IDEEËN. Waar komen ideeën vandaan? Bas Driessen X700 Architectuur&Filosofie november 2006 TU/e

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "IDEEËN. Waar komen ideeën vandaan? Bas Driessen 0516981. 7X700 Architectuur&Filosofie november 2006 TU/e"

Transcriptie

1 IDEEËN Bas Driessen

2

3 IDEEËN Waar komen ideeën vandaan? Bas Driessen X700 Architectuur&Filosofie november 2006 TU/e

4

5 Now, man, that alto man last night had IT he held it once he found it; I ve never seen a guy who could hold so long. I wanted to know what IT meant. Ah well Dean laughed now you re asking me imponde-rables ahem! Here s a guy and everybody s there, right? Up to him to put down what s on everybody s mind. He starts the first chorus, then lines up his ideas, people, yeah, yeah, but get it, and then he rises to his fate and has to blow equal to it. All of a sudden somewhere in the middle of the chorus he gets it everybody looks up and knows; they listen; he picks it up and carries. Time stops. He s filling empty space with the substance of our lives, confessions of his bellybottom strain, remembrance of ideas, rehashes of old blowing. He has to blow across bridges and come back and do it with such infinite feeling soul-exploratory for the tune that counts but IT Dean could go no further; he was sweating telling about it. Jack Kerouac On the road

6 Deze module is bedoeld om de studenten te laten reflecteren over hun mogelijk afstudeeronderwerp. De opdracht kan worden gezien als een eerste aanzet tot het formuleren van een houding ten aanzien van een eigen fascinatie die gedurende het afstudeerproject zou kunnen leiden tot een onderzoeksvraag die door middel van het ontwerp kan worden uitgediept. De bedoeling van de opdracht is om de sprong voor te bereiden van het denken naar de praktijk van het ontwerpproces met gebruik van een ruim en genereus historisch/filosofisch besef. Dat wil zeggen dat je de kennis en vaardigheden die je aan de TU opdoet, richting probeert te geven door bewust om te gaan met je houding ten opzichte van je eigen plaats in de wereld in het algemeen en jouw visie ten aanzien van de rol van de architectuur in het bijzonder. Het uiteindelijke doel van het essay is dat er een door jou gekozen begrip of concept wordt uitgediept en vertaald wordt naar een contemporaine, ruimtelijke ontwerpstrategie: jouw ontwerpstrategie. 7x700_ htm

7 VOORWOORD onderzoek Schrijven vind ik ontzettend moeilijk. Zeker wanneer er in de opdracht, die aanleiding vormt tot het schrijven, geen afbakenend kader wordt gegeven over de richting of het onderwerp. Het doel van het vak 7X700 Architectuur&Filosofie is om een ruim en genereus historisch/filosofisch besef te ontwikkelen, om een houding ten aanzien van een eigen fascinatie te vinden, die eventueel te gebruiken zou zijn tijdens het afstudeerproject. Aangezien ik mijn afstuderen al een aantal jaren aan zie komen, heb ik gezocht naar persoonlijke fascinaties. Tijdens studiereizen en excursies, tentoonstellingen en lezingen, vakken en projecten heb ik interessante dingen genoteerd, die ik later weer kan gebruiken in ontwerpen, opstellen of cafédiscussies. Design eats metaphors, similes, analogies, sympathies, juxtapositions, convenientias uit het 7X700 college van 19 september bleef hangen en het woord associatie, dat in hetzelfde college viel, werd een soort neurose. Ik wist niet precies waarom, of wat het zou betekenen, maar elke keer als het woord associatie of een associatie met het woord associatie in mijn notities verscheen, zette ik een uitroepteken in de kantlijn. Bij het leggen van het Fundament voor mijn onderzoek, zonk associatie als een zwaar blok steeds verder in haar moerassige ondergrond. Het begrip associatie is vrij precies te definiëren als psychologisch fenomeen ( onwillekeurige verbinding van verwante voorstellingen 1 ), maar de rol van associaties in de perceptie van architectuur is lastiger te onderzoeken. Mijn onderzoek ging van psychologie naar evolutieleer, van semiotiek naar mimetica, van postmoderne architectuur naar ruimte en herinnering. Heel interessant, maar het kon geen houvast bieden. Langzaam maar zeker begon ik mijn eigen associaties, mijn eigen referentiekader te verkennen. Nadat ik The Selfish Gene van Richard Dawkins had gelezen (een tip uit het 7X700 college van 12 september), realiseerde ik me dat er een aantal concepten in mijn geheugen geankerd zijn die over hetzelfde thema gaan: ideeën. Het leek niet langer zinvol om toe te geven aan mijn associatieneurose en dus verlegde ik mijn onderzoek naar de vraag Waar komen ideeën vandaan?

8

9

10

11

12

13

14

15

16 IDEEËN onderwerp Ideeën vormen de basis van ons bestaan. Onze potenties als mensheid worden slechts beperkt door de kwaliteit van onze ideeën. Ideeën over religie, staatsbeheer, filosofie, esthetiek, economie, biologie: ideeën bepalen hoe wij mensen onze planeet inrichten. Veel ideeën worden nooit geboren, sommigen sterven een vroege dood. Sommigen blijven bij ideeën, enkelen worden uitgewerkt tot theorie, principe, product. In onze hedendaagse, Westerse kenniseconomie worden ideeën steeds belangrijker. Bedrijven baseren hun waarde niet langer alleen op hun hardware, maar rekenen ook hun software mee. Niet onterecht, want volgens een onderzoek uit 2000 van PricewaterhouseCoopers bedraagt de waarde van intellectueel kapitaal uit ideeën in bedrijven al 70 procent van hun totale waarde 2. Maar wat zijn ideeën dan? Douglas Graham en Thomas T. Bachman benoemen in hun boek Ideation - the Birth and Death of Ideas negen categorieën: probleem oplossing, evolutionair idee, symbiotisch idee, revolutionair idee, toevallige ontdekking, doelgerichte innovatie, artistieke vernieuwing, filosofisch idee en computerondersteunde ontdekking. De verschillen tussen de categorieën zit in de schaal en de motivatie van de innovatie, maar allemaal ontstaan ze als een gedachte in iemands brein. In de psychologie bestaat een term voor dat moment: interhemispheric synchronicity. De ene helft van de hersenen (meestal rechts) wordt geassocieerd met logica en verbale expressie, de andere helft met abstracte en intuïtieve gedachten. Op het moment dat een idee ontstaat lopen de golfpatronen

17 idee (het ~, ~ën) 1 gedachte 2 plan idee (het, de ~ (v.), ~ën) 1 [fil.] het veronderstelde eeuwige en volmaakte grond- of voorbeeld van iets van beide hersenhelften gelijk. Op dat moment synchroniseren het intuïtieve en het rationele deel van het brein en zijn we in staat een idee te concretiseren. Waar die intuïtieve helft door gevoed wordt en hoe we controle kunnen krijgen op het moment van synchronisatie blijft vooralsnog een mysterie. In plaats van een moeilijke psychologische uitleg geef ik eerst een aantal artistieke modellen voor de bron van ideeën, gevolgd door een interessant idee over ideeën als evolutie-eenheden. Daarna ga ik in op de manier waarop ontwerpers om kunnen gaan met ideeën en hoe ze volgens mij hun inspiratie zouden moeten halen uit hun omgeving. Tot slot nog een korte verhandeling over de andere VanDalebetekenis van ideeën : het probleem van de universalia. Wat is het nut van ideeën als we ze niet waar kunnen nemen?

18

19

20 VERSIFICATOR Nineteen Eighty-Four George Orwells boek Nineteen Eighty-Four is één van de klassiekers in de Britse literatuur en heeft een grote invloed gehad op de Britse taal, tot aan het zevende seizoen van Big Brother. Ook op mij persoonlijk heeft het beklemmende doemscenario van Orwell grote indruk gemaakt. De hoopvolle maar kansloze liefdesrelatie tussen hoofdpersoon Winston Smith en Julia speelt zich af in een totalitaire samenleving waarin het individu compleet onderdrukt wordt ter glorie van de leider Big Brother, de Partij en de Staat Oceania. Er is een nieuwe taal (newspeak) die controversiële gedachten (thoughtcrime) onmogelijk maakt en de vier ministeries van Oceania heten ironisch Ministry of Love (politie), Ministry of Peace (oorlog), Ministry of Truth (media en geschiedenis) en Ministry of Plenty (economie). Julia werkt als technica in het Fiction Department van het Ministry of Truth. Dit Ministerie gebaseerd op het Engelse Ministry of Information uit WOI en WOII 3 - controleert alle media, zowel de berichtgeving in kranten en de telescreenberichten, als de kunstzinnigere media zoals literatuur en muziek. Julia bedient en onderhoudt de novel-writing machines: machines die pulpboekjes schrijven, waarvan het plot is bedacht door de Planning Committee en die gecontroleerd worden door de Rewrite Squad. Verderop in het boek hoort Winston een vrouw een liedje zingen dat geschreven is door de versificator, een machine die geheel zonder menselijke tussenkomst liedjes maakt voor het welzijn van het proletariaat. Hoewel hij het liedje (over dromen uit een tevergeefse liefde, het plot van het boek) al te vaak gehoord heeft, zingt de vrouw het zo gepassioneerd dat het bijna mooi wordt. In het boek wordt er niet veel aandacht aan besteed, maar de versificator van het Fiction Department is het sterkste voorbeeld uit de dystopie die Orwell schetst. Kunst is één van de belangrijkste communicatiemiddelen tussen mensen in een vrije samenleving en heeft de functie om te reflecteren en te ontwikkelen. Creativiteit is door de Partij afgeschaft: in 1984 worden ideeën overgelaten aan machines.

21

22 ARTMACHINE Keith Tyson Kunstenaar Keith Tyson ontwikkelde in 1990 zelf de Art Machine, een computerprogramma dat rauwe data gebruikt om een onvoorspelbare, willekeurige en minutieuze instructie voor een kunstwerk te schrijven. Zo droeg de Art Machine hem op om het gehele Kentucky Fried Chicken menu in lood te gieten 4. Door de ideeën over te laten aan de machine met algoritmes, toleranties, vectoren, flowcharts en processen, wil Tyson elk autobiografisch element in zijn kunstwerken vermijden. Slechts heel soms laat hij een duidelijke signatuur achter of maakt hij een beautyfetish object. Zijn werk moet voorzichtig benaderd worden: als toeschouwer wil je een filosofisch intellectueel werk niet afdoen als willekeurige non-object, als curator of kunstverzamelaar wil je niet belazerd worden met een random geproduceerd object. Tyson zegt zelf zijn werk te gebruiken to locate myself, to find out where I am. 5

23

24 PRAYER ANTENNA Paul Davies Paul Davies is een Canadese kunstenaar in New York die in zijn werk de rol van media en technologie op hedendaagse culturele thema s in de samenleving onderzoekt. In 2005 stond één van zijn werken op de tentoonstelling Transmissions II: Airborne in het New Museum of Contemporary Art in New York. Prayer Antenna is onderdeel van zijn serie Religious Technological Artifacts en gaat over interactie met God. Het werk bestaat uit een helm met antennes die met een stang bevestigd is aan de muur. Door op het bankje ervoor te knielen en je hoofd in de helm te steken, hoor je de geluiden die de technologie in de antennes opvangen en de hoofdtelefoon in de verduisterde helm weergeven. Door dit bidden zou je in contact komen met God, maar in feite hoor je de geluiden van de mensen in de ruimte om je heen. 6 The interactivity is the simple act of kneeling and putting your head into the helmet. What you hear is other people (what is god if not other people?). 7

25

26

27

28 PERSOONLIJK PARADIGMA antenne Ik heb een lange zondagmiddag gezocht in mijn inmiddels zes jaargangen omvattende en drie meter reikende OOR-collectie, maar de precieze bron heb ik niet kunnen vinden. Feit is dat ik ergens in dat muziektijdschrift een interview heb gelezen dat mijn kijk op muziek, maar ook op creativiteit in het algemeen definitief heeft veranderd. Ik heb er destijds niet lang bij stilgestaan, maar de gedachte heeft zich ergens in mijn onbewustzijn genesteld. Zoals ik niet sterk ben in het onthouden van bronnen, weet ik niet meer wie de geïnterviewde was. Het moet haast wel een artiest uit de zestig en zeventiger jaren zijn geweest, want de theorie die zoveel indruk op mij maakte, paste naadloos in de idealen van die tijd. In mijn herinnering was het in ieder geval een Grote Artiest, van het kaliber Dylan-LennonMcCartney-Springsteen. Het idee was dat liedjes vrij in de atmosfeer zweefden en dat de artiest ze alleen maar hoeft op te vangen, op te schrijven, op te nemen of gewoon te spelen. Bij toeval las ik laatst in een krant dat een van mijn favoriete Amerikaanse songwriters Tom Waits eenzelfde metafoor gebruikte voor zijn vak 8. Waits vergelijkt het opnemen van een album met het vangen van vogeltjes: Soms verzamelen ze zich. Het gaat erom er te zijn op het moment dat ze zich groeperen. Zo niet, dan vliegen ze weer verder en komen ze op een andere plek bijeen, voor iemand anders. De kunst is om ze levend te vangen. Je kunt ze namelijk beschadigen tijdens de opnames. Dan eindig je met een mond vol losse veren. Natuurlijk zijn dit poëtische metaforen voor een moeilijker te duiden filosofie. De Vedageschriften uit het oude India suggereren dat er onder al het bewustzijn een laag Atman of Zijn ligt, waaruit alle gedachten en ideeën voortkomen. De gedachten en ideeën worden pas herkenbaar op het moment dat ze in het bewustzijn komen. Het doel was om het bewustzijn te verdiepen, om niet alleen abstracte gedachten en ideeën te begrijpen, maar vooral waar deze ideeën vandaan komen 9. Waar de theorie om draait is dat ideeën niet uit het brein van een persoon voortkomen, maar uit een gebied buiten het individu.

29 Een creatief persoon is dan iemand die een antenne heeft of heeft ontwikkeld om de ideeën op te vangen uit dat gebied en ze te concretiseren en te realiseren.

30

31

32

33

34 MEMES zelfzuchtige ideeën Richard Dawkins stelt in zijn boek The Selfish Gene één basisregel die volgens hem moet gelden voor het hele universum: all life evolves by the differential survival of replicating entities. 10 Elke vorm van leven evolueert en ontwikkelt zich, doordat replicators zich vermenigvuldigen en geselecteerd worden op hun overlevingsvermogen. Op onze planeet zijn die eenheden onze genen: genen verspreiden zich en ontwikkelen zich doordat ze zich via zaad- en eicellen voortplanten van lichaam naar lichaam. Wij mensen zijn daarbij slechts vehikels waarmee de genen zich kunnen verspreiden en geselecteerd kunnen worden. In hoofdstuk elf van zijn boek komt Dawkins echter met een nieuwe, jonge eenheid: de meme (van mimeme, Grieks voor imitatie). De meme is de eenheid die geldt voor het overdragen van (menselijke) cultuur: voorbeelden van memes zijn melodieën, ideeën, slogans, kledingmodes, manieren van pottenbakken en bruggen bouwen. Zoals genen zich voortplanten via zaad- en eicellen, planten memes zich volgens Dawkins voort via het proces van imitatie.

35 Memes moeten dezelfde kwaliteiten bezitten als genen om geselecteerd te worden in het evolutieproces: lange levensduur (hoe langer elke individuele eenheid blijft leven, hoe beter), hoge voortplantingssnelheid (hoe sneller een eenheid zich vermeerdert, hoe beter) en grote kopieerbetrouwbaarheid (hoe preciezer de kopie, hoe beter). De selectie van evolutie kan bij memes net zo werken als bij genen. Zoals genen met hun allele concurreren voor een plek in een chromosoom, moeten memes elkaar beconcurreren voor een plek in het menselijke geheugen, voor zendtijd op radio of televisie, billboard oppervlakte, krantenkolommen of bibliotheekschappen-ruimte. En net als bij genen kan een combinatie van memes (een meme-complex) een grotere overlevingskans hebben dan een andere combinatie. Mensen zijn dus slechts lichamen voor replicators, zowel voor biologische genen als voor culturele memes. Het verschil tussen genen en memes geeft de ontwerper hoop: genen mogen onsterfelijk zijn, de combinatie van genen die een mens vormen leeft maar voor een korte periode. Een meme-complex zoals de filosofie van Socrates of de Negende Symfonie van Beethoven leeft daarentegen voor duizenden jaren, zoniet voor eeuwig.

36

37

38

39

40

41

42 DE CREATIEVE GEEST mens-in-de-wereld Het interessante aan de theorie van de ideeën in de lucht en de persoon met de antenne vind ik de rol van de artiest. De geschiedenis, zowel historische als recente, presenteert artiesten als geniën, die uit hun blote hoofd de prachtigste muziekstukken componeerden, de fraaiste tekeningen maakten en ingewikkeldste vraagstukken oplosten. Leonardo da Vinci schilderde de mysterieuze Mona Lisa, het eerste portretschilderij met driekwart gedraaid gezicht 11 en met een landschap op de achtergrond 12. Hij tekende ook zijn wereldberoemde Uomo Universalis, bedacht dat zonne-energie nuttig gebruikt kon worden, vond de helikopter, tank en onderzeeër uit en leverde belangrijke bijdragen aan de ontwikkeling van anatomie, astrologie, optica en hydrodynamica. In de inleiding van zijn boek Creativity in Science noemt Dean Keith Simonton vijf werken (Newtons Principia Mathematica, Plato s Republic, Shakespeares Hamlet, da Vinci s Last Supper en Beethovens Vijfde Symfonie ) als creatieve producten van genieën. Elk van hen heeft een grote invloed op een bepaald vakgebied en op de gehele menselijke beschaving gehad. Simonton onderscheidt Newtons Principia als resultaat van scientific creativity en acht deze hoogwaardiger dan artistieke creativiteit. Hoewel architectuur tussen wetenschappelijke en artistieke creativiteit in zit - het behelst immers zowel het bouwen als het ontwerpen - vind ik de vier oorzaken van creativiteit die Simonton noemt erg interessant: kans (toeval), logica (inductie en deductie), genialiteit (talent) en zeitgeist ( tijdsgeest ). Hij zet logica en genialiteit tegenover elkaar, omdat logica door iedereen gebruikt kan worden en genialiteit uitgaat van creatief talent. Kans gaat eventueel samen met talent, zoals ook Louis Pasteur zei: Chance favours only the prepared mind 13. Volgens Simonton gaan ze alledrie slecht samen met de zeitgeist, die uit sociologische hoek komt en er van uitgaat dat ontdekkingen altijd het onvermijdelijke product zijn van het socioculturele systeem : If so many distinct individuals could be responsible for the same invention, then it appears mode likely that the idea for the steamboat was in the air waiting for anyone to pick. The inevitability of the event precluded not just chance but also genius 14.

43 Simonton weigert elk van de vier oorzaken willekeurig naast elkaar te laten bestaan, maar ook om één van hen te kiezen. Uiteindelijk integreert hij ze door kans tot primus inter pares te benoemen en logica, genialiteit en zeitgeist onder kans te scharen. Ik ben het met hem eens dat elk van de vier oorzaken een belangrijke rol speelt in creativiteit en dat ze niet onafhankelijk gezien kunnen worden. Maar, misschien vanwege mijn rol als ontwerper, ik wil kans juist niet als primaire oorzaak zien. Als ontwerper moet je de context waarin je ontwerpt zo goed mogelijk leren kennen, je talent ontwikkelen om op die context te reageren en logica gebruiken om je reactie (je ontwerp) te verantwoorden aan de context. Om ideeën te krijgen speelt toeval achteraf misschien een rol, maar die kun je beperken door je ratio en je fantasie te ontwikkelen. The impact of education on these two aspects of brain function logical and creative thought has been researched. A study of students at Stanford University undergoing many different disciplines found that the students studying science improved their scores on rational, logical tests at the expense of the measures of their creativity, and the reverse was true for the students pursuing careers in the arts. The only subject that improved on both measures was architecture, which uses both the creative need for innovative new designs but within the constraints determined by the engineering requirements 15. De derde lezing van de triologie die Jacob Voorthuis in oktober 2006 gaf in het VanAbbe Museum bracht hem tot de conclusie dat, als de stad en de samenleving willen functioneren, we moeten oefenen om een beter mens-in-de-wereld te zijn: leven - beleven - beleefd worden. Als ontwerpers van De Therapeutische Stad moeten we volgens Voorthuis een dwangneurose tot analyseren ontwikkelen, met een niet-aflatende nieuwsgierigheid naar onze omgeving. Door voortdurend te observeren en te beschrijven oefenen we om onze plek in de wereld te leren kennen en vorm te geven. Ideeën komen dus niet uit de lucht, maar uit de samenleving: creativiteit ontstaat door mensen, ruimte, tekens om ons heen te bestuderen en daar vervolgens op te reageren. De antenne is misschien ook een periscoop, een verrekijker of een loep.

44

45

46

47

48

49

50 HET NUT VAN HET IDEE problem of universals Maar als we om ons heen kijken, wat zien we dan? In hoeverre kunnen we de Dingen an Sich leren kennen door ze te bekijken? panta rhei kai oudèn menei (alles stroomt, en niets blijft), zei Heraclitus toen hij zich realiseerde dat de rivier waar je vandaag in stapt een andere is dan die van morgen. Maar als de rivier steeds verandert, hoe kunnen wij haar dan kennen? Deze vraag in de epistemologie staat bekend als het Probleem van de Universalia. But, then, what is to become of philosophy? Whither shall we turn, if the ideas are unknown? Plato Parmenides In 370 voor Christus maakt Plato onderscheidt tussen twee werelden zijn: de perceptuele wereld die wij om ons heen waarnemen en de wereld van de ideeën. De twee werelden verbeeldt Plato met mensen die in een grot naar de schaduwen van objecten in het licht van een vuur kijken. In plaats van naar de schaduwen zouden we naar de zon moeten kijken om de echte vormen te zien. En door de echte vormen, de ideeën of universalia te kennen, kennen we alle projecties ervan, de partiularia. Ideeën is een ongelukkige vertaling van idea, wat gestalte, type of vorm betekent. Onze perceptuele wereld bestaat uit imperfecte kopieën van de ideeën, die onveranderlijk en perfect zijn en alleen te begrijpen met het verstand. Onder de belangrijkste van deze abstracte objecten (buiten tijd en ruimte) zijn goedheid, schoonheid, gelijkheid, grootheid, eenheid. Ware filosofen ( liefhebbers van kennis ) moeten volgens Plato de idee Goedheid bestuderen om er achter te komen welke dingen goed zijn en waarom ze goed zijn 16. Plato s Ideeënleer is eeuwenlang oorzaak van discussie geweest tussen filosofen. Zijn leerling Aristoteles was juist overtuigd van het omgekeerde en pleitte voor het bestuderen van de individuele, waarneembare objecten (de particularia) in onze werkelijkheid om meer te weten te komen over hun idee (de universalia). Een bioloog bijvoorbeeld kan eiken bestuderen om meer te weten te komen over de eikensoort 17.

51 Ondanks de tegenstelling, benadrukten de Neo-Platonische filosofen uit de vroege Middeleeuwen, zoals Plotinus, Porphyry, Augustinus en Boethius, de overeenkomsten tussen Plato en Aristoteles. Plato s theorie van ideeën als archetypen en Aristoteles theorie dat de mens zijn universelen baseert op waarnemingen van reeële objecten vinden beiden weerklank. In de 13e eeuw wint het normalisme het langzaam van het realisme 18 : in plaats van een onderscheid te maken tussen twee realiteiten, wordt de universele realiteit ontkent. Thomas Aquinas stelt, nog vanuit zijn christelijke geloof, dat ideeën leven in zowel de eik als in de ziel van de bioloog die de eik bestudeert. William van Ockham beweert echter dat ideeën geen objectief bestaan hebben buiten de mens: in plaats van ideale, hemelse of zelfs goddelijke vormen worden ideeën psychologische begrippen ( objectivum in anima ) George Berkeley beweert zelfs dat ideeën als psychologische feiten onmogelijk zijn: volgens Berkeley is het onmogelijk om een man voor te stellen zonder een specifieke man voor de geest te halen, zonder te weten of hij blank of bruin is, lang of kort, dun of dik. John Stuart Mill nuanceert Berkeleys positie door te stellen dat we in gedachten een concept vormen, waarbij we ons alleen concentreren op bepaalde aspecten van het concept: we stellen een concept man voor dat compleet is, maar concentreren ons alleen op de interessante aspecten. Charles Peirce, en later William James erkennen ideeën wel als psychologische feiten en nemen een pragmatischer standpunt in: Why, from Plato and Aristotle, philosophers should have vied with each other in scorn of the knowledge of the particular, and in adoration of that of the general, is hard to understand, seeing that the more adorable knowledge ought to be that of the more adorable things, and that the things of worth are all concretes and singulars. The only value of universal characters is that they help us, by reasoning, to know new truths about individual things. William James en.wikipedia.org/wiki/problem_of_universals

52 CONCLUSIE oefenen Ontwerpen is het telkens opnieuw creeëren van particularia vanuit de kennis van de universalia, verkregen door de bestudering van andere particularia. Ik denk dat je als ontwerper met een maatschappelijke verantwoordelijkheid je omgeving goed moet leren kennen door continue te observeren en te reflecteren. Je moet bewust zijn van de redenen waarom je iets mooi of goed vindt, zodat je andere mensen ervan kunt overtuigen. En je moet dingen opzoeken die je niet mooi vindt, waar je het niet mee eens bent of die je niet begrijpt, zodat je je eigen standpunt kunt toetsen en van anderen kunt leren. Interhemispheric synchronisity, en daarme ideeën, is (voorlopig) nog een zaak voor mensen. Machines kunnen logica leren, maar kennen geen intuïtie; dieren hebben intuïtie, maar ontbreekt het aan ratio. Als mens-in-de-wereld moeten we beide verder ontwikkelen. De ratio kan goed ontwikkeld worden in een onderwijssysteem met regels, methodes, boeken en toetsen, maar de intuïtie, de antenne om ideeën op te vangen, kun je alleen ontwikkelen door continue te oefenen. Tom Waits heeft gelijk: ideeën zijn vogeltjes, ze zijn van niemand en ze vliegen weer weg. Ze vliegen alleen niet in de lucht maar ze zitten verstopt in onze samenleving, in tekens, teksten, woorden, beelden, ruimten.

53

54

55

56

57

58 NOTEN bronvermelding 1 2 Braham, D. & Bachman, T.T. (2004) Ideation: the Birth and Death of Ideas. John Wiley&Sons, Inc., Hoboken, New Yersey p Smallenburg, S. Liedjes zijn net als vogels, vang ze levend Tom Waits over Orphans : zij nieuwe cd, geschreven middenin de nacht toen iedereen sliep. NRC Next, 20 november Braham, D. & Bachman, T.T. (2004) Ideation: the Birth and Death of Ideas. John Wiley&Sons, Inc., Hoboken, New Yersey p Dawkins, R. (1976) The Selfish Gene. Oxford University Press, Oxford p Voorthuis, J. college Techné, Praxis & Theorein, architectuur als praktijk van het mogelijke. 7X700 Architectuur&Filosofie 5 september Beveridge, W.I.B. (1957) The Art of Scientific Investigation. Heinemann, Londen p Simonton, D.K. (2004) Creativity in Science: Chance, Logic, Genius and Zeitgeist. Cambridge University Press, Cambridge p Braham, D. & Bachman, T.T. (2004) Ideation: the Birth and Death of Ideas. John Wiley&Sons, Inc., Hoboken, New Yersey p

59

60 FUNDAMENT bronvermelding lezing Voorthuis, J. (2006) De stad: een tedere machine. Van Abbe Museum Eindhoven, 17, 24 en 31 oktober 2006 In deze trilogie Een schitterend ongeluk De stad en het gebruik van het afvallige De (ge)weldadige stad ondervroeg TU/e docent Jacob Voorthuis onze omgang met de stad. In lezing 1 deconstrueerde hij metawoorden, schizofrene woorden zonder eigenschappen, die we te pas en te onpas gebruiken. In lezing 2 stelde hij dat de boeiendste waarden geproduceerd worden in de marges (wat je weggooit ben je zelf). In lezing 3 stelt hij dat beleving het afstand nemen en reflecteren op het lichaam in de wereld is. Zijn oproep tot het ontwikkelen van een dwangneurose tot analyseren en beschrijven, ondersteund door een persoonlijke stortvloed aan beelden van de straat, heb ik gebruikt als uitgangspunt, omdat ik denk dat ideeën uit de omgeving komen en je die omgeving moet analyseren om je ontwerpen te kunnen verantwoorden. boeken Dawkins, R. (1976) The Selfish Gene. Oxford University Press, Oxford 2006 (preview beschikbaar op Google Books) Richard Dawkins Professor for the Public Understanding of Science (!) en docent Zoology in Oxford en heeft een groot aantal bekende boeken op zijn naam staan. Dit boek werd in het college 7X700 Architectuur&Filosofie van Jacob Voorthuis als tip gegeven en bleek zeer de moeite van het lezen waard. In The selfish gene stelt hij de genen als bepalende actoren in de evolutie. Het hoofdstuk waarin hij de analogie tussen genen en menselijke cultuur (in de vorm van memes) beargumenteerd leverde een interessant model op voor mijn essay.

61 Simonton, D.K. (2004) Creativity in Science: Chance, Logic, Genius and Zeitgeist. Cambridge University Press, Cambridge 2004 ( Introduction op assets.cambridge.org/052183/5798/sample/ ws.pdf) Dean Keith Simonton is professor Psychologie aan de Universiteit van California, Davis. In dit boek vat hij negen boeken en vele artikelen samen die hij sinds 1984 heeft geschreven over creativiteit in de wetenschap. Zijn consensus is uiteindelijk dat van de vier oorzaken van creativiteit die hij gevonden heeft, de kans belangrijker is dan de logica, de genialiteit en de tijdsgeest. Hoewel zijn boek vooral op creativiteit in de wetenschappelijke focust, vond ik het eerste hoofdstuk waarin hij zijn stellingname beargumenteerd erg interessant. Braham, D. & Bachman, T.T. (2004) Ideation: the Birth and Death of Ideas. John Wiley&Sons, Inc., Hoboken, New Yersey 2004 Dat het voorwoord geschreven is door de Chairman of the Committee of Non-executive Directors of the Bank of England zegt vrij veel. Dit boek, met hoofdstukken als The life-cycle of ideas en The innovation industry: a call to action, gaat over de betekenis van ideeën voor het bedrijfsleven en het eigendomsrecht op ideeën. Dat was niet de richting die ik op wilde, maar de heldere schrijfstijl en de vele citaten maken het boek eenvoudig leesbaar en hun inleidingen over de Birth of an idea heb ik kunnen gebruiken voor mijn verhaal. Dresden, S. (1987) Wat is creativiteit? Meulenhoff, Amsterdam 1987 In dit boek bestudeert Dresden (hoogleraar Franse letterkunde en hoogleraar Algemene literatuurwetenschap in Leiden) het onderwerp creativiteit aan de hand van creatieve producten, wetenschappelijke studies en bronnen van kunstenaren en anderen over hun werkwijze. Hoewel ik bewondering heb voor de persoonlijke manier waarop Dresden schrijft (een montaignaans essai volgens de achterflap), moet ik eerlijk zeggen dat ik zijn boek niet heb gebruikt voor mijn verhaal. Zijn analyse is geschikt voor achtergrondkennis, maar leidt niet tot een interessante stellingname.

Teksten van de liederen die gospelkoor Inspiration tijdens deze Openluchtdienst zingt.

Teksten van de liederen die gospelkoor Inspiration tijdens deze Openluchtdienst zingt. Don t you worry There s an eternity behind us And many days are yet to come, This world will turn around without us Yes all the work will still be done. Look at ever thing God has made See the birds above

Nadere informatie

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

Mens en machine. Gert-Jan Lokhorst

Mens en machine. Gert-Jan Lokhorst 1 Mens en machine Gert-Jan Lokhorst Centrum voor de Filosofie van de Informatie- en Communicatie Technologie, Faculteit der Wijsbegeerte, Erasmus Universiteit Rotterdam. 25 sept. 2002 2 Vraagstelling Is

Nadere informatie

Dutch survival kit. Vragen hoe het gaat en reactie Asking how it s going and reaction. Met elkaar kennismaken Getting to know each other

Dutch survival kit. Vragen hoe het gaat en reactie Asking how it s going and reaction. Met elkaar kennismaken Getting to know each other Dutch survival kit This Dutch survival kit contains phrases that can be helpful when living and working in the Netherlands. There is an overview of useful sentences and phrases in Dutch with an English

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/38646 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Pronk, Michiel Title: Verandering van geloofsvoorstelling : analyse van legitimaties

Nadere informatie

Engels op Niveau A2 Workshops Woordkennis 1

Engels op Niveau A2 Workshops Woordkennis 1 A2 Workshops Woordkennis 1 A2 Workshops Woordkennis 1 A2 Woordkennis 1 Bestuderen Hoe leer je 2000 woorden? Als je een nieuwe taal wilt spreken en schrijven, heb je vooral veel nieuwe woorden nodig. Je

Nadere informatie

Als je zo'n zinnetje moet leren dan weet je best al wat woorden van dit zinnetje.

Als je zo'n zinnetje moet leren dan weet je best al wat woorden van dit zinnetje. ENGLISH, WE WILL DO BETTER! LESSON FIVE Beste leerling! Fijn dat je er nog steeds aan werkt om je kennis van de Engelse taal te verbeteren! Daar zul je straks in de brugklas veel voordeel van hebben! HOE

Nadere informatie

reeks ontmoetingen 2 een ontmoeting met Heraclitus

reeks ontmoetingen 2 een ontmoeting met Heraclitus reeks ontmoetingen 2 een ontmoeting met Heraclitus Toelichting Door deze ontmoeting met Heraclitus gaan we terug naar het begin van de westerse filosofie. Zo rond 600 voor Christus komen we in het KleinAziatische

Nadere informatie

Grammatica uitleg voor de toets van Hoofdstuk 1

Grammatica uitleg voor de toets van Hoofdstuk 1 Grammatica uitleg voor de toets van Hoofdstuk 1 Vraagzinnen: Je kunt in het Engels vraagzinnen maken door vaak het werkwoord vooraan de zin te zetten. Bijv. She is nice. Bijv. I am late. Bijv. They are

Nadere informatie

Mentale voorkeur. Facts. onderbouwde informatie uitkomsten onderzoek technische analyse plannen maken. Logisch denken

Mentale voorkeur. Facts. onderbouwde informatie uitkomsten onderzoek technische analyse plannen maken. Logisch denken Whole Brain team Mentale voorkeur Facts onderbouwde informatie uitkomsten onderzoek technische analyse plannen maken Logisch denken Mentale voorkeur Form praktijkvoorbeelden grondige planning samenhangende

Nadere informatie

Comics FILE 4 COMICS BK 2

Comics FILE 4 COMICS BK 2 Comics FILE 4 COMICS BK 2 The funny characters in comic books or animation films can put smiles on people s faces all over the world. Wouldn t it be great to create your own funny character that will give

Nadere informatie

Understanding and being understood begins with speaking Dutch

Understanding and being understood begins with speaking Dutch Understanding and being understood begins with speaking Dutch Begrijpen en begrepen worden begint met het spreken van de Nederlandse taal The Dutch language links us all Wat leest u in deze folder? 1.

Nadere informatie

Programmaoverzicht Bachelor Open dag

Programmaoverzicht Bachelor Open dag Programmaoverzicht Bachelor Open dag 11 2017 Ronde en tijd Openingsronde 09.00-09.30 uur Sessies en activiteiten Waarom Tilburg University? Informatiesessie met de rector magnificus en een student van

Nadere informatie

KUNST ONDERZOEK EDUCATIE VISIE VERNIEUWING OMGEVING PUBLIEK WERK BEELD TEKST FASCINATIE

KUNST ONDERZOEK EDUCATIE VISIE VERNIEUWING OMGEVING PUBLIEK WERK BEELD TEKST FASCINATIE ARTISTIEK ONDERZOEK MASTER KUNSTEDUCATIE Willem de Kooning Academie Piet Zwart Instituut te Rotterdam april 2012 Marieke van der Hoek-Vijfvinkel begeleiding: Annette Krauss - MaikoTanaka ? KUNST ONDERZOEK

Nadere informatie

Main language Dit is de basiswoordenschat. Deze woorden moeten de leerlingen zowel passief als actief kennen.

Main language Dit is de basiswoordenschat. Deze woorden moeten de leerlingen zowel passief als actief kennen. Lesbrief Les 2.1: My family Main language Dit is de basiswoordenschat. Deze woorden moeten de leerlingen zowel passief als actief kennen. Nouns: brother, sister, cousin, mother, father, aunt, uncle, grandmother,

Nadere informatie

Art Media and Me. Portal 2. Inspiratie Opdracht Les 1. Valérie den Besten Docenten: Saskia Freeke, Sonja van Vuure

Art Media and Me. Portal 2. Inspiratie Opdracht Les 1. Valérie den Besten Docenten: Saskia Freeke, Sonja van Vuure Art Media and Me Inspiratie Opdracht Les 1 Portal 2 Valérie den Besten Docenten: Saskia Freeke, Sonja van Vuure 15-10-15 Waar portal 2 over gaat Portal 2 is een science fiction game waarin je speelt als

Nadere informatie

INHOUDSOPGAVE 5 DEEL I KENNIS... 6 DEEL II WETENSCHAP... 76

INHOUDSOPGAVE 5 DEEL I KENNIS... 6 DEEL II WETENSCHAP... 76 INHOUDSOPGAVE 5 DEEL I KENNIS... 6 DEEL II WETENSCHAP... 76 Vergeten... 7 Filosofie... 9 Een goed begin... 11 Hoofdbreker... 13 Zintuigen... 15 De hersenen... 17 Zien... 19 Geloof... 21 Empirie... 23 Ervaring...

Nadere informatie

AXIOMATIEK VAN GETALLEN, vergezichten vanuit mijn ivoren toren

AXIOMATIEK VAN GETALLEN, vergezichten vanuit mijn ivoren toren AXIOMATIEK VAN GETALLEN, vergezichten vanuit mijn ivoren toren Bas Edixhoven Universiteit Leiden KNAW symposium Rekenen, 30 juni 2014 Wat volgt is slechts mijn eigen mening. Deze aantekeningen zal ik op

Nadere informatie

Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder?

Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder? Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder? Paul Louis Iske Professor Open Innovation & Business Venturing, Maastricht University De wereld wordt steeds complexer Dit vraagt om

Nadere informatie

creativiteit bevorderen Dick van der Wateren

creativiteit bevorderen Dick van der Wateren creativiteit bevorderen Dick van der Wateren bio leraar aardrijkskunde geoloog Spitsbergen, Antarctica, Afrika, Europa leraar natuurkunde, nl&t, maker+klas digitaal lesmateriaal edublogger auteur onderwijsbladen,

Nadere informatie

9 daagse Mindful-leSs 3 stappen plan training

9 daagse Mindful-leSs 3 stappen plan training 9 daagse Mindful-leSs 3 stappen plan training In 9 dagen jezelf volledig op de kaart zetten Je energie aangevuld en in staat om die batterij op peil te houden. Aan het eind heb jij Een goed gevoel in je

Nadere informatie

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant Vragenlijst in te vullen en op te sturen voor de meeloopochtend, KABK afdeling fotografie Questionnaire to be filled in and send in before the introduction morning, KABK department of Photography Stuur

Nadere informatie

In the classroom. Who is it? Worksheet

In the classroom. Who is it? Worksheet In the classroom 1 Lees wat de meester doet als hij s morgens op school komt. Lees ook wat een leerling doet. Wie van de twee doet het meest voordat de les begint? First, I go to my desk and take out my

Nadere informatie

Creatief onderzoekend leren

Creatief onderzoekend leren Creatief onderzoekend leren De onderwijskundige: Wouter van Joolingen Universiteit Twente GW/IST Het probleem Te weinig bèta's Te laag niveau? Leidt tot economische rampspoed. Hoe dan? Beta is spelen?

Nadere informatie

Online Marketing College 1 september. 2012 Introductie Docent: Lotte Bouhuijzen / Eefje Op den Buysch

Online Marketing College 1 september. 2012 Introductie Docent: Lotte Bouhuijzen / Eefje Op den Buysch Online Marketing College 1 september. 2012 Introductie Docent: Lotte Bouhuijzen / Eefje Op den Buysch Need To Know info Introductie Kennismaking Opzet van colleges, hoe wordt er getoetst Wat gaan we de

Nadere informatie

Wat is het Heerbeeck International College?

Wat is het Heerbeeck International College? Wat is het Heerbeeck International College? Het HIC is een onderwijsstroom in ons havo en vwo waarin we leerlingen voorbereiden op studeren, leven en werken in een internationaal georiënteerde wereld.

Nadere informatie

VAN HET VAGEVUUR IN DE HEL PDF

VAN HET VAGEVUUR IN DE HEL PDF VAN HET VAGEVUUR IN DE HEL PDF ==> Download: VAN HET VAGEVUUR IN DE HEL PDF VAN HET VAGEVUUR IN DE HEL PDF - Are you searching for Van Het Vagevuur In De Hel Books? Now, you will be happy that at this

Nadere informatie

11 De ontdekking van de mens en de wereld - internet oefentoets

11 De ontdekking van de mens en de wereld - internet oefentoets 11 De ontdekking van de mens en de wereld - internet oefentoets Opdracht 1 Wat is de Sokratische methode? Opdracht 2 Waarom werd Sokrates gedwongen de gifbeker te drinken? Opdracht 3 Waarom zijn onze zintuigen

Nadere informatie

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland 1. Londen In Londen kunnen gebruikers van een scootmobiel contact opnemen met een dienst

Nadere informatie

Taco Schallenberg Acorel

Taco Schallenberg Acorel Taco Schallenberg Acorel Inhoudsopgave Introductie Kies een Platform Get to Know the Jargon Strategie Bedrijfsproces Concurrenten User Experience Marketing Over Acorel Introductie THE JARGON THE JARGON

Nadere informatie

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7 Media en creativiteit Winter jaar vier Werkcollege 7 Kwartaaloverzicht winter Les 1 Les 2 Les 3 Les 4 Les 5 Les 6 Les 7 Les 8 Opbouw scriptie Keuze onderwerp Onderzoeksvraag en deelvragen Bespreken onderzoeksvragen

Nadere informatie

KUNST INSPIREERT! Foto: Peter Cox. workshops voor bedrijven

KUNST INSPIREERT! Foto: Peter Cox. workshops voor bedrijven KUNST INSPIREERT! Foto: Peter Cox workshops voor bedrijven KUNST ALS INSPIRATIE VOOR UW ORGANISATIE Moderne en hedendaagse kunst kan een bron van inspiratie zijn om samenwerking in uw organisatie te stimuleren.

Nadere informatie

B1 Woordkennis: Spelling

B1 Woordkennis: Spelling B1 Woordkennis: Spelling Bestuderen Inleiding Op B1 niveau gaan we wat meer aandacht schenken aan spelling. Je mag niet meer zoveel fouten maken als op A1 en A2 niveau. We bespreken een aantal belangrijke

Nadere informatie

Jouw persoonlijke notities. momenten. met teksten van Mirjam van der Vegt. Boekencentrum

Jouw persoonlijke notities. momenten. met teksten van Mirjam van der Vegt. Boekencentrum Stille Jouw persoonlijke notities momenten met teksten van Mirjam van der Vegt Boekencentrum Vormgeving omslag en binnenwerk Studio Vrolijk ISBN 978 90 239 2643 6 NUR 707 2012 Uitgeverij Boekencentrum,

Nadere informatie

Kunst van bèta. Edwin van Meerkerk

Kunst van bèta. Edwin van Meerkerk Edwin van Meerkerk Turning stem into steam John Maeda: Innovation is born when art meets science. Art helps you see things in a less constrained space. STEM = Science, Technology, Engineering, and Maths

Nadere informatie

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE. Toets Inleiding Kansrekening 1 8 februari 2010

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE. Toets Inleiding Kansrekening 1 8 februari 2010 FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE Toets Inleiding Kansrekening 1 8 februari 2010 Voeg aan het antwoord van een opgave altijd het bewijs, de berekening of de argumentatie toe. Als je een onderdeel

Nadere informatie

R u i m t e l i j k Bewogen

R u i m t e l i j k Bewogen R u i m t e l i j k Bewogen Fascinatie Een ruimte is als een partner die ons uitdaagt tot actie, ons stimuleert tot dromen, ons in- spireert tot gedachten, gevoelens bij ons oproept, herinneringen naar

Nadere informatie

Mondeling tentamen Havo - ERK niveau B1 / B1 +

Mondeling tentamen Havo - ERK niveau B1 / B1 + Mondeling tentamen Havo - ERK niveau B / B + Het mondeling voor Engels Havo duurt 5 minuten en bestaat uit een gesprek met je docent waarin de volgende onderdelen aan de orde komen: *Je moet een stukje

Nadere informatie

Meet your mentor and coach

Meet your mentor and coach Young Professional Program The importance of having a mentor in business Meet your mentor and coach What do Larry Page, and Steve Jobs have in common? They ve all received guidance from mentors. Yes even

Nadere informatie

Voorwoord. Erik Sterk Guido Walraven

Voorwoord. Erik Sterk Guido Walraven Voorwoord Erik Sterk Guido Walraven Ondernemende burgers in lokale gemeenschappen kunnen sociale, economische en ecologische impact hebben, zo is de laatste jaren steeds duidelijker geworden. De verschillende

Nadere informatie

Het Effect van Verschil in Sociale Invloed van Ouders en Vrienden op het Alcoholgebruik van Adolescenten.

Het Effect van Verschil in Sociale Invloed van Ouders en Vrienden op het Alcoholgebruik van Adolescenten. Het Effect van Verschil in Sociale Invloed van Ouders en Vrienden op het Alcoholgebruik van Adolescenten. The Effect of Difference in Peer and Parent Social Influences on Adolescent Alcohol Use. Nadine

Nadere informatie

LONDEN MET 21 GEVARIEERDE STADSWANDELINGEN 480 PAGINAS WAARDEVOLE INFORMATIE RUIM 300 FOTOS KAARTEN EN PLATTEGRONDEN

LONDEN MET 21 GEVARIEERDE STADSWANDELINGEN 480 PAGINAS WAARDEVOLE INFORMATIE RUIM 300 FOTOS KAARTEN EN PLATTEGRONDEN LONDEN MET 21 GEVARIEERDE STADSWANDELINGEN 480 PAGINAS WAARDEVOLE INFORMATIE RUIM 300 FOTOS KAARTEN EN PLATTEGRONDEN LM2GS4PWIR3FKEP-58-WWET11-PDF File Size 6,444 KB 117 Pages 27 Aug, 2016 TABLE OF CONTENT

Nadere informatie

TAAL ACTIEF GROEP 8 SPELLING 2 PDF

TAAL ACTIEF GROEP 8 SPELLING 2 PDF TAAL ACTIEF GROEP 8 SPELLING 2 PDF ==> Download: TAAL ACTIEF GROEP 8 SPELLING 2 PDF TAAL ACTIEF GROEP 8 SPELLING 2 PDF - Are you searching for Taal Actief Groep 8 Spelling 2 Books? Now, you will be happy

Nadere informatie

De energetische essenties van jouw persoonlijkheid. Ontdek de oorsprong van jouw gedrag en ervaringen.

De energetische essenties van jouw persoonlijkheid. Ontdek de oorsprong van jouw gedrag en ervaringen. De energetische essenties van jouw persoonlijkheid. Ontdek de oorsprong van jouw gedrag en ervaringen. Je dagelijkse gedrag en keuzes komen voort uit 7 verschillende energieën die in jou aanwezig zijn.

Nadere informatie

Wijs & Eigen. Magazine. Wijs en eigen. Koffer vol geluk. Eigenwijze feiten. Special Edition N Achter de schermen

Wijs & Eigen. Magazine. Wijs en eigen. Koffer vol geluk. Eigenwijze feiten.  Special Edition N Achter de schermen Wijs & Eigen Magazine Wijs en eigen Achter de schermen Koffer vol geluk In 6 stappen een relatie met jezelf beginnen! Eigenwijze feiten Dingen die jij niet wilt horen, maar wel écht wilt weten! Special

Nadere informatie

AN URBAN PLAYGROUND AFSTUDEERPROJECT

AN URBAN PLAYGROUND AFSTUDEERPROJECT AN URBAN PLAYGROUND 2005 Het vraagstuk van de openbare ruimte in naoorlogse stadsuitbreidingen, in dit geval Van Eesteren s Amsterdam West, is speels benaderd door het opknippen van een traditioneel stadsplein

Nadere informatie

Interactive Grammar leert de belangrijkste regels van de Engelste spelling en grammatica aan.

Interactive Grammar leert de belangrijkste regels van de Engelste spelling en grammatica aan. Interactive Grammar Interactive Grammar leert de belangrijkste regels van de Engelste spelling en grammatica aan. Doelgroep Interactive Grammar Het programma is bedoeld voor leerlingen in de brugklas van

Nadere informatie

Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen?

Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen? Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen? De firewall van de Speedtouch 789 (wl) kan niet volledig uitgeschakeld worden via de Web interface: De firewall blijft namelijk op stateful staan

Nadere informatie

Quick scan method to evaluate your applied (educational) game. Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation Model)

Quick scan method to evaluate your applied (educational) game. Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation Model) WHAT IS LITTLE GEM? Quick scan method to evaluate your applied (educational) game (light validation) 1. Standardized questionnaires Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation

Nadere informatie

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson De Jefferson Bijbel Thomas Jefferson Vertaald en ingeleid door: Sadije Bunjaku & Thomas Heij Inhoud Inleiding 1. De geheime Bijbel van Thomas Jefferson 2. De filosofische president Het leven van Thomas

Nadere informatie

Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015

Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015 Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015 Tijd 09.15 09.45 Je bent op de Open dag, wat nu? Personal welcome international visitors 10.00 10.45 Je bent op de

Nadere informatie

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet.

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. General: Please use the latest firmware for the router. The firmware is available on http://www.conceptronic.net! Use Firmware version

Nadere informatie

De wasstraat. Why? FONK James Wattstraat 100, 8ste verdieping 1097 DM Amsterdam +31 (0)

De wasstraat. Why? FONK James Wattstraat 100, 8ste verdieping 1097 DM Amsterdam +31 (0) De wasstraat Why? FONK James Wattstraat 100, 8ste verdieping 1097 DM Amsterdam +31 (0) 20 370 51 42 hello@fonk-amsterdam.com Why? Een van de belangrijkste vragen die je jezelf moet vragen als startup is

Nadere informatie

ECHTE MANNEN ETEN GEEN KAAS PDF

ECHTE MANNEN ETEN GEEN KAAS PDF ECHTE MANNEN ETEN GEEN KAAS PDF ==> Download: ECHTE MANNEN ETEN GEEN KAAS PDF ECHTE MANNEN ETEN GEEN KAAS PDF - Are you searching for Echte Mannen Eten Geen Kaas Books? Now, you will be happy that at this

Nadere informatie

Dankwoord 11 Woord vooraf 13. Hoofdstuk 1 Artistieke creativiteit 19

Dankwoord 11 Woord vooraf 13. Hoofdstuk 1 Artistieke creativiteit 19 Dankwoord 11 Woord vooraf 13 Hoofdstuk 1 Artistieke creativiteit 19 Makers en doeners 21 De verschillen tussen wetenschap, vormgeving en kunst 22 Het scheppingsproces als eenheid 23 Materiële werkelijkheid

Nadere informatie

Effectieve Communicatie

Effectieve Communicatie Effectieve Communicatie Coachen een veelzijdig vak Groningen, 30 september 2011 MARTIJN DOELEN Basiselementen communicatie en vaardigheden Communicatie filosofie Johan Cruyff Institute for Sport Studies

Nadere informatie

PKN Soest - Wilhelinakerk 19 april 2015 Jeugddienst. Margot, Rachel, Pherenike en Wouter

PKN Soest - Wilhelinakerk 19 april 2015 Jeugddienst. Margot, Rachel, Pherenike en Wouter PKN Soest - Wilhelinakerk 19 april 2015 Jeugddienst Voorganger: ds. Wim Kievit Ambtsdrager van dienst: Wim van Assenbergh Lectoren: Wouter, Rachel, Margot Organist: Terry Hamberg, Muzikanten: Margot, Rachel,

Nadere informatie

Leiderschap... Een ontdekkingsreis

Leiderschap... Een ontdekkingsreis Leiderschap... Een ontdekkingsreis Reynold A. Chandansingh De wagenmenner 20 mei 2008 reynold@newshoestoday.com wagenmenner@rekrino.nl 06 42024161 Leiderschap... een ontdekkingsreis Leiders stellen vragen

Nadere informatie

Het project en de doelstellingen:

Het project en de doelstellingen: Het project en de doelstellingen: Wit.h heeft al heel wat ervaring met sociaal artistieke projecten als deze. De Erasmus studenten daarentegen hebben elk een andere achtergrond en voor sommige onder hen

Nadere informatie

OOSTERLICHTKERK HUIZEN. Orde van dienst voor 9 maart 2014 Eerste zondag in de veertigdagentijd. Zoek de stilte

OOSTERLICHTKERK HUIZEN. Orde van dienst voor 9 maart 2014 Eerste zondag in de veertigdagentijd. Zoek de stilte OOSTERLICHTKERK HUIZEN Orde van dienst voor 9 maart 2014 Eerste zondag in de veertigdagentijd Zoek de stilte Dienst met jongerenkoor VAMOS onder leiding van dirigent Frank van Gaal VOORBEREIDING Welkom

Nadere informatie

Filosofie van de geest: WB3027. Bijeenkomst #4 (19 nov 2009) I feel your pain : Wittgenstein en Malcolm over de identificatie van pijn

Filosofie van de geest: WB3027. Bijeenkomst #4 (19 nov 2009) I feel your pain : Wittgenstein en Malcolm over de identificatie van pijn Filosofie van de geest: WB3027 Bijeenkomst #4 (19 nov 2009) I feel your pain : Wittgenstein en Malcolm over de identificatie van pijn Overzicht van vandaag Citaten van Jackson & Nagel Het other minds probleem

Nadere informatie

Wat is jouw verhaal?

Wat is jouw verhaal? E E N E - B O O K V A N L E T T E R S & C O N C E P T S Wat is jouw verhaal? Passie en plezier overbrengen in een notendop Storytelling Verhalen vertellen is een belangrijk onderdeel van ons leven. Het

Nadere informatie

Animals 1 - Describe your Pet

Animals 1 - Describe your Pet Auteur Laatst gewijzigd Licentie Webadres Gonnie de Vries 27 October 2015 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/67811 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs Maken van Kennisnet.

Nadere informatie

Geluk & wijsheid. Zevende avond

Geluk & wijsheid. Zevende avond Geluk & wijsheid Zevende avond Schoonheid Wat heet mooi? Het belang van het overbodige De postmoderne waarheid De filosoof en de waarheid Goochelen Wat heet mooi? Kun je precies beschrijven wat je raakt?

Nadere informatie

GOOD TRAINING 2 juni 2016 Mireille Goos

GOOD TRAINING 2 juni 2016 Mireille Goos GOOD TRAINING 2 juni 2016 Mireille Goos GOOD TRAINING COALITIE GEMEENTE AMSTERDAM RANDSTAD GOOD HOTEL AMSTERDAM PREFERRED PARTNER PROGRAM Create Beauty, Do Good WHY Create Beauty, Do Good 2009 2012 2014

Nadere informatie

Overzicht van vandaag. Filosofie van de geest: WB3027 Joel Anderson ( , blok 2) Het other minds probleem. Het argument from analogy

Overzicht van vandaag. Filosofie van de geest: WB3027 Joel Anderson ( , blok 2) Het other minds probleem. Het argument from analogy Filosofie van de geest: WB3027 Joel Anderson (2006-07, blok 2) Bijeenkomst #4 (23 nov 2006) I feel your pain : Wittgenstein en Malcolm over de identificatie van pijn Overzicht van vandaag Logistiek: BSCW

Nadere informatie

Taak: Didactiek module 3 en 4 31/01/11

Taak: Didactiek module 3 en 4 31/01/11 1 Met opmaak: Sectiebegin: doorlopend Met opmaak: Tekstkleur: Blauw, Geen spelling- of grammaticacontrole uitvoeren Met opmaak: Lettertype: Vet, Nederlands (standaard) 2 Beeld van nu Leki, Responsible

Nadere informatie

Zelfportret. Zelfportret, met verschijningsvormen, van de Creatieve Mediator. Creativiteit in Mediaton

Zelfportret. Zelfportret, met verschijningsvormen, van de Creatieve Mediator. Creativiteit in Mediaton Onderzoeker Artiest Rechter Zelfportret Strijder Zelfportret, met verschijningsvormen, van de Creatieve Mediator You are a professional!? So you have to know what to do. If you don t know what to do you

Nadere informatie

Help Mij, Jezus R. Brinkman, Stg. BTO Yarah/EBG Noordhoorn 2015

Help Mij, Jezus R. Brinkman, Stg. BTO Yarah/EBG Noordhoorn 2015 Help Mij, Jezus R. Brinkman, Stg. BTO Yarah/EBG Noordhoorn 2015 Eén van de weinige liedjes met een prachtige, diepe, geestelijke betekenis die ooit in de Top40 heeft gestaan in Nederland is van de componist

Nadere informatie

Security Les 1 Leerling: Marno Brink Klas: 41B Docent: Meneer Vagevuur

Security Les 1 Leerling: Marno Brink Klas: 41B Docent: Meneer Vagevuur Security Les 1 Leerling: Klas: Docent: Marno Brink 41B Meneer Vagevuur Voorwoord: In dit document gaan we beginnen met de eerste security les we moeten via http://www.politiebronnen.nl moeten we de IP

Nadere informatie

Data Driven Strategy The New Oil Using Innovative Business Models to Turn Data Into Profit

Data Driven Strategy The New Oil Using Innovative Business Models to Turn Data Into Profit Data Driven Strategy The New Oil Using Innovative Business Models to Turn Data Into Profit Big Data & Innovatieve Business Modellen Fire in the hole! 51K manholes, 94K miles of cables 106 predicting variables:

Nadere informatie

AANTEKENINGEN WAAROM WERD GOD EEN MENS?

AANTEKENINGEN WAAROM WERD GOD EEN MENS? AANTEKENINGEN Alles draait om de visie op Jezus Christus. Door de eeuwen heen is er veel discussie geweest over Jezus. Zeker na de Verlichting werd Hij zeer kritisch bekeken. De vraag is waar je je op

Nadere informatie

Writing 1 WRITING 1 PART D BK 3

Writing 1 WRITING 1 PART D BK 3 Writing 1 WRITING 1 PART D BK 3 Isn t it incredible? After only two years of learning English you can write your own English WhatsApp messages, tweets and emails. You can also post some lines on an international

Nadere informatie

omgeving wereld regie vanuit de jongere Jongeren leren organiseren

omgeving wereld regie vanuit de jongere Jongeren leren organiseren Jongeren leren organiseren Hoe kunnen jongeren regie hebben over eigen handelen en toch in verbinding zijn met alles om hen heen? Hoe verstaan jongeren de kunst om te bouwen aan netwerken, om een positie

Nadere informatie

BROCHURE TIENER COLLEGE

BROCHURE TIENER COLLEGE BROCHURE TIENER COLLEGE School is niet een voorbereiding op het leven, maar is het leven zelf. John Dewey loopbaan wilt vervolgen. Door het werken met een speciaal voor jou samengesteld programma willen

Nadere informatie

EU keurt nieuw Programma veiliger internet goed: 55 miljoen euro om het internet veiliger te maken voor kinderen

EU keurt nieuw Programma veiliger internet goed: 55 miljoen euro om het internet veiliger te maken voor kinderen IP/8/899 Brussel, 9 december 8 EU keurt nieuw Programma veiliger internet goed: miljoen euro om het internet veiliger te maken voor kinderen Vanaf januari 9 zal de EU een nieuw programma voor een veiliger

Nadere informatie

VOORZETSELS. EXERCISE 1 Bestudeer de bovenstaande voorzetsels en zinnen goed!

VOORZETSELS. EXERCISE 1 Bestudeer de bovenstaande voorzetsels en zinnen goed! ENGLISH, WE WILL DO BETTER! LESSON EIGHT VOORZETSELS at three o'clock = om drie uur around three o'clock = rond drie uur by three o'clock = tegen drie uur before Saturday = voor zaterdag for a week = voor

Nadere informatie

Opbouw Inclusief onderwijs; wat is het? Inclusief onderwijs; waarom? Inclusief onderwijs; waarom niet? De nationale context De internationale vergelij

Opbouw Inclusief onderwijs; wat is het? Inclusief onderwijs; waarom? Inclusief onderwijs; waarom niet? De nationale context De internationale vergelij Collectief Inclusief Opbouw Inclusief onderwijs; wat is het? Inclusief onderwijs; waarom? Inclusief onderwijs; waarom niet? De nationale context De internationale vergelijking De internationale context

Nadere informatie

TRAPEZIO SERIE(S) Algemene informatie General information. De armaturen in de Trapezio serie kenmerken zich door hun trapeziumvormige

TRAPEZIO SERIE(S) Algemene informatie General information. De armaturen in de Trapezio serie kenmerken zich door hun trapeziumvormige Algemene informatie General information De armaturen in de Trapezio serie kenmerken zich door hun trapeziumvormige lichtkappen. Natuurlijk doet u dit gelijk denken aan de eeuwenoude pyramides in Egypte,

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

Next-Generation Youth Care If we knew what we are doing, we wouldn t call it innovation!

Next-Generation Youth Care If we knew what we are doing, we wouldn t call it innovation! Next-Generation Youth Care If we knew what we are doing, we wouldn t call it innovation! Paul Louis Iske Professor Open Innovation & Business Venturing, Maastricht University Internationaal Instituut voor

Nadere informatie

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum Ontpopping Veel deelnemende bezoekers zijn dit jaar nog maar één keer in het Van Abbemuseum geweest. De vragenlijst van deze mensen hangt Orgacom in een honingraatpatroon. Bezoekers die vaker komen worden

Nadere informatie

Actuele ontwikkelingen

Actuele ontwikkelingen Actuele ontwikkelingen Hans Erik-Jan Willem Bulthuis, Cortenraad, Productmanager directeur Digitale Diensten 22 april november 2013 2012 1 ABONNEMENTSMODELLEN BOOK DISCOVERY KORTERE E-BOOKS 2 Verticale

Nadere informatie

Things to do before you re 11 3/4

Things to do before you re 11 3/4 Counting Crows 1 Things to do before you re 11 3/4 Lees de tekst en beantwoord de vragen. - Maak deze zin af: De schrijver van de tekst vindt dat kinderen - Welke dingen heb jij wel eens gedaan? Kruis

Nadere informatie

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa Physical factors as predictors of psychological and physical recovery of anorexia nervosa Liesbeth Libbers

Nadere informatie

Main language Dit is de basiswoordenschat. Deze woorden moeten de leerlingen zowel passief als actief kennen.

Main language Dit is de basiswoordenschat. Deze woorden moeten de leerlingen zowel passief als actief kennen. Lesbrief Les 1.1: On my way Main language Dit is de basiswoordenschat. Deze woorden moeten de leerlingen zowel passief als actief kennen. Nouns: train, tram, bus, car, bike, plane, boat, underground, stop,

Nadere informatie

Memo Academic Skills; the basis for better writers

Memo Academic Skills; the basis for better writers Memo Academic Skills; the basis for better writers With the rise of broader bachelor degrees and the University College, Dutch universities are paying more attention to essays and other written assignments.

Nadere informatie

Investeren in de dialoog. -drs. Jan Roddeman-

Investeren in de dialoog. -drs. Jan Roddeman- Investeren in de dialoog -drs. Jan Roddeman- Investeren in de dialoog: inhoud economische/maatschappelijke ontwikkelingen en de eisen die dit aan organisaties en medewerkers stelt; relatie tussen personality

Nadere informatie

Toespraak commissaris van de Koning Max van den Berg, seminar 'Wetenschap middenin de samenleving', Groningen, 30 mei 2013

Toespraak commissaris van de Koning Max van den Berg, seminar 'Wetenschap middenin de samenleving', Groningen, 30 mei 2013 Toespraak commissaris van de Koning Max van den Berg, seminar 'Wetenschap middenin de samenleving', Groningen, 30 mei 2013 Dames en heren, Wetenschap is ontstaan uit verwondering en nieuwsgierigheid. Al

Nadere informatie

Project Vrij Research Herkansing 1. Denzel Ellis augustus Research Harald Warmelink

Project Vrij Research Herkansing 1. Denzel Ellis augustus Research Harald Warmelink Project Vrij Research Herkansing 1 Denzel Ellis 3012198 13 augustus 2016 Research Harald Warmelink INLEIDING Voor het eerstejaars project, Vrij, van de Hogeschool voor de Kunsten Utrecht, moet er na aanleiding

Nadere informatie

Kapstok. Proces van Geestelijke Groei. Dick Slikker

Kapstok. Proces van Geestelijke Groei. Dick Slikker Kapstok Proces van Geestelijke Groei Dick Slikker 1 Inhoud 1 Komt het weer goed tussen mens en God? 5 2 In Sync met God 11 3 Uitdaging van de Leerschool 17 4 Onze waarom vragen als God het net anders doet

Nadere informatie

Free time! Better skills. Free time with Brenda and Brian. Worksheet

Free time! Better skills. Free time with Brenda and Brian. Worksheet 1 Free time! read a Stel je hebt een dag vrij van school. Schrijf op wat je dan gaat doen. b Lees de tekst en schrijf op welke dingen Brian en Brenda voorstellen om te doen op een vrije dag. Free time

Nadere informatie

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE. Toets Inleiding Kansrekening 1 22 februari 2013

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE. Toets Inleiding Kansrekening 1 22 februari 2013 FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE Toets Inleiding Kansrekening 1 22 februari 2013 Voeg aan het antwoord van een opgave altijd het bewijs, de berekening of de argumentatie toe. Als je een onderdeel

Nadere informatie

Eindexamen vwo Engels 2012 - II

Eindexamen vwo Engels 2012 - II Aan het juiste antwoord op een meerkeuzevraag wordt 1 scorepunt toegekend. Tekst 1 High principals 1 maximumscore 2 antwoorden met de volgende strekking: Er wordt geen rekening gehouden met het feit dat

Nadere informatie

Zomerkamp 2010. Het Vaderhart van God

Zomerkamp 2010. Het Vaderhart van God Zomerkamp 2010 Het Vaderhart van God Romeinen 8:1 Zo is er dan nu geen veroordeling meer voor hen die in Christus Jezus zijn. Johannes 1:12 Maar allen die Hem aangenomen hebben en die in Zijn naam geloven,

Nadere informatie

ZO GAAT DAT IN RUSLAND PDF

ZO GAAT DAT IN RUSLAND PDF ZO GAAT DAT IN RUSLAND PDF ==> Download: ZO GAAT DAT IN RUSLAND PDF ZO GAAT DAT IN RUSLAND PDF - Are you searching for Zo Gaat Dat In Rusland Books? Now, you will be happy that at this time Zo Gaat Dat

Nadere informatie

Wat is de mens? - Context. De opkomst van de filosofische antropologie

Wat is de mens? - Context. De opkomst van de filosofische antropologie De menselijke natuur, week 9 De opkomst van de filosofische antropologie Overzicht van reeds behandelde mensbeelden en de mechanistische visie uit de late 19e eeuw Wat is de mens? - Context Plato / Descartes

Nadere informatie

Leiderschapscompetenties. Wat maakt leiders tot leiders en niet tot volgers?

Leiderschapscompetenties. Wat maakt leiders tot leiders en niet tot volgers? Leiderschapscompetenties Wat maakt leiders tot leiders en niet tot volgers? Terug in tijd, een persoonlijke verhaal? Een verhaal over mij, nee Verhaal over mij publiek, over jullie over jou Initiative

Nadere informatie

Dat zoeken we op! NIOC 2011. Paul.Jansen@tiobe.com

Dat zoeken we op! NIOC 2011. Paul.Jansen@tiobe.com Dat zoeken we op! NIOC 2011 Paul.Jansen@tiobe.com Wat komen gaat... Wie ben ik? Wat doe ik? Wat is het probleem? Basisschool - Geschiedenis, Nederlands en Aardrijkskunde Middelbare school - Informatica

Nadere informatie

Welkom bij Brand instinct! In dit merkpaspoort leggen we uit wie wij zijn, wat we beloven, waarom wij doen wat we doen en waar wij voor staan.

Welkom bij Brand instinct! In dit merkpaspoort leggen we uit wie wij zijn, wat we beloven, waarom wij doen wat we doen en waar wij voor staan. merkpaspoort Welkom bij Brand instinct! In dit merkpaspoort leggen we uit wie wij zijn, wat we beloven, waarom wij doen wat we doen en waar wij voor staan. Dit paspoort is voor iedereen die op een of andere

Nadere informatie