HOOFDSTUK 1: DE EUREGIO SCHELDEMOND 11 HOOFDSTUK 2: HET DIRECT ECONOMISCH BELANG VAN DE LAND- EN TUINBOUW IN DE EUREGIO SCHELDEMOND 13

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "HOOFDSTUK 1: DE EUREGIO SCHELDEMOND 11 HOOFDSTUK 2: HET DIRECT ECONOMISCH BELANG VAN DE LAND- EN TUINBOUW IN DE EUREGIO SCHELDEMOND 13"

Transcriptie

1

2

3 INHOUDSOPGAVE SAMENVATTING 5 INLEIDING 7 FASE 1: HET ECONOMISCH BELANG VAN HET AGROCOMPLEX SCHELDEMOND 9 HOOFDSTUK 1: DE EUREGIO SCHELDEMOND 11 HOOFDSTUK 2: HET DIRECT ECONOMISCH BELANG VAN DE LAND- EN TUINBOUW IN DE EUREGIO SCHELDEMOND Aantal bedrijven Tewerkstelling Cultuurgrond, teelten en veestapel Cultuurgrond Teeltpatroon Veestapel Omzet Toegevoegde waarde Belang Euregio Scheldemond in de land- en tuinbouw in Europa Samenvatting direct economisch belang land- en tuinbouw in de Euregio Scheldemond 27 HOOFDSTUK 3: HET INDIRECT ECONOMISCH BELANG VAN DE LAND- EN TUINBOUW IN DE EUREGIO SCHELDEMOND Agrocomplex West-Vlaanderen Indirect en totaal economisch belang land- en tuinbouw in West- Vlaanderen Aandeel van de verschillende sectoren 33 1

4 2. Agrocomplex Oost-Vlaanderen Indirect en totaal economisch belang land- en tuinbouw in Oost- Vlaanderen Aandeel van de verschillende sectoren Agrocomplex Zeeland Indirect en totaal economisch belang land- en tuinbouw in Zeeland Bijkomende focus op de voedingssector Aantal bedrijven Tewerkstelling Omzet Toegevoegde waarde Belang van het agrocomplex in de Euregio Scheldemond binnen een groter geheel Agrocomplex in Vlaanderen en in België Agrocomplex in Nederland Agrocomplex in Europa 48 HOOFDSTUK 3: SAMENVATTEND OVERZICHT MET HET TOTAAL ECONOMISCH BELANG VAN HET AGROCOMPLEX IN DE EUREGIO SCHELDEMOND 51 HOOFDSTUK 4: KWALITATIEVE TENDENSEN Trends binnen de land- en tuinbouw Volatiele prijzen Toename van de kosten Internationalisering Schaalvergroting Verbreding Verhoogde eisen aan de intensieve veehouderij Concurrentie om ruimte Nieuwe afzetmarkten Trends op het vlak van productie Duurzame landbouw Ruimtelijke concentraties 57 2

5 2. Trends binnen de aan land- en tuinbouw gerelateerde sectoren Voeding wordt duurder Productdifferentiatie en productvernieuwing Internationalisering Korte keten Impact retail Fusies/overnames in de voedingssector Meer aandacht voor de logistieke keten War for talent 59 FASE 2: HUIDIGE GRENSOVERSCHRIJDENDE SAMENWERKINGS- VERBANDEN 61 HOOFDSTUK 1: GRENSOVERSCHRIJDENDE RELATIES OP HET VLAK VAN STROMEN Grensoverschrijdende relaties/samenwerkingsverbanden op het vlak van afzet, toelevering, logistiek Grensoverschrijdende relaties/samenwerkingsverbanden tussen organisaties actief op het vlak van land- en tuinbouw Grensoverschrijdende relaties/samenwerkingsverbanden op het vlak van onderwijs en opleiding Grensoverschrijdende relaties/samenwerkingsverbanden op het vlak van onderzoek Hoe kunnen we grensoverschrijdende samenwerking bevorderen? 68 FASE 3: SWOT-ANALYSE 71 HOOFDSTUK 1: STERKTEN AGROCOMPLEX EUREGIO SCHELDEMOND Sterkten agrocomplex in de Euregio Scheldemond Specifieke regionale sterkten Oost- en West-Vlaanderen Zeeland 74 3

6 HOOFDSTUK 2: ZWAKTEN AGROCOMPLEX EUREGIO SCHELDEMOND Zwakten agrocomplex in de Euregio Scheldemond Specifieke regionale zwakten Oost- en West-Vlaanderen Zeeland 78 HOOFDSTUK 3: OPPORTUNITEITEN EN BEDREIGINGEN VOOR HET AGROCOMPLEX EUREGIO SCHELDEMOND Opportuniteiten Bedreigingen 79 HOOFDSTUK 4: SAMENVATTENDE SWOT 81 4

7 SAMENVATTING Het economisch belang van het agrocomplex in de Euregio Scheldemond is groot. Bekijken we het direct economisch belang van de land- en tuinbouw dan stellen we vast dat de Euregio Scheldemond land- en tuinbouwbedrijven telt met een directe tewerkstelling van personen en een toegevoegde waarde van 1,2 miljard euro. De regio telt ha cultuurgrond, wat betekent dat 61% van de totale kadastrale oppervlakte ingenomen wordt door oppervlakte cultuurgrond. De gemiddelde bedrijfsoppervlakte van een land- en tuinbouwbedrijf in de Euregio Scheldemond bedraagt 25 ha. Grasland en groenvoedergewassen nemen 46,8% van de totale oppervlakte cultuurgrond in. Ongeveer een kwart (24,1%) van de oppervlakte cultuurgrond wordt ingenomen door granen, 11,1% door aardappelen, 6,6% door groenteteelt in openlucht en 4,5% door suikerbieten. De Vlaamse provincies kennen ook een aanzienlijke veestapel. Tellen we bij de cijfers van de land- en tuinbouw ook de cijfers van de sectoren die gerelateerd zijn aan de land- en tuinbouw in de Euregio Scheldemond (toeleveranciers, verwerkers, handel en distributie, ) dan kunnen we besluiten dat meer dan personen in de Euregio Scheldemond tewerkgesteld zijn in bedrijven die direct of indirect in verband staan met de sector van de land- en tuinbouw of het agrocomplex. Dit komt neer op naar schatting ongeveer 10% van de totale werkgelegenheid in de Euregio Scheldemond. De voedingssector is binnen de aan land- en tuinbouw gerelateerde sectoren, de sector die de grootste bijdrage levert aan tewerkstelling, omzet en toegevoegde waarde. In de Euregio Scheldemond tellen we in 2010 ongeveer voedingsbedrijven. Hun aantal is tussen 2007 en 2010 gedaald met 5,7%, maar ze leveren nog steeds werkgelegenheid voor loontrekkenden. De vijf subsectoren binnen de voedingssector met de grootste tewerkstelling zijn: vervaardiging van bakkerijproducten en zetmeel: loontrekkenden; verwerking vlees, productie vleeswaren: loontrekkenden; vervaardiging van andere voedingsmiddelen: loontrekkenden; verwerking en conservering van groenten en fruit: loontrekkenden; zuivel: loontrekkenden. In een aantal gesprekken met bevoorrechte getuigen werd nagegaan in welke mate er momenteel belangrijke grensoverschrijdende relaties bestaan tussen de verschillende actoren binnen het agrocomplex. We merken op dat de actoren binnen één regio (Oost- en West-Vlaanderen) de actoren binnen een andere regio (Zeeland) nauwelijks kennen en omgekeerd. Er zijn ook geen structurele samenwerkingsverbanden tussen toeleveranciers en afnemers uit Vlaanderen en Zeeland. De stromen die er zijn, gebeuren vaak spontaan en op individueel niveau, bijvoorbeeld tussen de individuele landbouwer en het groenteverwerkingsbedrijf. We stellen ook vast dat er weinig samenwerking is op het vlak van onderwijs en opleiding tussen de Scheldemondregio s. Op het vlak van onderzoek vinden de partners elkaar dankzij de Europese programma s. 5

8 Grensoverschrijdende samenwerking binnen het agrocomplex in de Euregio Scheldemond kan volgens de gesprekspartners het best gestimuleerd worden via onder meer: het faciliteren van laagdrempelige kennisuitwisseling, bijvoorbeeld door het ontwikkelen van een kennismakingsplatform, het organiseren van jaarlijkse themadagen, het op poten zetten van kleinschalige projecten, het organiseren van rondetafels, het uitwerken van projecten op maat van de bedrijven en de regio, dit wil zeggen met een haalbaar ambitieniveau; samenwerking op het vlak van onderzoek, kennisuitwisseling en innovatie. In een laatste fase werd een eerste aanzet van SWOT-analyse voor het agrocomplex in de Euregio Scheldemond opgemaakt. Belangrijke sterkten van het agrocomplex in de Euregio Scheldemond zijn onder meer de aanwezigheid van de volledige agrovoedingsketen (telers, veiling, verwerking, toelevering, onderzoek, logistiek), het goed uitgebouwde (landbouw)onderwijs, het grote draagvlak binnen de drie provincies om land- en tuinbouw te ondersteunen en de aanwezigheid van de Scheldemondraad die de samenwerking tussen de drie provincies op het vlak van land- en tuinbouw bevordert. Het dalende aantal land- en tuinbouwbedrijven, de dalende tewerkstelling en de afnemende toegevoegde waarde in de land- en tuinbouw, het slechte imago van de voedingssector, het gebrek aan spontane samenwerking tussen bedrijven, de ontoegankelijkheid van kennis en de milieudruk en milieuwetgeving worden dan weer aanzien als belangrijke zwakten van het agrocomplex. Er doen zich ook een aantal tendensen voor binnen de land- en tuinbouw en binnen het ruimere agrocomplex. Een aantal van deze tendensen zijn mede een gevolg van de wijzigingen in het Gemeenschappelijk LandbouwBeleid (GLB). Vanaf 2014 treedt een nieuwe wijziging in voege. Dit brengt zowel nieuwe kansen als nieuwe bedreigingen met zich mee. Tot de opportuniteiten van het agrocomplex behoren onder meer de trend naar schaalvergroting en specialisatie in de landbouw, de trend naar verbreding van de activiteiten, de trend naar diversificatie en vernieuwing in de agrarische productie en naar productdifferentiatie en -vernieuwing in de voedingssector en de trend naar nieuwe afzetmarkten, bijvoorbeeld bio-energie en groene grondstoffen. We stellen ook vast dat er meer aandacht komt voor de logistieke keten en zien ook dat er in de verschillende regio s van de Euregio Scheldemond organisaties aanwezig zijn die sterk willen inzetten op het versterken van de agrovoedingscluster en op een grensoverschrijdende samenwerking binnen het agrocomplex. Belangrijke bedreigingen voor het agrocomplex in de Euregio Scheldemond zijn onder meer de volatiele prijzen en onzekere inkomenssituatie van de land- en tuinbouwers, de toename van de grondstoffenprijzen, de toenemende concurrentie om ruimte, de klimaatwijziging en de war for talent. De SWOT-analyse moet als basis dienen voor verdere bespreking en uitbreiding tijdens de overlegtafels met overheid, onderwijs en onderzoek en ondernemers, die na dit onderzoek worden gepland. 6

9 INLEIDING De provincies West-Vlaanderen, Oost-Vlaanderen en Zeeland zijn provincies waar er van oudsher veel land- en tuinbouw voorkomt. Er is dan ook heel veel bedrijvigheid ontstaan rondom deze primaire sector: toeleveranciers, verwerkers, handel en distributie, Vandaag is de land- en tuinbouwer immers een schakel in een hele productieketen. Het geheel van deze met de land- en tuinbouw samenhangende activiteiten kan beschouwd worden als een complex, het agrocomplex. Dit agrocomplex omvat een heel divers scala aan bedrijfstakken en activiteiten, die in nauw verband staan met elkaar. Het economisch belang van het agrocomplex is dan ook nog steeds groot. Binnen de Euregio Scheldemond is op 1 maart 2012 het project Agrocomplex Scheldemond van start gegaan. Het doel van dit project is om de kansen inzake het agrocomplex duidelijk in beeld te brengen, met in het bijzonder de focus op kansen voor grensoverschrijdende samenwerking binnen het thema van het agrocomplex. Met andere woorden: zoeken waar de gemeenschappelijkheid en de complementariteit zitten. Door het organiseren van een 5-tal overlegtafels zal er intensief ingezet worden op het delen van kennis en ervaring. Deze overlegtafels richten zich op de 4 O s: overheid, onderwijs en onderzoek, ondernemers. Er zal een keuze gemaakt worden uit de volgende thema s: onderwijs - opleiding - arbeid; onderzoek/innovatie; logistiek, havens en handel; facility sharing; biogebaseerde economie; internationalisering en promotie; (korte) ketenvorming. Voorafgaand aan de overlegtafels dient de 'positie' van het agrocomplex in Euregio Scheldemond in beeld gebracht te worden. Uit de overlegtafels zullen vervolgens conclusies en aanbevelingen geformuleerd worden die als input zullen dienen voor een vervolgtraject. De doelstelling van het onderzoek is dus de positie van het agrocomplex in Euregio Scheldemond in beeld brengen. Het betreft in hoofdzaak een beknopte analyse en synthese van informatie om een globaal overzicht te kunnen maken van het agrocomplex in de Euregio Scheldemond. Om deze doelstelling te bereiken doorlopen we de volgende onderzoeksstappen (zie ook figuur 1 voor een schematisch overzicht): fase 1: bepalen van het economisch belang van het agrocomplex in de Euregio Scheldemond; fase 2: huidige grensoverschrijdende samenwerkingsverbanden; fase 3: SWOT-analyse. 7

10 Figuur 1 Uitvoering van de studie Scheldemondregio Fase 1: bepalen van het economisch belang van het agrocomplex in de Euregio Scheldemond Doel: bepalen positie en belang van het agrocomplex in de Scheldemondregio Werkwijze: synthese bestaande studies, actualiseren cijfermateriaal waar mogelijk Resultaat: tussentijdse nota met vergelijkend overzicht van het belang van het agrocomplex in de drie provincies Fase 2: huidige grensoverschrijdende samenwerkingsverbanden Doel: nagaan belangrijkste grensoverschrijdende relaties tussen de verschillende actoren van het agrocomplex Werkwijze: bestaand bronnenmateriaal + gesprekken met bevoorrechte getuigen Resultaat: tweede tussentijdse nota met overzicht bestaande grensoverschrijdende samenwerkingsverbanden Fase 3: SWOT-analyse Doel: in kaart brengen van de sterkten, zwakten, opportuniteiten en bedreigingen voor het agrocomplex in de Euregio Scheldemond Werkwijze: detecteren SWOT-elementen uit de voorgaande onderzoeksfasen + overleg met begeleidingsgroep om deze SWOT-elementen te verfijnen Resultaat: eerste aanzet van SWOT als basis voor verdere bespreking in de overlegtafels die volgen op het onderzoek 8

11 FASE 1: HET ECONOMISCH BELANG VAN HET AGROCOMPLEX SCHELDEMOND In de eerste fase geven we eerst een overzicht van een aantal algemene kenmerken van de Euregio Scheldemond. Daarna bekijken we het direct economisch belang van de land- en tuinbouw (exclusief visserijsector) in de drie provincies: hoeveel land- en tuinbouwbedrijven zijn er, hoeveel mensen zijn er tewerkgesteld, hoe groot is de omzet en toegevoegde waarde die ze creëren? Vervolgens gaan we het indirect belang van de land- en tuinbouw via toeleveranciers en afnemers na. De toelevering omvat alle goederen en diensten die de landbouwer van buiten zijn bedrijf betrekt in het productieproces en kan stroomopwaarts van de primaire productie gesitueerd worden. De verwerkende sector zorgt er dan weer voor dat de landbouwproducten geschikt worden voor consumptie (voeding) of voor ander gebruik (textiel, energieproductie, ). Ook de handel en distributie van landbouwproducten vormen een onderdeel van de totale agroproductieketen. De land- en tuinbouw creëren bijgevolg bijkomende economische activiteiten binnen de keten. Het sociaaleconomisch belang van het hele agrocomplex is dan ook veel groter dan dat van de primaire productie (direct economisch belang) alleen. Deze fase wordt afgesloten met een samenvattend cijfermatig overzicht van het totaal direct en indirect economisch belang van de land- en tuinbouw in de drie provincies. Daarnaast geven we een overzicht van een aantal trends die zich voordoen in de landen tuinbouw, enerzijds, en in de andere sectoren van het agrocomplex, anderzijds. 9

12 10

13 HOOFDSTUK 1: DE EUREGIO SCHELDE- MOND De Euregio Scheldemond bestaat uit drie provincies: Oost-Vlaanderen, West-Vlaanderen en Zeeland. Samen tellen deze drie provincies bijna 3 miljoen inwoners. De oppervlakte bedraagt km² en de bevolkingsdichtheid 330 inwoners per km² (zie tabel 1) inwoners, of bijna de helft (48%) woont in Oost-Vlaanderen. West- Vlaanderen telt inwoners (39%) en Zeeland (13%). In oppervlakte zijn de drie provincies bijna even groot. West-Vlaanderen is het grootst met een oppervlakte van km². Oost-Vlaanderen kent een oppervlakte van km² en Zeeland km². Van deze oppervlakte bestaat echter ongeveer km² uit water. De oppervlakte land bedraagt km². Qua bevolkingsdichtheid stellen we grote verschillen tussen de provincies vast. Oost- Vlaanderen is het dichtst bevolkt met 485 inwoners per km². In West-Vlaanderen wonen 370 inwoners per km². Zeeland is het dunst bevolkt met 130 inwoners per km². Van de bijna 3 miljoen inwoners zijn er of 44% aan het werk. Tabel 1 Algemene kenmerken van de Euregio Scheldemond Regio Aantal inwoners* Oppervlakte (in km²) Bevolkingsdichtheid (aantal inwoners per km²) Aantal werkenden ** West-Vlaanderen , Oost-Vlaanderen , Zeeland , Euregio Scheldemond , BRON: FOD Economie (ADSEI), CBS (Centraal Bureau voor de Statistiek), Steunpunt WSE. Verwerking: WES * Cijfers op 1/1/2011 voor Oost- en West-Vlaanderen en op 1/1/2012 voor Zeeland. ** Cijfers van 2010 voor Oost- en West-Vlaanderen en van mei 2011 voor Zeeland. 11

14 12

15 HOOFDSTUK 2: HET DIRECT ECONOMISCH BELANG VAN DE LAND- EN TUINBOUW IN DE EUREGIO SCHELDEMOND Deze onderzoeksfase heeft tot doel de specifieke kenmerken en het economisch belang van de land- en tuinbouw in de drie provincies (West-Vlaanderen, Oost-Vlaanderen en Zeeland) in kaart te brengen. De cijfers zijn afkomstig van de land- en tuinbouwtellingen, uitgevoerd door de FOD Economie (Algemene Directie Statistiek en Economische Informatie) in België en het CBS in Nederland. 1. Aantal bedrijven In 2011 waren er land- en tuinbouwbedrijven in de Euregio Scheldemond. West-Vlaanderen telde land- en tuinbouwbedrijven. Dit zijn er meer dan in de provincie Oost-Vlaanderen. Zeeland telt land- en tuinbouwbedrijven (tabel 2). Tussen 2006 en 2011 zijn er bijna land- en tuinbouwbedrijven in de Euregio Scheldemond verdwenen. Het aantal bedrijven is er met 17,1% op achteruitgegaan. In alle provincies is er een daling merkbaar van het aantal land- en tuinbouwbedrijven. De grootste procentuele daling stellen we vast in de provincie Oost-Vlaanderen (-21%), de kleinste daling in Zeeland (-8,7%). Het aandeel van de provincie West-Vlaanderen in het totale aantal land- en tuinbouwbedrijven in Vlaanderen bedraagt 34,9% en is lichtjes gestegen in vergelijking met 2006 (aandeel van 32,7%). Het aandeel van de provincie Oost-Vlaanderen in het Vlaamse totaal bedraagt momenteel 26,4% tegenover 26,1% in Het aandeel land- en tuinbouwbedrijven in Zeeland in het totale aantal land- en tuinbouwbedrijven in Nederland bedraagt momenteel 4,6%. Dit aandeel is nagenoeg constant gebleven in vergelijking met

16 Tabel 2 Evolutie van het aantal land- en tuinbouwbedrijven in de Euregio Scheldemond, Regio Evolutie (in %) West-Vlaanderen ,8 Oost-Vlaanderen ,0 Zeeland ,7 Euregio Scheldemond ,1 Vlaanderen ,9 Nederland ,4 BRON: FOD Economie (Algemene Directie Statistiek en Economische Informatie) + Centraal Bureau voor de Statistiek, verwerking POM West-Vlaanderen, afdeling DSA + WES. 2. Tewerkstelling Bekijken we vervolgens de tewerkstelling (tabel 3) binnen de land- en tuinbouw, dan zien we dat er in 2011 in de Euregio Scheldemond arbeidskrachten regelmatig tewerkgesteld waren in de land- en tuinbouw. Het gaat om de bedrijfshoofden, de echtgenoten, meewerkende familie en niet-gezinsarbeidskrachten. In de provincie West-Vlaanderen tellen we arbeidskrachten, in Oost-Vlaanderen en in Zeeland Tussen 2006 en 2011 daalde het aantal regelmatig tewerkgestelde arbeidskrachten in de land- en tuinbouw in de Euregio Scheldemond met bijna 14,4%. In Zeeland is er een lichte toename van het aantal arbeidskrachten, namelijk met 1,4%. De provincies Oost-Vlaanderen (-19,1%) en West-Vlaanderen (-16,9%) kennen echter een sterke daling van de tewerkstelling. Bijna 4% van de totale tewerkstelling in de provincie West-Vlaanderen in bevindt zich in de land- en tuinbouwsector, terwijl dit percentage in Oost-Vlaanderen net iets meer dan 2% bedraagt. Naast regelmatig tewerkgestelden, telt de provincie West-Vlaanderen in seizoens- of gelegenheidsarbeidskrachten (exclusief loonwerkers) in de land- en tuinbouw. In de provincie Oost-Vlaanderen zijn er 375 seizoensarbeiders. In Zeeland is van de niet-regelmatig werkzame arbeidskrachten alleen het aantal arbeidsjaareenheden bekend. Een arbeidsjaareenheid komt overeen met het aantal door een voltijds werkzame persoon gewerkte uren. Men neemt aan dat 225 dagen overeenkomen met 1 arbeidsjaareenheid. In Zeeland komen de niet-regelmatig werkzame arbeidskrachten aan 715 arbeidsjaareenheden, en de regelmatig werkzame arbeidskrachten aan arbeidsjaareenheden. 1 Er zijn nog geen recentere cijfers over de totale tewerkstelling beschikbaar. 14

17 Tabel 3 Evolutie van het aantal arbeidskrachten, regelmatig tewerkgesteld in de land- en tuinbouw in de Euregio Scheldemond, Regio Evolutie (in %) Aandeel in de totale tewerkstelling in het jaar 2010 West-Vlaanderen ,9 3,6 Oost-Vlaanderen ,1 2,3 Zeeland ,4 - Euregio Scheldemond ,4 - Vlaanderen ,3 2,0 Nederland ,3 2,5 BRON: FOD Economie (Algemene Directie Statistiek en Economische Informatie) + Centraal Bureau voor de Statistiek, Steunpunt WSE, verwerking POM West-Vlaanderen, afdeling DSA + WES. 3. Cultuurgrond, teelten en veestapel 3.1. Cultuurgrond In de Euregio Scheldemond bedraagt de oppervlakte cultuurgrond ha. In West-Vlaanderen bedraagt de oppervlakte cultuurgrond ha en in Oost- Vlaanderen ha (tabel 4). Hiermee bedraagt het aandeel van West-Vlaanderen in de totale oppervlakte cultuurgrond in de Euregio Scheldemond 43,5%. Het aandeel van Oost-Vlaanderen bedraagt 31,1%. De oppervlakte cultuurgrond in Zeeland bedraagt ha of 25,4% van de oppervlakte cultuurgrond in de Euregio Scheldemond. We stellen ook vast dat de oppervlakte cultuurgrond een licht dalende trend ondergaat. Tussen 2006 en 2011 daalde de oppervlakte cultuurgrond met 0,6%. Zeeland is hier echter wel een uitzondering: tussen 2006 en 2011 nam de oppervlakte cultuurgrond toe met 1,6%. Een land- en tuinbouwbedrijf in de Euregio Scheldemond is gemiddeld 25 ha groot. Er zijn echter grote verschillen tussen Oost- en West-Vlaanderen, enerzijds, en Zeeland, anderzijds. De gemiddelde bedrijfsgrootte ligt duidelijk hoger in Zeeland, dat vooral een akkerbouwregio is. In 2011 was een land- en tuinbouwbedrijf in Zeeland gemiddeld 37 ha, in West-Vlaanderen 23 ha en in Oost-Vlaanderen 22 ha. De trend tot schaalvergroting is duidelijk merkbaar in tabel 4. De gemiddelde oppervlakte van een land- en tuinbouwbedrijf in de Euregio Scheldemond is tussen 2006 en 2011 toegenomen van 20 ha in 2006 tot 25 ha in Tabel 5 toont het aandeel van de oppervlakte cultuurgrond in de totale kadastrale oppervlakte. Maar liefst 61% van de totale kadastrale oppervlakte in de Euregio Scheldemond wordt ingenomen door oppervlakte cultuurgrond. De oppervlakte cultuurgrond in West-Vlaanderen neemt 66,3% van de totale kadastrale oppervlakte in de provincie in. In Oost-Vlaanderen schommelt dit rond 50% en in Zeeland rond 68%. Deze aandelen liggen systematisch hoger dan in Vlaanderen respectievelijk Nederland. 15

18 Tabel 4 Evolutie van de oppervlakte cultuurgrond en de gemiddelde oppervlakte van de land- en tuinbouwbedrijven in de Euregio Scheldemond, Regio Oppervlakte cultuurgrond 2006 (in ha) Oppervlakte cultuurgrond 2011 (in ha) Evolutie (in %) Gemiddelde oppervlakte in 2006 (in ha) Gemiddelde oppervlakte in 2011 (in ha) West-Vlaanderen ,0 19,34 23,01 Oost-Vlaanderen ,7 17,48 21,75 Zeeland ,6 33,70 37,47 Euregio Scheldemond ,6 20,85 25,01 Vlaanderen ,8 18,79 23,63 Nederland ,2 24,17 26,40 BRON: FOD Economie (ADSEI) + CBS (Centraal Bureau voor de Statistiek). Verwerking: afdeling DSA, POM-West-Vlaanderen en WES. Tabel 5 Aandeel oppervlakte cultuurgrond in de totale kadastrale oppervlakte (*) in de Euregio Scheldemond , in % Regio West-Vlaanderen 67,0 66,3 Oost-Vlaanderen 51,0 50,1 Zeeland 67,4 68,4 Euregio Scheldemond 61,0 60,7 Vlaanderen 46,2 45,4 Nederland 56,7 54,8 BRON: FOD Economie (ADSEI) + CBS (Centraal Bureau voor de Statistiek). Verwerking: afdeling DSA, POM-West-Vlaanderen en WES. * De berekeningen voor Zeeland en Nederland zijn gebeurd ten opzichte van de totale landoppervlakte (dus exclusief de oppervlakte binnenwateren) Teeltpatroon In tabellen 6 en 7 staan we stil bij het teeltpatroon in de provincies West-Vlaanderen en Oost-Vlaanderen, Vlaanderen, Zeeland en Nederland. Omdat de indeling naar teelten en de benaming van de teelten niet steeds dezelfde is in Vlaanderen en Nederland, worden de cijfers eerst in twee aparte tabellen geplaatst. In tabel 8 wordt een samenvattend overzicht gegeven van de belangrijkste teelten voor de Euregio Scheldemond. De provincies Oost- en West-Vlaanderen worden gekenmerkt door gemengde bedrijven waar akkerbouw of tuinbouw samengaat met intensieve veehouderij. Deze provincies worden dan ook gekenmerkt door een groot aandeel grasland en voedergewassen in de totale oppervlakte cultuurgrond. In Zeeland heb je veel minder gemengde bedrijven. Zeeland is vooral een akkerbouwprovincie. Binnen de provincie West-Vlaanderen nemen weiden en grasland 25,7% van de oppervlakte cultuurgrond in ( ha). De graangewassen kennen een aandeel van 21,9% en de voedergewassen van 24,6%. Het aandeel van aardappelen bedraagt 11,1%. Het aandeel grasland en voedergewassen maakt samen de helft van de oppervlakte cultuurgrond uit. 16

19 Tabel 6 Teeltpatroon in de provincies West-Vlaanderen en Oost-Vlaanderen, 2011 (in ha) Teelt West-Vlaanderen Oost-Vlaanderen Vlaanderen Aandeel Aandeel Absoluut in % Absoluut in % Absoluut in % West-Vlaanderen Oost-Vlaanderen ten opzichte van Vlaanderen (in %) ten opzichte van Vlaanderen (in %) Bouwland , , ,8 35,3 22,8 Granen voor de korrel , , ,2 32,2 22,8 Nijverheidsgewassen , , ,4 46,2 17,6 Aardappelen , , ,9 48,0 23,9 Peulvruchten droog geoogst 89 0,0 35 0, ,1 23,3 9,2 Voedergewassen , , ,4 28,4 25,2 Tuinbouwzaden en tuinbouwplanten in openlucht 33 0,0 1 0,0 51 0,0 64,4 1,1 Groenten in openlucht (nietdoorlevende fruitteelt inbegrepen) , , ,5 62,1 10,7 Sierteelt in openlucht 310 0, , ,1 37,6 46,0 Braakland 94 0, , ,1 13,7 23,8 Teelt vaste planten 995 0, , ,2 5,1 16,2 Boomkwekerijen in openlucht 484 0, , ,7 10,7 40,3 Boomgaarden 428 0, , ,4 2,9 9,0 Kleinfruit in openlucht 80 0,0 13 0, ,1 26,1 4,2 Andere blijvende teelten 3 0,0 8 0,0 17 0,0 18,7 48,6 Oppervlakte steeds bedekt met blijvend grasland , , ,7 33,9 29,7 Teelten in serres 402 0, , ,3 22,5 23,8 Tuinbouwplanten en -zaden in serres 29 0,0 15 0,0 71 0,0 39,9 21,0 Verse groenten in serres 231 0,1 88 0, ,1 26,4 10,0 Sierteelt in serres 76 0, , ,1 18,7 62,1 Boomkwekerijen in serres 14 0,0 33 0,0 74 0,0 19,0 43,8 Fruitteelt in serres 52 0,0 36 0, ,1 14,6 10,1 Tuinen voor eigen gebruik 12 0,0 15 0,0 64 0,0 19,4 23,1 Totale oppervlakte cultuurgrond , , ,0 34,0 24,3 BRON: FOD Economie (ADSEI), verwerking WES. 17

20 Tabel 7 Teeltpatroon in de provincie Zeeland, 2011 (in ha) Teelt Zeeland Nederland Aandeel Zeeland Absoluut in % Absoluut in % ten opzichte van Nederland (in %) Akkerbouw , ,8 16,5 Granen , ,5 17,5 Handelsgewassen , ,5 37,7 Suikerbieten , ,9 14,4 Aardappelen , ,6 11,7 Peulvruchten , ,1 66,3 Graszaden , ,6 45,4 Akkerbouwgroenten , ,0 19,5 Braak 738 0, ,4 10,2 Overige akkerbouwgewassen 332 0, ,2 9,0 Tuinbouw open grond , ,8 7,0 Tuinbouwgroenten 762 0, ,3 3,0 Bloembollen en -knollen 340 0, ,3 1,4 Boomkwekerijgewassen en vaste planten 146 0, ,9 0,8 Fruit open grond , ,0 23,5 Bloemkwekerijgewassen 424 0, ,2 14,5 Grasland en groenvoedergewassen , ,9 2,2 Grasland , ,2 2,1 Groenvoedergewassen , ,7 2,9 Tuinbouw onder glas 207 0, ,6 2,0 Glasgroenten 181 0, ,3 3,6 Bloemkwekerijgewassen 24 0, ,3 0,5 Boomkwekerijgewassen en vaste planten 1 0, ,0 0,2 Fruit onder glas 1 0,0 61 0,0 1,2 Totale oppervlakte cultuurgrond , ,0 6,6 BRON: CBS, verwerking WES. 18

21 Tabel 8 Teeltpatroon in de Euregio Scheldemond, 2011 Teelt ha In % Grasland en groenvoedergewassen ,8 Granen ,1 Aardappelen ,1 Groenten in openlucht (akkerbouw- en tuinbouwgroenten) ,6 Suikerbieten ,5 Handelsgewassen ,6 Fruit openlucht ,3 Zaden ,0 Boomkwekerijen openlucht ,5 Peulvruchten ,3 Bloemen en sierplanten openlucht ,3 Teelten in serres ,2 Andere ,5 Totale oppervlakte cultuurgrond ,0 In Oost-Vlaanderen is het aandeel van weiden en grasland nog groter dan in West-Vlaanderen, namelijk 31,4%. De voedergewassen nemen 30,4% van de oppervlakte in. Grasland en voedergewassen nemen dus samen ongeveer 62% van de oppervlakte in. De graangewassen hebben een aandeel van 21,7%. De aardappelen nemen 7,7% van de oppervlakte voor hun rekening. In Zeeland is het aandeel graangewassen het grootst, namelijk 30,6%. Aardappelen zijn goed voor 15,3% van de oppervlakte. De oppervlakte grasland is veel beperkter dan in de Vlaamse provincies en bedraagt 16,7%. Het aandeel grasland en voedergewassen samen bedraagt 22,4%. Zeeland is ook een belangrijk fruitteeltgebied Specialisaties Hieronder bekijken we eerst de specialisaties van de drie provincies afzonderlijk. Daarna bekijken we de specialisaties van de Scheldemondregio als geheel Specialisaties per provincie We stellen vast dat van de ha in het Vlaamse Gewest die gebruikt wordt voor groenteteelt in openlucht, er 62,1% in West-Vlaanderen ligt. Verder treffen we bijna de helft van de Vlaamse oppervlakte bestemd voor aardappelen en 46,2% van de oppervlakte bestemd voor nijverheidsgewassen (vooral suikerbieten en vlas) aan in West-Vlaanderen. Verder zien we dat 46% van de Vlaamse oppervlakte voor sierteelten in openlucht in Oost-Vlaanderen gesitueerd is en 62,1% van de sierteelt in serres. Ook voor watbetreft boomkwekerijen neemt de provincie Oost-Vlaanderen een belangrijk aandeel in. Zeeland is ten opzichte van Nederland sterk vertegenwoordigd voor wat betreft peulvruchten (66,3% van de oppervlakte cultuurgrond in Nederland), graszaden (45,4% van de oppervlaktecultuurgrond in Nederland), handelsgewassen (37,7%) en fruit open grond (23,5%). 19

22 Specialisaties van de Scheldemondregio Als we de drie provincies samen nemen, dan stellen we vast in figuur 2 dat 46,8% van de totale oppervlakte cultuurgrond van de Euregio Scheldemond ingenomen wordt door grasland en groenvoedergewassen ( ha). Bijna een kwart van de totale oppervlakte cultuurgrond wordt ingenomen door granen ( ha of 24,1%). Bijna een derde (32%) van de totale teelt van granen in Vlaanderen en Nederland gebeurt in de Euregio Scheldemond. 11,1% van de oppervlakte cultuurgrond wordt ingenomen door aardappelen ( ha). Een kwart (25,7%) van de totale aardappelteelt in Vlaanderen en Zeeland is gesitueerd in de Euregio Scheldemond. De groenteteelt in openlucht (tuinbouw- en akkerbouwgroenten), vooral belangrijk in West- Vlaanderen en Zeeland, is goed voor ha of 6,6% van de totale oppervlakte cultuurgrond in de Euregio Scheldemond. 29,4% van alle groenteteelt in openlucht in Vlaanderen en Nederland samen is gesitueerd in de Euregio Scheldemond. De teelt van uien in Zeeland neemt maar liefst ha voor zijn rekening. In West- Vlaanderen zijn onder meer de volgende groenteteelten belangrijk: prei, bloemkolen, groene bonen, spruitkolen, spinazie en wortelen. In relatie tot deze primaire productie staan onder meer de veiling en de groenteverwerkende (diepvries)industrie rond de streek van Roeselare. De teelt van suikerbieten is ook belangrijk binnen de Euregio Scheldemond en staat in voor 4,5% ( ha) van de totale oppervlakte cultuurgrond. Figuur 2 Teeltpatroon in de Euregio Scheldemond 20

23 3.3. Veestapel Wat betreft de veestapel in de Euregio Scheldemond kan uit tabel 9 en figuur 3 worden afgeleid dat de veeteelt veel belangrijker is in de Vlaamse provincies dan in Zeeland. Hoewel Zeeland 25,4% van de oppervlakte cultuurgrond van de Euregio Scheldemond inneemt, heeft de provincie slechts een aandeel van 1,1% van de varkens, 6,8% van de runderen en 8,8% van de pluimvee binnen de Euregio Scheldemond. Enkel schapen en geiten zijn er veel sterker aanwezig dan in Oost- en West-Vlaanderen. In West-Vlaanderen ligt het zwaartepunt van de veestapel: meer dan 3,4 miljoen varkens, runderen en meer dan 11 miljoen kippen. In Oost-Vlaanderen tellen we 1,1 miljoen varkens, runderen en 6,1 miljoen kippen. Figuur 3 Regionale spreiding van het aantal dieren in de Euregio Scheldemond en vergelijking met de verdeling van de oppervlakte cultuurgrond, 2011 (in %) 21

24 Tabel 9 Veestapel in de Euregio Scheldemond, 2011 (in aantallen) Dieren West-Vlaanderen Oost-Vlaanderen Zeeland Euregio Vlaanderen Nederland Scheldemond Absoluut Aandeel ten Absoluut Aandeel ten Absoluut Aandeel ten Absoluut Absoluut Absoluut opzichte van Vlaanderen (in %) opzichte van Vlaanderen (in %) opzichte van Nederland (in %) Varkens , , , Runderen , , , Pluimvee , , , Hoefdieren , , , Schapen en geiten , , , BRON: FOD Economie (ADSEI) + CBS (Centraal Bureau voor de Statistiek). Verwerking: afdeling DSA, POM West-Vlaanderen en WES. 22

25 4. Omzet De omzet 1 in de land- en tuinbouw in de Euregio Scheldemond bedraagt circa 4,2 miljard euro in 2010, namelijk circa 2,1 miljard euro in West-Vlaanderen (50,8%), 1,3 miljard euro in Oost-Vlaanderen (30,4%) en 783 miljoen euro in Zeeland (18,8%). Het cijfer van Zeeland dateert evenwel van Het aandeel van West-Vlaanderen in de Vlaamse omzet in de land- en tuinbouw bedraagt 32,8% en het aandeel van Oost-Vlaanderen 19,6%. Zowel in West-Vlaanderen, Oost-Vlaanderen als in Vlaanderen neemt de omzet toe over de periode (tabel 10). West-Vlaanderen kent de grootste stijging van de omzet. In Zeeland neemt de omzet tussen 2008 en 2009 af met 2,1%. Cijfers van vóór 2008 en van na 2009 zijn niet beschikbaar. Tabel 10 Omzet in de land- en tuinbouw, in miljoenen euro's, Regio Procentuele stijging ( ) West-Vlaanderen ,7 Oost-Vlaanderen ,4 Zeeland Euregio Scheldemond Vlaanderen ,9 Nederland BRON: FOD Economie (ADSEI) + CBS (Centraal Bureau voor de Statistiek). Verwerking: afdeling DSA, POM West-Vlaanderen en WES. 5. Toegevoegde waarde De bruto toegevoegde waarde 2 in de land- en tuinbouw bedraagt 598 miljoen euro in West-Vlaanderen (cijfer 2010), 341 miljoen euro in Oost-Vlaanderen (cijfer 2010) en 298 miljoen euro in Zeeland (cijfer 2009). In de Euregio Scheldemond als geheel bedraagt de bruto toegevoegde waarde in de land- en tuinbouw 1,2 miljard euro. Tussen 2006 en 2010 kent de toegevoegde waarde een daling van ongeveer 12%. Tabel 11 laat zien dat de bruto toegevoegde waarde in alle beschouwde gebieden is gedaald. In de provincie Oost-Vlaanderen neemt de bruto toegevoegde waarde het minst af (-3,3%) terwijl deze in Zeeland tussen 2006 en 2009 sterk daalt met 21,2%. 1 2 De waarde van alle voor de verkoop bestemde goederen (ook de nog niet verkochte) en de ontvangsten voor bewezen diensten. De toegevoegde waarde tegen basisprijzen per bedrijfsklasse is gelijk aan het verschil tussen de productie (basisprijzen) en het intermediair verbruik (aankoopprijzen). 23

26 Tabel 11 Bruto toegevoegde waarde tegen basisprijzen, tegen lopende prijzen in landbouw, bosbouw en visserij (in miljoenen euro's), Regio Procentuele toename/afname ( ) of ( ) West-Vlaanderen 673,6 597,8-11,3 Oost-Vlaanderen 352,1 340,5-3,3 Zeeland 378,0 301,0 298,0-21,2 Euregio Scheldemond ,9 Vlaanderen 1.702, ,3-7,1 Nederland , , ,0-24,3 BRON: NBB + CBS (Centraal Bureau voor de Statistiek). Verwerking: afdeling DSA, POM West-Vlaanderen en WES. De verhouding van de toegevoegde waarde ten opzichte van de omzet bedraagt 29,7% in de Euregio Scheldemond. In Oost- en West-Vlaanderen ligt die aanzienlijk lager (26,9% respectievelijk 28,2%) dan in Zeeland (38%), wat betekent dat er in de Vlaamse provincies meer input (grondstoffen, hulpstoffen, input van arbeid, ) nodig is om de toegevoegde waarde te realiseren dan in Zeeland. Het gegeven dat we in West-Vlaanderen met meer intensieve land- en tuinbouw te maken hebben dan in Zeeland, wordt ook bevestigd als we de verhouding toegevoegde waarde per oppervlakte cultuurgrond gaan berekenen. Voor de Euregio Scheldemond komen we aan een toegevoegde waarde per ha van euro. In West-Vlaanderen bedraagt deze verhouding euro en in Zeeland euro. In Oost-Vlaanderen ligt de toegevoegde waarde per oppervlakte cultuurgrond het laagst, namelijk op euro per ha. Dit lage cijfer heeft allicht voor een stuk te maken met het feit dat de marges in de sector van de sierteelt al een aantal jaren bijzonder klein zijn. 6. Belang Euregio Scheldemond in de land- en tuinbouw in Europa De land- en tuinbouw in de Euregio Scheldemond kan niet los gezien worden van Europa omdat een groot deel van het gevoerde landbouwbeleid op Europees niveau bepaald wordt. In deze paragraaf plaatsen we de land- en tuinbouw in de Euregio Scheldemond tegenover de land- en tuinbouw in Europa. De informatie is afkomstig uit het Landbouwrapport 2010 van het Departement Landbouw en Visserij van de Vlaamse overheid. De cijfers hebben betrekking op het jaar 2006 of Strikte vergelijking van de cijfers voor Europa met bovenstaande cijfers voor de Euregio Scheldemond is niet steeds mogelijk, onder meer omwille van andere jaartallen en/of andere indelingen. Vandaar ook dat we deze cijfers niet in de voorgaande tabellen hebben mee opgenomen maar afzonderlijk bespreken. In 2007 telde de Europese Unie 13,7 miljoen landbouwbedrijven. Het aandeel van de Euregio Scheldemond hierin is uiteraard zeer beperkt. In 2006 telde de Euregio Scheldemond land- en tuinbouwbedrijven (zie tabel 2). Het aandeel binnen Europa bedraagt dus slechts 0,2%. 24

27 Van de totale oppervlakte in de Europese Unie (EU-27) was in 2006 ongeveer 39% bestemd voor landbouw (cultuurgrond). Op basis van de cijfers uit tabel 5 kunnen we besluiten dat het aandeel landbouwgrond in de totale oppervlakte duidelijk groter is in de Euregio Scheldemond. In 2006 bedroeg dit aandeel immers 61%. In 2007 bedroeg de gemiddelde bedrijfsoppervlakte in de Europese Unie 12,6 hectare. De gemiddelde oppervlakte in de Euregio Scheldemond ligt beduidend hoger, namelijk op 20,85 ha in 2006 (en 25 ha in 2011). Ook de drie provincies afzonderlijk kenden een hogere gemiddelde bedrijfsoppervlakte dan Europa. Tussen 2003 en 2007 is de gemiddelde bedrijfsoppervlakte van de Europese land- en tuinbouwbedrijven met 9,4% toegenomen. De samenstelling van de Europese cultuurgrond leunt sterk aan bij de cultuurgrond in de Euregio Scheldemond. Van de totale Europese oppervlakte cultuurgrond wordt 60,5% gebruikt als bouwland (voornamelijk akker- en tuinbouw), 33% is permanent grasland en 6,5% zijn blijvende gewassen, zoals boomgaarden. In 2007 hadden de Europese lidstaten in totaal circa miljoen landbouwdieren. België telde ongeveer 42 miljoen stuks (2,2%) en Nederland 113 miljoen stuks (6%) (zie tabel 12). Pluimvee en konijnen zijn goed voor 80,5% van het aantal Europese landbouwdieren (figuur 4). In België ligt dit percentage iets lager, namelijk op 78,2%, en in Nederland iets hoger, namelijk op 84,7%. België telt relatief meer varkens en rundvee in vergelijking met de EU-27. Nederland telt ook relatief meer varkens. Schapen, geiten en paarden zijn relatief zwakker vertegenwoordigd in België en Nederland in vergelijking met Europa. Tabel 12 Samenstelling van de Belgische, Nederlandse en Europese veestapel, stuks, 2007 Soort dieren België Nederland EU-27 Aandeel België in EU-27 (in %) Aandeel Nederland in EU-27 (in %) Varkens ,0 7,5 Rundvee ,0 4,2 Pluimvee en konijnen ,2 6,3 Schapen, geiten en paarden ,2 1,5 Totaal ,2 6,0 BRON: Vlaamse overheid, departement Landbouw en visserij, LARA Landbouwrapport 2010 (op basis van gegevens Eurostat). 25

28 Figuur 4 Samenstelling Belgische, Nederlandse en Europese veestapel in 2007 (in %) Het grote aandeel van de varkensproductie is een belangrijk kenmerk van de Belgische en Oost- en West-Vlaamse landbouw. Uit de Kerncijfers landbouw 2011 van de FOD Economie blijkt dat België, samen met Denemarken, het land is waar het aandeel van de varkensproductie het meest doorweegt (ongeveer 20% van de gemiddelde landbouwproductiewaarde in 2008, ten opzichte van 9% voor het geheel van de EU-27 en 29% voor Denemarken). Een ander groot aandeel is toe te schrijven aan de tuinbouwproductie. Verder blijkt uit deze kerncijfers dat de graansoorten slechts 5% van de productiewaarde vertegenwoordigen en dit ten opzichte van 15% in de hele EU. De Belgische landbouw is bijzonder efficiënt als het gaat om de netto toegevoegde waarde per arbeidseenheid in de landbouw. Ze verschaft de gemiddelde Belgische landbouwer een inkomen dat algemeen genomen hoger ligt dan dat in de buurlanden. Hoewel de productiekosten per hectare gemiddeld nog ver onder het niveau van deze in Nederland liggen, zijn ze toch zeer hoog in vergelijking met de kosten in andere buurlanden. Dit kan grotendeels toegeschreven worden aan het belang van grondloze en zeer intensieve landbouw (varkensteelt, pluimvee, tuinbouw). In 2007 waren er in de 27 lidstaten van de Europese Unie in totaal personen tewerkgesteld. In de Euregio Scheldemond telden we in tewerkgestelden, wat neerkomt op 0,2% van de totale tewerkstelling in de land- en tuinbouw in de Europese Unie. 26

29 7. Samenvatting direct economisch belang landen tuinbouw in de Euregio Scheldemond Hieronder vatten we het direct economisch belang van de land- en tuinbouw in de Euregio Scheldemond samen. Aantal land- en tuinbouwbedrijven (2011): ; dalende tendens: -17,1% tussen 2006 en Aantal regelmatig tewerkgestelde arbeidskrachten (2011): ; dalende tendens: -14,4% tussen 2006 en Oppervlakte cultuurgrond (2011): ha; licht dalende trend: -0,6% tussen 2006 en 2011; 61% van de totale kadastrale oppervlakte in de Euregio Scheldemond wordt ingenomen door oppervlakte cultuurgrond; in vergelijking met Europa is het aandeel van de oppervlakte cultuurgrond veel groter in de Euregio Scheldemond: in 2006 was 39% van de totale Europese oppervlakte cultuurgrond tegenover 61% in de Euregio Scheldemond. Gemiddelde bedrijfsoppervlakte (2011): 25 ha; trend tot schaalvergroting: toename gemiddelde oppervlakte van 20,85 ha in 2006 tot 25 ha in 2011; in vergelijking met Europa is de gemiddelde bedrijfsoppervlakte veel groter in de Euregio Scheldemond: in ,6 ha in Europa tegenover 20,85 ha in de Euregio Scheldemond in Teelten (2011): aandeel in de totale oppervlakte cultuurgrond: grasland en groenvoedergewassen: 46,8%; granen: 24,1%; aardappelen: 11,1%; groenteteelt in openlucht: 6,6%; suikerbieten: 4,5%. Aanzienlijke veestapel in de Vlaamse provincies. Omzet (2010): 4,2 miljard euro; Toename tussen 2006 en 2010 van meer dan 20% in de Vlaamse provincies, geen evolutiecijfers voor Zeeland beschikbaar. Bruto toegevoegde waarde (2010): 1,2 miljard euro; dalende tendens: -12% tussen 2006 en

30 28

31 HOOFDSTUK 3: HET INDIRECT ECONO- MISCH BELANG VAN DE LAND- EN TUIN- BOUW IN DE EUREGIO SCHELDEMOND Land- en tuinbouw zijn nauw verweven met andere economische sectoren. Het geheel van deze met de land- en tuinbouw samenhangende activiteiten vormt het agrocomplex. Dit agrocomplex omvat een heel divers scala aan bedrijfstakken en activiteiten die in nauw verband staan met elkaar. Wijzigingen in één schakel kunnen ook wijzigingen in de andere schakels met zich meebrengen. De toelevering omvat alle goederen en diensten die de landbouwer van buiten zijn bedrijf betrekt in het productieproces en kan stroomopwaarts van de primaire productie gesitueerd worden. De verwerkende sector zorgt er dan weer voor dat de landbouwproducten geschikt worden voor consumptie (voeding) of voor ander gebruik (textiel, energieproductie, ). Ook de handel en distributie van landbouwproducten vormen een onderdeel van de totale agroproductieketen. Om een goede inschatting te maken van het totaal economisch belang van de land- en tuinbouw, moeten we dus ook deze sectoren die direct of indirect gerelateerd zijn aan de land- en tuinbouw in rekening brengen. Een vergelijkend overzicht geven van het indirect economisch belang van de land- en tuinbouw in de drie provincies van de Euregio Scheldemond is niet evident. Voor West- Vlaanderen is een uitvoerige studie gevoerd in 2008 en is het indirect economisch belang gedetailleerd berekend. In Oost-Vlaanderen is er in 2010 een inschatting gemaakt van het indirect economisch belang, maar hierbij werd een andere methodologie gehanteerd. De resultaten zijn niet vergelijkbaar met deze van West-Vlaanderen. Ook de cijfers voor Zeeland zijn niet te vergelijken met deze voor de Vlaamse provincies. 1. Agrocomplex West-Vlaanderen In opdracht van de provincie West-Vlaanderen voerde WES in 2008 een studie naar de economische betekenis van het agrocomplex in West-Vlaanderen 1. Het onderzoek werd uitgevoerd aan de hand van twee grootschalige enquêtes, met name een enquête bij de land- en tuinbouwers zelf en een enquête bij de bedrijven die mogelijks in relatie staan tot de land- en tuinbouwsector. Door de bedrijven individueel te bevragen, kon gezocht worden naar landbouwgerelateerde relaties op bedrijfsniveau. Dit in tegenstelling tot de methodiek in de provincie Oost-Vlaanderen, waar de relaties enkel op niveau van de bedrijfstakken werden onderzocht. 1 Voor de volledige methodologie van het onderzoek verwijzen we naar het onderzoeksrapport zelf of naar de publicatie Economische betekenis van het agrocomplex in West-Vlaanderen, Facetten van West-Vlaanderen, november

32 1.1. Indirect en totaal economisch belang land- en tuinbouw in West-Vlaanderen In totaal tellen we in West-Vlaanderen niet-landbouwbedrijven die in relatie staan tot de land- en tuinbouw. Het gaat om bedrijven met loontrekkenden en bedrijven zonder loontrekkenden (zelfstandigen). De tewerkstelling van deze bedrijven die gerelateerd is aan de land- en tuinbouw bedraagt personen. De omzet gerelateerd aan de land- en tuinbouw wordt geraamd op 6,3 miljard euro en de toegevoegde waarde op 1,9 miljard euro. De waarde van de aankopen van deze bedrijven wordt geschat op 2,9 miljard euro. Tabel 13 vat zowel het direct als het indirect belang in termen van aantal bedrijven, tewerkstelling, omzet, toegevoegde waarde samen. Tabel 14 toont het belang van het West-Vlaamse agrocomplex in de totale West-Vlaamse economie. In totaal staan er (situatie 2008) in de provincie West-Vlaanderen circa bedrijven met bijna arbeidsplaatsen in een directe of indirecte relatie tot de landen tuinbouw. De sector zelf biedt werk aan land- en tuinbouwers. Daarnaast zijn er ongeveer arbeidsplaatsen van niet-landbouwbedrijven gerelateerd aan de land- en tuinbouwsector. Van de circa arbeidsplaatsen (loontrekkenden en zelfstandigen) in de provincie West-Vlaanderen is 9,2% direct of indirect gerelateerd aan de land- en tuinbouw. De West-Vlaamse economie creëert in totaal circa 8,1 miljard euro omzet die direct of indirect in relatie kan gebracht worden met de land- en tuinbouw. 1,8 miljard euro omzet (22%) wordt gerealiseerd door de land- en tuinbouw zelf. Daarnaast staat 6,3 miljard euro omzet (78%) van niet-landbouwbedrijven in relatie tot de land- en tuinbouw. Van de totale omzet van ongeveer 77 miljard euro die gerealiseerd wordt door alle bedrijven in West-Vlaanderen, staat 10,5% in relatie tot de land- en tuinbouwsector. Daarnaast kan ook 2,6 miljard euro toegevoegde waarde in relatie tot de land- en tuinbouw worden gebracht, met name 670 miljoen euro (26%) van de land- en tuinbouwsector zelf en 1,9 miljard euro (74%) van de toeleveranciers en afnemers. Van de totale toegevoegde waarde van 28,6 miljard euro die gecreëerd wordt door de West-Vlaamse bedrijven, is dus 9% gerelateerd aan de land- en tuinbouw. 30

33 Tabel 13 Economische betekenis van het agrocomplex in West-Vlaanderen (toestand 2008) Omschrijving Direct economisch belang Indirect economisch belang Totaal economisch belang Absoluut In % totaal economisch belang Absoluut In % totaal economisch belang Absoluut In % totaal economisch belang Aantal bedrijven , , ,0 Tewerkstelling , , ,0 Omzet (in miljoen euro) , , ,0 Toegevoegde waarde (in miljoen euro) , , ,0 31

34 Tabel 14 Het belang van het West-Vlaamse agrocomplex in de totale West-Vlaamse economie (toestand 2008) Omschrijving Direct belang (via land- en tuinbouw) Absolute cijfers In % van de totale West- Vlaamse economie Indirect belang (via nietlandbouwbedrijven die toeleveren aan of afnemen van landen tuinbouw) Absolute cijfers In % van de totale West- Vlaamse economie Totaal direct en indirect belang van het West-Vlaamse agrocomplex Absolute cijfers In % van de totale West- Vlaamse economie Belang totale West-Vlaamse economie Tewerkstelling (loontrekkenden en zelfstandigen) , , , Omzet (in miljoen euro) , , , Toegevoegde waarde (in miljoen euro) 670 2, , , BRON: berekeningen WES op basis van gegevens WES-enquête 2008, RSZ, RSVZ, FOD Economie Algemene Directie Statistiek en Economische Informatie, provincie West-Vlaanderen, dienst Economie. 32

Land- en Tuinbouw in de Scheldemond-provincies

Land- en Tuinbouw in de Scheldemond-provincies Land- en Tuinbouw in de Scheldemond-provincies Dr.ir. A.Calus POVLT Beitem-Rumbeke 21-01-2010 POVLT - Beitem (Rumbeke) 1 Kaart Scheldemondprovincies 21-01-2010 POVLT - Beitem (Rumbeke) 2 Kaart Zeeland

Nadere informatie

AANTAL FRUIT ARBEIDSINKOMEN VLAANDEREN EURO BEDRIJ BEDRIJFSECONOMISCHE GEMIDDELD MILJARD ECONOMISCH BRUTO ANDEEL S GESTEGEN VARKENS VOEDERGEWASSEN

AANTAL FRUIT ARBEIDSINKOMEN VLAANDEREN EURO BEDRIJ BEDRIJFSECONOMISCHE GEMIDDELD MILJARD ECONOMISCH BRUTO ANDEEL S GESTEGEN VARKENS VOEDERGEWASSEN Els Bernaerts, Els Demuynck VLAANDEREN UW VARKENS ANDEEL S GESTEGEN STIJGING RUNDVEE TABEL BASIS INBOUWWAARDE BELANG KOSTEN DRIJVENFAK GROENTEN AGRARISCHE MILJARD ERINGSKAART MELK MILJOEN LANDBOUWBEDRIJVEN

Nadere informatie

De waalse landbouw in cijfers

De waalse landbouw in cijfers De waalse landbouw in cijfers 2017 Opmerking : Vanaf 2011, om redenen van administratieve vereenvoudiging, berusten de enquêtes niet meer op de landbouwers die aan de landbouwtelling hebben deelgenomen

Nadere informatie

ECONOMISCHE BETEKENIS AGROCOMPLEX IN WEST-VLAANDEREN

ECONOMISCHE BETEKENIS AGROCOMPLEX IN WEST-VLAANDEREN ECONOMISCHE BETEKENIS AGROCOMPLEX IN WEST-VLAANDEREN EINDRAPPORT STUDIE UITGEVOERD IN OPDRACHT VAN HET PROVINCIEBESTUUR WEST-VLAANDEREN APRIL 2009 INHOUDSTAFEL DEEL 1: ENQUETE BIJ DE LAND- EN TUINBOUWBEDRIJVEN

Nadere informatie

De waalse landbouw in cijfers

De waalse landbouw in cijfers De waalse landbouw in cijfers 2015 Opmerking : Vanaf 2011, om redenen van administratieve vereenvoudiging, berusten de enquêtes niet meer op de landbouwers die aan de landbouwtelling hebben deelgenomen

Nadere informatie

DE WAALSE LANDBOUW IN CIJFERS

DE WAALSE LANDBOUW IN CIJFERS DE WAALSE LANDBOUW IN CIJFERS Update : Februari 2014 Opmerking Om redenen van administratieve vereenvoudiging berust de enquête van 2011 niet meer op de landbouwers die hebben deelgenomen aan de landbouwtelling

Nadere informatie

De waalse landbouw in cijfers

De waalse landbouw in cijfers De waalse landbouw in cijfers 2016 Opmerking : Vanaf 2011, om redenen van administratieve vereenvoudiging, berusten de enquêtes niet meer op de landbouwers die aan de landbouwtelling hebben deelgenomen

Nadere informatie

DEPARTEMENT LANDBOUW & VISSERIJ

DEPARTEMENT LANDBOUW & VISSERIJ v.u. Jules Van Liefferinge depotnr. D/2015/3241/316 www.vlaanderen.be/landbouw DEPARTEMENT LANDBOUW & VISSERIJ PRODUCTIEWAARDE, MILJOEN EURO, 2014 overige 167 223 325 512 602 1.460 844 712 355 179 102

Nadere informatie

PERSBERICHT Brussel, 14 december 2016

PERSBERICHT Brussel, 14 december 2016 PERSBERICHT Brussel, 14 december 2016 Een al bij al zeer moeilijk jaar voor landbouwers De heeft samen met de gewestelijke overheden en deskundigen ter zake de voorlopige schattingen van de Belgische landbouweconomische

Nadere informatie

DE WAALSE LANDBOUW IN CIJFERS. Foto : DGARNE DDV

DE WAALSE LANDBOUW IN CIJFERS. Foto : DGARNE DDV NL DE WAALSE LANDBOUW IN CIJFERS Foto : DGARNE DDV 2010 2 Produktiefactoren* Aantal bedrijven 15.500 waarvan 73% voltijds Tewerkstelling 25.839 personen in de landbouwsector, namelijk 18.846 arbeidseenheden

Nadere informatie

PRODUCTIEREKENING VAN DE VLAAMSE LAND- EN TUINBOUW 2013

PRODUCTIEREKENING VAN DE VLAAMSE LAND- EN TUINBOUW 2013 FOCUS 214 PRODUCTIEREKENING VAN DE VLAAMSE LAND- EN TUINBOUW 213 Vlaamse overheid Departement Landbouw en Visserij 1. Blik op de productierekeningen 2. Productiewaarde 3. Intermediair verbruik 4. Netto

Nadere informatie

1 Inleiding. 1.1 Duiding van de adviesaanvraag. 1.2 Opbouw van het advies

1 Inleiding. 1.1 Duiding van de adviesaanvraag. 1.2 Opbouw van het advies 1 Inleiding 1.1 Duiding van de adviesaanvraag Namens het kabinet heeft minister Veerman van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij (LNV) de SER gevraagd advies uit te brengen over de integratie van nieuwe

Nadere informatie

Grafische sector West-Vlaanderen Werkt 2, 2009

Grafische sector West-Vlaanderen Werkt 2, 2009 Grafische sector West-Vlaanderen Werkt 2, 2009 De grafische sector in West-Vlaanderen Foto: : Febelgra Jens Vannieuwenhuyse sociaaleconomisch beleid, WES De grafische sector is zeer divers. Grafische bedrijven

Nadere informatie

Agro business complex. Een analyse van het agrobusinesscomplex in de 5 Vlaamse provincies.

Agro business complex. Een analyse van het agrobusinesscomplex in de 5 Vlaamse provincies. Agro business complex Een analyse van het agrobusinesscomplex in de 5 Vlaamse provincies. 2 De landbouwsector is de belangrijkste sector in een netwerk van sectoren die gericht is op het aanbieden van

Nadere informatie

Boeren rond Brussel Kansen en bedreigingen voor voedselproductie in de Vlaamse Rand. Voorstelling resultaten landbouwstudie 12 mei 2015

Boeren rond Brussel Kansen en bedreigingen voor voedselproductie in de Vlaamse Rand. Voorstelling resultaten landbouwstudie 12 mei 2015 Boeren rond Brussel Kansen en bedreigingen voor voedselproductie in de Vlaamse Rand Voorstelling resultaten landbouwstudie 12 mei 2015 Inhoud Achtergrond Hoe zijn we te werk gegaan? Landbouw in de Vlaamse

Nadere informatie

Land- en tuinbouw in provincie Antwerpen - Ontwikkelingskansen glastuinbouw

Land- en tuinbouw in provincie Antwerpen - Ontwikkelingskansen glastuinbouw Land- en tuinbouw in provincie Antwerpen - Ontwikkelingskansen glastuinbouw Koen Eyskens 1-16/06/2017 Antwerpse land- en tuinbouw, een divers maar sterk merk! Enkele cijfers (2015): 3600 bedrijven 15%

Nadere informatie

DE VLAAMSE LANDBOUWCONJUNCTUURINDEX

DE VLAAMSE LANDBOUWCONJUNCTUURINDEX FOCUS 2015 DE VLAAMSE LANDBOUWCONJUNCTUURINDEX RESULTATEN ENQUÊTE VOORJAAR 2015 INHOUD 1. Vlaamse conjunctuurindex 2. Landbouw 3. Tuinbouw 4. Investeringen 5. Belemmeringen 6. Meer informatie 1. VLAAMSE

Nadere informatie

DE VLAAMSE LANDBOUWCONJUNCTUURINDEX

DE VLAAMSE LANDBOUWCONJUNCTUURINDEX FOCUS 14 DE VLAAMSE LANDBOUWCONJUNCTUURINDEX RESULTATEN ENQUÊTE NAJAAR 14 Departement Landbouw en Visserij afdeling Monitoring en Studie 1. Blik op de conjunctuurindex 2. Landbouw per deelsector 3. Tuinbouw

Nadere informatie

Productierekening 2005

Productierekening 2005 Productierekening 2005 December 2006 Els Demuynck Els Bernaerts Jonathan Platteau Beleidsdomein Landbouw en Visserij Afdeling Monitoring en Studie (AMS) Leuvenseplein 4 1000 Brussel De productierekening

Nadere informatie

Van Stal tot akker Jos Strobbe Provincie Zeeland

Van Stal tot akker Jos Strobbe Provincie Zeeland Van Stal tot akker Jos Strobbe Provincie Zeeland enkele kengetallen van de Zeeuwse landbouwsector beleid provincie Zeeland acties en instrumentarium Grondgebruik Zeeland (ha) Sector/grondgebruik 2007 2011

Nadere informatie

DE VLAAMSE LANDBOUWCONJUNCTUURINDEX

DE VLAAMSE LANDBOUWCONJUNCTUURINDEX FOCUS 2015 DE VLAAMSE LANDBOUWCONJUNCTUURINDEX RESULTATEN ENQUÊTE NAJAAR 2015 INHOUD 1. Vlaamse conjunctuurindex 2. Landbouw 3. Tuinbouw 4. Belemmeringen 5. Administratieve taken 6. Meer informatie 1.

Nadere informatie

Van stal tot akker: de link tussen intensieve veehouderij en akkerbouw

Van stal tot akker: de link tussen intensieve veehouderij en akkerbouw Van stal tot akker: de link tussen intensieve veehouderij en akkerbouw Vakgroep landbouweconomie, Universiteit Gent Overzicht presentatie Belang van sector Situatie Evolutie Uitdagingen Belang agrovoedingscomplex

Nadere informatie

Verdere evolutie van de geharmoniseerde werkloosheid in ruime zin

Verdere evolutie van de geharmoniseerde werkloosheid in ruime zin Verdere evolutie van de geharmoniseerde werkloosheid in ruime zin ruime zin in België, Duitsland, Frankrijk en Nederland in 2014 Directie Statistieken, Begroting en Studies stat@rva.be Inhoudstafel: 1

Nadere informatie

Crelan Vertrouwensindex Land- en tuinbouwsector 2015

Crelan Vertrouwensindex Land- en tuinbouwsector 2015 Crelan Vertrouwensindex Land- en tuinbouwsector 2015 Belangrijkste resultaten Het vertrouwen van de landbouwers daalt in België, vooral in de melkveesector. De evaluatie van het financieel resultaat loopt

Nadere informatie

De ruimtelijke spreiding van de tewerkstelling volgens de bestemmingszones in West-Vlaanderen

De ruimtelijke spreiding van de tewerkstelling volgens de bestemmingszones in West-Vlaanderen Provinciale Ontwikkelingsmaatschappij West-Vlaanderen Koning Leopold III-laan 66, 8200 Brugge T 050 140 150 F 050 140 149 E info@pomwvl.be KBO-nummer: 0881.702.779 _ www.pomwvl.be De ruimtelijke spreiding

Nadere informatie

over de ex-ante-evaluatie Impact hervorming Europees landbouwbeleid op biologische landbouw in Vlaanderen

over de ex-ante-evaluatie Impact hervorming Europees landbouwbeleid op biologische landbouw in Vlaanderen stuk ingediend op 1880 (2012-2013) Nr. 1 21 januari 2013 (2012-2013) Gedachtewisseling over de ex-ante-evaluatie Impact hervorming Europees landbouwbeleid op biologische landbouw in Vlaanderen Verslag

Nadere informatie

FARMACIJFERS 2014. De geneesmiddelenindustrie in België : een vector voor groei. De kerncijfers

FARMACIJFERS 2014. De geneesmiddelenindustrie in België : een vector voor groei. De kerncijfers FARMACIJFERS 214 De geneesmiddelenindustrie in België : een vector voor groei De kerncijfers Verantwoordelijke uitgever : Catherine Rutten voor pharma.be, Algemene Vereniging van de Geneesmiddelenindustrie

Nadere informatie

Marktontwikkelingen varkenssector

Marktontwikkelingen varkenssector Marktontwikkelingen varkenssector 1. Inleiding In de deze nota wordt ingegaan op de marktontwikkelingen in de varkenssector in Nederland en de Europese Unie. Waar mogelijk wordt vooruitgeblikt op de te

Nadere informatie

Beantwoording raadsvraag

Beantwoording raadsvraag Beantwoording raadsvraag Onderwerp Dierenaantallen Datum 15 april 2016 Nummer RV-1615 Steller vraag Benny Munsters Fractie CDA Portefeuillehouder N. Lemlijn Steller M. van der Heijden Datum afdoening 28

Nadere informatie

LARA LANDBOUWRAPPORT Vlaamse overheid Departement Landbouw en Visserij

LARA LANDBOUWRAPPORT Vlaamse overheid Departement Landbouw en Visserij LARA LANDBOUWRAPPORT 2014 Vlaamse overheid Departement Landbouw en Visserij VIRA VISSERIJRAPPORT 2014 Vlaamse overheid Departement Landbouw en Visserij WELKOM Kristof Van Laere Sierteler LARA 2014 Dirk

Nadere informatie

Schuivende panelen. Petra Berkhout

Schuivende panelen. Petra Berkhout Schuivende panelen Petra Berkhout Kerncijfers agrocomplex Nederland, 2012 2 Aandeel (%) van deelcomplexen in TW en werkgelegenheid, 2012 Deelcomplex Toegevoegde waarde Werkgelegenh eid 2012 2012 Akkerbouw

Nadere informatie

ALLOCHTONE EN AUTOCHTONE TEWERKSTELLING IN DE VLAAMSE LAND- EN TUINBOUW

ALLOCHTONE EN AUTOCHTONE TEWERKSTELLING IN DE VLAAMSE LAND- EN TUINBOUW AMS FOCUS 2012 ALLOCHTONE EN AUTOCHTONE TEWERKSTELLING IN DE VLAAMSE LAND- EN TUINBOUW Vlaamse overheid Departement Landbouw en Visserij 1.Blik op de tewerkstelling in de landbouw 2.Reguliere tewerkstelling

Nadere informatie

Brussels Observatorium voor de Werkgelegenheid

Brussels Observatorium voor de Werkgelegenheid Brussels Observatorium voor de Werkgelegenheid Juli 2013 De evolutie van de werkende beroepsbevolking te Brussel van demografische invloeden tot structurele veranderingen van de tewerkstelling Het afgelopen

Nadere informatie

Impact van de Russische boycot op de prijzen en de uitvoer van bepaalde landbouwproducten

Impact van de Russische boycot op de prijzen en de uitvoer van bepaalde landbouwproducten Impact van de Russische boycot op de prijzen en de uitvoer van bepaalde landbouwproducten FOD Economie, K.M.O., Middenstand en Energie Algemene Directie Economische Analyses en Internationale Economie

Nadere informatie

Foto van de lokale arbeidsmarkt

Foto van de lokale arbeidsmarkt Regioscan West-Vlaanderen Werkt 1, Foto van de lokale arbeidsmarkt Tanja Termote sociaaleconomisch beleid, WES Er zijn tussen de West-Vlaamse regio s en gemeenten grote verschillen vast te stellen op het

Nadere informatie

ALGEMEEN OMZET FEBRUARI 2016 16/02/2016. Boordtabellen Horeca. Synthese:

ALGEMEEN OMZET FEBRUARI 2016 16/02/2016. Boordtabellen Horeca. Synthese: FEBRUARI 2016 16/02/2016 Boordtabellen Horeca Synthese: De omzetgroei in de horeca zet door en is het sterkst in restaurants en logies. De horeca inflatie blijft op een hoog niveau. Het aantal arbeidsplaatsen

Nadere informatie

Instituut voor de nationale rekeningen

Instituut voor de nationale rekeningen Instituut voor de nationale rekeningen 2015-02-17 Links: Publicatie BelgoStat Online Algemene informatie Broos herstel in 2013 na krimp in 2012 in Brussel en Wallonië; verdere groeivertraging in 2013 in

Nadere informatie

Arbeidsmarktbarometer Onderwijs

Arbeidsmarktbarometer Onderwijs Arbeidsmarktbarometer Onderwijs Basisonderwijs en secundair onderwijs December 29 VLAAMS MINISTERIE VAN ONDERWIJS EN VORMING AGENTSCHAP VOOR ONDERWIJSDIENSTEN (AgODi) Arbeidsmarktbarometer Onderwijs december

Nadere informatie

Evolutie van de Belgische voorraden

Evolutie van de Belgische voorraden Evolutie van de Belgische voorraden 2015-2016 V. De Blauwer (Inagro), D. Florins (FIWAP), P. Lebrun (FIWAP) Samenvatting Jaarlijks houden FIWAP, CARAH, PCA en Inagro een enquête om de evolutie van de aardappelvoorraden

Nadere informatie

STEEKKAART Toelichting Indicator Datum Bron Toelichting

STEEKKAART Toelichting Indicator Datum Bron Toelichting STEEKKAART 2013 - Toelichting Indicator Datum Bron Toelichting DEMOGRAFIE Totale bevolking 1/1/2012 ADSEI Evolutie bevolking 2001-2011 1/1/2002-1/1/2012 ADSEI Aandeel niet-belgen in totale bevolking 1/1/2012

Nadere informatie

De werkloosheid op haar hoogste peil sinds het begin van de crisis

De werkloosheid op haar hoogste peil sinds het begin van de crisis Oktober 2009 De werkloosheid op haar hoogste peil sinds het begin van de crisis De werkloosheid: moet het ergste nog komen? De uitzendarbeid en het aantal openstaande betrekkingen lopen weer terug Het

Nadere informatie

Financiële positie land- en tuinbouwbedrijven in Noord-Brabant

Financiële positie land- en tuinbouwbedrijven in Noord-Brabant Financiële positie land- en tuinbouwbedrijven in Noord-Brabant Februari 2017, Harold van der Meulen en Ruud van der Meer Wageningen Economic Research (voorheen LEI Wageningen UR) VERTROUWELIJK Vraagstelling

Nadere informatie

Algemene Directie Statistiek en Economische Informatie DE LANDBOUW IN BELGIË IN CIJFERS. Kerncijfers landbouw

Algemene Directie Statistiek en Economische Informatie DE LANDBOUW IN BELGIË IN CIJFERS. Kerncijfers landbouw Algemene Directie Statistiek en Economische Informatie DE LANDBOUW IN BELGIË IN CIJFERS Kerncijfers landbouw 2011 Statistiek en Economische Informatie De Algemene Directie Statistiek en Economische Informatie

Nadere informatie

SL WAGENINGEN. Financiële positie land- en tuinbouwbedrijven in Noord-Brabant. āīŕ

SL WAGENINGEN. Financiële positie land- en tuinbouwbedrijven in Noord-Brabant. āīŕ Financiële positie land- en tuinbouwbedrijven in Noord-Brabant Februari 2017, Harold van der Meulen en Ruud van der Meer Wageningen Economie Research (voorheen LEI wageningen UR) m L ; I āīŕ 1 I SL WAGENINGEN

Nadere informatie

Analyse Agribusiness en Logistiek Regio Rivierenland. 14 maart 2017, Herman Agricola

Analyse Agribusiness en Logistiek Regio Rivierenland. 14 maart 2017, Herman Agricola Analyse Agribusiness en Logistiek Regio Rivierenland 14 maart 2017, Herman Agricola Opbouw presentatie 1. Doel en aanpak 2. Agrocomplex 3. Verdieping primaire sector 4. Transport en Logistiek 5. Agrologistiek

Nadere informatie

De regionale impact van de economische crisis

De regionale impact van de economische crisis De regionale impact van de economische crisis Damiaan Persyn Vives Beleidspaper 11 Juli 2009 VIVES Naamsestraat 61 bus 3510 3000 Leuven - Belgium Tel: +32 16 32 42 22 www.econ.kuleuven.be/vives De regionale

Nadere informatie

Kerncijfers landbouw. Statistics Belgium DE LANDBOUW IN BELGIË IN CIJFERS. Algemene Directie Statistiek - Statistics Belgium

Kerncijfers landbouw. Statistics Belgium DE LANDBOUW IN BELGIË IN CIJFERS. Algemene Directie Statistiek - Statistics Belgium Algemene Directie Statistiek - Statistics Belgium Kerncijfers landbouw DE LANDBOUW IN BELGIË IN CIJFERS AD Statistiek - Statistics Belgium Statistics Belgium 2014 - 1 - De Algemene Directie Statistiek

Nadere informatie

Regiobericht 1.0 Noord

Regiobericht 1.0 Noord Economie, innovatie, werk en inkomen 1 Kenmerken van het landsdeel Het landsdeel Noord bestaat uit de provincies Groningen, Friesland en Drenthe. De provincies werken samen in het Samenwerkingsverband

Nadere informatie

ALGEMEEN OMZET DECEMBER /12/2016

ALGEMEEN OMZET DECEMBER /12/2016 DECEMBER 2016 01/12/2016 Boordtabellen Horeca Synthese: De omzetgroei in de horeca blijft positief, maar zwakt af. Dit is een gevolg van een dalende omzet bij de logies. Ook het prijsverloop in de horeca

Nadere informatie

PERSBERICHT Brussel, 28 maart 2013

PERSBERICHT Brussel, 28 maart 2013 PERSBERICHT Brussel, 28 maart 2013 De Belgische arbeidsmarkt in 2012 Nieuwe cijfers Enquête naar de Arbeidskrachten Hoeveel personen verrichten betaalde arbeid? Hoeveel mensen zijn werkloos? Hoeveel inactieve

Nadere informatie

Ontwikkeling leerlingaantallen

Ontwikkeling leerlingaantallen Ontwikkeling leerlingaantallen Elk jaar wordt op 1 oktober het leerlingaantal van elke basisschool geregistreerd door de Dienst Uitvoering Onderwijs (). Op basis van deze leerlingtelling wordt de bekostiging

Nadere informatie

Vennootschappen onderworpen aan de vennootschapsbijdrage

Vennootschappen onderworpen aan de vennootschapsbijdrage Vennootschappen onderworpen aan de vennootschapsbijdrage Rijksinstituut voor de Sociale Verzekeringen der Zelfstandigen (2001), Statistiek van de aangesloten vennootschappen jaar 2000, 68 p. Begin juni

Nadere informatie

Raadsinformatiebrief

Raadsinformatiebrief Raadsinformatiebrief Van: N. Lemlijn Aan: de leden van de Gemeenteraad Onderwerp: Boeren met buren NR 010 Steller: E. Paree Datum: 1 maart 2013 Nr.: RIB-NL-1305 Het compendium voor de leefomgeving i heeft

Nadere informatie

ONDERZOEK NAAR DE GRENSOVERSCHRIJ- DENDE BEZOEKERSSTROMEN IN DE EUREGIO SCHELDEMOND UITLEG GEMEENTELIJKE FICHE

ONDERZOEK NAAR DE GRENSOVERSCHRIJ- DENDE BEZOEKERSSTROMEN IN DE EUREGIO SCHELDEMOND UITLEG GEMEENTELIJKE FICHE ONDERZOEK NAAR DE GRENSOVERSCHRIJ- DENDE BEZOEKERSSTROMEN IN DE EUREGIO SCHELDEMOND UITLEG GEMEENTELIJKE FICHE ONDERZOEK IN HET KADER VAN HET INTERREG III-A PROGRAMMA GRENSREGIO VLAANDEREN-NEDERLAND, SUBPROGRAMMA

Nadere informatie

Structurele ondernemingsstatistieken

Structurele ondernemingsstatistieken 1 Structurele ondernemingsstatistieken - Analyse Structurele ondernemingsstatistieken Een beeld van de structuur van de Belgische economie in 2012 en de mogelijkheden van deze databron De jaarlijkse structurele

Nadere informatie

POP UP BOERENMARKT. 31 december 2014, Roeselare

POP UP BOERENMARKT. 31 december 2014, Roeselare POP UP BOERENMARKT 31 december 2014, Roeselare Diestsevest 32 bus 3b 3000 Leuven T 016 47 99 98 F 016 47 99 95 info@groenekring.be www.groenekring.be Pop up boerenmarkt sensibiliseert consumenten over

Nadere informatie

Evolutie van het arbeidsongevallenrisico in de privésector in België tussen 1985 en 2013

Evolutie van het arbeidsongevallenrisico in de privésector in België tussen 1985 en 2013 Evolutie van het arbeidsongevallenrisico in de privésector in België tussen 1985 en 2013 Verschillende factoren bepalen het aantal arbeidsongevallen. Sommige van die factoren zijn meetbaar. Denken we daarbij

Nadere informatie

Editie maart 2011. Deze publicatie is gebaseerd op cijfers van:

Editie maart 2011. Deze publicatie is gebaseerd op cijfers van: Editie maart 2011. Deze publicatie is gebaseerd op cijfers van: Landbouwenquête van de Algemene Directie Statistiek en Economische Informatie van de FOD Economie, 2009 Verzamelaanvraag van het Agentschap

Nadere informatie

Prikkels om te Ondernemen West-Vlaanderen Werkt 4, 2010

Prikkels om te Ondernemen West-Vlaanderen Werkt 4, 2010 Hoe groot is de ondernemingslust in West-Vlaanderen? Lieselot Denorme sociaaleconomisch beleid, WES Startende ondernemingen zijn voor een regio van enorm groot belang. Ze houden de economische dynamiek

Nadere informatie

Rapport samengesteld door: Lilong Mei Tom Vansteenkiste. Mei 2013. Nederlandse Kamer van Koophandel voor België en Luxemburg

Rapport samengesteld door: Lilong Mei Tom Vansteenkiste. Mei 2013. Nederlandse Kamer van Koophandel voor België en Luxemburg De Belgische Voedingsindustrie Rapport samengesteld door: Lilong Mei Tom Vansteenkiste Mei 2013 Nederlandse Kamer van Koophandel voor België en Luxemburg Tervurenlaan 168 bus 2 1150 Brussel +32-2-219-11-74

Nadere informatie

Multiplicatoren: handleiding

Multiplicatoren: handleiding Federaal Planbureau Economische analyses en vooruitzichten Multiplicatoren: handleiding De multiplicatoren van het finaal gebruik behelzen een klassieke toepassing van het traditionele inputoutputmodel

Nadere informatie

Landbouwenquête van mei

Landbouwenquête van mei Statistisch Product Landbouwenquête van mei Algemene informatie FOD Economie, K.M.O., Middenstand en Energie Deze statistieken komen rechtstreeks uit de jaarlijkse enquêtes in mei (de vroegere landbouwtelling).

Nadere informatie

POLSSLAG VLAAMSE HORECA

POLSSLAG VLAAMSE HORECA 13/06/2017 SYNTHESE: De omzetgroei vertraagt in het laatste kwartaal van 2016 bij restaurants en drinkgelegenheden. De omzetdaling bij hotels loopt ten einde. De horecaprijzen stijgen minder snel dan vorige

Nadere informatie

Sectorfoto PSC

Sectorfoto PSC Sectorfoto 2009-2013 PSC 149.01 Elektriciens: Installatie en Distributie 2014 Vormelek vzw Marlylaan 15/8 b2 1120 Brussel Tel.: 02/476.16.76 Fax: 02/476.17.76 Geen enkel gedeelte van dit werk mag gereproduceerd

Nadere informatie

Regionale verdeling van de Belgische in- en uitvoer van goederen en diensten,

Regionale verdeling van de Belgische in- en uitvoer van goederen en diensten, PERSCOMMUNIQUÉ 2014-07-18 Links BelgoStat On-line Algemene informatie Regionale verdeling van de Belgische in- en uitvoer van goederen en diensten, 1995-2011. De drie Gewesten en de Nationale Bank van

Nadere informatie

PERSBERICHT Brussel, 23 juli 2014

PERSBERICHT Brussel, 23 juli 2014 1/7 PERSBERICHT Brussel, 23 juli 2014 Minder vleesconsumptie in België maar aanzienlijk meer uitvoer Vleesconsumptie daalt in België. De productie van de vleessector blijft echter hoog dankzij de uitvoer.

Nadere informatie

INNOVATIE IN DE VLAAMSE LAND- EN TUINBOUW

INNOVATIE IN DE VLAAMSE LAND- EN TUINBOUW FOCUS 2014 INNOVATIE IN DE VLAAMSE LAND- EN TUINBOUW RESULTATEN 2014 VAN HET LANDBOUWMONITORINGSNETWERK Vlaamse overheid Departement Landbouw en Visserij 1. Blik op innovatie 2. Innovatie bij Vlaamse land-

Nadere informatie

gespecialiseerde bedrijven overige bedrijven aantal varkens per bedrijf

gespecialiseerde bedrijven overige bedrijven aantal varkens per bedrijf De markt voor de varkenshouderij in Nederland Structuur In Nederland worden op ongeveer 1. bedrijven varkens gehouden. Het aantal bedrijven met varkens is de afgelopen jaren duidelijk afgenomen (figuur

Nadere informatie

DE VLAAMSE SOCIALE ECONOMIE IN 2015

DE VLAAMSE SOCIALE ECONOMIE IN 2015 DE VLAAMSE SOCIALE ECONOMIE IN 2015 Inhoud Inleiding... 3 1 Overzicht van de werknemers in de sociale economie... 3 2 Profielkenmerken van doelgroepwerknemers... 5 3 Regionale spreiding... 12 Methodologie...

Nadere informatie

voetafdrukrekeningen, herbe rekend

voetafdrukrekeningen, herbe rekend De Belgische voetafdrukrekeningen, herbe rekend 2 april 2009 Lies Janssen Algemene Directie Statistiek en Economische Informatie De ecologische voetafdruk van België + Luxemburg Tot 2007 publiceerde Global

Nadere informatie

Rapport samengesteld door: Lilong Mei Tom Vansteenkiste. Juni 2013. Nederlandse Kamer van Koophandel voor België en Luxemburg

Rapport samengesteld door: Lilong Mei Tom Vansteenkiste. Juni 2013. Nederlandse Kamer van Koophandel voor België en Luxemburg De Belgische Voedingsindustrie Rapport samengesteld door: Lilong Mei Tom Vansteenkiste Juni 2013 Nederlandse Kamer van Koophandel voor België en Luxemburg Tervurenlaan 168 bus 2 1150 Brussel +32-2-219-11-74

Nadere informatie

Arbeidsmarktbarometer Onderwijs

Arbeidsmarktbarometer Onderwijs R A P P O RT Arbeidsmarktbarometer Onderwijs Basisonderwijs en secundair onderwijs december 2009 Vlaams ministerie van Onderwijs en Vorming Agentschap voor Onderwijsdiensten (AgODi) Koning Albert II-laan

Nadere informatie

De honden en katten van de Belgen

De honden en katten van de Belgen ALGEMENE DIRECTIE STATISTIEK EN ECONOMISCHE INFORMATIE PERSBERICHT 31 juli 2007 De honden en katten van de Belgen Highlights Ons land telde in 2004 1.064.000 honden en 1.954.000 katten; In vergelijking

Nadere informatie

EVOLUTIE VAN DE MARKT

EVOLUTIE VAN DE MARKT Notarisbarometer VASTGOED www.notaris.be 2016 Barometer 31 VASTGOEDACTIVITEIT IN 106,4 106,8 101,7 103,4 105,9 102,8 98,9 101,4 99,2 105,0 105,3 104,7 115,4 112,1 111,8 118,0 116,1 127,0 124,7 127,9 115,8

Nadere informatie

West-Vlaanderen performant in tewerkstelling kansengroepen

West-Vlaanderen performant in tewerkstelling kansengroepen Werkt 2, 2007 performant in tewerkstelling kansengroepen Ilse Van Houtteghem Coördinator sociale economie, POM presteert goed op gebied van de tewerkstelling van kansengroepen. Dit blijkt uit de pas verschenen

Nadere informatie

NOVEMBER 2014 BAROMETER

NOVEMBER 2014 BAROMETER NOVEMBER 2014 BAROMETER In deze nieuwe editie van de barometer staan we stil bij de Census 2011 die afgelopen maand werd gepubliceerd door Statistics Belgium, onderdeel van de FOD Economie. We vertalen

Nadere informatie

TEWERKSTELLING IN DE LAND- EN TUINBOUW

TEWERKSTELLING IN DE LAND- EN TUINBOUW FOCUS TEWERKSTELLING IN DE LAND- EN TUINBOUW Stand van zaken 2013/2014 INHOUD 1. Inleiding 2. Reguliere tewerkstelling 3. Seizoensarbeid 4. Aantal VTE 5. Arbeidsmarktpositie 6. Arbeidskaarten 7. Inbreuken

Nadere informatie

BOORDTABELLEN HORECA SYNTHESE: OVERZICHT: MAART /03/2017

BOORDTABELLEN HORECA SYNTHESE: OVERZICHT: MAART /03/2017 07/03/2017 SYNTHESE: Er is een opmerkelijke versnelling van de omzetgroei in het derde kwartaal bij restaurants en drinkgelegenheden. Hotels en catering kennen nog steeds een dalende omzet. De horecaprijzen

Nadere informatie

CBS: Meer werkende vrouwen op de arbeidsmarkt

CBS: Meer werkende vrouwen op de arbeidsmarkt CBS: Meer werkende vrouwen op de arbeidsmarkt Tussen maart en mei is het aantal mensen met een baan met gemiddeld 6 duizend per maand gestegen. De stijging is volledig aan vrouwen toe te schrijven. Het

Nadere informatie

De honden en katten van de Belgen

De honden en katten van de Belgen ALGEMENE DIRECTIE STATISTIEK EN ECONOMISCHE INFORMATIE PERSBERICHT 13 juli 2010 De honden en katten van de Belgen Enkele conclusies Ons land telde in 2008 1.167.000 honden en 1.974.000 katten; In vergelijking

Nadere informatie

Grondwaterbescherming in Vlaanderen

Grondwaterbescherming in Vlaanderen Grondwaterbescherming in Vlaanderen Brugge, 12 mei 2014 Dominique Huits 175 personeelsleden 30 ha eigen proefvelden (12 ha biologisch) Jaarlijks ± 80 proefvelden bij landbouwers verspreid over de provincie

Nadere informatie

Rapport samengesteld door: Jolanda van Essen. Tom Vansteenkiste. Januari 2016. Tervurenlaan 168 bus 2. 1150 Brussel

Rapport samengesteld door: Jolanda van Essen. Tom Vansteenkiste. Januari 2016. Tervurenlaan 168 bus 2. 1150 Brussel De Belgische Voedingsindustrie 2016 Rapport samengesteld door: Jolanda van Essen Tom Vansteenkiste Januari 2016 Nederlandse Kamer van Koophandel voor België en Luxemburg Tervurenlaan 168 bus 2 1150 Brussel

Nadere informatie

Ontwikkelingen op de agrarische grondmarkt tot 1 juli 2003.

Ontwikkelingen op de agrarische grondmarkt tot 1 juli 2003. Ontwikkelingen op de agrarische grondmarkt tot 1 juli 2003. In deze notitie wordt een beeld geschetst van de ontwikkelingen op de agrarische grondmarkt. De notitie is als volgt ingedeeld: 1. Samenvatting.

Nadere informatie

RENTABILITEITS- EN KOSTPRIJSANALYSE GROENTEN IN OPENLUCHT

RENTABILITEITS- EN KOSTPRIJSANALYSE GROENTEN IN OPENLUCHT RENTABILITEITS- EN KOSTPRIJSANALYSE GROENTEN IN OPENLUCHT 2016 Studie RENTABILITEITS- EN KOSTPRIJSANALYSE GROENTEN IN OPENLUCHT op basis van het Landbouwmonitoringsnetwerk Auteurs: Joeri Deuninck en Dirk

Nadere informatie

Studie over uitvoerpotentieel agrovoedingssector

Studie over uitvoerpotentieel agrovoedingssector Studie over uitvoerpotentieel agrovoedingssector Brussel, 20 januari 2016 Uit een studie van de FOD Economie over de Belgische agrovoedingsindustrie blijkt dat de handel tussen 2000 en 2014 binnen de Europese

Nadere informatie

Evolutie van de Belgische voorraden

Evolutie van de Belgische voorraden Evolutie van de Belgische voorraden 2012-2013 V. De Blauwer (Inagro), D. Florins (FIWAP), P. Lebrun (FIWAP) Samenvatting Jaarlijks houden FIWAP, CARAH, PCA en Inagro een enquête om de evolutie van de aardappelvoorraden

Nadere informatie

Structurele groei in areaal biologische landbouw in Europa mooie uitdaging voor Nederlandse kweek- en handelsbedrijven

Structurele groei in areaal biologische landbouw in Europa mooie uitdaging voor Nederlandse kweek- en handelsbedrijven Persbericht Auteur: Bertus Buizer, Buizer Advies Structurele groei in areaal biologische landbouw in Europa mooie uitdaging voor Nederlandse kweek- en handelsbedrijven Veredeling en kweek van granen en

Nadere informatie

De inflatie zakte in juni nog tot 1,5 punten. De daaropvolgende maanden steeg de inflatie tot 2,0 in augustus (Bron: NBB).

De inflatie zakte in juni nog tot 1,5 punten. De daaropvolgende maanden steeg de inflatie tot 2,0 in augustus (Bron: NBB). NOTARISBAROMETER VASTGOED WWW.NOTARIS.BE T3 2017 Barometer 34 MACRO-ECONOMISCH Het consumentenvertrouwen trekt sinds juli terug aan, de indicator stijgt van -2 in juni naar 2 in juli en bereikte hiermee

Nadere informatie

Overheid en economie

Overheid en economie Overheid en economie Overheid en economie Het aandeel van de overheid in de economie, de overheid als actor en de overheid op regionaal niveau, een verkenning Inleiding Het begrip economische groei komt

Nadere informatie

PERSBERICHT Brussel, 20 december 2013

PERSBERICHT Brussel, 20 december 2013 PERSBERICHT Brussel, 20 december 2013 Werkgelegenheid stabiel, werkloosheid opnieuw in stijgende lijn Arbeidsmarktcijfers derde kwartaal 2013 Na het licht herstel van de arbeidsmarkt in het tweede kwartaal

Nadere informatie

Het aanbod aan producten rondom Houten/ De Knoest

Het aanbod aan producten rondom Houten/ De Knoest Het aanbod aan producten rondom Houten/ De Knoest Hieronder volgt een presentatie van structuurkenmerken van bedrijfstypen, die producten kunnen leveren die voor de Streekwinkels interessant kunnen zijn.

Nadere informatie

Maatschappelijke waardering van Nederlandse landbouw en visserij

Maatschappelijke waardering van Nederlandse landbouw en visserij Nederlandse landbouw en visserij Inhoud 1 Inleiding 03 2 Samenvatting en conclusies landbouw en visserij 3 Maatschappelijke waardering landbouw 09 4 Associaties agrarische sector 13 5 Waardering en bekendheid

Nadere informatie

Duurzame landbouw en leefbaar platteland Uitdagingen en visie in Oost-Vlaanderen

Duurzame landbouw en leefbaar platteland Uitdagingen en visie in Oost-Vlaanderen Duurzame landbouw en leefbaar platteland Uitdagingen en visie in Oost-Vlaanderen themadag Van stal tot akker : de link tussen intensieve veehouderij en akkerbouw, 29 november 2013 Inhoud Provinciale Werking

Nadere informatie

De agrarische handel van Nederland in 2013

De agrarische handel van Nederland in 2013 De agrarische handel van Nederland in 1. Opvallende ontwikkelingen Totale handelsoverschot groeit met 4,5 miljard; aandeel agrarische producten 2 miljard Nederlandse agrarische export neemt in opnieuw

Nadere informatie

TECHNISCHE EN ECONOMISCHE RESULTATEN VAN DE VARKENSHOUDERIJ OP BASIS VAN HET LANDBOUWMONITORINGSNETWERK

TECHNISCHE EN ECONOMISCHE RESULTATEN VAN DE VARKENSHOUDERIJ OP BASIS VAN HET LANDBOUWMONITORINGSNETWERK FOCUS 2014 TECHNISCHE EN ECONOMISCHE RESULTATEN VAN DE VARKENSHOUDERIJ OP BASIS VAN HET LANDBOUWMONITORINGSNETWERK BOEKJAREN 2011-2013 Vlaamse overheid Departement Landbouw en Visserij 1. Blik op varkenshouderij

Nadere informatie

TOPSECTOREN IN LIMBURG

TOPSECTOREN IN LIMBURG TOPSECTOREN IN LIMBURG Topsectoren in Limburg EEN GRAFISCHE NULMETING VAN DE STAND VAN ZAKEN IN LIMBURG EN NEDERLAND E,til H.M.F.G.M. Faun J.J.L. Meuwissen Maastricht, 28 januari 2013 Postbus 1016 6201

Nadere informatie

Agrariërs op de grondmarkt

Agrariërs op de grondmarkt Agrariërs op de grondmarkt Augustus 2016 Huib Silvis en Martien Voskuilen Het samenspel van vraag en aanbod van landbouwgrond de agrarische grondmarkt mondt uit in een bepaalde hoeveelheid verhandelde

Nadere informatie

Kunstlaan 47-49, 1000 BRUSSEL Eric AERDEN Vooruitgangsstraat 56, 1210 BRUSSEL T GSM Persbericht

Kunstlaan 47-49, 1000 BRUSSEL Eric AERDEN Vooruitgangsstraat 56, 1210 BRUSSEL T GSM Persbericht Cel Externe Communicatie Kunstlaan 47-49, 1000 BRUSSEL Eric AERDEN Vooruitgangsstraat 56, 1210 BRUSSEL T. 02-2773408 GSM 0473-916424 Persbericht Datum: 26 november 2007 Betreft: Bijna 200 indicatoren geven

Nadere informatie

Pendelarbeid tussen Gewesten en provincies

Pendelarbeid tussen Gewesten en provincies ALGEMENE DIRECTIE STATISTIEK EN ECONOMISCHE INFORMATIE PERSBERICHT 19 juli 2007 Pendelarbeid tussen Gewesten en provincies Eén op de tien Belgen werkt in een ander gewest; één op de vijf in een andere

Nadere informatie

West-Vlaamse bedrijven: fit, gezond en crisisbestendig?

West-Vlaamse bedrijven: fit, gezond en crisisbestendig? Bekaert West-Vlaamse bedrijven: fit, gezond en crisisbestendig? Lieselot Denorme sociaaleconomisch beleid, WES Ondanks de recente economische crisis zijn de West-Vlaamse bedrijven er globaal in geslaagd

Nadere informatie