet strookt met hun eigen mening, toch moeten ze zich dan kunnen inleven en argumenteren. Situatie/rollenspel Schotel leerlingen volgende situaties voor of laat ze het spelen in een rollenspel. Hoe zou jij reageren als je begeleider was bij kleuters en je vangt volgend gesprek op tussen 2 kinderen: het ene kind zegt Ik heb 2 mama s, het andere kind reageert Dat kan niet, iedereen heeft altijd een mama en papa Hoe vertel je thuis/vrienden dat je verliefd bent op iemand van hetzelfde geslacht?

LESMAP ZWANGERSCHAP, VERLIEFDHEID EN HOLEBI

LESMAP ZWANGERSCHAP, VERLIEFDHEID EN HOLEBI LESMAP ZWANGERSCHAP, VERLIEFDHEID EN HOLEBI Inleiding Voorstelling Jong & Van Zin vzw Tips rond begeleidingshouding Algemeen Veiligheid Richtlijnen gepast reageren Echtheid en rolmodel Aan de slag in de

Nadere informatie

Educatief materiaal om te werken rond relaties en seksualiteit met de bijhorende VOET

Educatief materiaal om te werken rond relaties en seksualiteit met de bijhorende VOET 1 Educatief materiaal om te werken rond s en seksualiteit met de bijhorende VOET Beddengoed, voorbehoedmiddelengids voor jongeren Een heldere en leerrijke brochure, bruikbaar in klasverband. Het boekje

Nadere informatie

Wervelende. Voorlichtingsshow

Wervelende. Voorlichtingsshow De Wervelende Voorlichtingsshow Introductieles/Omkadering 1. HINTS Doelstelling: Taal en termen kennen. Werkwijze: Om beurten krijgt men een woord in het oor gefluisterd door de begeleider De deelnemer

Nadere informatie

Domino, de musical. Ontdek de lespakketten in deze folder. Cultuur in combinatie met belangrijke levensthema s. Jurgen Delnaet.

Domino, de musical. Ontdek de lespakketten in deze folder. Cultuur in combinatie met belangrijke levensthema s. Jurgen Delnaet. Jurgen Delnaet Maaike Cafmeyer Marijn De Valck Mark Tijsmans Alexander Metselaar Deborah De Ridder Domino, de musical Cultuur in combinatie met belangrijke levensthema s Ontdek de lespakketten in deze

Nadere informatie

Liefde, relaties en seksualiteit 17 april Nieuwegein

Liefde, relaties en seksualiteit 17 april Nieuwegein Liefde, relaties en seksualiteit 17 april Nieuwegein Inhoud Wat is seksualiteit? Seksuele vorming in de school? Draagvlak bij school, ouders en leerlingen De rol van de leerkracht Vaardigheden van de leerkracht

Nadere informatie

Seksuele vorming en seksuele ontwikkeling van kinderen. Marianne Cense (Rutgers WPF) & Jos Poelman (Soa Aids Nederland)

Seksuele vorming en seksuele ontwikkeling van kinderen. Marianne Cense (Rutgers WPF) & Jos Poelman (Soa Aids Nederland) Seksuele vorming en seksuele ontwikkeling van kinderen Marianne Cense (Rutgers WPF) & Jos Poelman (Soa Aids Nederland) Programma 1. Seksuele ontwikkeling van kinderen en jongeren 2. Criteria om normaal

Nadere informatie

Relationele vorming. De rol van ouders in de gezonde seksuele ontwikkeling van kinderen

Relationele vorming. De rol van ouders in de gezonde seksuele ontwikkeling van kinderen Relationele vorming De rol van ouders in de gezonde seksuele ontwikkeling van kinderen Programma Introductie relationele- en seksuele vorming Inventarisatie van vragen De seksuele ontwikkeling van kinderen

Nadere informatie

Over taaie taboes en lastige liefdes

Over taaie taboes en lastige liefdes Seksuele diversiteit graad 3 Lesvoorbereiding Over taaie taboes en lastige liefdes Bij lesmateriaal, bij deze les op de site, vind je het nodige lesmateriaal voor deze les: Print het artikel Huwelijken

Nadere informatie

Annette Koops: Een dialoog in de klas

Annette Koops: Een dialoog in de klas Annette Koops: Een dialoog in de klas Als ondersteuning bij het houden van een dialoog vindt u hier een compilatie aan van Spreken is zilver, luisteren is goud : een handleiding voor het houden van een

Nadere informatie

In de les praten over relaties en seksualiteit. Hoe maak je het makkelijk en leuk!

In de les praten over relaties en seksualiteit. Hoe maak je het makkelijk en leuk! In de les praten over relaties en seksualiteit Hoe maak je het makkelijk en leuk! Hoe kunt u leerlingen ondersteunen en leert u hen verantwoorde keuzes te maken op het gebied van relaties en seksualiteit?

Nadere informatie

Thema's per klas die aangeboden worden in de methode:

Thema's per klas die aangeboden worden in de methode: Thema's per klas die aangeboden worden in de methode: Groep 1-2 Hierbij zijn de kinderen bezig met specifieke lichaamskenmerken van zichzelf en van anderen. Ook gaan ze op zoek naar onderlinge overeenkomsten.

Nadere informatie

Let s talk about sex Eerste hulp bij seksuele voorlichting

Let s talk about sex Eerste hulp bij seksuele voorlichting Let s talk about sex Eerste hulp bij seksuele voorlichting Normen en waarden De spelleider wijst iemand aan die een casus voorlegt waarin seksuele voorlichting is gegeven aan een cliënt. Bespreek in tweetallen

Nadere informatie

RONDE 1: INBREKEN IN DE KLAS Didactische praktijken ter ondersteuning van gelijke onderwijskansen in het KLEUTERONDERWIJS

RONDE 1: INBREKEN IN DE KLAS Didactische praktijken ter ondersteuning van gelijke onderwijskansen in het KLEUTERONDERWIJS CONFERENTIE STEUNPUNT GOK: De lat hoog voor iedereen!, Leuven 18 september STROOM KRACHTIGE LEEROMGEVINGEN RONDE 1: INBREKEN IN DE KLAS Didactische praktijken ter ondersteuning van gelijke onderwijskansen

Nadere informatie

Seksualiteit bij jongeren met een (chronische) aandoening

Seksualiteit bij jongeren met een (chronische) aandoening Seksualiteit bij jongeren met een (chronische) aandoening Op de polikliniek van het Universitair Kinderziekenhuis St Radboud ziekenhuis willen wij je met deze folder informatie geven over seksualiteit

Nadere informatie

Niet Normaal. Hetero s zijn niet normaal, ze zijn gewoon met meer.

Niet Normaal. Hetero s zijn niet normaal, ze zijn gewoon met meer. LEIDRAAD VOOR BEGELEIDERS Niet Normaal Hetero s zijn niet normaal, ze zijn gewoon met meer. Het project Niet Normaal wil seksuele diversiteit bespreekbaar maken bij (Gentse) jongeren van 14 tot 18 jaar.

Nadere informatie

Bij het onderdeel rouwkoffer kunt u de materialen vinden die hierrond uitgewerkt zijn.

Bij het onderdeel rouwkoffer kunt u de materialen vinden die hierrond uitgewerkt zijn. Bij het onderdeel rouwkoffer kunt u de materialen vinden die hierrond uitgewerkt zijn. Wij beschikken ook over een databank met een heleboel spellen rond welbevinden. Al deze spelen kunnen gratis uitgeleend

Nadere informatie

Afgesproken verdeling van de boeken over de groepen

Afgesproken verdeling van de boeken over de groepen DE KANJERTRAINING. Op de Jozefschool wordt er in alle groepen kanjertraining gegeven. Alle leerkrachten zijn gecertificeerd. Doel van de Kanjertraining? Deze werkwijze biedt lln. kapstokken aan om beter

Nadere informatie

Hoe Zeker Ben Ik Van Mijn Relatie

Hoe Zeker Ben Ik Van Mijn Relatie Hoe Zeker Ben Ik Van Mijn Relatie Weet jij in welke opzichten jij en je partner een prima relatie hebben en in welke opzichten je nog wat kunt verbeteren? Na het doen van de test en het lezen van de resultaten,

Nadere informatie

Wiekslag Speciaal. Vanuit het kamertje

Wiekslag Speciaal. Vanuit het kamertje Wiekslag Speciaal Vanuit het kamertje Uw dochter van vijf vraagt hoe baby's in een buik komen. Uw zoontje van vier laat trots zijn stijve piemeltje zien. Uw 9-jarige moet er ineens niet meer aan denken

Nadere informatie

GIBO HEIDE. pedagogisch project

GIBO HEIDE. pedagogisch project GIBO HEIDE pedagogisch project gemeenteraadsbesluit van 26 mei 2015 Het pedagogisch project is de vertaling van de visie van directie en leerkrachten die betrekking heeft op alle aspecten van het onderwijs

Nadere informatie

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling 8 tips voor een goed gesprek met je leerling Edith Geurts voor Tijdschrift Kindermishandeling Het kan zijn dat je als leerkracht vermoedt dat een kind thuis in de knel zit. Bijvoorbeeld doordat je signalen

Nadere informatie

Wijzer in de Liefde LES 1

Wijzer in de Liefde LES 1 Wijzer in de Liefde Draaiboek voor het geven van seksuele voorlichting aan en seksuele vorming van jeugdige asielzoekers en nieuwkomers LES 1 - Kennismaken met seksualiteit - Lesopzet Inleiding Les 1 gaat

Nadere informatie

Leren/coachen van meisjes - Dingen om bij stil te staan

Leren/coachen van meisjes - Dingen om bij stil te staan De ontwikkeling van vrouwen en meisjes in het rugby heeft de afgelopen jaren flink aan momentum gewonnen en de beslissing om zowel heren als dames uit te laten komen op het sevenstoernooi van de Olympische

Nadere informatie

Groep 1, 2 Thema 1 De groep? Dat zijn wij! 1. Hallo, hier ben ik! Samen plezier maken en elkaar beter leren kennen.

Groep 1, 2 Thema 1 De groep? Dat zijn wij! 1. Hallo, hier ben ik! Samen plezier maken en elkaar beter leren kennen. Groep 1, 2 1. Hallo, hier ben ik! 2. Prettig kennis te maken Kinderen leren elkaar beter kennen en ontdekken verschillen en overeenkomsten. 3. Samen in de klas Over elkaar helpen, geholpen worden en afspraken

Nadere informatie

Voorstellen R E LA T I E S E N S E K S U A L I T E I T Mariette Haak Gezondheidsbevorderaar GGD HM mhaak@ggdhm.nl Aandachtsgebieden Gezonde school, genotmiddelen, seksualiteit, voeding, bewegen en mondzorg

Nadere informatie

GRONDHOUDINGEN IN HET OMGAAN MET (KANSARME) MENSEN

GRONDHOUDINGEN IN HET OMGAAN MET (KANSARME) MENSEN GRONDHOUDINGEN IN HET OMGAAN MET (KANSARME) MENSEN We vragen ons vaak af hoe we op een goede manier kunnen omgaan met gekwetste mensen. Dit is een vraag waarop we geen pasklaar antwoord kunnen geven. We

Nadere informatie

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Communiceren met je puber Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van jongeren van 12-18 jaar

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Communiceren met je puber Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van jongeren van 12-18 jaar DOELSTELLINGEN Ouders zijn zich ervan bewust dat je altijd en overal communiceert Ouders wisselen ervaringen met elkaar uit over hoe de communicatie met hun pubers verloopt Ouders verwerven meer inzicht

Nadere informatie

Je bent je bewust van je eigen referentiekader en houdt er rekening mee dat anderen handelen vanuit hun referentiekader.

Je bent je bewust van je eigen referentiekader en houdt er rekening mee dat anderen handelen vanuit hun referentiekader. 3. Samen eten Een Afrikaanse vrouw nodigt de Vlaamse buurkinderen uit voor het eten. De buurvrouw komt thuis en vindt haar kinderen niet. Ze is ongerust en maakt zich kwaad. Je gaat toch niet zomaar bij

Nadere informatie

Relaties. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.

Relaties. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo. Relaties HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.org Relaties kunnen een belangrijke rol spelen bij het omgaan

Nadere informatie

Liefde, voor iedereen gelijk?

Liefde, voor iedereen gelijk? Seksuele diversiteit graad 2 Lesvoorbereiding Liefde, voor iedereen gelijk? Bij lesmateriaal, bij deze les op de site, vind je het nodige lesmateriaal voor deze les: Print de verhalen 'Het geheim van Mirjam'

Nadere informatie

attitudes zelfstandig leren kennis vaardigheden

attitudes zelfstandig leren kennis vaardigheden zelfstandig leren Leren leren is veel meer dan leren studeren, veel meer dan sneller lijstjes blokken of betere schema s maken. Zelfstandig leren houdt in: informatie kunnen verwerven, verwerken en toepassen

Nadere informatie

Adviezen in een hulpverlenend gesprek: zegen of vloek? Door: Johan Clarysse, stafmedewerker Tele-Onthaal West-Vlaanderen

Adviezen in een hulpverlenend gesprek: zegen of vloek? Door: Johan Clarysse, stafmedewerker Tele-Onthaal West-Vlaanderen Adviezen in een hulpverlenend gesprek: zegen of vloek? Door: Johan Clarysse, stafmedewerker Tele-Onthaal West-Vlaanderen Adviezen in een hulpverlenend gesprek: zegen of vloek? 1 Advies is vaak iets anders

Nadere informatie

Week van de Lentekriebels

Week van de Lentekriebels Ouderbijeenkomst Week van de Lentekriebels Relationele en seksuele opvoeding, op school en thuis Anja Sijbranda GGD Hart voor Brabant Programma Waarom relationele en seksuele vorming? Wat doet school?

Nadere informatie

)*.-2%* Thema TEAM. Module 3: Feedback geven en ontvangen "#$%&%&'()*$)+%&'(,-.$'*'%/)+-(,#*0-//%*&$1/

)*.-2%* Thema TEAM. Module 3: Feedback geven en ontvangen #$%&%&'()*$)+%&'(,-.$'*'%/)+-(,#*0-//%*&$1/ Thema TEAM Module 3: Feedback geven en ontvangen Voorbeeld van het begin van de training feedback geven en ontvangen Feedback geven en ontvangen Het geven van effectieve feedback is een waardevol hulpmiddel

Nadere informatie

klantgerichtheid... ... klanteninzicht... ... groepsdynamica... ... omgaan met diversiteit... ... stemgebruik... ... taalvaardigheid... ...

klantgerichtheid... ... klanteninzicht... ... groepsdynamica... ... omgaan met diversiteit... ... stemgebruik... ... taalvaardigheid... ... P1 VOORBEELD OBSERVATIE-INSTRUMENT GROEP klantgerichtheid klanteninzicht groepsdynamica omgaan met diversiteit PRESENTATIE stemgebruik taalvaardigheid non-verbaal communiceren professionele houding PERSOON

Nadere informatie

Op welke manier spelen jullie in op de interesses van de leerlingen? Hoe komen afspraken en regels bij jullie in de klas en de school tot stand?

Op welke manier spelen jullie in op de interesses van de leerlingen? Hoe komen afspraken en regels bij jullie in de klas en de school tot stand? Vraag Afspraken maken Beter samen leven in de klas en in de school. Samen leven en samen leren kan niet zonder de nodige afspraken en regels. Ook hier zijn er tal van mogelijkheden om leerlingen inspraak

Nadere informatie

360 graden feedback formulier

360 graden feedback formulier 360 graden feedback formulier Je bent gevraagd om feedback te geven door middel van dit formulier. Het doel van dit onderzoek is: Aangeven waar Tessa Persijn na haar vierdejaarsstage op het koning Willem

Nadere informatie

21 Niveaus van interveniëren in groepen 22

21 Niveaus van interveniëren in groepen 22 21 Niveaus van interveniëren in groepen 22 ASPECTEN VAN COMMUNICATIE IN GROEPEN In iedere relatie en in elk relatienetwerk waar mensen net elkaar communiceren zijn er vier aspecten te onderscheiden. De

Nadere informatie

18-9-2014. Pedagogische opleiding theorie. Doelstellingen. Doelstellingen. Hoofdstuk 1 Communicatie en feedback. De kennis over de begrippen:

18-9-2014. Pedagogische opleiding theorie. Doelstellingen. Doelstellingen. Hoofdstuk 1 Communicatie en feedback. De kennis over de begrippen: Pedagogische opleiding theorie Hoofdstuk 1 Communicatie en feedback Doelstellingen De kennis over de begrippen:, feedback, opleiden en leren kunnen uitdrukken en verfijnen Doelstellingen De voornaamste

Nadere informatie

Seksuele vorming: gave (op-)gave

Seksuele vorming: gave (op-)gave Seksuele vorming: gave (op-)gave De Wegwijzer Oosterwolde, 28 januari 2016 Mieneke Aalberts-Vergunst Programma Introductie Stellingen De wereld om ons heen Onze opvoeding Seksualiteit Het Bijbelse beeld

Nadere informatie

Online Titel Competentie Groepsfase Lesdoel Kwink van de Week

Online Titel Competentie Groepsfase Lesdoel Kwink van de Week onderbouw Les 1 Online Dit ben ik! Besef van jezelf Forming Ik kan mezelf voorstellen aan een ander. Ken je iemand nog niet? Vertel hoe je heet. Les 2 Online Hoe spreken we dit af? Keuzes maken Norming

Nadere informatie

J=Joris K=Karin. K: Je schrijft dat je licht autistisch bent. Kun je hier iets meer over vertellen?

J=Joris K=Karin. K: Je schrijft dat je licht autistisch bent. Kun je hier iets meer over vertellen? J=Joris K=Karin K: Je schrijft dat je licht autistisch bent. Kun je hier iets meer over vertellen? J: Een diagnose die ik kreeg als kleuter. Wat ik zelf niet wist in de lagere school en het begin van het

Nadere informatie

goede redenen voor het bezoeken van een zelfhulpgroep

goede redenen voor het bezoeken van een zelfhulpgroep 10 goede redenen voor het bezoeken van een zelfhulpgroep InTact Zelfhulp Zelfhulp is er voor jou. Deze informatie is voor alle mensen met een verslavingsprobleem, ongeacht welke verslaving en voor naasten

Nadere informatie

Tot een geloofsgesprek komen. I Ontmoeten

Tot een geloofsgesprek komen. I Ontmoeten Tot een geloofsgesprek komen I Ontmoeten Het geloofsgesprek vindt plaats in een ontmoeting. Allerlei soorten ontmoetingen. Soms kort en eenmalig, soms met mensen met wie je meer omgaat. Bij de ontmoeting

Nadere informatie

klaar met spelen? dat dacht je maar!

klaar met spelen? dat dacht je maar! 5 7 8 9 0 5 5 7 8 9 0 5 Dit spel is ontwikkeld om gezinnen, waarvan één of meer personen hiv+ zijn, te ondersteunen bij het praten over onderwerpen die daar direct of indirect mee te maken hebben. Mensen

Nadere informatie

Pedagogisch Beleidsplan CKO De Herberg

Pedagogisch Beleidsplan CKO De Herberg Pedagogisch Beleidsplan CKO De Herberg Hoofdstuk 1: Missie, visie en doelstellingen Voorwoord Onze Missie en Identiteit Onze Visie Pedagogische hoofddoelstellingen Een goed pedagogisch klimaat Hoofdstuk

Nadere informatie

Cursus VRIENDEN MAKEN.KUN JE LEREN

Cursus VRIENDEN MAKEN.KUN JE LEREN Cursus VRIENDEN MAKEN.KUN JE LEREN PRAKTISCHE INFORMATIE Wat voor cursus? Het is een cursus voor mensen die, om wat voor reden dan ook, geen stevige vriendenkring (meer) hebben en die actief willen onderzoeken

Nadere informatie

Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan

Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan De zorg en begeleiding van mensen met een verstandelijke beperking moet erop gericht zijn dat de persoon een optimale kwaliteit

Nadere informatie

Soorten gezinnen. 2. Vakgebied en vakonderdeel: Wereldoriëntatie / Godsdienst. Eerste graad Tweede graad Derde graad 1 2 3 4 5 6

Soorten gezinnen. 2. Vakgebied en vakonderdeel: Wereldoriëntatie / Godsdienst. Eerste graad Tweede graad Derde graad 1 2 3 4 5 6 Soorten gezinnen 1. Thema: Diversiteit 2. Vakgebied en vakonderdeel: Wereldoriëntatie / Godsdienst 3. Doelgroep Eerste graad Tweede graad Derde graad 1 2 3 4 5 6 4. Duur: 50 min. 5. Doelen Eindtermen Wereldoriëntatie:

Nadere informatie

Leonie Linssen www.veranderjewereld.nl

Leonie Linssen www.veranderjewereld.nl Verbonden in Vrijheid Leonie Linssen www.veranderjewereld.nl 04-11-2009 Leonie Linssen, Verander je Wereld 1 IS HET MOGELIJK? 04-11-2009 Leonie Linssen, Verander je Wereld 2 DE MYTHE 04-11-2009 Leonie

Nadere informatie

2. Projectomschrijving 6 3. Website & lespakket 7 4. Eindtermen 8. 2. Spelbord en spelkaarten 23. 2. HIV & soa 63

2. Projectomschrijving 6 3. Website & lespakket 7 4. Eindtermen 8. 2. Spelbord en spelkaarten 23. 2. HIV & soa 63 lespakket Lespakket Dicht bij mijn bed show Inhoudsopgave 1. Inleiding 5 2. Projectomschrijving 6 3. Website & lespakket 7 4. Eindtermen 8 5. PIKASOLL 9 1. RELATIes 11 1. Spel Reis rond de wonderlijke

Nadere informatie

Relaties en seksualiteit

Relaties en seksualiteit Seksualiteit ontwikkelt zich vanaf de geboorte en is een wezenlijk onderdeel van het mens-zijn gedurende het hele leven. Seksualiteit wordt geuit en ervaren in gevoelens, gedachten, opvattingen, rollen

Nadere informatie

Handleiding Gespreksvormen Discussie

Handleiding Gespreksvormen Discussie Handleiding Gespreksvormen Discussie Inhoud Overzicht 1. Inleiding 2. Doel 3. Werkvormen 4. Tips voor het begeleiden van een discussie 4.1. Onderwerp inleiden 4.2. Voorlopig standpunt bepalen 4.3. Discusieren

Nadere informatie

De meeste kinderen worden vanzelf droog zonder dat je er als ouder een inspanning voor moet leveren. Plots komen ze zeggen ik moet pipi.

De meeste kinderen worden vanzelf droog zonder dat je er als ouder een inspanning voor moet leveren. Plots komen ze zeggen ik moet pipi. 1 De meeste kinderen worden vanzelf droog zonder dat je er als ouder een inspanning voor moet leveren. Plots komen ze zeggen ik moet pipi. Je zet ze op het potje en daarna heb je nooit meer een natte broek.

Nadere informatie

Handleiding Werkvormen Vragen stellen

Handleiding Werkvormen Vragen stellen Handleiding Werkvormen Vragen stellen Inhoud 1. Inleiding 2. Vragen stellen 3. Werkvormen 3.1. Vragenvuurtje 3.2. Geen Ja / Geen Nee 3.3. Doorzagen 3.4. De onbekende weg 1. Inleiding Voor de dialoog is

Nadere informatie

4 communicatie. Ik weet welke informatie anderen nodig hebben om mij te kunnen begrijpen. Ik vertel anderen wat ik denk of voel.

4 communicatie. Ik weet welke informatie anderen nodig hebben om mij te kunnen begrijpen. Ik vertel anderen wat ik denk of voel. 4 communicatie Communicatie is het uitwisselen van informatie. Hierbij gaat het om alle informatie die je doorgeeft aan anderen en alle informatie die je van anderen krijgt. Als de informatie aankomt,

Nadere informatie

Mirjams mama en moekie

Mirjams mama en moekie Seksuele diversiteit graad 1 Mirjams mama en moekie Lesvoorbereiding Bij lesmateriaal, bij deze les op de site, vind je het nodige lesmateriaal voor deze les: Print 2 lege gedragspatroongrafieken af voor

Nadere informatie

Onderzoek Veilig of niet?

Onderzoek Veilig of niet? Onderzoek Veilig of niet? 06 februari 2013 Over het onderzoek Aan dit online onderzoek, gehouden van 24 januari tot 04 februari 2013, deden 2.261 jongeren mee. Het onderzoek is gehouden in samenwerking

Nadere informatie

Scheldwoorden inventariseren, werkvorm, filmpje en gesprek en uitbeelden, filmpje en gesprek en werkvorm, stellingen, handvaardigheidswerk

Scheldwoorden inventariseren, werkvorm, filmpje en gesprek en uitbeelden, filmpje en gesprek en werkvorm, stellingen, handvaardigheidswerk Verliefd, en dan... Leeftijd: 12-16 Soort bijeenkomst: club, catechese Soort werkvorm: heel programma Thema: Liefde, Seksualiteit Tijdsduur: 1 uur 40 min. Scheldwoorden inventariseren, werkvorm, filmpje

Nadere informatie

(Vak)teksten lezen in vmbo - mbo - Handleiding

(Vak)teksten lezen in vmbo - mbo - Handleiding (Vak)teksten lezen in vmbo - mbo - Handleiding Aan de slag met lezen in beroepsgerichte vakken Voor de verbetering van leesvaardigheid is het belangrijk dat leerlingen regelmatig en veel lezen. Hoe krijg

Nadere informatie

Fit in je Hoofd, Goed in je Vel.

Fit in je Hoofd, Goed in je Vel. Fit in je Hoofd, Goed in je Vel. Goed in je vel zitten Vandaag: 1) Wat is geestelijk gezond? 2) Fit in je Hoofd en 10 positieve stappen 3) Slot en doel 1) Wat is geestelijk gezond? Wie zich mentaal goed

Nadere informatie

Mijn lichaam is goed! Doe-opdrachten rond lichaamsbeeld voor 5-6 BaO

Mijn lichaam is goed! Doe-opdrachten rond lichaamsbeeld voor 5-6 BaO Mijn lichaam is goed! Doe-opdrachten rond lichaamsbeeld voor 5-6 BaO Hieronder vind je een lesvoorbereiding voor twee lesuren rond lichaamsbeeld bij kinderen van 10 tot 12 jaar. Het bevat verschillende

Nadere informatie

Kinderen helpen met Focussen

Kinderen helpen met Focussen Kinderen helpen met Focussen Enkele raadgevingen voor begeleiders Simon Kilner Vertaling Some Guidelines for Companions door Evelien Kroese En is het Ok om? Hoe zegt je kind nee? Wat is Focussen? Focussen

Nadere informatie

Inhoudstafel Leermeermoment Chicago Jongeren Lees dit alvorens te beginnen... 2 Doelstelling van de activiteit... 2 Overzicht...

Inhoudstafel Leermeermoment Chicago Jongeren Lees dit alvorens te beginnen... 2 Doelstelling van de activiteit... 2 Overzicht... Inhoudstafel Leermeermoment Chicago Jongeren Lees dit alvorens te beginnen... 2 Doelstelling van de activiteit... 2 Overzicht... 2 Praktische voorbereiding... 2 Tijd (duur)... 2 Locatie... 2 Materiaal...

Nadere informatie

COACHING IS VOOR IEDEREEN

COACHING IS VOOR IEDEREEN COACHING IS VOOR IEDEREEN over kracht, wijsheid, lenigheid en charme doelen inzicht in coaching ervaring met coachingsvaardigheid goesting naar meer actie reflectie- informatie 1 Structuur 1. vingeroefening

Nadere informatie

In gesprek gaan met ouders in verband met een vermoeden van kindermishandeling

In gesprek gaan met ouders in verband met een vermoeden van kindermishandeling In gesprek gaan met ouders in verband met een vermoeden van kindermishandeling 1. Aandachtspunten voor een gesprek met ouders i.v.m. een vermoeden van kindermishandeling: Als je je zorgen maakt over een

Nadere informatie

TABAK ALCOHOL GAMEN. algemene sociale vaardigheden

TABAK ALCOHOL GAMEN. algemene sociale vaardigheden Leerlijnen per graad : 3 de graad LO 10-12j Doelstelling: Versterken van de kennis en vaardigheden die kinderen nodig hebben om gezonde keuzes te maken en niet te roken, geen alcohol te drinken en op een

Nadere informatie

Info. Aanraken, knuffelen en meer... Informatie voor cliënten. Expertisecentrum voor epilepsie en slaapgeneeskunde

Info. Aanraken, knuffelen en meer... Informatie voor cliënten. Expertisecentrum voor epilepsie en slaapgeneeskunde Info Aanraken, knuffelen en meer... Informatie voor cliënten Expertisecentrum voor epilepsie en slaapgeneeskunde Inhoud INHOUD 1. Waar gaat het over 3 2. Aanraken 4 3. Hoe noem jij dat? 5 4. Baas over

Nadere informatie

Handleiding lesmethode Groep 8 Brugklas Bikkels. Inkijkexemplaar

Handleiding lesmethode Groep 8 Brugklas Bikkels. Inkijkexemplaar Handleiding lesmethode Groep 8 Brugklas Bikkels versie 2016 Inhoudsopgave Introductie 4 Verantwoording Methodiek 5 Doorgaande lijn Po en Vo 6 Preventief en curatief 7 Organiseer je les 8 Praktische tips

Nadere informatie

Ouderbijeenkomst Week van de Lentekriebels

Ouderbijeenkomst Week van de Lentekriebels Ouderbijeenkomst Week van de Lentekriebels Relationele en seksuele opvoeding op school en thuis Naam Christel van Helvoirt GGD Hart voor Brabant Waar denken jullie aan bij seksualiteit? Gevoelens Veiligheid

Nadere informatie

rome van je De Sleutels Dit is een uitgave van:

rome van je De Sleutels Dit is een uitgave van: Dit is een uitgave van: ITIP school voor leven en werk Marspoortstraat 16 7201 JC Zutphen Telefoon: 0575-510 850 E-mail: opleiding@itip.nl Website: www.itip.nl De Sleutels rome van je Ik hou van de mystieke

Nadere informatie

Thema in de kijker : Filosoferen met kinderen

Thema in de kijker : Filosoferen met kinderen Thema in de kijker : Filosoferen met kinderen Wat is filosoferen met kinderen? Samen op een gestructureerde wijze nadenken en praten over filosofische vragen. Zoeken naar antwoorden op vragen die kinderen

Nadere informatie

Dit is een rollenspel dat de volgende thema s behandelt: geweld tussen individuen, pesten.

Dit is een rollenspel dat de volgende thema s behandelt: geweld tussen individuen, pesten. Kan het anders? (Uit: Kompas) Dit is een rollenspel dat de volgende thema s behandelt: geweld tussen individuen, pesten. Behandelende onderwerpen het recht veilig in vrijheid te leven het recht op respect

Nadere informatie

Educatief programma Feiten & meningen

Educatief programma Feiten & meningen Educatief programma Feiten & meningen Handleiding voor docenten De tentoonstelling Zwart&Wit is een tentoonstelling die vragen oproept, meningen laat horen en feiten presenteert. Het educatief programma

Nadere informatie

Op zoek naar de vrouw áchter de lesbo

Op zoek naar de vrouw áchter de lesbo LANG LEVE DE DI VER SI TEIT tekst Saskia Doorschodt fotografie Dorien Grötzinger Op zoek naar de vrouw áchter de lesbo Ik ben lesbisch. Velen van ons hebben dit wel eens hardop tegen iemand anders gezegd.

Nadere informatie

Persoonlijk Plan Aandachtspunten omgangsvormen, verzorging, lichaamsbeleving, weerbaarheid relaties en seksualiteit

Persoonlijk Plan Aandachtspunten omgangsvormen, verzorging, lichaamsbeleving, weerbaarheid relaties en seksualiteit Persoonlijk Plan Aandachtspunten omgangsvormen, verzorging, lichaamsbeleving, weerbaarheid relaties en seksualiteit Het is belangrijk dat de begeleiding rond omgangsvormen, weerbaarheid en seksualiteit

Nadere informatie

Inleiding. Autisme & Communicatie in de sport

Inleiding. Autisme & Communicatie in de sport Sanne Gielen Inleiding Starten met een nieuwe sport is voor iedereen spannend; Hoe zal de training eruit zien? Zal de coach aardig zijn? Heb ik een klik met mijn teamgenoten? Kán ik het eigenlijk wel?

Nadere informatie

Beeldvorming sociaal emotionele ontwikkeling niveau A Klasgroep: Namen van de kinderen

Beeldvorming sociaal emotionele ontwikkeling niveau A Klasgroep: Namen van de kinderen Beeldvorming sociaal emotionele ontwikkeling niveau A Klasgroep: Namen van de kinderen De leerling heeft zicht op wat hij/zij kan. (1) De leerling gaat op een gepaste manier om met dingen die hij/zij niet

Nadere informatie

Leerlijnen per drug : ALCOHOL Onderwijsvorm: KLEUTER EN LAGER

Leerlijnen per drug : ALCOHOL Onderwijsvorm: KLEUTER EN LAGER Leerlijnen per drug : ALCOHOL Onderwijsvorm: KLEUTER EN LAGER kleuter 2,5-6j 1 ste graad LO 6-8j 2 de graad LO 8-10j 3 de graad LO 10-12j doelstelling doelstelling doelstelling doelstelling Versterken

Nadere informatie

Inleiding. Vragen. Doelgroep. Tijdsduur. Materiaal

Inleiding. Vragen. Doelgroep. Tijdsduur. Materiaal Silent Stories Dit pakket kwam tot stand door samenwerking van Çavaria vzw / Kammerstraat 22 / 9000 Gent / www.cavaria.be Vluchtelingenwerk Vlaanderen / Kruidtuinstraat 75/ 1210 Brussel / www.vluchtelingenwerk.be

Nadere informatie

Trainingen. Attitude en Mindset. Moraal Resultaatgericht Coachen

Trainingen. Attitude en Mindset. Moraal Resultaatgericht Coachen Moraal Resultaatgericht Coachen coaching & training voor bedrijven en particulieren Hoornplantsoen 64 2652 BM Berkel en Rodenrijs telefoon 010-5225426 Hoornplantsoen 64 mobiel 06-40597816 info@resultaatgericht-coachen.nl

Nadere informatie

Leerjaar 2: Lesopbouw en suggesties (incl. bewijzenblad) voor leerroute A

Leerjaar 2: Lesopbouw en suggesties (incl. bewijzenblad) voor leerroute A Leerjaar 2: Lesopbouw en suggesties (incl. bewijzenblad) voor leerroute A Thema 1: : Thema 1 Lesdoel (in waarneembaar Bron Lesdoel 1. Introles De leerling benoemt positieve en minder positieve elementen

Nadere informatie

Spannend: Participatieprocessen in de Bijzondere Jeugdzorg.

Spannend: Participatieprocessen in de Bijzondere Jeugdzorg. Vzw Ondersteuningsstructuur Bijzondere Jeugdzorg info@osbj.be - www.osbj.be Spannend: Participatieprocessen in de Bijzondere Jeugdzorg. Deel 2: aandachtspunten voor organisaties Naar aanleiding van het

Nadere informatie

Afval als voedsel - voedsel maken zónder olie

Afval als voedsel - voedsel maken zónder olie Landbouw graad 2 Afval als voedsel - voedsel maken zónder olie Lesvoorbereiding Toon de foto's industriële landbouw op het smartboard Print en knip de boomkaarten en de tuinbouwkaarten zoveel keer uit

Nadere informatie

ZML SO Leerlijn Sociale en emotionele ontwikkeling: zelfbeeld en sociaal gedrag

ZML SO Leerlijn Sociale en emotionele ontwikkeling: zelfbeeld en sociaal gedrag ZML SO Leerlijn Sociale en emotionele ontwikkeling: zelfbeeld en sociaal gedrag SOCIALE EN EMOTIONELE ONTWIKKELING: ZELFBEELD EN SOCIAAL GEDRAG Leerlijnen Kerndoelen 1.1. Jezelf presenteren 1.2. Een keuze

Nadere informatie

PAGINA BESTEMD VOOR DE INTERVIEWER. Interviewernummer : INTCODE. Module INTIMITEIT. (bij de vragenlijst volwassene lente 2002)

PAGINA BESTEMD VOOR DE INTERVIEWER. Interviewernummer : INTCODE. Module INTIMITEIT. (bij de vragenlijst volwassene lente 2002) PAGINA BESTEMD VOOR DE INTERVIEWER Interviewernummer : INTCODE WZARCH INDID Module INTIMITEIT (bij de vragenlijst volwassene lente 2002) Personen geboren vóór 1986. Betreft persoonnummer : P09PLINE (zie

Nadere informatie

Reflectiegesprekken met kinderen

Reflectiegesprekken met kinderen Reflectiegesprekken met kinderen Hierbij een samenvatting van allerlei soorten vragen die je kunt stellen bij het voeren van (reflectie)gesprekken met kinderen. 1. Van gesloten vragen naar open vragen

Nadere informatie

ADHD en lessen sociale competentie

ADHD en lessen sociale competentie ADHD en lessen sociale competentie Geeft u lessen sociale competentie én heeft u een of meer kinderen met ADHD in de klas, dan kunt u hier lezen waar deze leerlingen tegen aan kunnen lopen en hoe u hier

Nadere informatie

Reality Reeks Verwerkingsopdrachten. Mooi meisje Verliefd op een loverboy

Reality Reeks Verwerkingsopdrachten. Mooi meisje Verliefd op een loverboy Reality Reeks Verwerkingsopdrachten Mooi meisje Verliefd op een loverboy Lees blz. 3. Woont Laura in de stad of op het platteland? Hoe weet je dat? Lees blz. 5 en 7. Woont Laura s oma al lang op de boerderij?

Nadere informatie

SPELVARIANTEN. Bonus: Ondertussen oefen je met het geven en ontvangen van feedback en bouw je aan het vertrouwen in jouw team.

SPELVARIANTEN. Bonus: Ondertussen oefen je met het geven en ontvangen van feedback en bouw je aan het vertrouwen in jouw team. SPELVARIANTEN Wil jij weten waar je in jouw huidige werk goed in bent? Hoe jij communiceert en je gedraagt en vooral hoe de ander dat ziet? En wil jij dit graag uitwisselen met je teamgenoten zodat jullie

Nadere informatie

Participatie, waarom niet? Misschien draaien we de vraag waarom participatie? beter om. Dan wordt het: waarom zou je er niet aan beginnen?

Participatie, waarom niet? Misschien draaien we de vraag waarom participatie? beter om. Dan wordt het: waarom zou je er niet aan beginnen? Participatie, waarom niet? Misschien draaien we de vraag waarom participatie? beter om. Dan wordt het: waarom zou je er niet aan beginnen? Zijn er gegronde redenen om participatie geen plaats te geven?

Nadere informatie

150 Tips om kinderen te laten zien dat je om ze geeft!

150 Tips om kinderen te laten zien dat je om ze geeft! 150 Tips om kinderen te laten zien dat je om ze geeft! Scott de Jong http://www.positiefleren.nl - 1 - Je leest op dit moment versie 2.0 van het Ebook: 150 Tips om kinderen te laten zien dat je om ze geeft.

Nadere informatie

Bijlage 1 Thema 1. De helppagina van een tijdschrift

Bijlage 1 Thema 1. De helppagina van een tijdschrift 98 De helppagina van een tijdschrift Bijlage 1 Thema 1 Ik ben een meisje van 10 jaar en zit in groep 6. Wij zijn in nieuwe groepjes gezet en nu zit ik tegenover een meisje waar ik me heel erg aan erger.

Nadere informatie

Pestbeleid op school

Pestbeleid op school Pestbeleid op school Pesten wordt niet aangepakt en opgelost door projecten. Het vereist attitudeverandering. Een zaligmakende oplossing voor pestproblemen bestaat helaas niet. Bob van der Meer Natuurlijk

Nadere informatie

Seksuele gezondheid bij adolescenten

Seksuele gezondheid bij adolescenten Seksuele gezondheid bij adolescenten Lieve Peremans 18-3-2014 pag. 1 Seksualiteit en seksueel gedrag Seksualiteit is een wezenlijk onderdeel van het mens-zijn gedurende het ganse leven Is veel meer dan

Nadere informatie

E-CURSUS 1: WELKE WAARDEN ZIJN VAN WEZENLIJK BELANG VOOR JOU?

E-CURSUS 1: WELKE WAARDEN ZIJN VAN WEZENLIJK BELANG VOOR JOU? E-CURSUS 1: WELKE WAARDEN ZIJN VAN WEZENLIJK BELANG VOOR JOU? Thuis en op school heb je allerlei waarden meegekregen. Sommigen passen bij je, anderen misschien helemaal niet. Iedereen heeft waarden. Ken

Nadere informatie

Intact. goede redenen om een zelfhulpgroep te bezoeken

Intact. goede redenen om een zelfhulpgroep te bezoeken 10 goede redenen om een zelfhulpgroep te bezoeken Intact Zelfhulp is er voor jou. Deze informatie is voor alle mensen met een verslavingsprobleem en hun naasten, ongeacht welke verslaving. De eerste stap

Nadere informatie

Wanneer vertel je het de kinderen? Kies een moment uit waarop je zelf en de kinderen niet gestoord kunnen worden.

Wanneer vertel je het de kinderen? Kies een moment uit waarop je zelf en de kinderen niet gestoord kunnen worden. Hoe vertel je het de kinderen? Op een gegeven moment moet je de kinderen vertellen dat jullie gaan scheiden. Belangrijk is hoe en wat je hen vertelt. Houd rekening daarbij rekening met de leeftijd van

Nadere informatie

Werkblad Seksuele Diversiteit. KaartjesspeL voorkant

Werkblad Seksuele Diversiteit. KaartjesspeL voorkant KaartjesspeL voorkant Kaartjesspel achterkant Wat betekent LHBT? Ben je in de war als je bi bent? Hoe word je homo? Wat is coming out? Op welke leeftijd ontdek je dat je homo of lesbisch bent? Op welke

Nadere informatie

Creative Marketing Opdracht 1: Het merk IK

Creative Marketing Opdracht 1: Het merk IK Naam: Stefan van Rees Studentnummer: 0235938 Klas: CMD D1 Datum: nov/dec 2009 Creative Marketing Opdracht 1: Het merk IK 1 50 vragenlijst, 10 antwoorden 1. Wat is je sterkste karaktereigenschap? Waarschijnlijk

Nadere informatie