15 Parlementaire aire Democratie en Rechtsstaat II

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "15 Parlementaire aire Democratie en Rechtsstaat II"

Transcriptie

1 "Democratie is een proces waarin de mensen vrij zijn om de man te kiezen die van alles de schuld gaat krijgen." " (Laurence Peter, bedenker van The Peter Principle ) 15 Parlementaire aire Democratie en Rechtsstaat II Zoals beloofd, gaan we het in dit hoofdstuk hebben over de kleurschakeringen (tinten, overgangskleuren) tussen rood en blauw, tussen de extreem-linkse en extreem-rechtse visie op parlementaire democratie en rechtsstaat Verschillende vormen van bestuur Het is natuurlijk niet zo dat er alleen maar een keuze is tussen het volk of een elite, of tussen directe democratie en dictatuur, zoals we in 13.1 hebben gezien. Die twee vormen het belangrijkste verschil tussen een linkse en een rechtse visie (bril) op het bestuur van een samenleving. Er zijn vele vormen van democratie en van dictatuur. In dit hoofdstuk zullen de belangrijkste vormen worden gepresenteerd Democratie Het woord democratie komt uit het oude Grieks van demos wat volk betekent en kratein wat regeren betekent. Het Athene van 2500 jaar geleden wordt als de bakermat van de democratie gezien. Daar beslisten alle inwoners samen. Alleenen moet je dat met een flinke korrel zout nemen: het waren namelijk alleen de vrije mannen. De vrouwen en slaven (90% van de bevolking) waren uitgesloten. We gaan nu achter elkaar verschillende vormen van democratie behandelen. We beginnen extreem-links en gaan van links naar centrum-rechts Bestuur volgens links - Een radenrepubliek is het ideaal van de zogeheten anarchisten. Niemand heeft de macht, dus iedereen heeft de macht. Een radenrepubliek bestaat uit een heleboel kleine overleggroepjes waarin iedereen door overleg de anderen kan overtuigen van de beste beslissingen. Radenrepublieken zijn gevormd in Rusland, Duitsland en in Spanje, maar zijn meestal maar een kort leven beschoren. 91

2 - De communisten zagen de radenrepubliek ook als ideaal, maar vonden dat het pas haalbaar zou zijn als er eerst een volksdemocratie zou zijn. Dat is een democratie voor het volk (niet van het volk dus). Eigenlijk is dit een dictatuur door één partij (een eenpartijstaat, zie verderop), waarbij een KSG klein slim groepje regeert. Later, als het land en het volk voorbereid was, zou er een echte radenrepubliek kunnen komen. De volksdemocratie is dus een tijdelijke oplossing om het volk klaar te maken voor een radenrepubliek. - De volgende vorm van democratie zou in Nederland wel reëel kunnen zijn, namelijk de directe democratie. Dat is een democratie waarin de burgers zoveel mogelijk rechtstreeks beslissingen kunnen maken, bijvoorbeeld via een referendum (=volksraadpleging), of via de gekozen burgemeester of de gekozen premier. Vooral partijen zoals D66 en GroenLinks zijn hier groot voorstander van. In Nederland is één keer een referendum gehouden (op 1 juni 2005 over de Europese Grondwet). Zwitserland is één van de weinige landen waar het volk wel regelmatig mag zeggen wat ze van een onderwerp vindt Bestuur volgens het centrum - De parlementaire democratie is een democratie waarbij burgers volksvertegenwoordigers kiezen. Dat zijn mensen die een bepaalde tijd beslissingen mogen nemen namens het volk. Nederland is een parlementaire democratie en onze volksvertegenwoordigers zitten in het parlement. Het is natuurlijk dan nog wel de vraag hoe ze gekozen worden en welke bevoegdheden ze hebben. Later zullen we zien hoe verschillend dat kan zijn en waarom dat belangrijk is. De meeste partijen in Nederland zijn tevreden met de parlementaire democratie. - De presidentiële democratie is een vorm van democratie waarbij één persoon gekozen wordt om het land te leiden, denk bijv. aan de Verenigde Staten of aan Frankrijk. Dit lijkt een tussenvorm van een democratie en een efficiënt bestuur. Dat is het ook, maar nog belangrijker dan bij de parlementaire democratie is de vraag hoe die ene persoon gekozen is en welke bevoegdheden hij of zij heeft. In zo n land wordt namelijk niet alleen een president gekozen, maar ook een parlement die de president kan controleren. En het is dan bijvoorbeeld de vraag of de president of het parlement verantwoordelijk is voor het onderwijs, het leger of het buitenlands beleid. 92

3 Dictatuur Bij vormen van een regering door een elite, denken we al gauw aan een dictatuur = alleenheerschappij. Het woord dictatuur verwijst naar een vorm van regeren tijdens de Romeinse republiek. Normaal werd de Romeinse republiek geregeerd door een paar honderd senatoren, afgevaardigden van aristocratische (adellijke) families. Maar in tijden van crisis, bijvoorbeeld als Rome bedreigd werd door een vijand, werd de macht tijdelijk uit handen gegeven aan een dictator: één man die de crisis moest bezweren. Als de crisis over was, werd de macht weer terug gegeven aan de senaat. Zo zie je dus een in kalme tijden dat de Romeinse republiek meer waarde hechtte aan keuzevrijheid, maar tijdens crises aan een efficiënt bestuur Bestuur volgens rechts - De oligarchie is geen dictatuur, maar een regering door een kleine groep, meestal door de rijkste of invloedrijkste mensen van een land. De Romeinse republiek en de Zeven Provinciën (Nederland in de Gouden Eeuw) waren voorbeelden van een oligarchie. Tegenwoordig zijn er geen oligarchieën, maar zijn er dictaturen die zich beroepen op goddelijke, militaire of ideologische macht. Zie hieronder. - De junta (spreek uit goentá ) is een militaire dictatuur. Meestal ontstaat deze door een staatsgreep = gewelddadige machtsovername. Zo was Suriname onder Bouterse een junta, maar ook het huidige Birma (Myanmar). Junta s komen vaak voor in de wereld, maar houden meestal niet zo lang stand. Dat komt omdat het draagvlak onder de bevolking vaak klein is, er veel corruptie plaats vindt en er vaak concurrerende militairen zijn die de macht over kunnen nemen. Omdat er zoveel staatsgrepen en junta s in Latijns-Amerika voorkwamen in landen waar de export van bananen een grote bron van inkomsten was, werden deze junta s bananenrepublieken genoemd. 1 1 Er is over zo n bananenrepubliek zelfs een bordspel gemaakt, Junta geheten. Zie 93

4 - Een eenpartijstaat (spreek uit: één-partij-staat ) is een dictatuur waarbij één politieke partij de staat overheerst. Alle andere politieke partijen zijn afgeschaft of worden onderdrukt. De heersende partij heeft twee doelen: ten eerste het veranderen van de samenleving o.a. door het afbreken van de macht van de staat en (her)opvoeden van de bevolking. Het tweede doel is contact onderhouden tussen regering en bevolking. De uiteindelijke macht van een land ligt bij een eenpartijstaat dus niet bij de regering, maar bij het partijbestuur. Meestal wordt bij een eenpartijstaat gedacht aan communistische landen, maar ook nazi-duitsland was een eenpartijstaat. Voorbeelden van eenpartijstaten in de huidige wereld zijn China, Cuba en Syrië. - De theocratie is een vorm van dictatuur waarbij er namens een god wordt geregeerd. Dit betekent in de praktijk dat een religieuze elite het land bestuurd. Moderne voorbeelden van theocratieën zijn Iran en Vaticaanstad. Voorbeelden van vroeger waren Tibet onder de Dalai Lama en het Arabisch-Islamitische kalifaat onder Abu Bakr Verschillende mensenrechten Op 10 december 1948 werd door de VN de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens (UVRM) aangenomen. Dit document omvat dertig artikelen waarin veel verschillende rechten en vrijheden van burgers ten opzichte van de staat worden genoemd. Het is niet toevallig dat juist na de wreedheden van de Tweede Wereldoorlog zo n verklaring werd opgesteld. Nu is de UVRM een prachtig document van allerlei waarden, maar toch is er kritiek. Vanuit de islam, bijvoorbeeld, is opgemerkt dat de UVRM vooral een seculiere vertaling is van het joods-christelijke geloof. 2 Daarom heeft een groot aantal landen de alternatieve Universele Islamitische Verklaring van Mensenrechten getekend. 3 Hieronder gaan we de opvattingen over de rechten van burgers t.o.v. de staat van links naar rechts schetsen. Maar eerst krijg je wat meer te weten over de grondwet

5 Een grondwet (of constitutie) is de belangrijkste wet van een land. Daar staan de grondrechten van burgers in, maar ook plichten, belastingplicht bijvoorbeeld. De Nederlandse grondwet bestaat, net als de UVRM, uit een aantal artikelen waarin de rechten en plichten van de burgers t.o.v. de staat worden beschreven. Deze rechten kunnen we onderverdelen in de klassieke en sociale grondrechten Mensenrechten volgens links Linkse denkers benadrukken persoonlijke vrijheid (privacy) als het om de rechtsstaat gaat. Maar wat is nou die vrijheid zonder huis, zonder baan? stelde de band Klein Orkest in het lied Over de Muur. Daarom vinden linkse denkers ook de sociale grondrechten uit de UVRM en de grondwet zeer belangrijk. Sociale grondrechten zijn rechten bedoeld om mensen welvaart en welzijn te bieden. Deze grondrechten hebben dus direct te maken met de zorg van de overheid voor burgers. Zo staat in de grondwet o.a.: De bestaanszekerheid der bevolking en spreiding van welvaart zijn voorwerp van zorg der overheid. 4 De overheid kan bij sociale grondrechten niet garanderen dat mensen bestaanszekerheid zullen ervaren, maar volgens de grondwet moet de overheid wel haar best daarvoor doen. Daarnaast vinden linkse mensen dat artikel 1 van de grondwet erg belangrijk is: je mag niet discrimineren. Dit vinden ze omdat de waarden gelijkheid en diversiteit voor hen belangrijk is. Als het om de bestrijding van criminaliteit gaat, zullen linkse actoren eerder kiezen voor heropvoeding, zoals voorlichting of het bureau HALT, dan voor harde straffen. De mens is immers goed en sociaal geboren, dus als mensen de fout ingaan moet je ze opnieuw opvoeden. Linkse actoren geloven ook dat maatschappelijke omstandigheden, zoals armoede, leiden tot criminaliteit Mensenrechten volgens het centrum In het centrum staan vooral de klassieke grondrechten centraal. Dat zijn grondrechten die vooral te maken hebben met vrijheid ten opzichte van de staat, zoals de vrijheid van godsdienst (artikel 6) en de vrijheid van meningsuiting (artikel 7) van de grondwet. Maar ook het recht om volksvertegenwoordigers te kiezen (artikel 4). Deze grondrechten worden de klassieke genoemd, omdat ze in vroeger tijden de eerste rechten waren waar de staat zich aan moest houden. De overheid is bij de klassieke grondrechten wel verplicht te garanderen dat mensen vrijheid hebben. Als het om criminaliteit gaat, zullen actoren met een ideologie van het centrum, kiezen voor een combinatie van heropvoeding en straffen, van preventie en repressie

6 Opdracht 44: Welk kernthema past bij de sociale grondrechten? Opdracht 45: Welke kernthema s passen bij de klassieke grondrechten? Mensenrechten volgens rechts Bij rechtse mensen moeten we een onderscheid maken tussen de conservatieven en extreem-rechts. De conservatieven vinden dat burgers wel beschermd moeten zijn door de overheid, dus dat de overheid zich aan regels houdt. Extreem-rechts rechts vindt dat niet belangrijk. Maar in beide ideologieën is veiligheid de belangrijkste waarde. Rechtse denkers vinden dat de politie veel bevoegdheden moet hebben om de criminaliteit goed te bestrijden. Bij extreem-rechts rechts leidt dat, zoals in hoofdstuk 13 gezegd, tot een politiestaat. De burgers zijn dan zo bang dat niemand crimineel durft te worden. Bij conservatieven is de term law-and-order belangrijk. Daar wordt snel en zwaar straffen mee bedoeld vooral voor zware misdrijven. Dus repressie en geen preventie. Rechtse actoren zullen dus ook geen moeite hebben met de doodstraf. 96

7 "Geld is beter dan armoede, al was het maar om financiële redenen." (Woody Allen, Amerikaanse filmregisseur) 16 Verzorgingsstaat en Pluriforme Samenleving II Net als in het vorige hoofdstuk gaan we kijken welke kleurschakeringen er zijn tussen rood en blauw, tussen de extreem-linkse en extreem-rechtse visie bij de kernthema s verzorgingsstaat en pluriforme samenleving Verschillende vormen van welzijn Bij de welzijnsvraag hebben we twee antwoorden gezien, volledig en (helemaal) niet. Twee tegenovergestelden dus, en deze gaan we in deze paragraaf over de verzorgingsstaat verder uitwerken Welzijn volgens links In 14.1 hebben we gezien dat links voor een centraal geleide economie is. De overheid moet er dan als het ware voor zorgen dat alle mensen economisch gelijk zijn / worden. Hier zie je dus duidelijk dat links het algemeen belang wil afdwingen. Belangen hebben heel te vaak maken met Geld, Seks, Macht of Tijd; GSMT; en bij de welzijnsvraag gaat het voor een belangrijk deel over geld. Links wil dit opleggen, zie p. 51. Maar als we helemaal links beginnen, krijgen we het hierna volgende rijtje. - Ruilhandel is volgens anarchisten de beste manier om het economisch stelsel in te richten. Iedereen ruilt met elkaar en zo kan iedereen krijgen wat hij/zij wil. Anarchisten vinden dat bezit uiteindelijk leidt tot onderdrukking. - In heb je gezien dat communisten vinden dat de staat moet zorgen dat iedereen gelijk wordt. Daarom vinden zij dat alle bezit van de staat is, en de staat verdeelt dit dan weer onder de mensen. Dit gebeurt dan volgens een planeconomie Welzijn volgens centrum In het midden onderscheiden we weer van links naar rechts in het centrum drie verschillende typen verzorgingsstaten: - Bij het Scandinavische model speelt de overheid een belangrijke rol om zo veel mogelijk mensen gelijke kansen te bieden in de samenleving. Het model heeft deze naam gekregen, omdat in Denemarken, Noorwegen en Zweden het er zo aan toe gaat. In deze landen worden dan ook hoge belastingen geheven om zo royale uitkeringen te geven (maar minder mensen hebben daar recht op, omdat veel mensen aan het werk zijn). 97

8 - Bij het Rijnlandse model (genoemd naar landen die aan de Rijn liggen, zoals Nederland, België en Duitsland) is er ook een belangrijke rol weggelegd voor de overheid. Daarnaast spelen de werkgevers en werknemers (vakbonden) een belangrijke rol. Centraal in dit model staat het overleg. Dat wordt ook wel poldermodel genoemd (= overleg tussen overheid, werkgevers en werknemers om gezamenlijk te overleggen over het beleid). Hier komt ook het werkwoord polderen vandaan (= zeer lang overleggen). - Het Angelsaksische model is van deze drie het meest rechts. Het heet zo, omdat in Groot-Brittannië en de Verenigde Staten dit model gehanteerd wordt. De verzorging komt voor een belangrijk deel voor rekening van de inwoners zelf, uitkeringen worden zo veel mogelijk beperkt. Mensen moeten voor zichzelf zorgen (en dat mag, mensen moeten opkomen voor hun eigen belang, p. 51). Zweden slankt verzorgingsstaat af AMSTERDAM - De centrumrechtse regering van Zweden gaat de verzorgingsstaat afslanken. Maatregelen als belastingverlaging voor bedrijven, lagere lasten voor werkende mensen en lagere uitkeringen voor werklozen treden op 1 januari 2007 in werking. (bron: Het Financiële Dagblad, , ingekort). Opdracht 46: Lees bovenstaand artikel. Welk model van de verzorgingsstaat hanteert Zweden? Opdracht 47: Welk model zou de centrumrechtse regering liever wensen voor Zweden? Welzijn volgens rechts Hoe verder we naar rechts gaan, des te meer de ideologieën economische vrijheid voor individuen en bedrijven (kapitalisme) belangrijk vinden. Bij rechts zijn er twee modellen. Ten eerste de nachtwakersstaat. De kenmerken die daarbij horen zijn ook elementen die typisch bij rechts passen; veiligheid in een land is erg belangrijk en dus zorgt een kleine overheid vooral voor het leger en de politie. Arme en zieke mensen moeten hopen op de liefdadigheid van kerk en rijken. Maar er zijn ook rechtse denkers en actoren die wel willen dat de overheid zorg zal dragen voor de bevolking, omdat dit de harmonie in de samenleving bevordert en conflicten beperkt. Dit is dus iets meer richting het politieke centrum (een grotere rol voor de overheid). Het corporatisme gaat uit van een organisch maatschappijbeeld: iedereen kent zijn plek in de samenleving: de één is arbeider, de ander arts, weer een ander politicus. Deze verschillen 98

9 worden gewaardeerd, omdat ze allemaal nodig zijn. Al deze beroepsgroepen moeten samenwerken om zo een goede en rustige economische sfeer te creëren. Dat is het beste voor het hele land Verschillende vormen van de pluriforme samenleving Voordat we de verschillende vormen van de pluriforme samenleving behandelen, is het goed om een aantal definities te kennen: cultuur = een groep mensen met dezelfde aangeleerde gedragskenmerken, zoals dezelfde taal, kleding, waarden en normen. multiculturele samenleving = een samenleving die bestaat uit meerdere culturen, meestal met één dominante cultuur en verschillende subculturen. dominante cultuur = de cultuur die overheersend is in een land. subcultuur = een cultuur die in bepaalde kenmerken afwijkt van de dominante cultuur, zoals de Friezen of Molukkers. tegencultuur = een cultuur die zich afzet tegen de dominante cultuur, zoals anti- globalisten, gothics en terroristen De pluriforme samenleving volgens links Volgens linkse denkers zijn mensen met een verschillende cultuur of mening prima in staat om samen te leven (iedereen is immers van nature goed en sociaal). Zij geven daarom de voorkeur aan de salad bowl = iedere subcultuur behoudt haar eigen cultuurkenmerken. Net zoals in een salade alle ingrediënten door elkaar gemixt zijn, maar toch ieder hun smaak behouden. De samenleving die links verkiest, is dan ook de multiculturele turele samenleving De pluriforme samenleving volgens het centrum Gaat het om de samenleving, dan zijn de ideologieën van het centrum voorstander van integratie = het opnemen van de subcultuur in de dominante cultuur, waarbij de subcultuur sommige eigenschappen behoudt. Bij integratie wordt verwacht dat subculturen zich aanpassen, maar bij de salad bowl hoeft dat niet. Het gaat dus meer om een smeltkroes, een melting pot. 99

10 De pluriforme samenleving volgens rechts Rechtse actoren zijn helemaal geen voorstander van de pluriforme samenleving. Mensen kunnen volgens rechtse denkers niet goed samenwerken en -leven. Waar verschillende culturen samen komen, zullen ze dus botsen. Rechtse politieke partijen hebben daar drie verschillende oplossingen voor. Ten eerste segregatie = (sub)culturen worden van elkaar gescheiden (geïsoleerd), zoals ten tijde van de apartheid en in het Zuiden van de VS tot Een andere manier om te voorkomen dat culturen zullen botsen, is om de subculturen op te heffen. De tweede oplossing is dan ook assimilatie = subcultuur gaat volledig op (verdwijnt) in dominante cultuur. Uiteindelijk blijft alleen de dominante cultuur bestaan. De derde oplossing is wat de nazi s dé eindoplossing (Endlösung) noemden: de vernietiging van subculturen. Zij pleegden dan ook genocide = volkerenmoord. Geloof in de politiek Auteur: ir. B.J. van der Vlies, fractievoorzitter SGP. Heeft geloof nog een plaats in de Nederlandse politiek? Die vraag mag je jezelf best stellen in het huidige politieke klimaat. ( ) Voor mij als overtuigd christen hebben politiek en godsdienst alles met elkaar te maken. Het geloof doortrekt heel mijn leven. Ik kan het niet opbergen in mijn nachtkastje, als ik mij s ochtends klaar maak voor vertrek naar Den Haag. Waar dat maar mogelijk is, probeer ik de Bijbel als leidraad te nemen voor wat ik zeg en doe. ( ) Een belangrijk beginsel in de democratie is het gelijkheidsbeginsel. Gelijke moslima s, gelijke sluiers. Op zich een waardevol beginsel, om te voorkomen dat grotere groepen kleinere groepen structureel gaan overheersen. De toepassing van dit beginsel kan echter ontaarden in een dictatuur die het juist wenst te voorkomen. Met een beroep op dit beginsel wordt dan aan godsdienstige minderheden het recht ontzegd verschil te maken waar de meerderheid het niet maakt. Zo worden we in een liberaal korset gewrongen. Zo kwam de VVD een tijdje terug met het voorstel om inburgeraars een verklaring te laten ondertekenen over de centrale waarden van onze samenleving. Welke waarden waren dat volgens de VVD? De scheiding van kerk en staat (maar dan in de radicale interpretatie die ik zojuist bekritiseerde), gelijkheid van mannen en vrouwen en gelijkheid van homo s en hetero s. De dominantie van het gelijkheidsbeginsel is hier opvallend. Laat ik het maar ronduit zeggen: ik zou grote moeite hebben met het tekenen van zo n verklaring. Pas ik daarmee niet in de samenleving die de VVD voorstaat? Zou ik in zo n samenleving wel kunnen inburgeren? De te ondertekenen verklaring zou veel acceptabeler geweest zijn als ook de vrijheid van godsdienst en de vrijheid van meningsuiting genoemd waren. In de gespannen verhouding tussen al die beginselen van onze rechtsstaat zou ik ruimte gevonden hebben om te kunnen leven en spreken volgens mijn geloof. Ben ík even blij dat het VVD-plan geen brede steun vond in de Tweede Kamer! Laat ik het duidelijk zeggen: het smalle liberalisme, dat behept is met het gelijkheidsbeginsel, betekent een dictatuur voor godsdienstige burgers van ons land. Het betekent een dictatuur van de seculieren over de religieuzen. In de woorden van collega Hirsi Ali: Mijn fundamentalisme stoelt op de overtuiging dat Gods woord of Gods stelsel van politiek bedrijven, de sharia, ondergeschikt is aan de liberale samenleving die wij nu hebben (interview in het Jaarboek Parlementaire Geschiedenis 2005). Kortom, zij tolereert op basis van haar seculiere gelijkheidsideologie niet dat men op basis van mijn geloof verschillen maakt. Wie is er dan nu intolerant? Wie spreekt er nu in termen van Jihad, strijd en overwinning? Was het niet het duo Hirsi Ali-Wilders dat destijds in een opinieartikel de liberale Jihad (sic!) afkondigde? En was het niet collega Hirsi Ali die de uitspraak van de rechter ten aanzien van de subsidiëring van de SGP beschouwde als een overwinning voor het seculiere deel van het volk (zelfde interview)? Ben ik wel veilig in het Utopia waar zij van droomt? (Bron: NRC, ) 100

11 "We weten wie we zijn, alleen als we weten wie we niet zijn en vaak alleen wanneer we weten tegen wie we zijn " (Samuel P. Huntington, The Clash of Civilizations) 17 Ideologieën II In de vorige hoofdstukken hebben we de tweede orde (de wat-vraag ) voor de vier themaonderwerpen uitgediept. We weten nu hoe extreem-links, links, centrum, rechts en extreemrechts daar tegen aankijken. In dit hoofdstuk geven we een samenvatting van de oplossingen die de ideologieën geven voor de maatschappelijke problemen binnen de vier kernthema s. Eerst de indeling van de vier ideologieën uit hoofdstuk 9: Socialisme Liberalisme Conservatisme We breiden deze indeling eerst uit met extreem-links en extreem-rechts, deze ideologieën zijn niet geïnteresseerd in het debat, maar in strijd, daarom tekenen we hen cursief: Communisme Socialisme Liberalisme Conservatisme Daarna splitsen we het socialisme en conservatisme op in tweeën. De sociaal-democratie is socialisme met een liberaal tintje en het nationalisme is een tussenvorm tussen conservatisme en fascisme en neigt eerder naar strijd dan naar debat (en daarom ook cursief): Socialisme Liberalisme Conservatisme Communisme Sociaaldemocratie Nationalisme 101

12 We splitsen het confessionalisme op in de linkse christelijk-socialen, socialen, de christen-democraten en de orthodoxen. Extreem-rechts rechts voegen we de fundamentalisten toe: Communisme Socialisme Sociaaldemocratie Liberalisme Conservatisme Nationalisme Christelijksociaal Orthodox Fundamentalisme Tot slot zetten we de politieke partijen die in Nederland in de Tweede Kamer zitten 5 er bij: Communisme Socialisme GL + SP Sociaaldemocratie PvdA Liberalisme D66 + VVD Conservatisme PVV Nationalisme Christelijksociaal CU CDA Orthodox SGP Fundamentalisme Ook hier geldt weer dat er overlap is. Zo is bijvoorbeeld D66 een links-liberale partij die zichzelf tussen liberalisme en socialisme in plaatst, terwijl de VVD breder is en zowel een liberale vleugel als een conservatieve vleugel kent. De conservatieve vleugel is echter de laatste anderhalf jaar voor een deel uit de partij gestapt (Wilders, Verdonk). Bij de confessionele stroming is er ook overlapping en zijn er vleugels. Zo is een deel van de achterban van de CDA meer links georiënteerd (meer richting ChristenUnie), terwijl een ander deel ( de rechtervleugel ) de rol van de overheid meer zou willen beperken (en daarmee meer richting VVD gaat). De verdeling is eigenlijk een soort gemiddelde van alle standpunten van een partij bij elkaar, verdeeld op een links-rechts- balk. Politieke partijen denken namelijk niet over alles links, of over alles rechts (denk aan PO1). In de volgende paragraaf zul je dat ook zien op de balk. 5 Tijdens dit schooljaar is Rita Verdonk uit de VVD gestapt en heeft zij haar eigen politieke beweging opgericht; Trots op Nederland. Waarschijnlijk kan deze beweging onder het conservatisme worden gerekend, maar omdat er nog weinig bekend is van de standpunten nten van deze partij laten we TON in Seneca achterwege. 102

13 17.1 Ideologieën en Parlementaire Democratie In hoofdstuk 13 en 15 heb je kunnen lezen wat voor verschillende visies er op de parlementaire democratie kan zijn: van radenrepubliek tot en met theocratie. Hieronder krijg je een overzicht van welk antwoord elke ideologie geeft op de machtsvraag. Maar let op! 1. Er is overlap, dat wil zeggen dat er bijvoorbeeld onder de sociaal-democraten zowel voorstanders zijn van een directe democratie als voorstanders van een parlementaire democratie. 2. De plaats van de politieke partijen is niet altijd gelijk aan de balk hiervoor. Dit komt dus omdat het een soort gemiddelde is van alle standpunten. Radenrepubliek of (tijdelijk) volksdemocratie Machtsvraag : hoe moet de politieke macht verdeeld worden in een land? Directe democratie Parlementaire democratie Presidentiële democratie Oligarchie Junta Eenpartijstaat of theocratie Socialisme GL + SP + D66 Communisme Sociaaldemocratie PvdA Liberalisme VVD Conservatisme PVV Nationalisme Christelijksociaal CDA + CU Orthodox SGP Fundamentalisme 17.2 Ideologieën en Rechtsstaat In hoofdstuk 13 en 15 heb je kunnen lezen wat voor verschillende visies er op de rechtsstaat kunnen zijn. Van anarchie tot en met politiestaat. Hieronder krijg je een overzicht van welk antwoord elke ideologie geeft op de mensenrechtenvraag. Mensenrechtenvraag : hoeveel rechten (vrijheid) moeten burgers hebben t.o.v. de staat? Nadruk op Politiestaat Nadruk op Politiestaat Anarchie klassieke Law and Order en totalitair sociale grondrechten grondrechten regime Socialisme GL + SP Sociaaldemocratie PvdA Liberalisme D66 + VVD Conservatisme PVV Nationalisme Christelijksociaal CDA + CU Orthodox SGP Fundamentalisme 103

14 17.3 Ideologieën en Verzorgingsstaat In hoofdstuk 14 en 16 heb je kunnen lezen wat voor verschillende visies er op de verzorgingsstaat kunnen zijn. Van ruilhandel tot en met nachtwakersstaat. Hieronder krijg je een overzicht van welk antwoord elke ideologie geeft op de welzijnsvraag. Ruilhandel Welzijnsvraag : Hoe moet de overheid zorgen voor het welzijn van de inwoners? Plan- Scandinavische Rijnlandse Angelsaksische Nachtwakersstaaeconomie Corporatisme verzorgingsstaat verzorgingsstaat verzorgingsstaat Socialisme GL + SP Communisme Sociaaldemocratie PvdA Liberalisme D66 + VVD Conservatisme PVV Nationalisme Christelijksociaal CU CDA + SGP Orthodox Fundamentalisme 17.4 Ideologieën en Pluriforme Samenleving In hoofdstuk 14 en 16 heb je kunnen lezen wat voor verschillende visies er op de pluriforme samenleving kunnen zijn. Van salad bowl tot en met genocide. Hieronder krijg je een overzicht van welk antwoord elke ideologie geeft op de welzijnsvraag. Samenlevingsvraag: Hoe moet omgegaan worden met de verschillende meningen en culturen in een land? Integratie Genocide Salad Bowl Segregatie Assimilatie Melting pot Socialisme GL + D66 Communisme Sociaaldemocratie SP + PvdA Liberalisme VVD Conservatisme PVV Nationalisme Christelijksociaal CDA + CU Orthodox SGP Fundamentalisme 104

ST1 Maatschappijleer Theorie I HAVO/VWO oefenversie A

ST1 Maatschappijleer Theorie I HAVO/VWO oefenversie A ST1 Maatschappijleer Theorie I HAVO/VWO oefenversie A Achter de vragen staat het aantal punten tussen [rechte haken]. Totaal punten = 60. Deze ST bestaat uit 4 opgavenbladen met vragen en uit 4 bronnenbladen.

Nadere informatie

ST1 ANTWOORDEN HAVO/VWO oefenversie A

ST1 ANTWOORDEN HAVO/VWO oefenversie A ST1 ANTWOORDEN HAVO/VWO oefenversie A Achter de vragen staat het aantal punten tussen [rechte haken]. Totaal punten = 100. Deze ST bestaat uit 5 opgavenbladen met vragen en uit 4 bronnenbladen. Schrijf

Nadere informatie

Lesbrief Politieke stromingen en politieke partijen

Lesbrief Politieke stromingen en politieke partijen Impuls Tweede Fase havo/vwo Lesbrief Politieke stromingen en politieke partijen Individuele opdracht 1 Je krijgt 18 stellingen. Geef bij iedere stelling aan: eens, oneens of gedeeltelijk eens/oneens. 1

Nadere informatie

Beginselen van de politieke partijen die in 2006 in de Tweede Kamer vertegenwoordigd waren

Beginselen van de politieke partijen die in 2006 in de Tweede Kamer vertegenwoordigd waren Beginselen van de politieke partijen die in 2006 in de Tweede Kamer vertegenwoordigd waren Partij van de Arbeid (PvdA) Volkspartij voor Vrijheid en Democratie (VVD) Christen-democratisch Appèl (CDA) Democraten

Nadere informatie

Maatschappijleer par. 1!

Maatschappijleer par. 1! Maatschappijleer par. 1 Iets is een maatschappelijk probleem als: 1. Het groepen mensen aangaat 2. Het samenhangt met of het is gevolg is van maatschappelijke verandering 3. Er verschillende meningen zijn

Nadere informatie

Tijd van burgers en stoommachines De sociale kwestie.

Tijd van burgers en stoommachines De sociale kwestie. Onderzoeksvraag: Waardoor ontstonden het liberalisme en het socialisme, en hoe dachten liberalen en socialisten over de sociale kwestie? Kenmerkende aspect: De opkomst van de politiek maatschappelijke

Nadere informatie

HUSEYIN UCAR 4B 18-3-2014. Mr. Muilder Maatschappij

HUSEYIN UCAR 4B 18-3-2014. Mr. Muilder Maatschappij HUSEYIN UCAR 4B 18-3-2014 Mr. Muilder Maatschappij Voorwoord Omschrijving: Een dictatuur is dat een iemand de absolute macht heeft en dat er in dat land geen democratie heerst. Motivatie: Ik heb voor dit

Nadere informatie

(c) 2015 Seneca. Dit is een beoordelingsexemplaar. Geen licentie om te printen. Maatschappijleer VMBO. E.L. Schra, M.C. Veldman en A.A.J.

(c) 2015 Seneca. Dit is een beoordelingsexemplaar. Geen licentie om te printen. Maatschappijleer VMBO. E.L. Schra, M.C. Veldman en A.A.J. Maatschappijleer VMBO E.L. Schra, M.C. Veldman en A.A.J. Olgers 2 Seneca Inhoudsopgave Inleiding 5 Jouw geluk 6 1.1 Geluk voor jou 6 1.2 Hoe word je wie je bent? 8 1.3 Cultuurgroepen 10 Samenvatting 12

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding...4 Hoofdstuk 1 Het ontstaan van mensenrechten...6 Hoofdstuk 2 Dertig mensenrechten...14

Inhoud. Inleiding...4 Hoofdstuk 1 Het ontstaan van mensenrechten...6 Hoofdstuk 2 Dertig mensenrechten...14 Inhoud Inleiding...4 Hoofdstuk 1 Het ontstaan van mensenrechten...6 Hoofdstuk 2 Dertig mensenrechten...14 Inleiding Je hoort of leest vaak over mensenrechten. Maar kun je ook een paar mensenrechten opnoemen?

Nadere informatie

Proeftoets E2 havo

Proeftoets E2 havo Proeftoets E2 havo 5 2016 1. Een verdachte kan te maken krijgen met een aantal personen en instanties. Wat is de juiste volgorde? A. 1. de politie 2. de rechter 3. de officier van justitie. B. 1. de officier

Nadere informatie

MEERKEUZEVRAGEN 1. KEUZES MAKEN

MEERKEUZEVRAGEN 1. KEUZES MAKEN MEERKEUZEVRAGEN 1. KEUZES MAKEN 1. Iemand die in de Tweede Kamer zit is een politicus, omdat hij: A. lid is van een politieke partij. B. beslissingen en keuzes moet maken voor het hele land. C. in dienst

Nadere informatie

Instructie: Landenspel light

Instructie: Landenspel light Instructie: Landenspel light Korte omschrijving werkvorm In dit onderdeel vormen groepjes leerlingen de regeringen van verschillende landen. Ieder groepje moet uiteindelijk twee werkbladen (dus twee landen)

Nadere informatie

Vak Maatschappijwetenschappen Thema Politieke besluitvorming (katern) Klas Havo 5 Datum december 2012. Hoofdstuk 8 Stromingen en partijen

Vak Maatschappijwetenschappen Thema Politieke besluitvorming (katern) Klas Havo 5 Datum december 2012. Hoofdstuk 8 Stromingen en partijen Vak Maatschappijwetenschappen Thema Politieke besluitvorming (katern) Klas Havo 5 Datum december 2012 Hoofdstuk 8 Stromingen en partijen maatschappijvisie een samenhangend aantal opvattingen, die men [als

Nadere informatie

Proeftoets E2 vwo4 2016

Proeftoets E2 vwo4 2016 Proeftoets E2 vwo4 2016 1. Wat zijn de twee belangrijkste redenen om rechtsregels op te stellen? A. Ze zijn een afspiegeling van wat het volk goed en slecht vindt en zorgen voor duidelijke afspraken om

Nadere informatie

Het oordeel over de politieke partijen in Woordenwolk

Het oordeel over de politieke partijen in Woordenwolk Het oordeel over de politieke partijen in Woordenwolk Naast kwantitatieve methoden in het onderzoek -een vraag stellen met antwoorden waaruit men kan kiezen en de resultaten in percentages worden uitgedrukt-

Nadere informatie

GROTE-LIJN-OVERZICHT VAN TIJDVAKKEN BEHANDELD IN LEERJAAR 1

GROTE-LIJN-OVERZICHT VAN TIJDVAKKEN BEHANDELD IN LEERJAAR 1 GROTE-LIJN-OVERZICHT VAN TIJDVAKKEN BEHANDELD IN LEERJAAR 1 Tijdvak Jagers en boeren; van de eerste mensen 3000 v. C. prehistorie; van de eerste mensen - 3000 v.c. Samenlevingstype: eerst jagers/verzamelaars,

Nadere informatie

Introductie. 1. Uw persoonlijke situatie. Voorbeeldvragenlijst COB-kwartaalenquête 2011

Introductie. 1. Uw persoonlijke situatie. Voorbeeldvragenlijst COB-kwartaalenquête 2011 Introductie Dit onderzoek vindt plaats in opdracht van het Sociaal en Cultureel Planbureau. Met de resultaten wil het bureau het kabinet en de politiek in het algemeen informeren over zorgen en wensen

Nadere informatie

Onderzoek stemgedrag jongeren Door NCRV Rondom 10 en Netwerk 28 mei 2010

Onderzoek stemgedrag jongeren Door NCRV Rondom 10 en Netwerk 28 mei 2010 Onderzoek stemgedrag jongeren Door NCRV Rondom 10 en Netwerk 28 mei 2010 Ben je van plan om op 9 juni te gaan stemmen? Ja 698 83,1 Nee 39 4,6 Ik weet het nog niet 103 12,3 Stemgedrag PVV/ Wilders PvdA

Nadere informatie

PROCESDOEL 3 HUMANISEREN VAN HET SAMENLEVEN MET ANDEREN

PROCESDOEL 3 HUMANISEREN VAN HET SAMENLEVEN MET ANDEREN PROCESDOEL 3 HUMANISEREN VAN HET SAMENLEVEN MET ANDEREN 3.1 Exploreren, verkennen en integreren van de mogelijkheden van de mens 3.2 Exploreren, verkennen en integreren van de grenzen van de mens 3.3 Ontdekken

Nadere informatie

Na de WOI vluchtte de keizer naar Nederland

Na de WOI vluchtte de keizer naar Nederland Hoofdstuk 3 Na de WOI vluchtte de keizer naar Nederland Waarom NL? Nederland was een neutraal land. Bleef in NL tot aan zijn dood. Vrede van Versailles Vs, Eng, Fra winnaars. Duitsland als enige schuldig

Nadere informatie

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Examen VMBO-KB 2008 1 tijdvak 1 donderdag 22 mei 9.00-11.00 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 39 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 55 punten

Nadere informatie

2.1 Omcirkel het juiste antwoord.

2.1 Omcirkel het juiste antwoord. 2.1 Vraag 1 Het Parlement in Nederland bestaat uit... A. Eerste en Tweede Kamer B. Tweede Kamer en Provinciale Staten C. Provinciale staten en Gemeenteraad D. Tweede Kamer en Gemeenteraad Vraag 2 Waarom

Nadere informatie

De lijn van links naar rechts

De lijn van links naar rechts De lijn van links naar rechts Korte omschrijving werkvorm Met deze werkvorm gaat u met de leerlingen in gesprek over liberale en sociale standpunten. Aan de hand van standpunten wordt een lijn gevormd

Nadere informatie

Tijd van jagers en boeren? 3000 v. Chr. Prehistorie. Kenmerkende aspecten. Begrippen

Tijd van jagers en boeren? 3000 v. Chr. Prehistorie. Kenmerkende aspecten. Begrippen Tijd van jagers en boeren? 3000 v. Chr. Prehistorie 1. De levenswijze van jager-verzamelaars. 2. Het ontstaan van landbouw en landbouwsamenlevingen. 3. Het ontstaan van de eerste stedelijke gemeenschappen.

Nadere informatie

Parlementaire democratie!

Parlementaire democratie! Parlementaire democratie 1 wat is politiek? Politiek = de manier waarop een land bestuurd word. terreinen waarover voortdurend word besloten: - openbare orde en veiligheid (blauw op straat) - buitenlandse

Nadere informatie

Tijd van pruiken en revoluties 1700 1800

Tijd van pruiken en revoluties 1700 1800 Onderzoeksvraag: Op welke gebieden wilden de Verlichtingsfilosofen de bestaande maatschappij veranderen? Rationalisme = het gebruiken van gezond verstand (rede/ratio) waarbij kennis gaat boven tradities

Nadere informatie

2014-2015 Cursus geschiedenis 6TSO Pagina 14

2014-2015 Cursus geschiedenis 6TSO Pagina 14 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 2014-2015 Cursus geschiedenis 6TSO Pagina 14 Partijen ontstaan uit conflicten Historici onderscheiden in de Belgische naoorlogse geschiedenis drie breuklijnen of conflictzones

Nadere informatie

Eindexamen maatschappijleer 2 vmbo gl/tl I

Eindexamen maatschappijleer 2 vmbo gl/tl I POLITIEK EN BELEID tekst 8 VVD en D66 samen voor Europese verkiezingen DEN HAAG - D66 gaat toch in zee met de VVD voor de Europese verkiezingen in juni. De samenwerking blijft beperkt tot een lijstverbinding.

Nadere informatie

SO 2 Tijdvak I AVONDMAVO 2012-2013. Staat en Natie. Dit SO bestaat uit 37 vragen. 29 openvragen en 8 meerkeuze vragen.

SO 2 Tijdvak I AVONDMAVO 2012-2013. Staat en Natie. Dit SO bestaat uit 37 vragen. 29 openvragen en 8 meerkeuze vragen. SO 2 Tijdvak I AVONDMAVO 2012-2013 Staat en Natie Dit SO bestaat uit 37 vragen. 29 openvragen en 8 meerkeuze vragen. In de 17 e en de 18 e eeuw ontstond er in Europa een politieke en filosofische stroming,

Nadere informatie

Thema 2 : Politiek, rechtstaat en democratische burgerschap.

Thema 2 : Politiek, rechtstaat en democratische burgerschap. Thema 2 : Politiek, rechtstaat en democratische burgerschap. Examenopdracht Burgerschap actualiteiten. Thema s klas 3 IGH Thema 1 Sociale wetenschappen en de benaderingswijzen Thema 2 Politiek, rechtstaat

Nadere informatie

2,1: Nederlands-Indië, 19 e eeuw

2,1: Nederlands-Indië, 19 e eeuw 2,1: Nederlands-Indië, 19 e eeuw 1830 1870: Javaanse boer werkt voor Nederlandse staat: - cultuurstelsel - Herendiensten van verliespost naar wingewest Vanaf 1870: modern imperialisme particuliere bedrijven

Nadere informatie

Deze partijen doen mee aan de verkiezingen voor de Tweede Kamer in Naam van de partij. Vrijheid en Democratie VVD. Arbeid P.v.d.A.

Deze partijen doen mee aan de verkiezingen voor de Tweede Kamer in Naam van de partij. Vrijheid en Democratie VVD. Arbeid P.v.d.A. Deze partijen doen mee aan de verkiezingen voor de Tweede Kamer in 2017 Nummer op stembiljet Logo van de partij Naam van de partij 1 Volkspartij voor Vrijheid en Democratie VVD 2 Partij van de Arbeid P.v.d.A.

Nadere informatie

Instructie: Landenspel

Instructie: Landenspel Instructie: Landenspel Korte omschrijving werkvorm In deze werkvorm ervaren leerlingen dat een democratische rechtsstaat niet vanzelfsprekend is. Groepjes leerlingen vormen de regeringen van verschillende

Nadere informatie

Wat is een rechtsstaat?

Wat is een rechtsstaat? Wat is een rechtsstaat? Nederlanders hebben veel vrijheid. We hebben bijvoorbeeld vrijheid van meningsuiting: we mogen zeggen en schrijven wat we willen. Toch heeft deze vrijheid grenzen. Zo staat er in

Nadere informatie

Hoofdstuk 5: Koude Oorlog en Dekolonisatie

Hoofdstuk 5: Koude Oorlog en Dekolonisatie Hoofdstuk 5: Koude Oorlog en Dekolonisatie Geschiedenis VWO 2011/2012 www.lyceo.nl Nieuwe ontwikkelingen na de Tweede Wereldoorlog Nieuwe machtsverhoudingen: Verenigde Staten en de Sovjet-Unie nieuwe supermachten

Nadere informatie

De Iraanse revolutie (1979) en zijn gevolgen

De Iraanse revolutie (1979) en zijn gevolgen Geschiedenis van de laatste 50 jaar De Iraanse revolutie (1979) en zijn gevolgen Bas Levinsohn 1 Inleiding Overzicht colleges Titel college Thema college Tijdsperiode 1 De Cubaanse rakketencrisis Beslissingen

Nadere informatie

VVD. De VVD wil dat de overheid zich weinig bemoeit met de economie. Mensen en bedrijven weten zelf wel wat goed voor ze is.

VVD. De VVD wil dat de overheid zich weinig bemoeit met de economie. Mensen en bedrijven weten zelf wel wat goed voor ze is. VVD De VVD wil dat de overheid zich weinig bemoeit met de economie. Mensen en bedrijven weten zelf wel wat goed voor ze is. De overheid moet wel zorgen voor veiligheid. Daarom moet de overheid overlast

Nadere informatie

Democratiequiz met achtergrondinformatie over democratie en rechtstaat

Democratiequiz met achtergrondinformatie over democratie en rechtstaat Democratiequiz met achtergrondinformatie over democratie en rechtstaat Beschrijving van de activiteit De quiz wordt gespeeld op de wijze van petje op, petje af. In de plaats van petjes krijgen de kinderen

Nadere informatie

TRANSATLANTIC TRENDS 2004 NETHERLANDS

TRANSATLANTIC TRENDS 2004 NETHERLANDS TRANSATLANTIC TRENDS 2004 NETHERLANDS Q1. Denkt u dat het voor de toekomst van Nederland het beste is als wij actief deelnemen in de wereldpolitiek of moeten wij ons niet in de wereldpolitiek mengen? 1

Nadere informatie

kracht TWEEDE WERELDOORLOG VERSUS MENSENRECHTEN

kracht TWEEDE WERELDOORLOG VERSUS MENSENRECHTEN WERKb L a D WERKBLAD met terugwerkende kracht met terugwerkende kracht TWEEDE WERELDOORLOG VERSUS MENSENRECHTEN Dit werkblad is een voorbereiding op je bezoek aan de vaste tentoonstelling Met Terugwerkende

Nadere informatie

Voorwoord 9. Inleiding 11

Voorwoord 9. Inleiding 11 inhoud Voorwoord 9 Inleiding 11 deel 1 theorie en geschiedenis 15 1. Een omstreden begrip 1.1 Inleiding 17 1.2 Het probleem van de definitie 18 1.3 Kenmerken van de representatieve democratie 20 1.4 Dilemma

Nadere informatie

Burgers en Stoommachines. Tot 1:20

Burgers en Stoommachines. Tot 1:20 Burgers en Stoommachines Tot 1:20 Wat gaan we leren? 1. Welke gevolgen de technische uitvindingen hadden. 2. Wat er in de grondwet van 1848 stond. 3. Welke groepen minder rechten hadden dan andere groepen.

Nadere informatie

Onderzoek. Diversiteit in de Tweede Kamer 2012

Onderzoek. Diversiteit in de Tweede Kamer 2012 Onderzoek Diversiteit in de Tweede Kamer 2012 Nederland heeft een stelsel met evenredige vertegenwoordiging. Op 12 september 2012 waren er vervroegde verkiezingen voor de Tweede Kamer der Staten-Generaal:

Nadere informatie

De Koude Oorlog: het begin (les 10 6des) Geschiedenis 6MEVO-6EM-6EI-6IW VTI Kontich

De Koude Oorlog: het begin (les 10 6des) Geschiedenis 6MEVO-6EM-6EI-6IW VTI Kontich (les 10 6des) Geschiedenis 6MEVO-6EM-6EI-6IW --- www.degeschiedenisles.com --- VTI Kontich 1. Samenwerking slaat om in wantrouwen in 1945 => Tijdens WO 2: USSR en VSA werken samen tegen Duitsland => In

Nadere informatie

Inleiding regeerakkoord Vertrouwen in de toekomst

Inleiding regeerakkoord Vertrouwen in de toekomst Inleiding regeerakkoord 2017-2021 Vertrouwen in de toekomst Inleiding Mensen in Nederland hebben veel vrijheid. Nederlanders vormen een sterke groep. Iedereen kan proberen om verder te komen in zijn leven.

Nadere informatie

Stelling Wanneer een man met een ander geloof, of zonder geloof, in de synagoge komt, moet ook hij een keppeltje opzetten.

Stelling Wanneer een man met een ander geloof, of zonder geloof, in de synagoge komt, moet ook hij een keppeltje opzetten. Opdracht Bespreek met je klas deze stellingen. Dit kan met alle leerlingen tegelijkertijd of jullie kunnen in groepjes antwoord geven, deze opschrijven en ze kort presenteren voor de klas. Bedenk in ieder

Nadere informatie

Antwoorden bij opdrachten hoofdstuk 6

Antwoorden bij opdrachten hoofdstuk 6 Opdracht 5.1 Deze opdracht zijn tekstvragen en inzichtvragen over paragraaf 5.1 Geschatte tijdsduur: 15-30 minuten, afhankelijk van het al hebben behandeld van 5.1 1. Bij solidariteit, omdat het in het

Nadere informatie

Onderzoek: 200 jaar Grondwet

Onderzoek: 200 jaar Grondwet Onderzoek: 200 jaar Grondwet Publicatiedatum: 27-3- 2014 Over dit onderzoek Het 1V Jongerenpanel, onderdeel van EenVandaag, bestaat uit 7000 jongeren van 12 t/m 24 jaar. Aan dit online onderzoek, gehouden

Nadere informatie

Wat is een constitutie?

Wat is een constitutie? Wat is een constitutie? Veel landen op de wereld worden op een democratische manier bestuurd. Een democratie staat echter niet op zichzelf. Bij een democratie hoort namelijk een rechtsstaat. Democratie

Nadere informatie

Wat is een dictatuur?

Wat is een dictatuur? Wat is een dictatuur? Een dictatuur is een regeringsvorm waarin alle macht in handen is van één persoon of van één groep mensen. In verreweg de meeste gevallen komt een dictatuur tot stand na gebruik van

Nadere informatie

Tijdvakken en kenmerkende aspecten.

Tijdvakken en kenmerkende aspecten. Tijdvakken en kenmerkende aspecten. Tijdvak 1: Tijd van Jagers en Boeren. Periode: Prehistorie 1 De levenswijze van jagers-verzamelaars (Hoe zag deze samenleving eruit?) 2 Het ontstaan van landbouw en

Nadere informatie

Examenopgaven VMBO-KB 2004

Examenopgaven VMBO-KB 2004 Examenopgaven VMBO-KB 2004 tijdvak 1 dinsdag 25 mei 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING VBO-MAVO-C Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit

Nadere informatie

geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL

geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL Examen VMBO-GL en TL 2008 1 tijdvak 1 donderdag 22 mei 9.00-11.00 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 42 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Politieke stromingen hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. https://maken.wikiwijs.nl/61325

Politieke stromingen hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. https://maken.wikiwijs.nl/61325 Auteur VO-content Laatst gewijzigd 19 oktober 2016 Licentie CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie Webadres https://maken.wikiwijs.nl/61325 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs Maken

Nadere informatie

Wat is een constitutie?

Wat is een constitutie? Wat is een constitutie? 2 Veel landen op de wereld worden op een democratische manier bestuurd. Een democratie staat echter niet op zichzelf. Bij een democratie hoort namelijk een rechtsstaat. Democratie

Nadere informatie

De Tien Tijdvakken. Tijd van de jagers en boeren, tot 3000 v.c.

De Tien Tijdvakken. Tijd van de jagers en boeren, tot 3000 v.c. De Tien Tijdvakken Tijd van de jagers en boeren, tot 3000 v.c. KA1: De levenswijze van jagersverzamelaars KA2: Het ontstaan van landbouw en landbouwsamenlevingen KA3: Het ontstaan van de eerste stedelijke

Nadere informatie

S.O. 2 Tijdvak I AVONDMAVO 2014-2015

S.O. 2 Tijdvak I AVONDMAVO 2014-2015 S.O. 2 Tijdvak I AVONDMAVO 2014-2015 Dit S.O. bestaat uit 41 vragen. Je schrijft met een blauwe of zwarte pen. Schrijf netjes en duidelijk. Indien bij een vraag een verklaring wordt gevraagd en de verklaring

Nadere informatie

T4 Oefen SED Geschiedenis Module 6

T4 Oefen SED Geschiedenis Module 6 T4 Oefen SED Geschiedenis Module 6 1. Bekijk bron 1. De titel van de onderstaande Russische cartoon is: De Amerikaanse stemmachine. De Verenigde Staten drukken op het knopje voor, dat naast het knopje

Nadere informatie

Eindexamen havo maatschappijwetenschappen 2014-I

Eindexamen havo maatschappijwetenschappen 2014-I Opgave 1 Besluitvorming rondom studiefinanciering Bij deze opgave horen de teksten 1 en 2 en figuur 1 uit het bronnenboekje. Inleiding Tijdens de regeringstermijn van kabinet-rutte 1 (oktober 2010 tot

Nadere informatie

Hoop op democratie in het Midden Oosten

Hoop op democratie in het Midden Oosten De Toestand in de Wereld 3 Hoop op democratie in het Midden Oosten Egypte: De kater na de Arabische lente Bas Levinsohn 1 Inleiding Vraagstelling Wat wordt bedoeld met de Arabische lente? Wat is de betekenis

Nadere informatie

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen.

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen. Tussen welke twee landen is de Eerste Wereldoorlog begonnen? 1. Engeland en Frankrijk 2. Duitsland en Frankrijk 3. Duitsland en Engeland Nederland blijft neutraal. Wat betekent dat? 1. Nederland kiest

Nadere informatie

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.6 Emancipatie en democratisering. Onderzoeksvraag: Hoe werd de politiek gedemocratiseerd?

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.6 Emancipatie en democratisering. Onderzoeksvraag: Hoe werd de politiek gedemocratiseerd? Onderzoeksvraag: Hoe werd de politiek gedemocratiseerd? Kenmerkende aspecten: * Voortschrijdende democratisering, met deelname van steeds meer mannen en vrouwen aan het politiek proces. * De opkomst van

Nadere informatie

Hoe hieraan exact wordt vormgegeven binnen onze school, wordt duidelijk in dit document.

Hoe hieraan exact wordt vormgegeven binnen onze school, wordt duidelijk in dit document. SOCIALE COHESIE EN BURGERSCHAP Inleiding Een school maakt deel uit van de maatschappij en bouwt mee aan de vorming van jonge burgers. Een groot deel van de dag, brengen jongeren door op school. Zij krijgen

Nadere informatie

Eindexamen maatschappijleer havo 2006-I

Eindexamen maatschappijleer havo 2006-I Opgave 3 Meer onrust over minder sociale zekerheid (mens en werk en politieke besluitvorming) Maximumscore 5 15 Voorbeelden van een juiste omschrijving van de verzorgingsstaat (één van de volgende): 3

Nadere informatie

Politieke stromingen hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie.

Politieke stromingen hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. Auteur VO-content Laatst gewijzigd 25 June 2015 Licentie CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/61325 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

Homohuwelijk haalt de eindstreep

Homohuwelijk haalt de eindstreep Opgave 3 Politieke besluitvorming: openstelling huwelijk voor personen van hetzelfde geslacht tekst 7 Homohuwelijk haalt de eindstreep Het homohuwelijk mag rekenen op een breed draagvlak in de samenleving

Nadere informatie

Stemmen Europese verkiezingen 2014

Stemmen Europese verkiezingen 2014 Stemmen Europese verkiezingen 2014 2 Voorwoord Dit boek gaat over de verkiezingen voor het Europees Parlement van 22 mei 2014. Het boek is gemaakt door de medewerkers van het Educatief Centrum voor Cliënten,

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2009 - I

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2009 - I Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. Staatsinrichting van Nederland Gebruik bron 1 en 2. 1p 1 De twee bronnen hebben te maken met de constitutionele monarchie. Welke

Nadere informatie

Opgave 3 De burger als rechter

Opgave 3 De burger als rechter Opgave 3 De burger als rechter Bij deze opgave horen tekst 5 en de tabellen 2 en 3 uit het bronnenboekje. Inleiding Hoe behoren volgens het Nederlandse publiek veroordeelde plegers van misdrijven gestraft

Nadere informatie

Wat zegt deze canon nu, zo n veertig momenten in de geschiedenis. van de Nederlandse christendemocratie? Het is een feest der

Wat zegt deze canon nu, zo n veertig momenten in de geschiedenis. van de Nederlandse christendemocratie? Het is een feest der Dames en heren, Wat zegt deze canon nu, zo n veertig momenten in de geschiedenis van de Nederlandse christendemocratie? Het is een feest der herkenning, maar het kan ons ook neerdrukken. Kijken we terug

Nadere informatie

Examen VMBO-GL en TL 2006

Examen VMBO-GL en TL 2006 Examen VMBO-GL en TL 2006 tijdvak 1 woensdag 31 mei 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE GL EN TL Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 37 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Nederland hoort bij de wereldtop

Nederland hoort bij de wereldtop Globalistische politiek vereist draagvlak in de provincie Sibolt.Mulder@tns-nipo.com Duurzaamheidsdialoog 19/01/2012 Nederland hoort bij de wereldtop 1 Macro-economisch doen we het prima! Werkeloosheid

Nadere informatie

Schoolonderzoek II Geschiedenis Staat en Natie Tijdvak I 2014-2015

Schoolonderzoek II Geschiedenis Staat en Natie Tijdvak I 2014-2015 Schoolonderzoek II Geschiedenis Staat en Natie Tijdvak I 2014-2015 Dit schoolexamen bestaat uit 33 vragen. In totaal kun je hiervoor 54 punten halen. Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd

Nadere informatie

Werkvel opdracht 16 (Wat hebben politieke partijen met Europa en het klimaat?)

Werkvel opdracht 16 (Wat hebben politieke partijen met Europa en het klimaat?) Werkvel opdracht 16 (Wat hebben politieke partijen met Europa en het klimaat?) Toelichting op de opdracht In deze opdracht gaan jullie onderzoeken hoe de Nederlandse politieke partijen over de Europese

Nadere informatie

Om de vragen te maken heb je, net als voor het echte examen, 2½ uur de tijd.

Om de vragen te maken heb je, net als voor het echte examen, 2½ uur de tijd. VOORBEELDEXAMEN MAATSCHAPPIJLEER (MET ANTWOORDMODEL) Dit is een voorbeeldexamen maatschappijleer, met het antwoordmodel erin verwerkt. Hiermee krijg je inzicht in de wijze waarop het examen wordt beoordeeld.

Nadere informatie

Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg, Bevrijdingsdag, Leek, 5 mei 2010

Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg, Bevrijdingsdag, Leek, 5 mei 2010 Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg, Bevrijdingsdag, Leek, 5 mei 2010 Dames en heren, [Inleiding] In de zomer van 1946 voer een schip van Thailand naar Nederland. Een kleine Nederlandse

Nadere informatie

https://reports1.enalyzer.com/root/surveymanagement/getblob.aspx?blobid=31bfe83be43e4bf b98809f0f

https://reports1.enalyzer.com/root/surveymanagement/getblob.aspx?blobid=31bfe83be43e4bf b98809f0f In welke leeftijdscategorie valt u? Number / Percentage Jonger dan 25 jaar; 6% 66 Tussen de 25 en 34 jaar; 120 Tussen de 35 en 44 jaar; 13% 145 Tussen de 45 en 54 jaar; 205 Tussen de 55 en 64 jaar; 28%

Nadere informatie

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Examen VMBO-KB 2005 tijdvak 1 woensdag 25 mei 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 35 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 50 punten

Nadere informatie

Open brief Geert Wilders over Koran

Open brief Geert Wilders over Koran Open brief Geert Wilders over Koran Geert Wilders heeft een open brief in De Volkskrant geschreven naar aanleiding van de mishandeling van de exmoslim Jami. Daarin stelt hij dat de Koran in Nederland verboden

Nadere informatie

Belangen: Democraten versus Republikeinen

Belangen: Democraten versus Republikeinen Belangen: Democraten versus Republikeinen Korte omschrijving werkvorm: Leerlingen lezen de tekst en proberen daarna met de opgedane kennis het standpunt te bepalen van de Democratische en de Republikeinse

Nadere informatie

Polderen voor beginners

Polderen voor beginners Jongerenkamer Polderen voor beginners Voorwoord De Tweede Kamer is het hart van de Nederlandse democratie. De 150 gekozen Kamerleden gaan met elkaar en de regering in debat over de toekomst van Nederland.

Nadere informatie

BS2009023484 Kamervragen over het uitdelen van korans in Afghanistan. Hierbij bied ik u de antwoorden aan op de volgende vragen:

BS2009023484 Kamervragen over het uitdelen van korans in Afghanistan. Hierbij bied ik u de antwoorden aan op de volgende vragen: Postbus 20701 2500 ES Den Haag Telefoon (070) 318 81 88 Fax (070) 318 78 88 Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Plein 2 2511 CR Den Haag Datum 8 januari 2010 Ons kenmerk Onderwerp

Nadere informatie

Examenprogramma maatschappijleer havo/vwo (gemeenschappelijk deel)

Examenprogramma maatschappijleer havo/vwo (gemeenschappelijk deel) Examenprogramma maatschappijleer havo/vwo (gemeenschappelijk deel) Havo Het eindexamen Het eindexamen bestaat uit het schoolexamen. Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen: Domein A Vaardigheden

Nadere informatie

Eindexamen maatschappijleer 2 vmbo gl/tl II

Eindexamen maatschappijleer 2 vmbo gl/tl II BEOORDELINGSMODEL Aan het juiste antwoord op een meerkeuzevraag wordt 1 punt toegekend. MASSAMEDIA 1 maximumscore 2 Juiste antwoorden zijn (twee van de volgende redenen): De opera s (programma s) zijn

Nadere informatie

Ofwel: parlementaire democratie omdat parlement belangrijkste beslissingen neemt.

Ofwel: parlementaire democratie omdat parlement belangrijkste beslissingen neemt. Hoofdstuk 1 Politiek : manier waarop land geregeerd word. Algemeen belang : Openbare orde en veiligheid Buitenlandse betrekkingen Infrastructuur Welvaart Welzijn Onderwijs Een democratie is een staatsvorm

Nadere informatie

Examenopgaven VMBO-KB 2003

Examenopgaven VMBO-KB 2003 Examenopgaven VMBO-KB 2003 tijdvak 1 woensdag 21 mei 09.00-11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING VBO-MAVO-C Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit

Nadere informatie

Verkiezingen. 1. Politieke voorkeur

Verkiezingen. 1. Politieke voorkeur Verkiezingen Voor vijftigplussers staat er de komende jaren veel op het spel. De betaalbaarheid van de zorg staat ter discussie en het niveau van pensioenen en AOW dreigt te worden aangetast. Daarnaast

Nadere informatie

Een wat strenge stem, hij wil graag officiëler klinken dan hij in wezen is.

Een wat strenge stem, hij wil graag officiëler klinken dan hij in wezen is. Een wat strenge stem, hij wil graag officiëler klinken dan hij in wezen is. Goedendag! Als ik even de aandacht mag, ja! Dank u. Dan geef ik nu het woord aan mezelf. Als ik mij eerst eens even mag introduceren.

Nadere informatie

Hoofdstuk 7 Samenwerking in Europa

Hoofdstuk 7 Samenwerking in Europa Hoofdstuk 7 Samenwerking in Europa Vroeger voerden Europese landen vaak oorlog met elkaar. De laatste keer was dat met de Tweede Wereldoorlog (1940-1945). Er zijn in die oorlog veel mensen gedood en er

Nadere informatie

Historische context. Verlich/ngsideeën en de democra/sche revolu/es

Historische context. Verlich/ngsideeën en de democra/sche revolu/es Historische context Verlich/ngsideeën en de democra/sche revolu/es 1650 1848 Kenmerkende aspecten 23. Het streven van vorsten naar absolute macht 26. Wetenschappelijke revolu/e 27. Ra/oneel op/misme en

Nadere informatie

Hoofdzaken staatsinrichting

Hoofdzaken staatsinrichting Hoofdzaken staatsinrichting 1 staatsinrichtinghoofdpunten.doc 2 1 WAT IS POLITIEK? Politiek is alles wat met het besturen van een stad, land, gebied te maken heeft. In de politiek zijn verschillende groepen

Nadere informatie

Maatschappijleer Parlementaire Democratie 10 VWO 2014-2015

Maatschappijleer Parlementaire Democratie 10 VWO 2014-2015 Maatschappijleer Parlementaire Democratie 10 VWO 2014-2015 Mensbeelden, ideologieën, politieke partijen Politieke partijen Welke politieke partijen zijn er eigenlijk in Nederland en wat willen ze? Om antwoord

Nadere informatie

maatschappijwetenschappen (pilot)

maatschappijwetenschappen (pilot) Examen HAVO 2014 tijdvak 2 dinsdag 17 juni 13.30-16.30 uur maatschappijwetenschappen (pilot) Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 24 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 65 punten

Nadere informatie

Examen VMBO-GL en TL 2005

Examen VMBO-GL en TL 2005 Examen VMBO-GL en TL 2005 tijdvak 1 woensdag 25 mei 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE GL EN TL Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 38 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 1. Bronnenboekje b

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 1. Bronnenboekje b Bijlage VMBO-KB 2008 tijdvak 1 geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bronnenboekje Staatsinrichting van Nederland bron 1 Uit een openbare brief van iemand die zich zorgen maakt over de ontwikkelingen

Nadere informatie

Kernwaarden van de Nederlandse samenleving

Kernwaarden van de Nederlandse samenleving Kernwaarden van de Nederlandse samenleving 20 februari 2014 Inhoud Inleiding 3 Vrijheid 6 Gelijkwaardigheid 9 Solidariteit en werk 11 2 Inleiding In dit boekje leest u over de waarden die de basis vormen

Nadere informatie

Examenopgaven VMBO-GL en TL 2004

Examenopgaven VMBO-GL en TL 2004 Examenopgaven VMBO-GL en TL 2004 tijdvak 2 woensdag 23 juni 9.00-11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE GL EN TL GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING VBO-MAVO-D Gebruik het bronnenboekje. Dit examen

Nadere informatie

Landenspel. Duur: 30 minuten. Wat doet u?

Landenspel. Duur: 30 minuten. Wat doet u? Landenspel Korte omschrijving werkvorm: In deze opdracht wordt de klas verdeeld in vijf groepen. Iedere groep krijgt een omschrijving van een land en een instructie van de opdracht. In het lokaal moeten

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - II

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - II Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. DE KOUDE OORLOG + NEDERLAND EN DE VERENIGDE STATEN NA DE TWEEDE WERELDOORLOG Gebruik bron 1. 1p 1 De bron maakt duidelijk dat de

Nadere informatie

SHARIA ISLAM TUSSEN RECHT EN MAURITS BERGER

SHARIA ISLAM TUSSEN RECHT EN MAURITS BERGER SHARIA ISLAM TUSSEN RECHT EN POLITIEK MAURITS BERGER Boom Juridische uitgevers Den Haag 2006 INHOUD HOOFDSTUK 1 - DE REGELS VAN EEN IDEAAL 1 Deel I Sharia als oud recht 9 HOOFDSTUK 2 - DE KORAN ALS GRONDWET

Nadere informatie