Heeft het Cartesiaanse dualisme de geest gegeven?

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Heeft het Cartesiaanse dualisme de geest gegeven?"

Transcriptie

1 Heeft het Cartesiaanse dualisme de geest gegeven? Heeft functionele neurobeeldvorming de doodsklok van het Cartesiaanse dualisme geluid? Zij heeft in de hersenen bepaalde substraten van het bewustzijn aan het licht gebracht en schijnbaar de opvatting gesmoord van een onstoffelijke geest die naast het lichaam bestaat. Een recente studie toont echter aan dat velen de dualistische opvattingen blijven aanhangen. En dat blijft niet zonder gevolg. D OSSIER V AN D E M AAND In 1983 al schreef Jean-Pierre Changeux in L'homme neuronal : "De identiteit tussen psychische, fysiologische of fysisch-chemische toestanden in de hersenen blijkt volkomen gewettigd." Sindsdien zijn de studies steunend op functionele beeldvorming van de hersenen steeds talrijker geworden. Elk van deze studies heeft dit standpunt verder bekrachtigd. Het dualisme van Descartes is a priori dood. Immers, alles wijst erop dat de geest niet uitgaat van een onstoffelijke en extracorporale substantie. De moderne wetenschap treedt dus in het spoor van de materialistische opvattingen van de filosofen van de Verlichting. Voor Diderot en Baron von Holbach bijvoorbeeld is de geest een eigenschap van de hersenen. En omdat volgens hen de hersenen aan de wetten van het natuurlijke determinisme gehoorzamen, kan er geen vrije wil bestaan. Men moet het geloof in een vrije wil dus in dezelfde doodkist als het spiritualisme stoppen. In zijn Système de la Nature schrijft Baron von Holbach : "Ons leven is één lijn die de natuur ons aan Auteur : Philippe Lambert. de oppervlakte van de Aarde dwingt te volgen zonder dat wij er ooit één ogenblik kunnen van afwijken." Onder de neurowetenschappers vindt men vandaag vrij veel aanhangers van het determinisme. Filosoof Jean-Noël Missa, van de Université Libre de Bruxelles, stelt over hen die het begrip van een vrije wil proberen te redden, zoals Nobelprijswinnaar Gerald Edelman, dat zij zich achter een inconsequent materialisme verschuilen. Zo heeft Edelman het bijvoorbeeld over een primair bewustzijn en een hoger bewustzijn, dat de mens dankzij de taal zou bereiken. De taal zou een verschijnsel van distantiëring uitlokken dat een uitweg laat vermoeden voor het tweeledige genetische en epigenetische determinisme het doordringen van onze hersenmaterie door ons individueel verleden. Zo zou men zich een echt zelfbeschikkingsproces kunnen voorstellen. Voor velen echter gaat het om een oplossing ad hoc die door Edelman wordt geënt op zijn algemeen model van de selectie van de neuronale groepen ( neuronaal darwinisme volgens zijn eigen woorden). "In deze kwestie van de taal en het hogere bewustzijn doet Edelman denken aan een goochelaar die een konijn uit zijn hoed tovert", stelt Jean-Noël Missa. Cartesiaans theater In zijn Méditations Métaphysiques legt Descartes uit dat de geest, denkend voorwerp zonder ruimtedimensie, een van het lichaam verschillende substantie is. Het lichaam is echter een ruimtelijk voorwerp, dat niet denkt. Overigens stelt hij dat deze twee entiteiten elkaar door een causaal verband wederzijds beïnvloeden. Vandaar deze essentiële vraag : hoe kan een immateriële geest op enige wijze invloed uitoefenen op een materieel lichaam en omgekeerd? Om deze klip te omzeilen, stelt Descartes dat de geest van levende wezens met het lichaam interageert ter hoogte van een specifiek centrum van de hersenen, de pijnappelklier (of epifyse), die de zetel van het bewustzijn zou zijn. Zo blijft hij echter het probleem voor zich uit schuiven. De voorgestelde oplossing is voor dezelfde kritiek vatbaar als de eerste stelling. Tempo Medical November

2 D OSSIER V AN D E M AAND Steven Laureys Later werden andere specifieke lokalisaties als centrum van het bewustzijn naar voren geschoven : de formatio reticularis en de frontale kwabben. De Amerikaanse filosoof Daniel C. Dennett, van de Tufts University, is één van de vurigste tegenstanders van deze benadering die hij als Cartesiaans theater bestempelt. Een welomschreven hersenstructuur zou kennis nemen van het geheel van de psychische activiteiten van de mens, zou zorgen voor de integratie ervan en zou produceren wat ons subjectief uniform en coherent lijkt. Vandaag weten we echter dat het bewustzijn niet afhangt van één enkel gebied van ultieme convergentie. Integendeel wordt het in de meeste theorieën beschreven als een verschijnsel waarbij verschillende hersengebieden betrokken zijn. Verschillende onderzoeken steunend op functionele beeldvorming van de hersenen hebben immers geleid tot het concept van een verspreid bewustzijn het niveau van zijn neuroanatomische onderbouw. Onder meer het onderzoek van Steven Laureys, maître de recherche bij het Fonds National de la Recherche Scientifique (FNRS, de tegenhanger van het FWO Vlaanderen). Hij is verantwoordelijk voor de Coma Science Group binnen het Centre de Recherches du Cyclotron (CRC) van de Université de Liège (ULg) en de Dienst Neurologie van het Centre Hospitalier Universitaire (CHU) van Luik. In het licht van de vooruitgang in de neurowetenschappen lijkt de mening gewettigd dat het bewustzijn zijn wortels heeft in biologische processen. Die vermoedelijk echter nooit de hele rijkdom van de innerlijke ervaringen zullen kunnen verklaren. Dan nog moet de terminologie eensluidend zijn. Alle discussies over het bewustzijn "worden overschaduwd door het gebruik van de term met verschillende betekenissen". Jacques Paillard licht dit heel scherp toe in zijn Traité de Psychologie Expérimentale (Presses Universitaires de France, 1994). Staat bewustzijn gelijk met elke vorm van denkactiviteit? Met de eigen identiteit? Met de subjectiviteit die elk van ons ertoe aanzet om eigen ervaringen te voelen? Wij stellen het bewustzijn gelijk met onze intuïtieve kennis ervan. Dus met wat ons geestelijk leven is op het kruispunt van onze percepties, onze zintuiglijke ervaringen, onze redeneringen en meningen, de planning van onze daden. Descartes zegt dat de geest per definitie bewustzijn is ( Je pense, donc je suis ). In ons verder betoog beschouwen we dus ook beide termen als synoniemen. Vier vragen Is het Cartesiaanse dualisme echt op het altaar van de neurowetenschappen geofferd? Men zou dit kunnen denken, maar velen hangen vandaag nog het concept van een splitsing tussen de hersenen en de geest aan. Steven Laureys heeft zich hierin verdiept nadat hij de resultaten gelezen had van een in 2005 uitgevoerde studie aan de Universiteit van Edinburgh door de neuroloog Adam Zeman, nu docent aan de Peninsula Medical School te Exeter. De kern van dit werk bestond uit een lijst van vier vragen die aan 250 studenten uit acht verschillende universitaire richtingen werden gesteld : antropologie(33), ruimtefysica(19), ingenieur burgerlijke bouwkunde (32), informatica(30), theologie (36), geneeskunde(30), ingenieur mechanica(34), natuurkunde(36). Op de eerste vraag, "Zijn geest en hersenen twee gescheiden zaken?", antwoordde 67 % van de studenten ja. "Hangt de geest fundamenteel af van de wetten van de fysica?", kreeg slechts 36 % positieve antwoorden. De derde vraag : "Overleeft een geestelijk gedeelte van ons na de dood?", kreeg 70 % bevestigende antwoorden. Uiteindelijk was 65 % van de studenten van mening dat elk onder ons een ziel bezit die van het lichaam te onderscheiden is. Aan het einde van elk van zijn presentaties had Steven Laureys de gewoonte aangenomen om een vragenlijst voor te leggen aan zijn gehoor, ongeacht of dit uit wetenschappers, artsen of een breder publiek bestond. De vragen waren voornamelijk van ethische aard en hadden betrekking op de kern van zijn onderzoek en zijn klinische activiteit als neuroloog gespecialiseerd in de gewijzigde bewustzijnstoestanden (coma, vegetatieve toestand, minimale bewuste toestand). Is het begrip van hersendood aanvaardbaar? Hoe kan men het levenseinde van de patiënten aanpakken? Is therapeutische hardnekkigheid in de acute fase, in de chronische fase aanvaardbaar? Moet men euthanasie toestaan? "Ik vond de resultaten die Adam Zeman voorlegde dermate interessant dat ik zijn vier vragen ook in mijn vragenlijst heb opgenomen", vertelt Steven Laureys. "Immers, bovenop hun zuiver theoretisch 8

3 belang (het dualisme tegenover de wetenschappelijke verklaring van het bewustzijn), zijn de antwoorden op deze vragen doorslaggevend voor de keuzes van onderzoekers, artsen, verpleegkundigen en psychologen op het vlak van de experimentele onderzoeksmethoden, de therapeutische mogelijkheden en de medische aanpak van de patiënten." Meer dan personen in Europa en in de Verenigde Staten hebben tot dusver, na afloop van een voordracht van de verantwoordelijke voor de Coma Science Group van de ULg, hun mening geuit. In 2009 verscheen in de Annals of the New York Academy of Sciences een artikel, onder de titel Dualism Persists in the Science of Mind, dat de resultaten toelicht, vergelijkt en becommentarieert van het onderzoek aan de Universiteit van Edinburgh door het team van Adam Zeman bij 250 studenten, en aan de Université de Liège door de groep van Steven Laureys. Het staal van personen omvatte 782 gezondheidswerkers, 290 paramedici en 455 beoefenaars van andere beroepen. Het beroep van 331 deelnemers was niet bekend. Andere kenmerken van dit staal van personen : het bevatte ongeveer evenveel mannen als vrouwen, gelovigen en niet-gelovigen. De gemiddelde leeftijd was 41 jaar (tussen 16 en 85 jaar). Verrassende cijfers Gezonde persoon In tegenstelling tot de cijfers die in Edinburgh werden ingezameld, wijzen de resultaten van de Belgische studie op een sterke persistentie van dualistische ideeën, ook al is het beeld minder scherp. "Zijn hersenen en geest afzonderlijke zaken?" : 40 % bevestigende antwoorden. "Hangt de geest fundamenteel af van de wetten van de fysica?" : 39 % ja. "Overleeft van ons een geestelijk gedeelte na de dood?", 37 % van de ondervraagde personen gelooft het. "Bezit elk van ons een geest die gescheiden is van het lichaam?" : bevestigend bij 37 % van het staal. Een meer diepgaande analyse toont aan dat de filosofische en religieuze overtuigingen de voornaamste verklaring vormen voor de antwoorden op de vier gestelde vragen. Dit zal niemand verrassen. Leeftijd en geslacht spelen echter ook een rol. Veelzeggend is het feit dat 63 % van de gelovigen meent dat er leven na de dood is, tegen 16 % van de niet-gelovigen. 57 % van de eerste groep, tegen 20 % van de tweede, oordeelt dat de mens een ziel bezit die van het lichaam te onderscheiden is. "Het meest verrassende ten slotte is dat niet alle gelovigen positief antwoorden op de twee gestelde vragen, en niet alle niet-gelovigen negatief", merkt Steven Laureys op. Hersendood Hersenmetabolisme bij een patiënt in toestand van hersendood en bij een gezonde persoon. In geval van hersendood verbruikt enkel de huid rond de schedel nog energie. Men heeft het over de lege doos. Er vindt geen enkele neuronale activiteit plaats. Voorts blijkt dat vrouwen meer dualistisch ingesteld zijn dan mannen. Zo denkt slechts 34 % van de vrouwen dat de geest van de wetten van de fysica kan afhangen, tegen 48 % van de mannen. In de Luikse studie komt een zeer brede waaier van leeftijden aan bod. Zo kon men een ander verschijnsel aan het licht brengen. Jongeren (onder de 30 jaar) zijn meer dualistisch ingesteld dan mensen van gemiddelde leeftijd (31-49 jaar) en vooral dan 50-plussers. "Het onderzoek in ontwikkelingspsychologie schuift naar voren dat het geloof in een van het lichaam onderscheiden bewustzijn in alle culturen aanwezig is en dus universeel is, en dat elk kind met het dualisme geboren wordt", onderstreept Steven Laureys. Ongeveer de helft van de artsen (55 %) en van de paramedici (51 %) die de vragenlijst opgesteld door de neuroloog van de Coma Science Group beantwoord hebben, verklaarden gelovig te zijn. Hun antwoorden tonen aan dat velen onder hen November Tempo Medical D OSSIER V AN D E M AAND

4 D OSSIER V AN D E M AAND Men heeft lang gedacht dat de ziel op het ogenblik van de dood het lichaam verliet, zoals blijkt uit deze ets (1808) van Luigi Schiavonetti ( ). dualistische opvattingen koesteren, overwegend in de groep paramedici. Een bijna gelijk percentage (40 %) artsen en paramedici gelooft in leven na de dood. De eersten hebben meer de neiging om te geloven dat de geest door wetten van de fysica (45 % tegen 37 %) wordt beheerst. Zij zijn bovendien minder geneigd om het begrip aan te hangen van een ziel die van het lichaam is gescheiden (36 % tegen 44 %). Volgens Steven Laureys bestaan er voor deze cijfers verschillende verklaringen. Het is echter hoogstwaarschijnlijk dat de wetenschappelijke bagage een beslissend element is. Een Amerikaanse studie die in 1998 in Nature werd gepubliceerd, toont onder meer aan dat men minder geloof en minder dualisme aantreft onder de leden van de National Academy of Science dan binnen de algemene populatie van de wetenschappers. Zijn wij dan automaten? Hoe dan ook, het dualisme is niet dood. Het lijkt steeds moeilijker te ondersteunen maar behoudt niettemin talrijke aanhangers, onder wie eminente neurowetenschappers zoals Christophe Koch, docent biologie en engineering aan het California Institute of Technology. Steven Laureys van zijn kant is monist. Zijn klinische praktijk en zijn onderzoek in functionele hersenbeeldvorming zetten hem tot dit standpunt aan. Hij stelt : "Ik steun op de wetenschappelijke bewijzen, maar ik beweer helemaal niet dat men alles over het bewustzijn heeft begrepen, verre van. In het licht van de huidige wetenschap mag men de deur voor de dualistische verklaringen niet definitief sluiten. Wel moet men onderstrepen dat men er geen duidelijke wetenschappelijke bewijzen voor heeft." Volgens de onderzoeker van de ULg is het bewustzijn een verschijnsel dat uit de collectieve activiteit van een deel van het centrale zenuwstelsel ontstaat. Net als de meeste neurowetenschappers die zijn opinie delen steunt hij hoofdzakelijk op het feit dat er een massa gegevens uit de functionele hersenbeeldvorming voortspruiten, die nooit werden weerlegd en die een onbetwistbaar verband leggen tussen bewuste waarneming en hersenactiviteit. Steunend op positronemissietomografie (PET) en functionele magnetische resonantie (fmri) heeft Steven Laureys de hersenactiviteit van bepaalde patiënten met hersenletsels in twee verschillende situaties persoonlijk kunnen observeren. Eerst wanneer zij zich in een vegetatieve toestand bevonden en vervolgens wanneer zij terug tot bewustzijn waren gekomen. In het tweede geval stelde hij de reactivering van verschillende kernen vast in diverse gebieden van de associatieve cortex, evenals van de thalamocorticale lus. Dit is de schakeling die instaat voor resonantie tussen de thalamus en gebieden van de cortex. "De studie van Steven Laureys onderbouwt het concept van een verspreid bewustzijn en gaat in de zin van de theorieën die stellen dat de verschillende neuronale associaties een samenhangend geheel van activiteiten kunnen ondersteunen. Deze kunnen op hun beurt elkaar dynamisch opvolgen en als het ware de kiem vormen van ons bewust leven." Dit stelt Axel Cleeremans, onderzoeksdirecteur van het FNRS en docent aan de Faculteit Psychologische en Opvoedingswetenschappen van de Université Libre de Bruxelles (ULB). 10

5 Steunend op het concept van een verspreid bewustzijn heeft Daniel C. Dennett een extreem model voorgesteld dat hij ontwerp van multipele versies van het bewustzijn noemt. Voor hem zou het bewustzijn slechts een randverschijnsel zijn. Een groot aantal processen zou in de hersenen in parallel al onze psychische activiteiten interpreteren. Een subjectieve toestand zou ontstaan uit al deze activiteiten die op een gegeven moment gelijktijdig voorkomen, en dus uit de interpretaties waarvan zij het voorwerp zijn. Mettertijd zouden dergelijke toestanden elkaar opvolgen, zodat er niet één bewustzijn, maar een opeenvolging van bewustzijnstoestanden ontstaat. Benjamin Libet, van de Universiteit van Californië in San Francisco, meent ook dat het bewustzijn slechts een randverschijnsel is dat ons toelaat om de werkelijkheid achteraf in te schatten. Volgens hem zou onze vrije wil slechts een illusie zijn. Wij zouden automaten zijn die keuzes uitvoeren zonder ze te beheersen. Bepaalde studies, onder meer die van Lionel Naccache, van de eenheid INSERM U562 voor cognitieve neurobeeldvorming, schijnen dit standpunt tegen te spreken. De Franse onderzoeker beschrijft de thalamocorticale retroactieve lus als een versterkingsmechanisme van de aandacht die de toegang van een voorstelling in onze ruimte van bewuste arbeid mogelijk zou maken. Een voorstelling onder vele andere die alle, ook deze, door onbewuste processen ontstaan en in competitie treden. In zijn boek Le nouvel inconscient denkt Lionel Naccache een andere eigenschap van het bewustzijn te kunnen formuleren. Wanneer iemand het bewustzijn bereikt, zou hij de behoefte voelen om er een zin aan te geven. Hoe? Door fictiescenario's te ontwikkelen die min of meer afstand zouden nemen van de koude en objectieve werkelijkheid. Betrekkelijk weinig afstand als de persoon normaal is, veel als hij aan een psychische stoornis lijdt, zoals schizofrenie. De vrije wil zou dan op een basisillusie berusten, in die mate dat zij op fictief materiaal steunt, gevoed door het geloof in een illusie ontstaan uit de waaier van mogelijkheden. Bijna-doodervaringen Steven Laureys neemt in dit debat geen stelling in. Volgens hem is het nog te speculatief. Daarentegen heeft hij onlangs tegenargumenten aangevoerd tegen de Nederlandse cardioloog Pim Van Lommel. Deze haalt argumenten uit de bijna-doodervaringen om het standpunt van een bewustzijn (van een ziel) te ondersteunen dat gescheiden is van het lichaam en overal in alle menselijke cellen aanwezig is. In december 2001 publiceerde Van Lommel in The Lancet een artikel onder de titel "Near-death experience in survivors of cardiac arrest : a prospective study in the Netherlands" (Bijna-doodervaringen bij overlevenden van hartstilstand : een prospectieve studie in Nederland). Steunend op een populatie van 344 overlevenden van een hartstilstand bestudeerde de auteur de frequentie, de oorzaak en de inhoud van de bijna-doodervaringen. Volgens de definitie van Van Lommel zijn dit herinneringen van indrukken die wij bij een gewijzigde bewustzijnstoestand ervaren. Zij omvatten in het bijzonder specifieke elementen zoals uittreding, gevoelens van welzijn, de visie van een tunnel, een licht, van overleden verwanten evenals het afspelen van het eigen levensverhaal. Steven Laureys vertelt dat Pim Van Lommel in 2007 een boek schreef, Eindeloos bewustzijn. "In feite heeft de argumentatie in dit werk niets wetenschappelijks. De opstijging naar het Hemelse Paradijs (na 1500), van Hieronymus Bosch ( ), toont schijnbaar engelen die de ziel doorheen een tunnel naar een verblindend licht leiden. Zou dit de eerste voorstelling van een bijna-doodervaring zijn? De studies waarnaar de auteur verwijst bestaan niet of zijn niet gecontroleerd. Het probleem is dat Pim Van Lommel, die voorname- November Tempo Medical D OSSIER V AN D E M AAND

6 D OSSIER V AN D E M AAND lijk een klinisch cardioloog was, zich als een wetenschapper voordoet. Hij brengt een aangename boodschap een ziel die na de dood overleeft en zijn theorieën oogsten veel succes bij het publiek. Met het risico van schadelijke gevolgen op het gebied van orgaandonatie, van therapeutische hardnekkigheid en de criteria van definitie van de dood. Pro memorie wordt die gelijkgesteld met de hersendood of, volgens de oude terminologie, met het overschreden coma." Laureys en Van Lommel spelen hun eigen rol in een televisiefilm Julia's Hart die onlangs op de VPRO werd uitgezonden. Van Lommel zet de afwezigheid van bewustzijn in de toestand van hersendood op losse schroeven. Hierin wordt hij door de Luikse neuroloog tegengesproken. Om zijn standpunten te onderbouwen, steunt Pim Van Lommel voornamelijk op de zogenaamde uittredingservaringen en meer bepaald op het feit dat personen die een bijna-doodervaring beleefd hebben, vertellen dat zij hun reanimatie vanuit een hogere plaats hebben zien gebeuren. Dergelijke beschrijvingen vindt men in alle culturen. Moet men ze daarom een magische connotatie toekennen en daaruit besluiten dat het bewustzijn losstaat van de materie? Neen, oordeelt Steven Laureys, die ze eenvoudig als de uitdrukking van een fysiologische werkelijkheid beschouwt die onze waarneming van de wereld kan veranderen. Toevallig of experimenteel ingezamelde wetenschappelijke gegevens over dit onderwerp versterken zijn mening. Een artikel dat in 2002 in Nature is gepubliceerd, Stimulating illusory ownbody perceptions, toont hoe een Zwitsers team ongewild een bijna-doodervaring heeft uitgelokt bij een epilepsiepatiënte door stimulatie ter hoogte van het rechter temporopariëtale gebied. Dit resultaat, dat een correlatie vastlegt tussen de hersenwerking en een bijna-doodervaring, werd in 2007 door een Antwerps team bevestigd. Bovendien ontluisteren wetenschappelijke experimenten in Nederland en in Scandinavië eveneens de bijna-doodervaring. De onderzoekers plaatsten voorwerpen op kasten, zodat deze slechts vanaf een hogere positie gezien konden worden. Als de patiënten die verklaren dat ze een uittreding hebben beleefd hun aanwezigheid hadden vermeld, zou hieruit een conclusie volgen : lichaam en geest staan los van elkaar. Maar dat is nooit gebeurd. Voor Steven Laureys is de manier om de band tussen het bewustzijn en de hersenen (monisme of dualisme) te vatten niet zonder invloed op de perceptie die de artsen, de paramedici, de patiënten en het algemeen publiek van bepaalde neurologische en psychiatrische aandoeningen hebben. Hieruit volgen verschillende standpunten op moreel, ethisch en therapeutisch vlak in de benaderingswijze van de ziekte en van de zieke. In zijn bestseller L'erreur de Descartes (Uitgeverij Odile Jacob) stelt Antonio Damasio, van het Departement Neurologie van de Universiteit van Iowa, dat de dualistische traditie tot gevolg heeft gehad dat "de psychische processen als functie van het organisme terzijde werden gelaten". De geest werd lang aan de filosofie en aan de godsdienst overgelaten en hoewel hij "het voorwerp van een specifieke discipline is geworden, de psychologie, wordt hij pas sinds kort in de biologie en de geneeskunde in overweging genomen". Het gevolg zou, volgens Damasio, de inkrimping zijn van het begrip mens in het kader van de medische aanpak. (1) Athena Demertzi, Charlene Liew, Didier Ledoux, Marie-Aurélie Bruno, Michael Sharpe, Steven Laureys en Adam Zeman, Dualism Persists in the Science of Mind, Annals of the New York Academy of Sciences, 2009, (2) E.J. Larson en L. Witham, Leading scientists still reject God, Nature, 1998 ; 394 : 313. (3) Lionel Naccache, Le nouvel inconscient, Editions Odile Jacob, oktober (4) Eng: Near death experience, Fr: Expérience de mort imminente. (5) P. van Lommel, R. van Wees, V. Meyers, I. Elfferich, Near-death experience in survivors of cardiac arrest: a prospective study in the Netherlands, Lancet, 2001 ; 358 (9298) : (6) O. Blanke, S. Ortigue, T. Landis, M. Seeck, Stimulating illusory own-body perceptions, Nature, 2002 (19 september) ; 419 (6904) : (7) D. De Ridder, K. Van Laere, P. Dupont, et al., Visualizing out-of-body experience in brain, N Engl J Med, 2007 ; 357 : (8) Antonio Damasio, L'erreur de Descartes, Editions Odile Jacob, januari Interessante lectuur : M. Thonnard, S. Schnakers, M. Boly, M.A. Bruno, P. Boveroux, S. Laureys, A. Vanhaudenhuyse, Expériences de mort imminente : phénomènes paranormaux ou Neurologiques? In : Revue Médicale de Liège 2008 ; 63 : A. Vanhaudenhuyse, M. Thonnard, S. Laureys, Towards a neuro-scientific explanation of Near- Death Experiences? 2009 Yearbook of Intensive Care and Emergency Medicine, Vincent JL (Ed), Springer-Verlag. 12

Opgave 2 Neuroplasticiteit en wilsbekwaamheid

Opgave 2 Neuroplasticiteit en wilsbekwaamheid Opgave 2 Neuroplasticiteit en wilsbekwaamheid tekst 4 Studeer, slaap, maak muziek, stress niet, maak vrienden, geniet aanzien, drink niet, zweet, speel en kies je ouders met zorg. Dit zijn volgens de Nederlandse

Nadere informatie

Oefen-CAT 1.2.4. 4 Opdrachten met open vragen. Gesloten boek. Naam.Studentnummer.

Oefen-CAT 1.2.4. 4 Opdrachten met open vragen. Gesloten boek. Naam.Studentnummer. Oefen-CAT 1.2.4 4 Opdrachten met open vragen Gesloten boek Elke van de vier opdrachten wordt met maximaal tien punten gehonoreerd; samen 40 punten voor de hele toets. De vragen per opdracht (2-4) krijgen

Nadere informatie

Eindeloos Bewustzijn

Eindeloos Bewustzijn Eindeloos Bewustzijn Een nieuw concept over de continuïteit van ons bewustzijn, gebaseerd op wetenschappelijk onderzoek naar bijna-dood ervaringen (BDE) Pim van Lommel, cardioloog www.pimvanlommel.nl Enkele

Nadere informatie

Examen VWO. Nederlands. tijdvak 1 woensdag 16 mei 9.00-12.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen VWO. Nederlands. tijdvak 1 woensdag 16 mei 9.00-12.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen VWO 2007 tijdvak 1 woensdag 16 mei 9.00-12.00 uur Nederlands Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 20 vragen en een samenvattingsopdracht. Voor dit examen zijn maximaal 50 punten

Nadere informatie

Inhoud. Woord vooraf 11. 1. Inleiding Kennismaking met de psychologie 13. 2. Biologie en gedrag De hardware van het psychisch functioneren 51

Inhoud. Woord vooraf 11. 1. Inleiding Kennismaking met de psychologie 13. 2. Biologie en gedrag De hardware van het psychisch functioneren 51 Inhoud Woord vooraf 11 1. Inleiding Kennismaking met de psychologie 13 1.1 Een definitie van de psychologie 14 1.2 Wetenschappelijke psychologie en intuïtieve mensenkennis 16 1.2.1 Verschillen in het verzamelen

Nadere informatie

Marleen Schippers - 1071319 Bewustzijn en Handelen Eindopdracht 6 februari 2004

Marleen Schippers - 1071319 Bewustzijn en Handelen Eindopdracht 6 februari 2004 Marleen Schippers - 1071319 Bewustzijn en Handelen Eindopdracht 6 februari 2004 Inleiding In dit betoog beschrijf ik mijn visie op het mind-body probleem 1. Ik richt me in het bijzonder op twee aspecten

Nadere informatie

De machinemens in de medische geschiedenis en in de huidige medische praktijk

De machinemens in de medische geschiedenis en in de huidige medische praktijk De machinemens in de medische geschiedenis en in de huidige medische praktijk Nel van den Haak Filosofisch Café Zwolle 19 januari 2015 Aandachtspunten: Wat zijn metaforen? De machinemens in de historische

Nadere informatie

De machinemens in de medische geschiedenis en in de huidige medische praktijk

De machinemens in de medische geschiedenis en in de huidige medische praktijk De machinemens in de medische geschiedenis en in de huidige medische praktijk Nel van den Haak Filosofisch Café Hoogeveen 28 oktober 2014 Aandachtspunten: Wat zijn metaforen? De machinemens in de historische

Nadere informatie

Pijn Inleiding tot de filosofische benadering http://www.phil.uu.nl/~rob/

Pijn Inleiding tot de filosofische benadering http://www.phil.uu.nl/~rob/ Pijn Inleiding tot de filosofische benadering http://www.phil.uu.nl/~rob/ Rob van Gerwen Subfaculteit Filosofie Universiteit Utrecht www.phil.uu.nl/~rob/2007/guest.shtml Periode 4, 2007 C1 Pijn en het

Nadere informatie

Eindexamen vwo filosofie 2013-I

Eindexamen vwo filosofie 2013-I Opgave 1 Het tastende brein 1 maximumscore 3 Een goed antwoord bevat een uitleg van de drie definities van vrije wil aan de hand van tekst 1: een uitleg van vrije wil als voorwaarde voor verantwoordelijkheid

Nadere informatie

INFORMATIE LIFELONG OVER PERSPECTIEVEN +31 (0) 638 279 772. lee@lifelong.eu

INFORMATIE LIFELONG OVER PERSPECTIEVEN +31 (0) 638 279 772. lee@lifelong.eu LIFELONG INFORMATIE Wil je meer uit je werk- en privé-relaties halen? Wil je jezelf en anderen beter begrijpen en misverstanden voorkomen? Dan is het essentieel om je perspectief op de werkelijkheid te

Nadere informatie

Big Ideas Great STEM. Katrien Strubbe

Big Ideas Great STEM. Katrien Strubbe + Big Ideas Great STEM Katrien Strubbe (Natuur)wetenschappen: doelen 2 Natuurwetenschappen geven leerlingen een fundamenteel en duurzaam inzicht in de structuren en processen die de mens, de natuur en

Nadere informatie

Anomaal Monisme vergeleken met behaviorisme en functionalisme

Anomaal Monisme vergeleken met behaviorisme en functionalisme Anomaal Monisme vergeleken met behaviorisme en functionalisme Wouter Bouvy 3079171 October 15, 2006 Abstract Dit artikel behandelt Mental Events van Donald Davidson. In Mental Events beschrijft Davidson

Nadere informatie

INHOUDSOPGAVE 5 DEEL I KENNIS... 6 DEEL II WETENSCHAP... 76

INHOUDSOPGAVE 5 DEEL I KENNIS... 6 DEEL II WETENSCHAP... 76 INHOUDSOPGAVE 5 DEEL I KENNIS... 6 DEEL II WETENSCHAP... 76 Vergeten... 7 Filosofie... 9 Een goed begin... 11 Hoofdbreker... 13 Zintuigen... 15 De hersenen... 17 Zien... 19 Geloof... 21 Empirie... 23 Ervaring...

Nadere informatie

Het begrip natuur in techniek, filosofie en religie. Deel I: Van voormodern naar modern denken

Het begrip natuur in techniek, filosofie en religie. Deel I: Van voormodern naar modern denken Het begrip natuur in techniek, filosofie en religie Deel I: Van voormodern naar modern denken 1. Inleiding 2. Franciscus 3. Descartes 4. Pascal 5. Conclusies Inleiding Lynn White in Science (1967): Christendom

Nadere informatie

GELOOF&WETENSCHAP DE ILLUSIES VAN HET HERSENONDERZOEK. André Aleman

GELOOF&WETENSCHAP DE ILLUSIES VAN HET HERSENONDERZOEK. André Aleman GELOOF&WETENSCHAP DE ILLUSIES VAN HET HERSENONDERZOEK André Aleman Hersenonderzoek staat volop in de belangstelling. Er worden debatavonden georganiseerd over de vrije wil en het brein en met grote regelmaat

Nadere informatie

de verzwakkingscorrectie uit te voeren op basis van de berekende verzwakkingscorrectie.

de verzwakkingscorrectie uit te voeren op basis van de berekende verzwakkingscorrectie. De ultieme uitdaging in het veld van neurowetenschappelijk onderzoek is om te begrijpen wat de biologische basis is van emoties, cognitie en, uiteindelijk, van bewustzijn. Het verkennen van de menselijke

Nadere informatie

NIEUWE ONTDEKKINGEN IN DE NEUROLOGIE BEWIJZEN WAT PSYCHOLOGEN ALLANG WETEN

NIEUWE ONTDEKKINGEN IN DE NEUROLOGIE BEWIJZEN WAT PSYCHOLOGEN ALLANG WETEN NIEUWE ONTDEKKINGEN IN DE NEUROLOGIE BEWIJZEN WAT PSYCHOLOGEN ALLANG WETEN FRISSE IDEEËN VOOR ADVIES- EN VERKOOPGESPREKKEN VAN ICT SPECIALISTEN We are not thinking-machines, we are feeling-machines that

Nadere informatie

geloof en wetenschap Prof.dr. Cees Dekker Kavli Institute of NanoScience Delft http://www.mb.tn.tudelft.nl

geloof en wetenschap Prof.dr. Cees Dekker Kavli Institute of NanoScience Delft http://www.mb.tn.tudelft.nl geloof en wetenschap Prof.dr. Cees Dekker Kavli Institute of NanoScience Delft http://www.mb.tn.tudelft.nl Utrecht, 16-6-2006 1. Is het waar, dat recente vondsten in de wetenschap Godsgeloof verzwakken?

Nadere informatie

Wijsgerige antropologie:

Wijsgerige antropologie: Wijsgerige antropologie: 1. De mens is een dier dat kan denken Een mens is tegelijkertijd het subject en het object van het onderzoek in de wijsgerige antropologie, zowel onderzoeker als datgene wat onderzocht

Nadere informatie

Nederlands (nieuwe stijl) en Nederlands, leesvaardigheid (oude stijl)

Nederlands (nieuwe stijl) en Nederlands, leesvaardigheid (oude stijl) Nederlands (nieuwe stijl) en Nederlands, leesvaardigheid (oude stijl) Examen VWO Vragenboekje Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Maandag 19 mei 9.00 12.00 uur 20 03 Voor dit examen zijn

Nadere informatie

Biofotonen en de regulering van het lichaam met Prof. Fritz-Albert Popp van het International Institute of Biophysics in Neuss, Duitsland.

Biofotonen en de regulering van het lichaam met Prof. Fritz-Albert Popp van het International Institute of Biophysics in Neuss, Duitsland. Biofotonen en de regulering van het lichaam met Prof. Fritz-Albert Popp van het International Institute of Biophysics in Neuss, Duitsland. In de andere twee testen werd duidelijk dat de stem de activiteit

Nadere informatie

Eindeloos bewustzijn Grensverleggende wetenschappelijke inzichten bij bijna-dood ervaringen

Eindeloos bewustzijn Grensverleggende wetenschappelijke inzichten bij bijna-dood ervaringen wetenschap Jan Wicherink Eindeloos bewustzijn Grensverleggende wetenschappelijke inzichten bij bijna-dood ervaringen Het boek Eindeloos bewustzijn, een wetenschappelijke visie op de bijna-dood ervaringen

Nadere informatie

Samenvatting. Beleid en richtlijnen ten aanzien van beslissingen rond het levenseinde in Nederlandse zorginstellingen

Samenvatting. Beleid en richtlijnen ten aanzien van beslissingen rond het levenseinde in Nederlandse zorginstellingen Beleid en richtlijnen ten aanzien van beslissingen rond het levenseinde in Nederlandse zorginstellingen 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 196 Beleid en richtlijnen

Nadere informatie

Toelichting bij de Korte Verhandeling van Spinoza Nummer 1

Toelichting bij de Korte Verhandeling van Spinoza Nummer 1 Toelichting bij de Korte Verhandeling van Spinoza Nummer 1 Deel 1, Hoofdstuk 1 - Dat er iets buiten ons bestaat. Rikus Koops 8 juni 2012 Versie 1.1 In de inleidende toelichting nummer 0 heb ik gesproken

Nadere informatie

STUDIEGEBIED CHEMIE (tso)

STUDIEGEBIED CHEMIE (tso) (tso) Tweede graad... Techniek-wetenschappen Derde graad Techniek-wetenschappen Studierichting Techniek-wetenschappen de graad Een woordje uitleg over de studierichting... Logisch denken Laboratoriumwerk

Nadere informatie

1 Epidemiologie van multipel myeloom en de ziekte van Waldenström

1 Epidemiologie van multipel myeloom en de ziekte van Waldenström 1 Epidemiologie van multipel myeloom en de ziekte van Waldenström Dr. S.A.M. van de Schans, S. Oerlemans, MSc. en prof. dr. J.W.W. Coebergh Inleiding Epidemiologie is de wetenschap die eenvoudig gezegd

Nadere informatie

Integrale lichaamsmassage

Integrale lichaamsmassage Integrale lichaamsmassage Eindtermen theorie: - De therapeut heeft kennis van anatomie/fysiologie en pathologie m.b.t. Integrale lichaamsmassage; - De therapeut is zich ervan bewust dat een massage behandeling

Nadere informatie

Bart van Haaster 2013

Bart van Haaster 2013 Bart van Haaster 2013 1. Als voorwaarde voor verantwoordelijkheid 2. Als zelfverwerkelijking 3. Als bewuste aansturing 1. Vrije wil als voorwaarde voor verantwoordelijkheid Een handeling uit vrije wil

Nadere informatie

ALLES IS GEZEGD GEBRUIKSAANWIJZING

ALLES IS GEZEGD GEBRUIKSAANWIJZING ALLES IS GEZEGD GEBRUIKSAANWIJZING Een van de jongens De Kempenaerstraat 11B 1051 CJ Amsterdam The Netherlands www.eenvandejongens.com +31 20 894 36 28 info@eenvandejongens.nl VOORWOORD Wij zijn Anne Marieke

Nadere informatie

Studiegebied. (tso) Tweede graad... Techniek-wetenschappen. Derde graad...

Studiegebied. (tso) Tweede graad... Techniek-wetenschappen. Derde graad... Studiegebied (tso) Tweede graad... Techniek-wetenschappen Derde graad... Techniek-wetenschappen STUDIEGEBIED CHEMIE Studierichting Techniek-wetenschappen de graad Een woordje uitleg over de studierichting...

Nadere informatie

Universiteit. Brochure. Opleidingsinstituut Dageraad

Universiteit. Brochure. Opleidingsinstituut Dageraad Brochure Opleidingsinstituut Dageraad Universiteit Informatie Je zult je wel afvragen wie zoiets bedenkt en wie zo iets op de kaart wil zetten. Ik kan daar kort en krachtig over zijn: kijk op www.ruudvanlent.nl

Nadere informatie

Geven en ontvangen van steun in de context van een chronische ziekte.

Geven en ontvangen van steun in de context van een chronische ziekte. Een chronische en progressieve aandoening zoals multiple sclerose (MS) heeft vaak grote consequenties voor het leven van patiënten en hun intieme partners. Naast het omgaan met de fysieke beperkingen van

Nadere informatie

INTEGRATIEVE KANKERZORG EN MIND-BODY GENEESKUNDE

INTEGRATIEVE KANKERZORG EN MIND-BODY GENEESKUNDE INTEGRATIEVE KANKERZORG EN Deze Gids werd opgesteld door het Antikankerfonds om patiënten en hun familie te helpen een beter inzicht te krijgen in de integratieve kankerzorg en de Mind-Body Geneeskunde.

Nadere informatie

Waarom een samenvatting maken?

Waarom een samenvatting maken? Waarom een samenvatting maken? Er zijn verschillende manieren om actief bezig te zijn met de leerstof. Het maken van huiswerk is een begin. De leerstof is al eens doorgenomen; de stof is gelezen en opdrachten

Nadere informatie

Eindexamen Filosofie vwo 2001 - I

Eindexamen Filosofie vwo 2001 - I Eindexamen Filosofie vwo 00 - I 3 Antwoordmodel Opgave Het ontstaan van leven Een juist antwoord bevat de volgende elementen: een goede uitleg van wat inductie is; een goede uitleg van het inductieprobleem

Nadere informatie

Het willen en zijn gevolgen

Het willen en zijn gevolgen Het willen en zijn gevolgen Over emoties, bewustzijn en psychose N.H.L. de Jong PAPIEREN TIJGER Inhoudsopgave Voorwoord 11 Dankwoord 12 Inleiding 13 Deel I Over de evolutie van emoties en bewustzijn 15

Nadere informatie

HOE WERKEN ONZE HERSENEN IN HET KOOPPROCES?

HOE WERKEN ONZE HERSENEN IN HET KOOPPROCES? HOE WERKEN ONZE HERSENEN IN HET KOOPPROCES? EN WAT KUNNEN WE DAARVAN LEREN? Algemene inleiding (deel 1 uit een serie van 6) NIEUWE ONTDEKKINGEN IN DE NEUROLOGIE NIEUWE KANSEN IN HET VERKOOPGESPREK We are

Nadere informatie

Besmettelijke hersenaandoeningen

Besmettelijke hersenaandoeningen Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Moeten we ons zorgen maken over een huntingtine-invasie? Goed lab

Nadere informatie

Vraag Antwoord Scores. Opgave 1 Intussen in de wereld van de robots

Vraag Antwoord Scores. Opgave 1 Intussen in de wereld van de robots Opgave 1 Intussen in de wereld van de robots 1 maximumscore 3 een uitleg van de identiteitstheorie: gedachten en ervaringen zijn identiek aan hersentoestanden 1 twee andere redenen waarom de identiteitstheorie

Nadere informatie

Eindexamen filosofie vwo 2009 - I

Eindexamen filosofie vwo 2009 - I Beoordelingsmodel Opgave 1 Religieuze ervaring 1 maximumscore 5 een bruikbare definitie van religie 1 drie problemen die zich kunnen voordoen bij het definiëren van religie 3 meerdere religieuze tradities;

Nadere informatie

Inhoud. Deel I: Neurofilosofie 19. Voorwoord 9 Inleiding 13

Inhoud. Deel I: Neurofilosofie 19. Voorwoord 9 Inleiding 13 Inhoud Voorwoord 9 Inleiding 13 Deel I: Neurofilosofie 19 1 Bewustzijn, introspectie en wetenschap 21 1.1 Inleiding: bewustzijn, neurofenomenologie en 21 heterofenomenologie 1.2 Achtergrond: subjectiviteit

Nadere informatie

Obductie Informatie voor nabestaanden

Obductie Informatie voor nabestaanden 00 Obductie Informatie voor nabestaanden 1 Inleiding U heeft deze folder gekregen omdat uw echtgenoot, familielid of dierbare is overleden. De behandelend arts heeft u gevraagd of obductie gedaan mag worden.

Nadere informatie

Sportfilosofie. Jan Tamboer en Johan Steenbergen. bw Sportfilosofie 2010.indd 3 17-08-2010 10:43:58

Sportfilosofie. Jan Tamboer en Johan Steenbergen. bw Sportfilosofie 2010.indd 3 17-08-2010 10:43:58 Sportfilosofie Jan Tamboer en Johan Steenbergen DAMON bw Sportfilosofie 2010.indd 3 17-08-2010 10:43:58 Woord vooraf De ontstaansgeschiedenis van dit boek voert feitelijk terug tot het voorjaar van 1990.

Nadere informatie

SOEFISME IN HET DAGELIJKS LEVEN

SOEFISME IN HET DAGELIJKS LEVEN SOEFISME IN HET DAGELIJKS LEVEN Een leerling van Hazrat Inayat Khan (Een kopie van de uitgave van) The Sufi International Headquarters Publishing Society 1 Liefde ontwikkelt zich tot harmonie en uit harmonie

Nadere informatie

Eindexamen havo filosofie 2012 - I

Eindexamen havo filosofie 2012 - I Opgave 2 Emoties op de beursvloer 8 maximumscore 2 een weergave van het verband volgens Aristoteles tussen verdiensten, ambities en aanzien bij een fier mens: door hoge ambitie en hoge verdiensten verdient

Nadere informatie

Paranormaal of psychisch gestoord? Wat te doen als er problemen zijn?

Paranormaal of psychisch gestoord? Wat te doen als er problemen zijn? Paranormaal of psychisch gestoord? Wat te doen als er problemen zijn? door Kees Aaldijk transpersoonlijk coach en therapeut 06-142 742 93 www.transpersoonlijk.nl gepubliceerd in Spiegelbeeld januari 2010

Nadere informatie

a p p e n d i x Nederlandstalige samenvatting

a p p e n d i x Nederlandstalige samenvatting a p p e n d i x B Nederlandstalige samenvatting 110 De hippocampus en de aangrenzende parahippocampale hersenschors zijn hersengebieden die intensief worden onderzocht, met name voor hun rol bij het geheugen.

Nadere informatie

NVAG 16012014 Prof. Dr Marie Louise Essink-Bot en drs Marielle Jambroes MPH

NVAG 16012014 Prof. Dr Marie Louise Essink-Bot en drs Marielle Jambroes MPH NVAG 16012014 Prof. Dr Marie Louise Essink-Bot en drs Marielle Jambroes MPH Slide 5 Ik ga u een stukje van mijn oratie laten zien, die ik op 11-12-13 heb uitgesproken. Voor degenen die daar ook waren,

Nadere informatie

Rob van Gerwen Waarneming en Becketts symbolen In: De Filosoof 66, Utrecht 2015, pp. 25-26

Rob van Gerwen Waarneming en Becketts symbolen In: De Filosoof 66, Utrecht 2015, pp. 25-26 Rob van Gerwen Waarneming en Becketts symbolen In: De Filosoof 66, Utrecht 2015, pp. 25-26 Faculteit Geesteswetenschappen Departement F & R, Wijsbegeerte Universiteit Utrecht rob.vangerwen@uu.nl www.phil.uu.nl/~rob

Nadere informatie

Standaard Eurobarometer 80. DE PUBLIEKE OPINIE IN DE EUROPESE UNIE Najaar 2013 NATIONAAL RAPPORT BELGIË

Standaard Eurobarometer 80. DE PUBLIEKE OPINIE IN DE EUROPESE UNIE Najaar 2013 NATIONAAL RAPPORT BELGIË Standaard Eurobarometer 80 DE PUBLIEKE OPINIE IN DE EUROPESE UNIE Najaar 2013 NATIONAAL RAPPORT BELGIË Opiniepeiling besteld en gecoördineerd door de Europese Commissie, Directoraat-generaal Communicatie.

Nadere informatie

Naam van de opleiding : Kwantumfysica van het Brein Naam van de docent (en) : Kees van Dijk, Natuurgeneeskundige Carla Huisken, Natuurgeneeskundige

Naam van de opleiding : Kwantumfysica van het Brein Naam van de docent (en) : Kees van Dijk, Natuurgeneeskundige Carla Huisken, Natuurgeneeskundige Studie plan Naam van de opleiding : Kwantumfysica van het Brein Naam van de docent (en) : Kees van Dijk, Natuurgeneeskundige Carla Huisken, Natuurgeneeskundige Totale duur van de opleiding Totaal aantal

Nadere informatie

Vertrouw ik jou? Over hersenletsel en argwaan. Jan Voortman MBA directeur Professionals in NAH, Lochem

Vertrouw ik jou? Over hersenletsel en argwaan. Jan Voortman MBA directeur Professionals in NAH, Lochem Vertrouw ik jou? Over hersenletsel en argwaan Jan Voortman MBA directeur Professionals in NAH, Lochem Inhoud Voorstellen Argwaan, waar hebben we het dan over? Argwaan en ons brein Argwaan na ontstaan van

Nadere informatie

Doel van Bijbelstudie

Doel van Bijbelstudie Bijbelstudie Hebreeën 4:12 Want het woord Gods is levend en krachtig en scherper dan enig tweesnijdend zwaard en het dringt door, zó diep, dat het vaneen scheidt ziel en geest, gewrichten en merg, en het

Nadere informatie

Weten het niet-weten

Weten het niet-weten Weten het niet-weten Over natuurwetenschap en levensbeschouwing Ger Vertogen DAMON Vertogen, Weten.indd 3 10-8-10 9:55 Inhoudsopgave Voorwoord 7 1. Inleiding 9 2. Aard van de natuurwetenschap 13 3. Klassieke

Nadere informatie

Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO

Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO Onderdeel van de eindrapportage

Nadere informatie

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson De Jefferson Bijbel Thomas Jefferson Vertaald en ingeleid door: Sadije Bunjaku & Thomas Heij Inhoud Inleiding 1. De geheime Bijbel van Thomas Jefferson 2. De filosofische president Het leven van Thomas

Nadere informatie

Vetverbranding in de hersenen?

Vetverbranding in de hersenen? Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Kan een synthetische olie helpen om de hersenen van voedsel te voorzien

Nadere informatie

Examen VMBO-GL en TL 2006

Examen VMBO-GL en TL 2006 Examen VMBO-GL en TL 2006 tijdvak 1 maandag 29 mei 13.30-15.30 uur NEDERLANDS LEESVAARDIGHEID-SCHRIJFVAARDIGHEID CSE GL EN TL Bij dit examen horen een tekstboekje en een uitwerkbijlage. Beantwoord alle

Nadere informatie

Wetenschappelijk Betoog: Coherente opvatting van de wetenschap. Door Bastiaan Grutterink

Wetenschappelijk Betoog: Coherente opvatting van de wetenschap. Door Bastiaan Grutterink Wetenschappelijk Betoog: Coherente opvatting van de wetenschap Door Bastiaan Grutterink Het filosofische idee of theorie die de coherentie theorie over waarheid heet zal het onderwerp van dit betoog zijn.

Nadere informatie

WIE IS DE BAAS IN ONS BREIN?

WIE IS DE BAAS IN ONS BREIN? WIE IS DE BAAS IN ONS BREIN? EMOTIE EN INTUÏTIE ZIJN MEER DE BAAS DAN ONS VERSTAND WIL TOEGEVEN. NIEUWE ONTDEKKINGEN IN DE NEUROLOGIE NIEUWE KANSEN IN HET VERKOOPGESPREK (deel 2 uit een serie van 6 whitepapers)

Nadere informatie

Geloof in alle redelijkheid

Geloof in alle redelijkheid Catholic Voices Geloof in alle redelijkheid beschaafd antwoorden op brandende vragen Austen Ivereigh Kathleen Griffin s-hertogenbosch Oorspronkelijke uitgave: Catholic Voices: Putting the case for the

Nadere informatie

pagina 2 van 5 Laten we maar weer eens een willekeurige groep voorwerpen nemen. Er bestaan bijvoorbeeld -- om maar iets te noemen -- allerlei verschil

pagina 2 van 5 Laten we maar weer eens een willekeurige groep voorwerpen nemen. Er bestaan bijvoorbeeld -- om maar iets te noemen -- allerlei verschil pagina 1 van 5 Home > Bronteksten > Plato, Over kunst Vert. Gerard Koolschijn. Plato, Constitutie (Politeia), Amsterdam: 1995. 245-249. (Socrates) Nu we [...] de verschillende elementen van de menselijke

Nadere informatie

STABLE LOVE, STABLE LIFE?

STABLE LOVE, STABLE LIFE? STABLE LOVE, STABLE LIFE? De rol van sociale steun en acceptatie in de relatie van paren die leven met de ziekte van Ménière Oktober 2011 Auteur: Drs. Marise Kaper Master Sociale Psychologie, Rijksuniversiteit

Nadere informatie

Kennis, hoe te benaderen en hoe te funderen..? Violette van Zandbeek Social research Datum: 15 april 2011

Kennis, hoe te benaderen en hoe te funderen..? Violette van Zandbeek Social research Datum: 15 april 2011 Kennis, hoe te benaderen en hoe te funderen..? Naam: Violette van Zandbeek Vak: Social research Datum: 15 april 2011 1 Kennis, hoe te benaderen en hoe te funderen..? Als onderdeel van het vak social research

Nadere informatie

Dit proefschrift presenteert de resultaten van het ALASCA onderzoek wat staat voor Activity and Life After Survival of a Cardiac Arrest.

Dit proefschrift presenteert de resultaten van het ALASCA onderzoek wat staat voor Activity and Life After Survival of a Cardiac Arrest. Samenvatting 152 Samenvatting Ieder jaar krijgen in Nederland 16.000 mensen een hartstilstand. Hoofdstuk 1 beschrijft de achtergrond van dit proefschrift. De kans om een hartstilstand te overleven is met

Nadere informatie

Profielwerkstuk: stappenplan, tips en ideeën

Profielwerkstuk: stappenplan, tips en ideeën Pagina 1 Profielwerkstuk: stappenplan, tips en ideeën Je gaat een profielwerkstuk maken. Dan is euthanasie een goed onderwerp. Het is misschien niet iets waar je dagelijks over praat of aan denkt, maar

Nadere informatie

Over de website en de boodschappen

Over de website en de boodschappen Over de website en de boodschappen De website De website is opgericht om een reeks goddelijke boodschappen te publiceren waarvan een getrouwde moeder van een jong gezin, woonachtig in Europa, zegt dat

Nadere informatie

Wat is puberteit? Het Puberbrein; Brein, leefstijl en leren. Definities. Definities. Wat gaan we doen? Definities. Dr.

Wat is puberteit? Het Puberbrein; Brein, leefstijl en leren. Definities. Definities. Wat gaan we doen? Definities. Dr. Het Puberbrein; Brein, leefstijl en leren Wat is puberteit? Dr. Renate de Groot" Centre for Learning Sciences and Technologies" (CELSTEC)" Open Universiteit Weekend van de Wetenschap 2012 Definities Definities

Nadere informatie

Dankwoord 11 Woord vooraf 13. Hoofdstuk 1 Artistieke creativiteit 19

Dankwoord 11 Woord vooraf 13. Hoofdstuk 1 Artistieke creativiteit 19 Dankwoord 11 Woord vooraf 13 Hoofdstuk 1 Artistieke creativiteit 19 Makers en doeners 21 De verschillen tussen wetenschap, vormgeving en kunst 22 Het scheppingsproces als eenheid 23 Materiële werkelijkheid

Nadere informatie

Wat zegt Paulus in Romeinen 7:7-12?

Wat zegt Paulus in Romeinen 7:7-12? Wat zegt Paulus in Romeinen 7:7-12? Romeinen 7:7. Paulus stelt weer een vraag, die het voorafgaande mogelijk oproept bij mensen. Hij zei immers, dat de wet (vroeger) zondige hartstochten in ons opriep

Nadere informatie

CVS : forensisch psychiatrische overwegingen

CVS : forensisch psychiatrische overwegingen CVS : forensisch psychiatrische overwegingen ZOL Genk 17 Februari 2011 Prof Dr Dillen Chris Forensisch Psychiater Vrije Universiteit Brussel, Faculteit Recht - Criminologie Porseleinwinkel Etiologie Chronisch

Nadere informatie

Gedwongen opname en verslaving Dr Anne Van Duyse - De Sleutel en PC Sint Jan Baptist

Gedwongen opname en verslaving Dr Anne Van Duyse - De Sleutel en PC Sint Jan Baptist Gedwongen opname en verslaving Dr Anne Van Duyse - De Sleutel en PC Sint Jan Baptist Deel 1: Wet op de gedwongen opname Deel 2: problematisch middelengebruik Toetsing van de wet bij verslaving Geesteszieke

Nadere informatie

Nederlands CSE GL en TL. Beantwoord alle vragen en maak alle opdrachten in de uitwerkbijlage.

Nederlands CSE GL en TL. Beantwoord alle vragen en maak alle opdrachten in de uitwerkbijlage. Examen VMBO-GL en TL 2016 tijdvak 1 dinsdag 17 mei 13.30-15.30 uur Nederlands CSE GL en TL Bij dit examen horen een bijlage en een uitwerkbijlage. Beantwoord alle vragen en maak alle opdrachten in de uitwerkbijlage.

Nadere informatie

Multidimensional Fatigue Inventory

Multidimensional Fatigue Inventory Multidimensional Fatigue Inventory (MFI) Smets E.M.A., Garssen B., Bonke B., Dehaes J.C.J.M. (1995) The Multidimensional Fatigue Inventory (MFI) Psychometric properties of an instrument to asses fatigue.

Nadere informatie

De diep verstandelijk gehandicapte medemens

De diep verstandelijk gehandicapte medemens De diep verstandelijk gehandicapte medemens Eerste druk, mei 2012 2012 Wilte van Houten isbn: 978-90-484-2352-1 nur: 895 Uitgever: Free Musketeers, Zoetermeer www.freemusketeers.nl Hoewel aan de totstandkoming

Nadere informatie

Ziekte van Alzheimer. Impact van de beperkingsmaatregelen op de terugbetaling. studie

Ziekte van Alzheimer. Impact van de beperkingsmaatregelen op de terugbetaling. studie studie Ziekte van Alzheimer Impact van de beperkingsmaatregelen op de terugbetaling van geneesmiddelen De ziekte van Alzheimer is een groot probleem voor onze volksgezondheid, niet alleen omdat er zoveel

Nadere informatie

Bewustzijn voorbij de grenzen bijna-doodervaringen in perspectief, deel 1

Bewustzijn voorbij de grenzen bijna-doodervaringen in perspectief, deel 1 Bewustzijn voorbij de grenzen bijna-doodervaringen in perspectief, deel 1 Peter J. Smit Eindeloos Bewustzijn is de titel van het boek van Pim van Lommel over bijna-doodervaringen (BDE). De Vrije Universiteit

Nadere informatie

Ziekte van Parkinson. Patiënteninformatie

Ziekte van Parkinson. Patiënteninformatie Patiënteninformatie Ziekte van Parkinson Informatie over (de oorzaken van) de ziekte van Parkinson, waar u dan last van kunt hebben, hoe we de diagnose stellen en wat u er zelf aan kunt doen Ziekte van

Nadere informatie

Veel gestelde vragen Menselijk lichaamsmateriaal Laatst bijgewerkt op 28 februari 2010

Veel gestelde vragen Menselijk lichaamsmateriaal Laatst bijgewerkt op 28 februari 2010 Veel gestelde vragen Menselijk lichaamsmateriaal Laatst bijgewerkt op 28 februari 2010 1 De wegneming van menselijk lichaamsmateriaal wordt bijgehouden in een register van het operatiekwartier. Mogen de

Nadere informatie

Een spirituele kijk op psychotherapie

Een spirituele kijk op psychotherapie Een spirituele kijk op psychotherapie Als de westerse psychologie gediagnosticeerd moest worden, dan zou haar diagnose luiden: schizofreen met narcistische en autistische trekken. Net als een schizofreen,

Nadere informatie

Karel Poma: Het is nu aan de jongere generaties!

Karel Poma: Het is nu aan de jongere generaties! Karel Poma: Het is nu aan de jongere generaties! Karel Poma Laat mij in de eerste plaats toe om u te danken voor uw aanwezigheid. Uw belangstelling voor de Verlichting bewijst dat deze visie op de maatschappij,

Nadere informatie

Leerlijn Biologie inhouden (PO-havo/vwo), Biologische eenheid

Leerlijn Biologie inhouden (PO-havo/vwo), Biologische eenheid Leerlijn Biologie inhouden (PO-havo/vwo), Biologische eenheid Voor meer informatie zie: Kerndoelen onderbouw Vakportaal Mens & maatschappij Vakportaal Natuur & techniek kerndoelen primair onderwijs kerndoelen

Nadere informatie

Counseling opleiding, lesmaand 6

Counseling opleiding, lesmaand 6 Counseling opleiding, lesmaand 6 Inhoudsopgave Les 6a Doordringen tot de kern Socrates Les 6b Functioneren Functioneringsschema De filosoof De machine als metafoor In beweging zijn Het bewuste functioneren

Nadere informatie

Eindexamen filosofie vwo 2011 - I

Eindexamen filosofie vwo 2011 - I Beoordelingsmodel Opgave 1 Het bestaan van God en het voortbestaan van religie 1 maximumscore 3 een uitleg hoe het volgens Anselmus mogelijk is dat Pauw en Witteman het bestaan van God ontkennen: het zijn

Nadere informatie

Het lot van het ego bij ziekte en sterven

Het lot van het ego bij ziekte en sterven Het lot van het ego bij ziekte en sterven Dr. Alexander Verstaen Heidehuis vzw (Palliatieve Zorg Noord-West-Vlaanderen) Perennis gcv (Centrum voor Psychospirituele zorg, Ontwikkeling en Therapie) KORTE

Nadere informatie

Inhoud. Voorwoord 7. Hoofdstuk 3 Effecten van spiritualiteit 97 Inleiding 97 Langere levensduur 97 Kwaliteit van leven 102

Inhoud. Voorwoord 7. Hoofdstuk 3 Effecten van spiritualiteit 97 Inleiding 97 Langere levensduur 97 Kwaliteit van leven 102 Inhoud Voorwoord 7 Hoofdstuk 1 Spiritualiteit en hersenwerking 11 Inleiding 11 Spiritualiteit, een zaak van de hersenen? 11 De kracht van het positief denken 21 Genezen begint in de geest 23 Hoofdstuk

Nadere informatie

Academie Psychosofia. Een onafhankelijke academie in oprichting, gericht op onderzoek van spirituele energieën.

Academie Psychosofia. Een onafhankelijke academie in oprichting, gericht op onderzoek van spirituele energieën. E E N N I E U W E O N A F H A N K E L I J K E G E E S T E L I J K E S T R O M I N G Academie Psychosofia Een onafhankelijke academie in oprichting, gericht op onderzoek van spirituele energieën. Onderzoek

Nadere informatie

Correlatie: Kerndoelen W T - Curriculum Noord-Amerika - Mad Science Nederland. Amerikaans Curriculum. Wetenschappelijk onderzoek doen

Correlatie: Kerndoelen W T - Curriculum Noord-Amerika - Mad Science Nederland. Amerikaans Curriculum. Wetenschappelijk onderzoek doen GROEP 1 + 2 onderzoek is een set van samenhangende processen gebruikt om vragen te stellen over de natuurlijke wereld en het onderzoeken naar verschijnselen. alle lessen aan techniek werken Sommige zaken

Nadere informatie

Wondertekenen in het Johannesevangelie

Wondertekenen in het Johannesevangelie Hugo Bouter Wondertekenen in het Johannesevangelie De acht tekenen van Jezus in het Johannesevangelie Johannes 2:1 21:14 Tekenen bevestigden de prediking van het evangelie Volgens Handelingen 2:22 is het

Nadere informatie

God en het brein André Aleman

God en het brein André Aleman God en het brein André Aleman Rijksuniversiteit Groningen André Wij zijn ons brein Na lezing van dit boek zul je beter begrijpen waarom je bent wie je bent Prof. Jim van Os Wij zijn niet ons brein Herman

Nadere informatie

Onderzoek de spreekkamer!

Onderzoek de spreekkamer! Onderzoek de spreekkamer! Lennard Voogt Inleiding Het wetenschappelijk fundament van de manuele therapie wordt sterker. Manueel therapeuten krijgen steeds meer inzicht in de effectiviteit van hun inspanningen

Nadere informatie

Leerplanschema Minor Psychologie

Leerplanschema Minor Psychologie Minor Psychologie 1 Inleiding Waarom houden mensen zich niet aan dieetvoorschriften? Hoe kan ik ze dan stimuleren om dat wel te doen? Hoe kan ik teamsporters leren om beter om te gaan met zelfkritiek?

Nadere informatie

Dit voorbeelduittreksel is te gebruiken bij het boek:

Dit voorbeelduittreksel is te gebruiken bij het boek: De Tentamenbank biedt een compleet pakket studiematerialen aan. In dé studentenwinkels van Nederland vind je bijvoorbeeld uitgebreide boekuittreksels, handige schema s, collegeaantekeningen en oefententamens.

Nadere informatie

Alternatieve geneeskunde en de wetenschap

Alternatieve geneeskunde en de wetenschap J.A. de Vries j.a.de.vries@hccnet.nl Wetenschap is een model dat materie en geest verbind. Er zijn andere modellen die datzelfde op andere manieren doen. Complementaire geneeswijzen zijn gebaseerd op zulke

Nadere informatie

Talking Heads: De Anatomie van de Taal. Rik Vandenberghe K.U. Leuven Dienst Neurologie, UZ Gasthuisberg

Talking Heads: De Anatomie van de Taal. Rik Vandenberghe K.U. Leuven Dienst Neurologie, UZ Gasthuisberg Talking Heads: De Anatomie van de Taal Rik Vandenberghe K.U. Leuven Dienst Neurologie, UZ Gasthuisberg 1 Voor 1810 Vicq d Azyr, Traité d Anatomie et Physiology 1786 Diderot et d Alembert, Encyclopedia,

Nadere informatie

Campagne Eenzaamheid Bond zonder Naam

Campagne Eenzaamheid Bond zonder Naam Campagne Eenzaamheid Bond zonder Naam Leen Heylen, CELLO, Universiteit Antwerpen Thomas More Kempen Het begrip eenzaamheid Eenzaamheid is een pijnlijke, negatieve ervaring die zijn oorsprong vindt in een

Nadere informatie

Iedere tijd heeft zijn handvatten. Ultieme huisartsenzorg? Palliatieve zorg. Hoe noemen we het?

Iedere tijd heeft zijn handvatten. Ultieme huisartsenzorg? Palliatieve zorg. Hoe noemen we het? Ultieme huisartsenzorg? Iedere tijd heeft zijn handvatten NHG, 23 Mei 2013 Prof dr Carlo Leget, Universiteit voor Humanistiek www.zorgethiek.nu Palliatieve zorg Hoe noemen we het? Palliatieve zorg is een

Nadere informatie