Een delier en wat nu!!! Wat kunnen we doen bij patiënten met een acute verwardheid (delier)? (deel 3)

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Een delier en wat nu!!! Wat kunnen we doen bij patiënten met een acute verwardheid (delier)? (deel 3)"

Transcriptie

1 Een delier en wat nu!!! Wat kunnen we doen bij patiënten met een acute verwardheid (delier)? (deel 3) In dit artikel wordt beschreven wat er gedaan moet worden wanneer er aanwijzingen zijn dat de patiënt een delier aan het ontwikkelen is. Het betreft de twee laatste fasen van schema 1: fase 5 vaststellen en behandeling van een delier en fase 6 nazorg voor patiënten die een delier hebben gehad. De eerste 4 fasen van het schema zijn in twee voorgaande artikelen beschreven: 1. Wat kunnen we doen bij patiënten met een delier (acute verwardheid), voorkomen is beter dan genezen! (deel 1) (Boelens, Izaks) 2. Vroegtijdig herkennen van een delier (acute verwardheid) door het gebruik van de DOS (Delirium Observatie Screening) Schaal (deel 2) (Boelens, Wesselius) zijn de eerste 4 fasen van de preventie en behandeling van een delier beschreven. Fasen preventie en behandeling van het delier De volgende fasen kunnen worden onderscheiden bij preventie en behandeling van het delier. Preventie: 1 Opsporen van patiënten die een risico hebben om een delier te ontwikkelen 2 Inschatten hoe hoog het risico is om een delier te ontwikkelen 3 Preventieve maatregelen nemen ter voorkoming van een delier Behandeling: 4 Vroegtijdig herkennen van een delier 5 Vaststellen en behandeling van een delier 6 Nazorg voor patiënten die een delier hebben gehad Schema 1. Fasen preventie en behandeling van een delier WAT IS EIGENLIJK EEN DELIER? Een delier is een acute verwardheidstoestand van tijdelijke aard. Er bestaan wisselend cognitieve stoornissen, onrust, angst en gedragsveranderingen. Familie en naasten vinden dat de patiënt plotseling verward is, of meer verward dan gebruikelijk en zichzelf niet lijkt te zijn Het syndroom is vrijwel altijd het gevolg van een lichamelijke aandoening of het gebruik van (genees)middelen. Kenmerkend voor een delier is het vaak snelle ontstaan van het beeld. Een delier is vrijwel altijd tijdelijk van aard. Slechts in enkele gevallen duurt een delier meer dan een maand. In de praktijk van een algemeen ziekenhuis is de gemiddelde duur zes dagen. Indien een delier en de onderliggende oorzaak niet of onvoldoende worden behandeld, kan een delier ernstiger worden en zelfs tot de dood leiden. Overlijden in een delier is vooral het gevolg van de onderliggende aandoening of het gevolg van het gedrag van de patiënt tijdens een delier. Het wisselend karakter van de stoornis is een van de belangrijkste kenmerken van een delier. De symptomen fluctueren in de loop van de dag en er kunnen perioden zijn van betrekkelijke helderheid. Op sommige momenten is er een adequaat antwoord op een vraag, op andere momenten kan de patiënt alleen frunniken aan de lakens en mompelend, onnavolgbaar praten. Een delier is een indrukwekkend ziektebeeld. Een delier kan zich op verschillende manieren laten zien. De meest extreme vormen van een delier zijn het hyperkinetisch /motorisch onrustig delier en het hypokinetische of stille delier (Boelaarts, Kalisvaart)

2 DIAGNOSTIEK VAN HET DELIER Voor de diagnostiek van een delier zijn twee stappen belangrijk: 1 Stel vast of de patiënt een delier heeft. 2 Doe verder onderzoek naar de onderliggende somatische oorzaak als de patiënt een delier heeft. Ad 1. Vaststellen van het delier Er is waarschijnlijk sprake van een delier: - als de patiënt cognitieve stoornissen of hallucinaties heeft - als deze stoornissen in korte tijd ontstaan zijn (uren, dagen) - als de patiënt wisselend adequaat is (raadpleeg het verpleegkundig dossier) Bij de diagnostiek van een delier is het vaak voldoende om met patiënt in gesprek te gaan en te observeren. Bij een ernstig delier vallen de onrust en het fluctuerende bewustzijn, de angstige of juist geagiteerde en verwarde uitdrukking op het gezicht direct op. De patiënt is niet in staat om opdrachten uit te voeren. Bij een mild delier is het beeld soms minder duidelijk aanwezig. Er zijn vaak heldere momenten. Er dient te worden na gegaan of de verwardheid in korte tijd is ontstaan (uren tot dagen). Van belang is om de gestoorde aandacht vast te stellen. Dit kan door observatie en het voeren van een gesprek. In dit gesprek kan beoordeeld worden of er sprake is van een min of meer coherent verhaal. Ook moet patiënt in staat zijn bij verandering van onderwerp mee te gaan. Er wordt geobserveerd of de patiënt de aandacht er bij kan houden. De aandacht kan op verschillenden manieren formeel worden getest. Een voorbeeld daarvan is de patiënten de dagen van de week (of maanden van het jaar) op te laten noemen en dit vervolgens in omgekeerde volgorde te laten doen. Een patiënt met een aandachtstoornis kan de dagen van de week meestal prima opnoemen, maar raakt in de problemen als hij dit in omgekeerde volgorde moet doen. De desoriëntatie, de stoornis in het geheugen, de angst en de waarnemingsstoornis zijn uit te vragen of vallen soms in het gesprek al op. Wanneer verpleegkundigen de DOS Schaal correct invullen, worden ook op andere momenten de symptomen van een delier bevestigd. Het invullen van de DOS Schaal heeft grote waarde, juist vanwege het fluctuerende karakter van het delier Wanneer is vast gesteld dat de patiënt een delier heeft, dient onderzoek te worden gedaan naar de onderliggende oorzaken van het delier. Ad 2. Opsporen van onderliggende oorzaken van een delier Bij een delier is er sprake van predisponerende (patiënt gebonden) factoren aan de ene kant en precipiterende (uitlokkende) factoren aan de andere kant. Bij een patiënt met bijvoorbeeld cognitieve stoornissen (predisponerende factor) is maar weinig nodig om een delier uit te lokken. Een opname in een ziekenhuis, weg van de vertrouwde omgeving, kan dan al voldoende zijn. Bij een relatief jonge, voorheen zelfstandig functionerende patiënt zal er in een dergelijk geval geen verwardheid ontstaan, maar kan bijvoorbeeld een ernstige infectie wel een delier uitlokken. Bij ernstig zieke patiënten op een Intensieve Care treedt in meer dan 70% van de gevallen een delier op. De belangrijke predisponerende en percipiterende factoren van een delier worden in kader 1 aangegeven.

3 Belangrijke predisponerende (patiëntgebonden) factoren - Leeftijd van 70 jaar of ouder - Cognitieve stoornissen (en ook eerder delier) - Visus- en gehoorsstoornissen - Stoornissen in de activiteiten van het dagelijks leven (ADL) - Gebruik van alcohol en opiaten Belangrijke precipiterende (uitlokkende) factoren - Infectie (urinewegen, luchtwegen) - Dehydratie - Electrolytstoornissen (hyponatriemie, hypercalciemie) - Medicatie: polyfarmacie, gebruik van geneesmiddelen met psychoactieve werking zoals hypnosedativa, opiaten, histamine-2-receptorantagonisten, antiparkinsonmiddelen en middelen met een anticholinerge werking - Urineretentie en obstipatie - Operatie/anesthesie Kader 1. Belangrijk bij het optreden van een delier is het zoeken naar een onderliggende oorzaak. Zoals eerder genoemd kan dit bij kwetsbare ouderen soms maar een geringe verandering betreffen en niet altijd is er een duidelijke oorzaak te vinden. Om te beginnen is het van belang de vitale functies te controleren. Is er sprake van koorts? Of hypotensie? De arts zal een lichamelijk onderzoek moeten verrichten, op zoek naar aanwijzingen voor een infectie of bijvoorbeeld een blaasretentie (bij verdenking daarop kan het goed zijn een bladderscan te verrichten). Vaak is aanvullend bloedonderzoek nodig om een infectie, elektrolytstoornissen, dehydratie, hypercalciemie of schildklierfunctiestoornissen op te sporen. Veelal worden een urinesediment of kweek en een thoraxfoto verricht. Bij elke patiënt met een delier moet de medicatie worden geïnventariseerd om te kijken of er middelen zijn die een delier kunnen uitlokken, dan wel verergeren (bijvoorbeeld Amytriptilline (anticholinerg) of Tramadol). BEHANDELING VAN EEN DELIER De behandeling van een delier is drieledig: 1 Behandeling van de onderliggende somatische oorzaak 2 Behandeling van de symptomen van een delier 3 Voorkómen van gevolgen van een delier 1. Behandeling van de onderliggende somatische oorzaak Als een mogelijke somatische oorzaak wordt vastgesteld; bijvoorbeeld een infectie, dan is het van belang dit zo spoedig mogelijk en zo goed mogelijk te behandelen. Vooral bij een ernstig delirante, geagiteerde patiënt kan dit soms moeilijk zijn. Wat bijvoorbeeld als er een indicatie is voor intraveneuze antibiotica en de patiënt verwijderd bij herhaling zijn infuus? De kans bestaat dat de patiënt dan geen antibiotica krijgt. Een belangrijk risico van patiënten met een delier is onderbehandeling. Het kan dan in sommige gevallen noodzakelijk zijn de patiënt te fixeren om zo een optimale behandeling te kunnen geven. Behalve het behandelen van een eventuele infectie is het bij elke delirante patiënt van belang de medicatielijst zorgvuldig te bekijken. Zijn er wellicht middelen die een delier uit kunnen lokken of in stand kunnen houden (zie kader 2). Deze middelen dienen indien mogelijk gestopt te worden. Het is van belang eventuele pijn adequaat te bestrijden, te letten op obstipatie en urineretentie en bij een ernstige anemie een transfusie te overwegen.

4 Geneesmiddelen die een delier uit kunnen lokken of in stand kunnen houden Geneesmiddelen met belangrijke anticholinerge werking Stofnaam (merknaam) - alimemazine (Nedeltran) - biperideen (Akineton) - chloorpromazine (Largactil) - cimetidine (Tagamet) - clemastine (Tavegil) - clozapine (Leponex) - digoxine (Lanoxin) - disopyramide (Ritmoforine, Rythmodan) - olanzapine (Zyprexa) - oxybutynine (Didrase) - prednisolon - promethazine (Phenergan) - theofylline (Theolair, Theolin) - thioridazine (Melleretten, Melleril) - tolterodine (Detrusitol) - tricyclische antidepressiva (bijvoorbeeld amitriptyline/tryptizol, nortriptyline/nortrilen, clomipramine/anafranil) - trihexyfenidyl (Artane) Kader Behandeling van de symptomen van het delier. Het is van belang de symptomen van een delier zo optimaal mogelijk te behandelen met multidisciplinaire interventies. Medicamenteuze interventie De medicamenteuze interventies zijn gericht op: 1. hallucinaties en/of wanen 2. motorische onrust Bij een delier wordt al bijna automatisch gedacht aan het toedienen van Haldol (haloperidol). Haldol is een antipsychoticum en vermindert de vaak aanwezige hallucinaties en/of waangedachten. Ook werkt Haldol licht sederend, eventuele motorische onrust wordt er door verminderd. Haldol is het middel van eerste keus bij medicamenteuze behandeling van een delier, tenzij er contra-indicaties bestaan. De meest gebruikelijke begindosering is 2 mg per os om uur. Vaak wordt er voor de nacht een benzodiazepine, Temazepam 10 mg of Lorazepam 1 mg, toegevoegd. Is er sprake van erg veel motorische onrust, dan kan er een keer extra Lorazepam worden voorgeschreven. In het geval van een alcoholonthoudingsdelier is het zelfs noodzakelijk een benzodiazepine toe te voegen. Dit omdat het medicijn als het ware de alcohol vervangt in het brein. De belangrijkste bijwerkingen van Haldol zijn extrapirimidale verschijnselen (parkinsonisme). Wanneer iemand bekend is met de ziekte van Parkinson is Haldol gecontraïndiceerd en wordt er meestal gekozen voor het (atypische) antipsychoticum Clozapine. Extra aandachtspunten bij de medicamenteuze behandeling: - bij ouderen >70 jaar is 5 mg Haloperidol per os per etmaal de maximale dosering - Haldol per os werkt pas optimaal na enkele uren! - geef je Haldol en Lorazepam intramusculair of intraveneus dan reken je ongeveer 50% van de dosering per os. - Haldol en Lorazepam kunnen samen in een injectiespuit of infuus worden gedaan. -

5 Het is echter niet altijd nodig om medicatie te geven bij een delier. Wanneer iemand niet erg onrustig is en niet angstig is, kan beter eerst worden afgewacht. De verpleegkundige interventies en behandelen van het onderliggend lijden kunnen dan voldoende zijn. Verpleegkundige interventies. Een delirante patiënt betekent bijna altijd dat je te maken hebt met complexe verpleegproblemen. Vaak zijn er behoorlijke somatische problemen met een aantal psychische problemen. Het is dan ook een uitdaging om goede zorg op maat te leveren. Dit vraagt veel kennis, geduld en creativiteit! In veel ziekenhuizen kun je een beroep doen op collega verpleegkundig consulenten/ verpleegkundig specialisten van de afdelingen geriatrie of psychiatrie. Zij kunnen mee denken over de juiste interventies! De verpleegkundige interventies zijn gericht op: wisselend bewustzijn en verminderde aandacht hallucinaties en wanen. inadequate reactie van familie cognitieve stoornissen verminderd gehoor verminderde visus verstoorde slaap- en waakpatroon Wisselend bewustzijn en verminderde aandacht Dit zijn de kernsymptomen van een delier. Houdt er rekening mee dat een patiënt zich door dit wisselende bewustzijn steeds anders presenteert. Houd de communicatie simpel en begrijpelijk Laat de patiënt zoveel mogelijk zelf doen. Maak regelmatig een kort praatje en sluit aan bij de interesses van de patiënt Geef voeding en vocht zoveel mogelijk oraal Mobiliseer de patiënt zo snel mogelijk Zorg ervoor dat sondes/drains etc. z.s.m. verwijderd worden. Zorg voor een overzichtelijke/ opgeruimde omgeving. Bij een hyperactief delier bij voorkeur een eenpersoons kamer en weinig prikkels Bij een hypoactief delirium bij voorkeur een meerpersoons kamer en wat meer prikkels/ stimulans. Hallucinaties en wanen. Bij een delier kan de waarneming van de patiënt verstoord raken. De patiënt heeft dan soms last van hallucinaties. Meestal gaat het om visuele hallucinaties, d.w.z. de patiënt ziet zaken die voor hem levensecht zijn, maar niet in de realiteit bestaan. Ook kunnen er akoestische hallucinaties voorkomen; de patiënt hoort dan stemmen of geluiden. In het geval van verstoord denken, treden er soms wanen op; de patiënt is dan vaak achterdochtig. De patiënt denkt bijvoorbeeld dat er een spelletje met hem wordt gespeeld, maar kan ook denken dat men het in het ziekenhuis op zijn leven heeft voorzien. Hallucinaties en wanen leiden vaak tot angst. Zorg dat de patiënt je goed kan zien als je in de kamer bent Beweeg op een rustige manier

6 Ga niet in discussie over de waarnemingen of overtuigingen van de patiënt, zeg wel dat jij het anders ziet. Richt je op de onderliggende emoties u maakt een angstige indruk Wees alert op eventuele agressie die uit de wanen of hallucinaties ontstaan Ga bij extreme angst wel mee in de wanen of hallucinaties. Jaag op verzoek bijvoorbeeld de beestjes van de kamer, maar blijf aangeven dat jij het anders ziet. Geef de patiënt op de voorgeschreven tijden de antipsychotica. Als de patiënt dit vanuit achterdocht weigert, overleg dan met de arts over eventuele parenterale toediening hiervan. Controleer altijd of de patiënt de medicatie wel inneemt. Leg op een helder moment aan de patiënt uit hoe wanen/ hallucinaties ontstaan en vertel dat ze bij het ziek zijn horen. Gebruik bijvoorbeeld het woord ijlen wat veel mensen wel kennen bij koorts. Overweeg de familie bij de zorg te betrekken (Rooming in) Inadequate reactie van familie Ook voor partners en naasten is een delier vaak een beangstigende ervaring. Ze schrikken vaak erg van de plotselinge verandering in gedrag die er optreedt. Vaak heeft familie een positieve invloed op de patiënt, maar als er te weinig kennis en vaardigheden bij hen aanwezig is, kan dit ook geheel averechts uitpakken. Leg uit wat een delier is en wat er aan behandeling wordt gedaan Ondersteun deze informatie eventueel met schriftelijke informatie (zie folder op Observeer hoe de communicatie verloopt en geef waar nodig instructies Geef familie ruimte hun verhaal te doen en verwijs eventueel naar de verpleegkundig consulent geriatrie of psychiatrie. Cognitieve stoornissen Leg regelmatig uit aan patiënt waar hij is en met welke reden Maak gebruik van klok, kalender, vertrouwde voorwerpen van thuis Indien nodig, maak kamer, toilet en badkamer herkenbaar Gebruik een nacht lampje voor de oriëntatie s nachts Zet zoveel mogelijk dezelfde verpleegkundigen in Zorg dat patiënt naar huiskamer kan of maak een dagprogramma Informeer partner/naasten en houd op de hoogte van dagelijkse dingen Bij verminderd gehoor Maak gebruik van hulpmiddelen zoals gehoorapparaat, zonodig dagelijks instructie Spreek duidelijk Bij verminderde visus Maak gebruik van hulpmiddelen zoals bril Bij verstoorde slaap- en waakpatroon Stimuleer de patiënt overdag tot activiteiten en lichamelijke beweging Bij alle interventies zijn observaties van belang. Gebruik de Delirium Observatie Screening Schaal (DOSS) om op een systematische wijze de symptomen van een delier te observeren en te registreren.

7 3. Voorkómen gevolgen van een delier De gevolgen van een delier kunnen velerlei zijn, van minder ernstig tot desastreus. Patiënten trekken hun neussonde uit met als gevolg aspiratie, of stappen uit bed. Ook uitputting van de patiënt door angst kan fataal zijn, zeker als de patiënt al verzwakt is. De volgende praktijkvoorbeelden laten zien dat de gevolgen van een delier van minder ernstig tot zeer ernstige kunnen zijn. Mevrouw van der Laan vergeet door haar verwardheid/desoriëntatie om haar medicatie, eten en drinken te nemen. De medicatie, eten en drinken blijft vaak op het nachtkastje staan. Dhr Meyer is motorisch zeer onrustig, doet steeds zijn benen over de bedrand heen en is zeer angstig door de hallucinaties/wanen. Denkt dat hij in een crematorium is en dat hij levend wordt verbrand. Hij stapt uit bed om te vluchten en valt. In eerste instantie lijkt bij de val niets gebroken te zijn. Na een aantal uren blijk het bewustzijn van de heer Meyer te dalen. Hij raakt bewusteloos. Bij nader onderzoek blijk patiënt op zijn hoofd te zijn gevallen en een subdurale bloeding te hebben. Gezien zijn slechte conditie en zijn slechte levensverwachting wordt in overleg met de familie besloten om niet te opereren. Een aantal dagen na de val overlijdt de heer Meyer. De ogenschijnlijke minder ernstige gevolgen kunnen zeker het begin zijn van een neerwaartse spiraal. Het mag duidelijk zijn dat ernstige gevolgen kunnen leiden tot een nieuwe operatie, langdurig verblijf op de Intensive Care en het overlijden van de patiënt. De volgende verpleegkundige interventies zijn van belang bij het voorkómen van de gevolgen van een delier: voorkómen van onjuiste en onvolledige inname van medicatie voorkómen van onvoldoende inname van vocht en voeding voorkómen van letsel (bij zichzelf of bij anderen) Voorkómen van onjuiste en onvolledige inname van medicatie Draag er zorg voor dat de juiste medicatie op het juiste tijdstip gegeven wordt. Zie er op toe dat de medicatie inderdaad ingenomen wordt. Voorkómen van onvoldoende inname van vocht en voeding Ga bij de familie na wat de patiënt gewend is te eten en te drinken. Stimuleer tot regelmatige inname van voeding en vocht. Houd een voeding- en vochtlijst bij. Voorkómen van letsel (bij zichzelf of bij anderen) Zorg voor frequent contactmomenten en overweeg de familie bij de zorg te betrekken (Rooming in) Probeer familie in te schakelen bij gevaar voor letsel; rooming in van de naaste kan vaak voorkomen dat een patiënt gefixeerd moet worden. Medicatie kan onrust en eventuele agressie verminderen, maar verhoogd door het versuffende effect het valrisico. De voor- en nadelen in een multidisciplinair overleg zorgvuldig afwegen. Leg de patiënt uit hoe er hulp moet worden ingeroepen en leg regelmatig de werking van de bel uit (zorg dat de bel altijd binnen handbereik is!) Wanneer het niet anders kan bij een wilsonbekwame patiënt en groot gevaar voor letsel, zorg dan voor vrijheidsbeperkende interventies, zoals een Zweedse band en/of pols/enkelbanden. Volg hierbij voor optimale veiligheid de richtlijnen en protocollen die in het ziekenhuis gebruikt worden.

8 Neem beschermende maatregelen. Bespreek de vrijheidsbeperkende maatregelen met collega verpleegkundigen en de arts en met partner/naasten.* * Wettelijk gezien is de behandelend arts verantwoordelijk voor het besluit om een patiënt al dan niet te fixeren en de arts moet ten minste van dit besluit op de hoogte zijn. In geval van acuut risico op letsel moet de verpleegkundige volgens de norm van 'goed hulpverlenerschap' handelen. Artikel 475 van de WGBO. De vrijheidsbeperkende maatregelen mogen nooit zomaar worden toegepast en al helemaal niet als eerste interventie. Verpleegkundigen moeten het risicogedrag goed analyseren, vrijheidsbeperkingen goed toepassen en het aantal vrijheidsbeperkende interventies, indien mogelijk, verminderen. Vrijheids beperking kan de patiënt onnodig schade berokkenen. NAZORG VOOR PATIËNTEN DIE EEN DELIER HEBBEN GEHAD Bij ontslag uit het ziekenhuis - Wanneer de patiënt met ontslag gaat is het van belang om na te gaan of patiënt en zijn familie voldoende zijn geïnformeerd over het delier. Vertel de patiënt en zijn familie dat de kans groot is dat er bij een volgende lichamelijke ziekte opnieuw een delier kan ontstaan. - Adviseer de familie om contact op te nemen met de huisarts indien de patiënt opnieuw in de war raakt. De verwardheid kan een eerste signaal zijn van een lichamelijke ziekte of aandoening. De huisarts kan eventueel verder onderzoek doen en zo nodig medicatie voorschrijven. - Informeer de huisarts over het doorgemaakte delirium. Zowel voor de huisarts als voor andere behandelende artsen is het belangrijk om te weten dat een patiënt een delier heeft doorgemaakt. Een nieuw delier kan voor de huisarts een reden zijn om verder onderzoek te doen naar de onderliggende oorzaak en deze in een vroeg stadium te behandelen. Bij een volgende opname is het van belang om te weten of patiënt eerder een delier heeft gehad. Omdat een eerder doorgemaakte delier het risico op het ontstaan van een volgend delier vergroot. De behandelend arts en het verpleegkundige team dienen dan preventieve maatregelen te nemen om het risico op het ontstaan van een nieuw delier te verkleinen. Deze maatregelen zijn uitgebreid beschreven in het eerste artikel Wat kunnen we doen bij patiënten met een delier (acute verwardheid), voorkomen is beter dan genezen! (deel 1) (Boelens, Izaks). Nazorg Per patiënt kunnen de herinneringen aan een delier sterk verschillen. Er zijn patiënten die zich van deze periode niets meer herinneren. Ook zijn er patiënten die zich deze periode levendig herinneren, waarbij gevoelens van angst, onbegrip en soms ook schaamte een rol spelen. Een bijna 90 jarige vrouw die zeer angstig is geweest omdat ze door mannen met enge ogen werd meegenomen in een kelder. Of een ander voorbeeld van een 70 jarige man die het gevoel had dat hij in een machinefabriek lag en angstig werd omdat hij door de machine samengeperst zou worden. Voor deze mensen is een verpleegkundig nazorg spreekuur delier van belang. Dit spreekuur is gericht op het begeleiden van de patiënt en familie: - begeleiding bij de verwerking van gevoelens van o.a. angst, onmacht, schaamte, schuldgevoelens of onbegrip - praten over wat er is gebeurd - beantwoorden van vragen - uitleg geven over een delier, oorzaken en risicofactoren benoemen die kunnen leiden tot een volgend delier

9 - uitleg geven over klachten die nog een tijdje kunnen blijven bestaan zoals concentratie en/of geheugenproblemen. In het UMCG kunnen patiënten voor verpleegkundige nazorg op het Universitair Centrum Ouderengeneeskunde (UCO) terecht. TOT SLOT Om de vraag te beantwoorden: Wat kunnen we doen bij patiënten met een acute verwardheid (delier)?, kunnen we kort en bondig het volgende antwoord geven: een delier is een belangrijk alarmsymptoom, te vergelijken met koorts en dient als zodanig te worden benaderd. Niet wachten tot anderen (medepatiënten, verpleegkundige) er last van hebben, maar actie ondernemen omdat de patiënt er last van heeft! Kortom vroegtijdig signaleren moet leiden tot sneller ingrijpen, waardoor de patiënt een minder ernstig delier ontwikkeld.

10 Geraadpleegde literatuur/bronnen Boelaarts,L. & Kalivaart,K. Psychische aandoeningen bij ouderen: dementie, delier en depressie In T. van der Kruk, C. Salentijn & M. Schuurmans (redactie), Verpleegkundige zorgverlening aan ouderen. Utrecht LEMMA BV. Boelens, A.M. & Izaks, G.I (2010). Wat kunnen we doen bij patiënten met een delier (acute verwardheid)? Voorkomen is beter dan genezen (deel 1). Nurse Academy, jaargang 2, nummer 2, Boelens,A.M. & Wesselius,R. (2010). Vroegtijdig herkennen van een delier, door het gebruik van de delirium Observatie Screening Schaal (deel 2). Nurse Academy, jaargang 2, nummer 4, Kalisvaart K. Primary prevention of delirium in the elderly (proefschrift). Universiteit van Amsterdam, december Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie, Richtlijn delirium (2004)Boom, Amsterdam Website

11 Auteurs Drs Mieke (A.M.)Boelens Verpleegkundig consulent Ouderengeneeskunde Universitair Centrum Ouderengeneeskunde Universitair Medisch Centrum Groningen Drs Suzanne (S) Festen Internist Ouderengeneeskunde Universitair Centrum Ouderengeneeskunde Universitair Medisch Centrum Groningen Rien (W.M) van Voorst Verpleegkundig specialist Universitair Centrum Psychiatrie Universitair Medisch Centrum Groningen

De delirante patiënt van vergeetachtig tot verwardheid

De delirante patiënt van vergeetachtig tot verwardheid De delirante patiënt van vergeetachtig tot verwardheid Marja Jellesma-Eggenkamp Klinische geriatrie Alysis 25 mei 2010 symposium Zevenaar 1 Kwetsbare ouderen inleiding >25% opgenomen patiënten 70+ 10-40%

Nadere informatie

Delirium op de Intensive Care (IC)

Delirium op de Intensive Care (IC) Deze folder is bedoeld voor de partners, familieleden, naasten of bekenden van op de Intensive Care (IC) afdeling opgenomen patiënten. Door middel van deze folder willen wij u als familie* uitleg geven

Nadere informatie

Wat kunnen we doen bij patiënten met een delier (acute verwardheid)?

Wat kunnen we doen bij patiënten met een delier (acute verwardheid)? Wat kunnen we doen bij patiënten met een delier (acute verwardheid)? Voorkomen is beter dan genezen! (deel 1) Delier is een zeer ernstige situatie, preventie kan een hoop ellende voorkomen. In dit artikel

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Acuut optredende verwardheid. (delier) Acuut optredende verwardheid (delier)

Patiënteninformatie. Acuut optredende verwardheid. (delier) Acuut optredende verwardheid (delier) Patiënteninformatie Acuut optredende verwardheid (delier) Acuut optredende verwardheid (delier) 1 Acuut optredende verwardheid (delier) Intensive Care, route 3.3 Telefoon (050) 524 6540 Inleiding Uw familielid

Nadere informatie

Delier 18-04-2011. Sini van den Boomen Anja Manders Marianne de Nobel

Delier 18-04-2011. Sini van den Boomen Anja Manders Marianne de Nobel Delier 18-04-2011 Sini van den Boomen Anja Manders Marianne de Nobel Welkom Doel: Kennisoverdracht/bewustwording Signalering Verpleegkundige interventies Programma Film Medische aspecten delier Casus in

Nadere informatie

Informatiefolder delier

Informatiefolder delier Informatiefolder delier Informatiefolder delier Het gedrag en de reactie van uw partner, familielid, vriend(in) of kennis zijn anders dan u gewend bent. Hij of zij is onrustig, begrijpt u niet, geeft vreemde

Nadere informatie

Delier. Informatie voor familie en betrokkenen

Delier. Informatie voor familie en betrokkenen Delier Informatie voor familie en betrokkenen Inleiding Op onze verpleegafdeling is een familielid, vriend(in) of kennis van u opgenomen. Tijdens uw bezoek aan de patiënt heeft u waarschijnlijk gemerkt

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Acuut optredende verwardheid (delier) Acuut optredende verwardheid (delier)

Patiënteninformatie. Acuut optredende verwardheid (delier) Acuut optredende verwardheid (delier) Patiënteninformatie Acuut optredende verwardheid (delier) Acuut optredende verwardheid (delier) 20140024 Delier.indd 1 1 24-01-17 14:02 Acuut optredende verwardheid (delier) Wat is acuut optredende verwardheid

Nadere informatie

Delirium of delier (acuut optredende verwardheid)

Delirium of delier (acuut optredende verwardheid) Delirium of delier (acuut optredende verwardheid) In deze folder leest u wat een delirium is, wat de verschijnselen van een delirium zijn en leest u informatie over de behandeling en tips voor patiënten

Nadere informatie

Acute verwardheid (delirium) op de Intensive Care

Acute verwardheid (delirium) op de Intensive Care Acute verwardheid (delirium) op de Intensive Care Op dit moment verblijft uw partner of familielid op de afdeling Intensive Care. Dit is een afdeling waar (ernstig) zieke mensen worden behandeld en verzorgd.

Nadere informatie

De patiënt met acuut optredende verwardheid (delier)

De patiënt met acuut optredende verwardheid (delier) De patiënt met acuut optredende verwardheid (delier) De patiënt met acuut optredende verwardheid/delier Uw familielid, vriend(in) of kennis is opgenomen vanwege een ziekte, een ongeval en/of een operatie.

Nadere informatie

In de war? Op de Intensive Care

In de war? Op de Intensive Care In de war? Op de Intensive Care Albert Schweitzer ziekenhuis juni 2015 pavo 1168 Inleiding Uw partner of familielid is in het Albert Schweitzer ziekenhuis opgenomen op de Intensive Care. Waarschijnlijk

Nadere informatie

De 3D,s POH 02-04-2014

De 3D,s POH 02-04-2014 De 3D,s POH 02-04-2014 Doelstelling Onderscheid delier, dementie en depressie Vroegtijdig herkennen/signaleren van een delier. Behandeling delier Delier Dementie Depressie Casus Een 70-jarige vrouw wordt

Nadere informatie

Delier in de palliatieve fase DR. KARIN SCHOTTE MEDISCHE ONCOLOGIE- PALLIATIEF SUPPORTTEAM

Delier in de palliatieve fase DR. KARIN SCHOTTE MEDISCHE ONCOLOGIE- PALLIATIEF SUPPORTTEAM Delier in de palliatieve fase DR. KARIN SCHOTTE MEDISCHE ONCOLOGIE- PALLIATIEF SUPPORTTEAM 1. Definitie en voorkomen 2. Pathofysiologie 3. Oorzaken 4. Diagnose 5. Behandeling Definitie en voorkomen: 1.

Nadere informatie

Onderwerp: Acute verwardheid of delier

Onderwerp: Acute verwardheid of delier Onderwerp: 1 Informatie over acute verwardheid of delier Voor wie is deze folder bedoeld? Deze folder is bedoeld voor patiënten die worden opgenomen in het Ikazia Ziekenhuis. Zoals de verpleegkundige aan

Nadere informatie

In de war? Op de Intensive Care

In de war? Op de Intensive Care In de war? Op de Intensive Care Naar het ziekenhuis? Lees eerst de informatie op www.asz.nl/brmo. Inleiding Uw partner of familielid is in het Albert Schweitzer ziekenhuis opgenomen op de Intensive Care.

Nadere informatie

Delier in de palliatieve fase. Marlie Spijkers Specialist ouderengeneeskunde Consulent Palliatieve zorg IKZ

Delier in de palliatieve fase. Marlie Spijkers Specialist ouderengeneeskunde Consulent Palliatieve zorg IKZ Delier in de palliatieve fase Marlie Spijkers Specialist ouderengeneeskunde Consulent Palliatieve zorg IKZ Delier voor de patiënt n droom woar de geen sodemieter van op aan kunt angstdroom nachtmerrie

Nadere informatie

Delier in de palliatieve fase

Delier in de palliatieve fase Delier in de palliatieve fase Marlie Spijkers Specialist ouderengeneeskunde Consulent Palliatieve zorg IKZ Delier voor de patiënt n droom woar de geen sodemieter van op aan kunt angstdroom nachtmerrie

Nadere informatie

ACUUT OPTREDENDE VERWARDHEID (DELIER) INFORMATIE VOOR PATIENT, FAMILIE EN BETROKKENEN

ACUUT OPTREDENDE VERWARDHEID (DELIER) INFORMATIE VOOR PATIENT, FAMILIE EN BETROKKENEN ACUUT OPTREDENDE VERWARDHEID (DELIER) INFORMATIE VOOR PATIENT, FAMILIE EN BETROKKENEN Inleiding Uw familielid, partner of kennis is in Franciscus Gasthuis & Vlietland opgenomen. Hij of zij is opgenomen

Nadere informatie

Parkinsonismen Vereniging. Parkinson en Psychose

Parkinsonismen Vereniging. Parkinson en Psychose Parkinsonismen Vereniging Parkinson en Psychose Inhoudsopgave Inleiding 4 Psychose 4 Oorzaak 5 Door de ziekte van Parkinson 5 Door het gebruik van anti-parkinsonmedicatie 5 Door een lichamelijke aandoening

Nadere informatie

Parkinson en Psychoses

Parkinson en Psychoses Parkinson en Psychoses Inleiding Mensen met de ziekte van Parkinson kunnen last krijgen van ongewone belevingen die niet overeenkomen met de werkelijkheid. Dit zijn psychotische belevingen die de vorm

Nadere informatie

Rode Kruis ziekenhuis. Patiënteninformatie. Delier (acute verwardheid) rkz.nl

Rode Kruis ziekenhuis. Patiënteninformatie. Delier (acute verwardheid) rkz.nl Patiënteninformatie Delier (acute verwardheid) rkz.nl Inleiding Uw partner, familielid of iemand uit uw naaste omgeving is opgenomen in het. Zoals u gemerkt heeft, reageert uw naaste niet zoals u gewend

Nadere informatie

Delier voor de patiënt. Inhoud presentatie delier. Delier. Symptomen. Diagnose delier 21-6-2012. n droom woar de geen sodemieter van op aan kunt

Delier voor de patiënt. Inhoud presentatie delier. Delier. Symptomen. Diagnose delier 21-6-2012. n droom woar de geen sodemieter van op aan kunt Delier voor de patiënt n droom woar de geen sodemieter van op aan kunt angstdroom nachtmerrie Inhoud presentatie delier Wat is een delier Wat zijn de gevolgen van een delier Wat zijn risicoverhogende en

Nadere informatie

p a t i ë n t e n i n f o r m a t i e 2

p a t i ë n t e n i n f o r m a t i e 2 Delier In deze brochure leest u meer over acute verwardheid, ook wel delier genoemd. Verder krijgt u informatie over de behandeling en wat u kunt doen. Acuut optredende verwardheid Delier is een vorm van

Nadere informatie

Acuut optredende verwardheid (delier) Informatie voor familie en bezoekers van het Intensive Care Centrum UMC Utrecht. Afdeling Intensive Care

Acuut optredende verwardheid (delier) Informatie voor familie en bezoekers van het Intensive Care Centrum UMC Utrecht. Afdeling Intensive Care Acuut optredende verwardheid (delier) Informatie voor familie en bezoekers van het Intensive Care Centrum UMC Utrecht Afdeling Intensive Care Acuut optredende verwardheid (delier) Acuut optredende verwardheid

Nadere informatie

Acuut optredende verwardheid Delier

Acuut optredende verwardheid Delier Acuut optredende verwardheid Delier Uw familielid, vriend(in) of kennis is opgenomen in ons ziekenhuis vanwege ziekte, ongeval en/of operatie. Zoals u vermoedelijk hebt gemerkt, is zijn of haar reactie

Nadere informatie

Delirium Clinical Assessment Protocol (CAP) = 0

Delirium Clinical Assessment Protocol (CAP) = 0 Delirium Clinical Assessment Protocol (CAP) = 0 De informatie over deze CAP-code wordt opgesplitst in twee delen: (I) Betekenis: De betekenis van code 0 bij de Delirium-CAP. (II) Richtlijnen: De stappen

Nadere informatie

Hoe een delier herkennen?

Hoe een delier herkennen? Infobrochure Delier Inhoud Wat is een delier?. 3 Hoe een delier herkennen?. 3 Is een delier niet gewoon dementie?.4 Hoe behandelen we een delier?. 5 Wat kan u als familie doen?. 5 Meer info of vragen?.

Nadere informatie

Casuïstiek bespreking. delier

Casuïstiek bespreking. delier Casuïstiek bespreking delier Bernarda Heslinga Huisarts, kaderarts palliatieve zorg, lid consultatieteam palliatieve zorg Helma Mebius Verpleegkundige, lid consultatieteam palliatieve zorg Palliatieve

Nadere informatie

Gebruik bedtent bij acuut optredende verwardheid

Gebruik bedtent bij acuut optredende verwardheid Gebruik bedtent bij acuut optredende verwardheid Ziekenhuis Gelderse Vallei Uw familielid, vriend(in) of kennis is opgenomen in ons ziekenhuis vanwege ziekte, ongeval en/of operatie. Zoals u vermoedelijk

Nadere informatie

De patiënt met plotseling optredende verwardheid (delier) Informatie voor familie en betrokkenen

De patiënt met plotseling optredende verwardheid (delier) Informatie voor familie en betrokkenen De patiënt met plotseling optredende verwardheid (delier) Informatie voor familie en betrokkenen Inhoud Inleiding 3 Wat is een delier? 4 Wat zijn de verschijnselen bij een delier? 4 Wanneer treedt een

Nadere informatie

DE PATIËNT MET ACUUT OPTREDENDE VERWARDHEID/DELIER INFORMATIE VOOR FAMILIE EN BETROKKENEN

DE PATIËNT MET ACUUT OPTREDENDE VERWARDHEID/DELIER INFORMATIE VOOR FAMILIE EN BETROKKENEN DE PATIËNT MET ACUUT OPTREDENDE VERWARDHEID/DELIER INFORMATIE VOOR FAMILIE EN BETROKKENEN Wat is acuut optredende verwardheid/delier? Uw familielid, vriend(in) of kennis is opgenomen in het ziekenhuis

Nadere informatie

Welkom in het Jeroen Bosch Ziekenhuis

Welkom in het Jeroen Bosch Ziekenhuis Welkom in het Jeroen Bosch Ziekenhuis Delier Vakgroep geriatrie vanaf juni 2014. Bovenste rij: Astrid van Strien, Janet Bootsma, Karen Keijsers, Truuke Kamminga. Onderste rij: Rob van Marum, Cees Wouters,

Nadere informatie

Acuut optredende verwardheid (delier)

Acuut optredende verwardheid (delier) PSYCHIATRIE & PSYCHOLOGIE Acuut optredende verwardheid (delier) Informatie voor de patiënt, partner, familie en betrokkenen Acuut optredende verwardheid (delier) Uw partner, familielid, vriend of kennis

Nadere informatie

Delier voor de patiënt. Workshop Delier in de palliatieve fase. n droom woar ge geen sodemieter van op aan kunt. angstdroom.

Delier voor de patiënt. Workshop Delier in de palliatieve fase. n droom woar ge geen sodemieter van op aan kunt. angstdroom. Workshop Delier in de palliatieve fase 11 oktober 2012 Hedi ter Braak Monique van den Broek 1 Delier voor de patiënt n droom woar ge geen sodemieter van op aan kunt angstdroom nachtmerrie 1 Inhoud workshop

Nadere informatie

Acute verwardheid (Delier/Delirium)

Acute verwardheid (Delier/Delirium) Acute verwardheid (Delier/Delirium) Informatie voor naasten van patiënten met acuut optredende verwardheid. Uw naaste is opgenomen in het TweeSteden ziekenhuis vanwege een ziekte, ongeval, en/of operatie.

Nadere informatie

Acute verwardheid of delier

Acute verwardheid of delier Acute verwardheid of delier Beter voor elkaar Voor wie is deze folder bedoeld? Deze folder is bedoeld voor patiënten die worden opgenomen in het Ikazia Ziekenhuis. Zoals de verpleegkundige aan u heeft

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Acute verwardheid

Patiënteninformatie. Acute verwardheid Patiënteninformatie Acute verwardheid Inhoud Inleiding... 3 Wat is acute verwardheid of delirium?... 3 Hoe wordt een delirium behandeld?... 4 Hoe kunt u uw familielid helpen?... 4 Medicatie... 4 Drinken

Nadere informatie

Verhoogde kans op een delier?

Verhoogde kans op een delier? Geriatrie Verhoogde kans op een delier? Maatregelen om een delier te voorkomen Inleiding U of uw naaste heeft een verhoogd risico op een delier. Dat heeft de verpleegkundige en/of uw behandelend specialist

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Delier of plotse verwardheid. GezondheidsZorg met een Ziel

Patiënteninformatie. Delier of plotse verwardheid. GezondheidsZorg met een Ziel i Patiënteninformatie Delier of plotse verwardheid GezondheidsZorg met een Ziel DELIER OF PLOTSE VERWARDHEID Uw partner, familielid of iemand anders uit uw naaste omgeving is vanwege een ziekte, ongeval

Nadere informatie

Informatie over delier

Informatie over delier Algemeen Informatie over delier www.catharinaziekenhuis.nl Patiëntenvoorlichting: patienten.voorlichting@catharinaziekenhuis.nl ALG017 / Informatie over delier / 18-10-2013 2 Informatie over delier Uw

Nadere informatie

acute verwardheid adviezen na een ZorgSaam

acute verwardheid adviezen na een ZorgSaam acute verwardheid adviezen na een hernia-operatie (delier) ZorgSaam 1 2 ACUTE VERWARDHEID Dit informatieboekje is bedoeld voor familie en betrokkenen van de patiënt met acuut optredende verwardheid. Inleiding

Nadere informatie

Delier, benadering vanuit het ziekenhuis. Dhr. A. Lahdidioui Internist ouderengeneeskunde i.o. Donderdag 26 januari 2017

Delier, benadering vanuit het ziekenhuis. Dhr. A. Lahdidioui Internist ouderengeneeskunde i.o. Donderdag 26 januari 2017 Delier, benadering vanuit het ziekenhuis Dhr. A. Lahdidioui Internist ouderengeneeskunde i.o. Donderdag 26 januari 2017 Diagnose DSM IV criteria: 1. Bewustzijnsstoornis met verminderde aandacht 2. Verandering

Nadere informatie

Acute verwardheid / Delier

Acute verwardheid / Delier Acute verwardheid / Delier In deze folder vindt u informatie over acute verwardheid / delier. Daarnaast staat beschreven wat u voor uw naaste kan doen. Waar "hij" staat, kunt u uiteraard ook "zij" lezen.

Nadere informatie

In de war? Informatie voor familie van patiënten met acuut optredende verwardheid

In de war? Informatie voor familie van patiënten met acuut optredende verwardheid In de war? Informatie voor familie van patiënten met acuut optredende verwardheid Inleiding Uw familielid, partner of kennis is in het Albert Schweitzer ziekenhuis opgenomen. Waarschijnlijk heeft u gemerkt

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Het delier. Informatie voor familie en betrokkenen terTER_

Patiënteninformatie. Het delier. Informatie voor familie en betrokkenen terTER_ Patiënteninformatie Het delier Informatie voor familie en betrokkenen 1234567890-terTER_ Het delier Informatie voor familie en betrokkenen. U heeft een afspraak in Tergooi gehad voor een behandeling.

Nadere informatie

Verhoogde kans op een delier?

Verhoogde kans op een delier? Verhoogde kans op een delier? Maatregelen om een delier te voorkomen Afdeling Geriatrie Inleiding U of uw naaste heeft een verhoogd risico op een delier. Dat heeft de verpleegkundige en/of uw behandelend

Nadere informatie

H.40001.0915. Zorg voor kwetsbare ouderen

H.40001.0915. Zorg voor kwetsbare ouderen H.40001.0915 Zorg voor kwetsbare ouderen 2 Inleiding Uw naaste is opgenomen in het ziekenhuis. Een oudere patiënt is kwetsbaar als er sprake is van een wankel evenwicht in de gezondheid en het dagelijks

Nadere informatie

DEMENTIEZORG. Chronische en acute verwardheid. Jan Oudenes Verpleegkundig consulent geriatrie Ede, 10 november 2015

DEMENTIEZORG. Chronische en acute verwardheid. Jan Oudenes Verpleegkundig consulent geriatrie Ede, 10 november 2015 DEMENTIEZORG Chronische en acute verwardheid Jan Oudenes Verpleegkundig consulent geriatrie Ede, 10 november 2015 Programma Acute verwardheid/delier Fragment Mieren in de thee Dementie en delier 1 Delier

Nadere informatie

heelkunde 2 informatiebrochure Acute verwardheid of delier

heelkunde 2 informatiebrochure Acute verwardheid of delier heelkunde 2 informatiebrochure Acute verwardheid of delier Inhoudstafel 1. Wat is acuut optredende verwardheid? 4 2. Hoe ontstaat een delier? 4 3. Verschijnselen 5 4. Behandeling 5 5. Helpende hand 6

Nadere informatie

Acuut optredende verwardheid

Acuut optredende verwardheid Acuut optredende verwardheid Een delier Bij mensen met een ziekte komt acute verwardheid ofwel delirium (delier) regelmatig voor. Dit is geen onschuldig verschijnsel. Het wijst er meestal op dat er iets

Nadere informatie

Acuut optredende verwardheid/delier

Acuut optredende verwardheid/delier Acuut optredende verwardheid/delier Klinische geriatrie alle aandacht De patiënt met acuut optredende verwardheid/ delier (informatie voor familie en betrokkenen) Wat zijn de verschijnselen van een delier/acuut

Nadere informatie

Acute verwardheid. Locatiegegevens. Locatie Utrecht Bosboomstraat KE Utrecht. Locatie Zeist Jagersingel HL Zeist

Acute verwardheid. Locatiegegevens. Locatie Utrecht Bosboomstraat KE Utrecht. Locatie Zeist Jagersingel HL Zeist Acute verwardheid Inleiding Acute verwardheid wordt ook wel een delirium of een delier genoemd. In deze folder kunt u lezen wat acute verwardheid is en hoe het ontstaat. Er wordt ingegaan op de verschijnselen,

Nadere informatie

Acute verwardheid. Informatie voor familie en betrokkenen

Acute verwardheid. Informatie voor familie en betrokkenen HHZH_INF_114.01(0315) h.-hartziekenhuis vzw Mechelsestraat 24 2500 Lier tel. 03-491 23 45 fax 03-491 23 46 www.hhzhlier.be Informatie voor familie en betrokkenen Acute verwardheid Voorwoord Uw partner,

Nadere informatie

Informatiebrochure voor patiënten en familie. Acute verwardheid. I Autonome verzorgingsinstelling

Informatiebrochure voor patiënten en familie. Acute verwardheid. I Autonome verzorgingsinstelling Informatiebrochure voor patiënten en familie Acute verwardheid I Autonome verzorgingsinstelling IIInhoudsopgave Voorwoord 5 Wat is acute verwardheid of delier? 6 Oorzaken van acute verwardheid 7 Symptomen

Nadere informatie

Delier (acute verwardheid)

Delier (acute verwardheid) Geriatrie Delier (acute verwardheid) i Patiënteninformatie Thuis en in het ziekenhuis Slingeland Ziekenhuis Algemeen Vooral oudere mensen kunnen bij een lichamelijke ziekte thuis of in het ziekenhuis plotseling

Nadere informatie

Deze module is gebaseerd op de NHG-Standaard M77 van maart 2003.

Deze module is gebaseerd op de NHG-Standaard M77 van maart 2003. Videofragment 4 Zorg na het verbleken van het delier 1. Toelichting op de module Deze module is gebaseerd op de NHG-Standaard M77 van maart 2003. Een delier is een ingrijpend ziektebeeld, zowel voor de

Nadere informatie

Gedragsproblematiek bij dementie: een uitdaging!?

Gedragsproblematiek bij dementie: een uitdaging!? Gedragsproblematiek bij dementie: een uitdaging!? Martin Smalbrugge, specialist ouderengeneeskunde & onderzoeker Sandra Zwijsen, psycholoog & onderzoeker Wat gaan we vandaag doen? Warming up Gevolgen gedragsproblematiek

Nadere informatie

PATIËNTEN INFORMATIE. Plotse verwardheid Delier

PATIËNTEN INFORMATIE. Plotse verwardheid Delier PATIËNTEN INFORMATIE Plotse verwardheid Delier Wat is delier? Plotse verwardheid wordt ook wel een delier genoemd. Deze verwardheid kan op enkele minuten tot dagen ontstaan (of een bestaande toestand ineens

Nadere informatie

Delier. (Acuut optredende verwardheid)

Delier. (Acuut optredende verwardheid) Delier (Acuut optredende verwardheid) Wat is acuut optredende verwardheid/delier Uw familielid, vriend(in) of kennis ligt in ons ziekenhuis. Hij/zij is opgenomen vanwege ziekte, ongeval en/of operatie.

Nadere informatie

Acute verwardheid (delier) Informatie voor familie en bekenden

Acute verwardheid (delier) Informatie voor familie en bekenden Acute verwardheid (delier) Informatie voor familie en bekenden Verpleegafdelingen en poliklinieken Wanneer iemand bij een ongeluk, operatie of ziekenhuisopname plotseling verward reageert, kan er sprake

Nadere informatie

I Autonome verzorgingsinstelling. Informatiebrochure voor patiënten en familie. Acute verwardheid. Acute verwardheid.indd 1 07-07-2014 16:08:41

I Autonome verzorgingsinstelling. Informatiebrochure voor patiënten en familie. Acute verwardheid. Acute verwardheid.indd 1 07-07-2014 16:08:41 I Autonome verzorgingsinstelling Informatiebrochure voor patiënten en familie Acute verwardheid Acute verwardheid.indd 1 07-07-2014 16:08:41 IIInhoudsopgave Acute verwardheid.indd 2 07-07-2014 16:08:41

Nadere informatie

Delier, ontspoord in het verpleeghuis. Miriam Jacobs Nurse Practitioner in opleiding

Delier, ontspoord in het verpleeghuis. Miriam Jacobs Nurse Practitioner in opleiding Delier, ontspoord in het verpleeghuis Miriam Jacobs Nurse Practitioner in opleiding Opzet presentatie Huishoudelijke mededelingen Inleiding Stellingen invullen Uitleg rondom delier Screening delier + Delier

Nadere informatie

Acute verwardheid (delier)

Acute verwardheid (delier) Acute verwardheid (delier) Inleiding Uw partner, familielid is in ons ziekenhuis opgenomen. Zoals u waarschijnlijk heeft gemerkt, reageert hij/zij 1 niet zoals u gewend bent. Het is vaak moeilijk om met

Nadere informatie

Vroegtijdig herkennen van een delier (acute verwardheid) door het gebruik van de DOS (Delirium Observatie Screening) Schaal (deel 2)

Vroegtijdig herkennen van een delier (acute verwardheid) door het gebruik van de DOS (Delirium Observatie Screening) Schaal (deel 2) Vroegtijdig herkennen van een delier (acute verwardheid) door het gebruik van de DOS (Delirium Observatie Screening) Schaal (deel 2) In het artikel Wat kunnen we doen bij patiënten met een delier (acute

Nadere informatie

HELP-Programma. Informatieboekje. Voor vrijwilligers na de intake

HELP-Programma. Informatieboekje. Voor vrijwilligers na de intake HELP-Programma Informatieboekje Voor vrijwilligers na de intake 2 Ruth Pel-Littel Expert kwetsbare ouderen Vilans Postbus 8228, 3503 RE Utrecht Telefoon: (030) 789 2300, e-mail: r.pel@vilans.nl Website:

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Ontslag van Intensive Care of Medium Care-IC naar verpleegafdeling

Patiënteninformatie. Ontslag van Intensive Care of Medium Care-IC naar verpleegafdeling Patiënteninformatie Ontslag van Intensive Care of Medium Care-IC naar verpleegafdeling Ontslag van Intensive Care of Medium Care-IC naar verpleegafdeling 1 Ontslag van Intensive Care of Medium Care-IC

Nadere informatie

VERANDERING VAN GEDRAG: EEN PROBLEEM OF NIET? Marieke Schuurmans Verpleegkundige & onderzoeker UMC Utrecht/Hogeschool Utrecht

VERANDERING VAN GEDRAG: EEN PROBLEEM OF NIET? Marieke Schuurmans Verpleegkundige & onderzoeker UMC Utrecht/Hogeschool Utrecht VERANDERING VAN GEDRAG: EEN PROBLEEM OF NIET? Marieke Schuurmans Verpleegkundige & onderzoeker UMC Utrecht/Hogeschool Utrecht GEDRAG: De wijze waarop iemand zich gedraagt, zijn wijze van doen, optreden

Nadere informatie

Vrijheidsbeperkende maatregelen (fixatie)

Vrijheidsbeperkende maatregelen (fixatie) 14-11-2016 1138 Vrijheidsbeperkende maatregelen (fixatie) De behandelend arts of verpleegkundige heeft met u gesproken over het toepassen van vrijheidsbeperkende maatregelen bij uzelf, uw familielid of

Nadere informatie

Voorkom onnodige achteruitgang in het ziekenhuis Handleiding voor patiënten

Voorkom onnodige achteruitgang in het ziekenhuis Handleiding voor patiënten Voorkom onnodige achteruitgang in het ziekenhuis Handleiding voor patiënten Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te gaan. Waarom deze informatie? 2 Gebruiksaanwijzing 3 Cartoon 1 bereid uw ziekenhuisopname

Nadere informatie

De geriatrische patiënt op de SEH. SEH onderwijsdag Sigrid Wittenberg, aios klinische geriatrie

De geriatrische patiënt op de SEH. SEH onderwijsdag Sigrid Wittenberg, aios klinische geriatrie De geriatrische patiënt op de SEH SEH onderwijsdag Sigrid Wittenberg, aios klinische geriatrie Relevante onderwerpen Delier Symptoomverarming Medicatie op de SEH Duur aanwezigheid patiënt op de SEH Delier

Nadere informatie

De huisarts / de acuut verwarde patiënt. Presentatie2015: Cassandra Kalidien Conny Koffeman

De huisarts / de acuut verwarde patiënt. Presentatie2015: Cassandra Kalidien Conny Koffeman De huisarts / verpleeghuisarts en de acuut verwarde patiënt Presentatie2015: Cassandra Kalidien Conny Koffeman Disclosure belangen spreker (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk

Nadere informatie

Ouderen in ziekenhuis Tjongerschans. Voorkom onnodige achteruitgang in het ziekenhuis

Ouderen in ziekenhuis Tjongerschans. Voorkom onnodige achteruitgang in het ziekenhuis Ouderen in ziekenhuis Tjongerschans Voorkom onnodige achteruitgang in het ziekenhuis Inhoudsopgave Inleiding... 1 Beter naar huis... 1 Tips... 2 Familieparticipatie... 9 Vragen... 9 Inleiding Ouderen lopen

Nadere informatie

Wat u moet weten over acute verwardheid

Wat u moet weten over acute verwardheid 0000/020/0 - GZA - mei 2013 Sint-Augustinus Sint-Vincentius Sint-Jozef Wat u moet weten over acute verwardheid campus Sint-Augustinus Oosterveldlaan 24 BE-2610 WILRIJK tel. + 32 3 443 30 11 campus Sint-Vincentius

Nadere informatie

Inhoud. Carolien de Croon, Specialist Ouderengeneeskunde/ d Kaderarts GRZ i.o. Sireen Hendriks Franssen, Verpleegkundig Specialist i.o.

Inhoud. Carolien de Croon, Specialist Ouderengeneeskunde/ d Kaderarts GRZ i.o. Sireen Hendriks Franssen, Verpleegkundig Specialist i.o. Delier in de Geriatrische i Revalidatiezorg Carolien de Croon, Specialist Ouderengeneeskunde/ d Kaderarts GRZ i.o. Sireen Hendriks Franssen, Verpleegkundig Specialist i.o. UKON workshop 7 april 2016 Inhoud

Nadere informatie

Refaja Ziekenhuis Stadskanaal. Voorkom onnodige achteruitgang in het ziekenhuis -Kom uit bed-

Refaja Ziekenhuis Stadskanaal. Voorkom onnodige achteruitgang in het ziekenhuis -Kom uit bed- Voorkom onnodige achteruitgang in het ziekenhuis -Kom uit bed- VOORKOM ONNODIGE ACHTERUITGANG IN HET ZIEKENHUIS -KOM UIT BED- INLEIDING U zult misschien wel schrikken als u leest dat drie maanden na ontslag

Nadere informatie

ACUTE VERWARDHEID NIET ALTIJD DEMENTIE 10 en 12/11/2015

ACUTE VERWARDHEID NIET ALTIJD DEMENTIE 10 en 12/11/2015 ACUTE VERWARDHEID NIET ALTIJD DEMENTIE 10 en 12/11/2015 Niet steeds dementie Vraagstelling: 1) Kan elke verwardheid voorkomen worden? 2) Wat kunnen we doen om te voorkomen? 3) Wat kunnen we doen bij acute

Nadere informatie

Voorkom onnodige achteruitgang in het ziekenhuis

Voorkom onnodige achteruitgang in het ziekenhuis Voorkom onnodige achteruitgang in het ziekenhuis Wat kunt u zelf doen? mca.nl Inhoudsopgave Patiëntveiligheidskaart 3 Gebruiksaanwijzing 3 Bereid uw ziekenhuisopname voor 4 Laat u ook uw naasten de brochure

Nadere informatie

Algemene informatie. Voorkom onnodige achteruitgang in het ziekenhuis - Kom uit het bed -

Algemene informatie. Voorkom onnodige achteruitgang in het ziekenhuis - Kom uit het bed - Algemene informatie Voorkom onnodige achteruitgang in het ziekenhuis - Kom uit het bed - 1 U zult misschien wel schrikken als u leest dat drie maanden na ontslag ongeveer 30% van de ouderen die behandeld

Nadere informatie

Woord vooraf 13. Over de auteur 15. Redactionele verantwoording 17

Woord vooraf 13. Over de auteur 15. Redactionele verantwoording 17 Inhoud Woord vooraf 13 Over de auteur 15 Redactionele verantwoording 17 1 Zorg voor de kwetsbare oudere 21 1.1 Vergrijzing en dubbele vergrijzing 21 1.2 Verschil kalenderleeftijd en biologische leeftijd

Nadere informatie

Probleemgedrag bij ouderen

Probleemgedrag bij ouderen Probleemgedrag bij ouderen Machteloos, bang of geïrriteerd. Zo kunnen medewerkers en cliënten in de thuiszorg zich voelen in situaties waarin sprake is van probleemgedrag. Bijvoorbeeld als een cliënt alleen

Nadere informatie

Datum Spreker Linda Schreur. (Poly)farmacie bij ouderen

Datum Spreker Linda Schreur. (Poly)farmacie bij ouderen Datum 28-02-2017 Spreker Linda Schreur (Poly)farmacie bij ouderen Een geriatrische patiënt Pt 82 jaar Voorgeschiedenis oa hartinfarct, boezemfibrilleren Woont zelfstandig alleen Langzaam geheugenproblemen

Nadere informatie

VOORBEELDEN VAN OPEN VRAGEN ZOALS DEZE GESTELD GAAN WORDEN IN DE SET VAN LEREN DOKTEREN 5.

VOORBEELDEN VAN OPEN VRAGEN ZOALS DEZE GESTELD GAAN WORDEN IN DE SET VAN LEREN DOKTEREN 5. VOORBEELDEN VAN OPEN VRAGEN ZOALS DEZE GESTELD GAAN WORDEN IN DE SET VAN LEREN DOKTEREN 5. Let op dit zijn voorbeelden van mogelijke vragen. Vergelijkbare vragen kunnen ook gesteld worden over de andere

Nadere informatie

Doel. Achtergrond. Hiernaast kunnen (paranoïde) wanen voorkomen (1).

Doel. Achtergrond. Hiernaast kunnen (paranoïde) wanen voorkomen (1). Doel Het geven van informatie over: het herkennen van een delier. het opsporen en behandelen van de lichamelijke oorzaak. medicamenteuze behandeling van de symptomen van een delier. niet-medicamenteuze

Nadere informatie

PATIËNTEN INFORMATIE. Bloedvergiftiging. of sepsis

PATIËNTEN INFORMATIE. Bloedvergiftiging. of sepsis PATIËNTEN INFORMATIE Bloedvergiftiging of sepsis 2 PATIËNTENINFORMATIE Inleiding De arts heeft u verteld dat u of uw naaste een bloedvergiftiging heeft, ook wel sepsis genoemd. Een sepsis is een complexe

Nadere informatie

Vrijheidsbeperkende maatregelen VBI

Vrijheidsbeperkende maatregelen VBI Vrijheidsbeperkende maatregelen VBI Afdeling psychiatrie Locatie Veldhoven Deze folder is bedoeld voor de patiënt, partner, familieleden of kennissen van patiënten, waarbij het noodzakelijk is om vrijheidsbeperkende

Nadere informatie

Delier. Zwolle oktober Piet van Leeuwen. Johannes Hospitium Vleuten en Wilnis Palliatief consulent Antonius Ziekenhuis Nieuwegein en Utrecht

Delier. Zwolle oktober Piet van Leeuwen. Johannes Hospitium Vleuten en Wilnis Palliatief consulent Antonius Ziekenhuis Nieuwegein en Utrecht Delier Zwolle oktober 2014 Piet van Leeuwen Johannes Hospitium Vleuten en Wilnis Palliatief consulent Antonius Ziekenhuis Nieuwegein en Utrecht Wat is een delier? Delier komt van het Latijnse woord delirium

Nadere informatie

Ouderen in het Jeroen Bosch Ziekenhuis

Ouderen in het Jeroen Bosch Ziekenhuis Algemeen Ouderen in het Jeroen Bosch Ziekenhuis Inleiding Binnenkort wordt u opgenomen in het Jeroen Bosch Ziekenhuis. Het kan ook zijn dat u onverwacht bent opgenomen in het ziekenhuis. De arts heeft

Nadere informatie

Acute verwardheid: Delirium

Acute verwardheid: Delirium Acute verwardheid: Delirium T +32(0)89 32 50 50 F +32(0)89 32 79 00 info@zol.be Campus Sint-Jan Schiepse bos 6 B 3600 Genk Campus Sint-Barbara Bessemerstraat 478 B 3620 Lanaken Medisch Centrum André Dumont

Nadere informatie

Depressie. Informatiefolder voor zorgteam. Zorgprogramma Doen bij Depressie UKON. Versie 2013-oktober

Depressie. Informatiefolder voor zorgteam. Zorgprogramma Doen bij Depressie UKON. Versie 2013-oktober Depressie Informatiefolder voor zorgteam Zorgprogramma Doen bij Depressie Inleiding Deze folder is bedoeld voor afdelingsmedewerkers die betrokken zijn bij de zorg voor een cliënt bij wie een depressie

Nadere informatie

PATIËNTEN INFORMATIE. Delier

PATIËNTEN INFORMATIE. Delier PATIËNTEN INFORMATIE Delier 2 PATIËNTENINFORMATIE Uw naaste is opgenomen op de Intensive Care (IC) van het Maasstad Ziekenhuis. Waarschijnlijk heeft u gemerkt dat hij/zij niet reageert zoals u dit gewend

Nadere informatie

Depressie. Informatiefolder voor cliënt en naasten. Zorgprogramma Doen bij Depressie UKON. Versie 2013-oktober

Depressie. Informatiefolder voor cliënt en naasten. Zorgprogramma Doen bij Depressie UKON. Versie 2013-oktober Depressie Informatiefolder voor cliënt en naasten Zorgprogramma Doen bij Depressie Versie 2013-oktober Inleiding Deze folder bevat informatie over de klachten die bij een depressie horen en welke oorzaken

Nadere informatie

Stap dichter naar huis. Zo fit mogelijk blijven tijdens uw verblijf in het ziekenhuis

Stap dichter naar huis. Zo fit mogelijk blijven tijdens uw verblijf in het ziekenhuis Stap dichter naar huis Zo fit mogelijk blijven tijdens uw verblijf in het ziekenhuis 2 Waarom deze folder? Een ziekenhuisverblijf is een hele gebeurtenis, waarbij onderzoek en behandeling veelal centraal

Nadere informatie

Algemeen Vallen bij ouderen

Algemeen Vallen bij ouderen Algemeen Vallen bij ouderen Als u opgenomen wordt in ons ziekenhuis willen wij weten of u een verhoogde kans heeft om te vallen. Indien u al eens eerder bent gevallen, thuis of in het ziekenhuis, heeft

Nadere informatie

Polikliniek geriatrie. Bezoek voorafgaand aan een medische ingreep/operatie

Polikliniek geriatrie. Bezoek voorafgaand aan een medische ingreep/operatie Polikliniek geriatrie Bezoek voorafgaand aan een medische ingreep/operatie 2 U ondergaat binnenkort een medische ingreep of operatie (aan vaten, heup, knie of blaas). Daarnaast bent u ouder dan 70 jaar.

Nadere informatie

Onderwijsmateriaal voor toetsgroepen

Onderwijsmateriaal voor toetsgroepen Videofragment 1 de anamnese bij een delirante patiënt 1. Toelichting op de module Deze module is gebaseerd op de NHG-Standaard M77, herziene versie april 2014. Om te kunnen begrijpen hoe de huisarts het

Nadere informatie

Verpleegkundige aandachtspunten bij een parkinsonpatiënt. Delaere Griet

Verpleegkundige aandachtspunten bij een parkinsonpatiënt. Delaere Griet Verpleegkundige aandachtspunten bij een parkinsonpatiënt Delaere Griet Verpleegkundige aandachtspunten inhoud: 1. Medicatie 2. Mobiliteit 3. Voeding 4. Uitscheiding 5. Slaappatroon 6. Psychische en cognitieve

Nadere informatie

PATIËNTEN INFORMATIE. Delier

PATIËNTEN INFORMATIE. Delier PATIËNTEN INFORMATIE Delier Uw naaste is opgenomen op de Intensive Care (IC) van het Maasstad Ziekenhuis. Waarschijnlijk heeft u gemerkt dat hij/zij niet reageert zoals u dit gewend bent. Degene die u

Nadere informatie

Pijn, agitatie en delier op de Intensive Care

Pijn, agitatie en delier op de Intensive Care Pijn, agitatie en delier op de Intensive Care Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Wat is pijn, agitatie en delier? 1 Waarom wordt een patiënt hierop gescoord? 2 Hoe herkennen we pijn,

Nadere informatie

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud Informatie voor Familieleden omtrent Psychose InFoP 2 Inhoud Introductie Module I: Wat is een psychose? Module II: Psychose begrijpen? Module III: Behandeling van psychose de rol van medicatie? Module

Nadere informatie