LMJ Linnaeus jaargang 18 nr. 1. S.C. Moss, psycholoog in opleiding, Kennemer Gasthuis

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "LMJ Linnaeus. 2010 jaargang 18 nr. 1. S.C. Moss, psycholoog in opleiding, Kennemer Gasthuis"

Transcriptie

1 LMJ Linnaeus Medisch Journaal 2010 jaargang 18 nr. 1 Medische psychologie Medisch-wetenschappelijk tijdschrift van het Linnaeusinstituut En verder: EMDR in het ziekenhuis Een behandelings methode voor psychische trauma s De behandeling van anorexiepatiënten op de PAAZ Alle vooruitgang is meegenomen Over succes in de behandeling van anorexiepatiënten Medische psychologie in het algemene ziekenhuis Grijze muis (column) Ziektewinst: een dolle hond (column) De vrouw die 167 truien per jaar breide (column) Start second opinion poli in het Kennemer Gasthuis (nieuws) Boeiend en feestelijk wetenschapssymposium op 13 januari 2010 (verslag) Co-assistent Maarten Neerincx Studentenbaantje als opstap naar wetenschappelijk onderzoek (interview) Impliciete aannames en verwachtingen in de arts-patiënt relatie S.C. Moss, psycholoog in opleiding, Kennemer Gasthuis Psychologisch onderzoek in een algemeen ziekenhuis T. Vaessen, psycholoog in opleiding tot gezondheidszorgpsycholoog, Kennemer Gasthuis De behandeling van het prikkelbaredarmsyndroom: een prikkelende uitdaging I. Hoek, klinisch psycholoog op de PAAZ, Kennemer Gasthuis

2 Calci-Chew D3 Het meest voorgeschreven calciumsupplement nu ook als kauwtablet met 1000 mg calcium I.E. vitamine D3 1 Voor nadere productinformatie zie elders in dit blad. A I.E. I.E. I.E. VITAMINE D3 VITAMINE D3 VITAMINE D3 Geformuleerd voor optimale compliance Nieuw kauwtablet met aangename smaak CITROEN SMAAK makkelijk en zonder water in te nemen de dagdosering in één tablet 2 I.E. I.E. VITAMINE D3 VITAMINE D3 I.E. VITAMINE D I.E. VITAMINE 1 TABLET D3 PER DAG I.E. VITAMINE D3 I.E. VITAMINE D3 CITROEN SMAAK I.E. I.E. I.E.

3 Vooraf Medische psychologie Bij genezing speelt zowel het lichaam als de geest een belangrijke rol. Niet alleen het voorschrijven van de goede medicatie is van belang maar ook hoe de medicatie geserveerd wordt. Iedereen die een Michelinster wil bemachtigen, weet het allang: het draait niet alleen om goed voedsel. Ook de bediening, de manier van serveren en de rest van de entourage maken of een restaurant een ster verdient. Niet voor niets staat de Richtlijn voor Somatisch Onbegrepen Lichamelijke Klachten vol met de term communicatie. Een goede communicatie bevordert de relatie tussen arts en patiënt en kan een effect hebben op het beloop van de ziekte. Psychologen zijn communicatiedeskundigen. Zij onderzoeken en adviseren over de relatie tussen arts en patiënt. In dit nummer vindt u een prachtig artikel van Mw. S. Moss over de relatie tussen arts en patiënt. Zij schrijft met name over de verwachtingen die een arts en een patiënt van elkaar kunnen hebben, hoe dat mis kan gaan en hoe dat door een analyse weer goed kan komen. Op het terrein van de diagnostiek heeft de psycholoog het nodige te bieden. T. Vaessen onderscheidt drie vormen van onderzoek: persoonlijkheidsonderzoek, intelligentieonderzoek en neuropsychologisch onderzoek. De verschillen tussen deze onderzoeken komen ter sprake in zijn artikel, waarbij hij zijn betoog illustreert met heldere casuïstiek. Tot slot geeft hij aan wat een goede vraagstelling is bij het aanvragen van psychologisch onderzoek. Want: hoe beter de vraag, hoe beter het antwoord. Het verdient de voorkeur om de termen functionele klachten en psychosomatiek te vervangen door een neutralere omschrijving, namelijk: somatisch onbegrepen lichamelijke klachten. Het gaat om klachten die op het grensvlak liggen van lichamelijke en geestelijke aandoeningen. Psychologen kunnen een belangrijke rol spelen bij de behandeling van deze onbegrepen klachten. Ook het prikkelbaredarmsyndroom bevindt zich in dat grensgebied en laat zich goed behandelen met hypnotherapie. Mw. I. Hoek beschrijft hoe een behandeling van dit syndroom met hypnotherapie in zijn werk gaat. Een opname in het ziekenhuis kan traumatisch zijn, bijvoorbeeld als de opname voorafgegaan wordt door een ongeval. Maar ook de ziekenhuisopname op zich is voor sommige patiënten traumatisch. Voor dergelijke trauma s bestaat een goede behandeling: Eye Movement Desensitization and Reprocessing ook wel EMDR genoemd. Mw. C. van der Kloet schetst onder andere de indicatie voor en de werking van deze bewezen effectieve behandeling. Een mooi voorbeeld van hoe de medische discipline en de psycholoog samenwerken, vindt u in het anorexieproject dat op de PAAZ draait: somatische zorg gaat hand in hand met psychologische zorg. Niet voor niets vindt de Nederlandse Federatie voor Ziekenhuispsychiatrie de behandeling van anorexia één van de speerpunten in het behandelaanbod van de PAAZ. Over het anorexieproject op de PAAZ van het Kennemer Gasthuis vindt u twee artikelen. Mw. D. Ras, mw. D. Tromp en M. Reinders onderzochten de tevredenheid van patiënten die in dit project behandeld werden. Ook keken zij naar de effectiviteit van het programma en naar de plaats van de aanpak binnen een bredere behandeling. Mw. S. Schouten en M. Reinders onderzochten hoe de hulpverleners het succes van de behandeling definieerden. Dit nummer geeft een glimp van het werk van de psycholoog in het ziekenhuis. Niet alle activiteiten zijn beschreven. J. van der Pijl schetst het bredere kader waarbinnen de psychologen in het ziekenhuis functioneren. Hij schrijft onder andere over de opleiding tot (klinisch) psycholoog en de moeizame manier waarop dit waardevolle werk gefinancierd wordt. Hier geldt: goedkoop is duurkoop. Door meer geld te steken in psychologische behandelingen bij bijvoorbeeld psychosomatiek, kan veel geld bespaard worden. Het nummer sluit af met drie columns. M. Reinders ziet het concept ziektewinst liever vervangen door een klantvriendelijker terminologie. W. van Kempen schrijft over een vrolijke Marokkaanse jonge vrouw. Als u wilt weten waarom zijn bijdrage desondanks grijze muis heet, bent u van harte uitgenodigd het verhaal te lezen. Mw. C. van Erp ten slotte, schrijft over een bijzondere vrouw die jaren en jaren lang 167 truien per jaar breide om de eindjes aan elkaar te kunnen knopen. Daarmee is het themanummer Ziekenhuispsychologie ten einde. In de ziekenhuispsychologie vullen dokter en psycholoog elkaar aan of nemen het stokje van elkaar over waar dat nodig is. Dat is waar ziekenhuispsychologie om draait. Namens de redactie veel leesplezier Michel Reinders Linnaeus Medisch Journaal nr Jaargang 18 1

4 Inhoud Vooraf 1 Impliciete aannames en verwachtingen in de arts-patiëntrelatie S. Moss 3 Psychologisch onderzoek in een algemeen ziekenhuis T. Vaessen 6 De behandeling van het prikkelbaredarmsyndroom: een prikkelende uitdaging I. Hoek 10 EMDR in het ziekenhuis. Een behandelingsmethode voor psychische trauma s C. van der Kloet 13 De behandeling van anorexiepatiënten op de PAAZ D. Ras, D. Tromp en M. Reinders 16 Alle vooruitgang is meegenomen Over succes in de behandeling van anorexiepatiënten S. Schouten en M. Reinders 19 Medische psychologie in het algemene ziekenhuis J. van der Pijl 21 Ziektewinst: een dolle hond M. Reinders 26 Grijze muis W. van Kempen 27 De vrouw die 167 truien per jaar breide (column) C. van Erp 28 En verder: Start second opinion poli in het Kennemer Gasthuis (nieuws) M. Weisfelt 29 Boeiend en feestelijk wetenschapssymposium op 13 januari 2010 (verslag) Th. Vos 30 Coassistent Maarten Neerincx Studentenbaantje als opstap naar wetenschappelijk onderzoek (interview) Th. Vos 33 2 Linnaeus Medisch Journaal nr Jaargang 18

5 S.C. Moss Impliciete aannames en verwachtingen in de arts-patiëntrelatie Casus De internist heeft de afdeling medische psychologie in consult gevraagd bij de behandeling van mevrouw A., 34 jaar, een diabetes type I-patiënte. Op haar 18e is deze ziekte, waaraan ook haar vader en beide oudere broers lijden, bij haar vastgesteld. Gedurende de eerste drie jaar heeft zij haar suikerspiegels nauwkeurig in de gaten gehouden en insuline gespoten. In deze periode is zij erg in gewicht aangekomen. Zij is minder insuline gaan spuiten om deze kilo s er weer af te krijgen. Haar gewicht is inmiddels terug op normaal niveau, maar zij spuit te weinig insuline waardoor haar suikerspiegels langdurig verhoogd zijn. Tijdens de intake zegt zij: Ik wéét precies wat ik moet doen om mijn suikers goed te reguleren, maar het lukt me gewoonweg niet. De internist geeft aan dat zij niet meer weet hoe mevrouw A. te motiveren tot het reguleren van haar diabetes: We hebben alle mogelijkheden voor behandeling doorgesproken en zijn volgens mij tot een goed en haalbaar behandelplan gekomen. We hebben haar alle relevante informatie gegeven. Zij is zich bewust van de gezondheidsrisico s van haar huidige leefstijl en welke veranderingen er nodig zijn. Ik weet niet waarom het me niet lukt haar te motiveren. Medische psychologie De afdeling medische psychologie wordt regelmatig in consult gevraagd wanneer een arts en een patiënt vastlopen in Mw. S.C. Moss, Msc is psycholoog in opleiding bij de afdeling medische psychologie van het KG. Contact via een behandeling of in de communicatie. Beide partijen rapporteren dan frustratie en zijn teleurgesteld in elkaar. Ook is er vaak sprake van onbegrip: beiden streven hetzelfde doel na, namelijk: beter worden, respectievelijk het managen van de ziekte, en begrijpen niet waarom met alle geleverde inzet het doel niet behaald wordt. Door middel van individuele gesprekken met de arts en de patiënt, eventueel aangevuld met psychodiagnostiek, kijken wij wat er ten grondslag ligt aan het vastlopen van de behandeling. Vaak blijkt dat beide partijen aannames doen over, en verwachtingen hebben van elkaar (bijvoorbeeld: de arts moet met me meeleven of de patiënt moet begrijpen dat ik aan tijd gebonden ben ), de ziekte (bijvoorbeeld: de ziekte zal mij enorm beperken in mijn leven of ik word gestraft ) en de behandeling (bijvoorbeeld: de patiënt moet begrijpen dat niet alles kan ). Deze verwachtingen en aannames blijven veelal onbesproken en hebben ongemerkt een grote invloed op de communicatie en de tevredenheid. Het is goed te begrijpen dat dit soort onderwerpen niet besproken worden. In de privésfeer kan het al lastig zijn zulke zaken bespreekbaar te maken; in de spreekkamer is dit door voor genoemde factoren nog moeilijker. In de relatie tussen arts en patiënt speelt een aantal factoren die een goede en open communicatie moeilijk maken. Allereerst is er de tijds- en werkdruk die de arts ervaart. De arts wil zo snel mogelijk alle relevante informatie krijgen die kan leiden tot de juiste diagnose en behandeling. Daarnaast staat de gezondheid van de patiënt ter discussie. De artspatiëntrelatie impliceert dat de patiënt wat betreft zijn gezondheid afhankelijk is van de arts met zijn medische kennis en vaardigheden. Beide factoren kunnen gevoelens van machteloosheid, angst, woede en/of verdriet bij de patiënt oproepen. Zoals eerder al genoemd: beide partijen streven hetzelfde doel na, maar presenteert één probleem is vriendelijk en bouwt aan is zich bewust van timemanagement tegelijk de relatie met de dokter van de dokter geeft alle relevante informatie weet/vertelt duidelijk wat respecteert de privacy van hij wil van de dokter de arts stelt vragen als hij het niet is nooit dwingend of shopt niet bij andere begrijpt agressief dokters volgt instructies nauwgezet volgt instructies op of geeft heeft begrip voor (on) op nadat samen een aan als deze voor hem niet mogelijkheden behandelplan overeengekomen opvolgbaar zijn is is eerlijk naar zichzelf en de dokter Tabel 1. Verwachtingen die artsen hebben van hun patiënten. N.a.v. Henderson & Argyle, 1985 en een enquête uitgevoerd door E. van Weel-Baumgarten van de Afdeling Eerstelijnsgeneeskunde van het UMC St. Radboud in maart Linnaeus Medisch Journaal nr Jaargang 18 3

6 wat zij van elkaar verwachten om dat doel te bereiken, verschilt op een aantal vlakken. De ideale arts en de ideale patiënt Zoals we allemaal graag de ideale ouders zouden willen die altijd voor ons klaarstaan, ons volledig accepteren en altijd een luisterend oor hebben, willen we ook graag de ideale arts. Onderzoek wijst uit dat zowel artsen als patiënten een concreet beeld hebben van de ideale arts, respectievelijk de ideale patiënt. Deze ideaalbeelden bepalen voor een deel hoe tevreden de betrokkenen zijn over de behandeling en de uitkomst. Bij een enquête onder een groot aantal huisartsen werd gevraagd wat zij verwachten van hun patiënten. De resultaten zijn weergegeven in tabel 1.[1,2] Daarnaast is ook aan een groot aantal patiënten gevraagd wat volgens hen kenmerken zijn van de ideale huisarts; dit is weergegeven in tabel 2.[3] Een aantal van deze verwachtingen is niet reëel. Een patiënt weet bijvoorbeeld niet welke informatie relevant is. Het kan voorkomen dat een patiënt niet duidelijk durft of kan formuleren wat hij van de arts verwacht. Ook wordt vaak niet voldaan aan de verwachting dat een patiënt eerlijk is naar zichzelf en de dokter en vertelt wanneer medisch advies en instructies niet opgevolgd zullen worden. Soms wordt dit veroorzaakt door het feit dat de patiënt een oordelende houding van de arts ervaart. Maar zelfs wanneer de arts niet (ver)oordelend is, kan de patiënt sterk de neiging hebben om dingen mooier voor te doen dan ze zijn (de dissimulerende patiënt). Situationele factoren kunnen er ook voor zorgen dat niet altijd aan de verwachtingen wordt voldaan, bijvoorbeeld wanneer sprake is van urgentie. Het is belangrijk je als hulpverlener ervan bewust te zijn dat deze ideaalbeelden in zekere mate een rol spelen. Boven alles is het belangrijk om deze niet te veroordelen. Wanneer gevoelens van teleurstelling of irritatie gaan spelen, is dit een indicatie dat ergens niet aan een verwachting is voldaan. In een gesprek kan onderzocht Niet alleen over de arts, maar ook over de ziekte maken patiënten aannames. Het Common sense-model[5] is een model dat ervan uitgaat dat patiënten een theorie vormen over hun ziekte. Deze cognitieve representatie is gebaseerd op informatie die patiënten in de loop van de tijd verzamelen. Dit kan door eigen ervaring zijn, maar ook door hetgeen artsen of de media over de ziekte ver- luisterend oor, betrouwbaar, deskundig, professioneel, belangstellend, vertrouwenspersoon ervaren meelevend zorgzaam efficiënt invoelend praktisch op de hoogte niet veroordelend aardig, vriendelijk geduldig Tabel 2. De belangrijkste persoonskenmerken van de ideale huisarts. De huisarts-patiëntrelatie anno 2006, TNS NIPO oktober 2006, gevraagd aan 1124 Nederlanders. worden welke misvattingen een rol spelen. Ook al zal dit iets meer tijd vergen, voorkomen van miscommunicatie spaart uiteindelijk tijd en geeft een bevredigen- over een lange tijd uitgespreid. In samenwerking met een diëtiste is een plan opgesteld om grote toenames in gewicht tegen te gaan. der behandelrelatie voor zowel de arts als de patiënt. Vervolg van de casus Na een tweetal gesprekken en het in kaart brengen van haar persoonlijkheidsdynamiek blijkt dat mevrouw A., naast haar angst voor overgewicht, moeite heeft met het accepteren van haar ziekte. Onbewust is zij boos dat zij ziek is. Door haar diabetes niet te reguleren, ageert ze tegen de ziekte die zij als autoriteit ervaart. Wanneer deze veronderstelling aan haar wordt voorgelegd, reageert ze in eerste instantie verbaasd: Ik dacht echt dat ik het allang geaccepteerd had. Ik heb altijd gedacht dat het door mijn gebrek aan discipline kwam. Thuis wordt er vaak gezegd: Niet zeuren, daar schiet je niets mee op. En omdat mijn vader en broers ook diabetes hebben, was de kans groot dat ik het ook zou krijgen. Ik heb daar onbewust de conclusie uitgetrokken dat ik niet boos en verdrietig mag zijn. Tijdens de cognitieve gedragstherapie is allereerst aandacht besteed aan het thema van de acceptatie. Zij heeft tijdens deze sessies haar boosheid over de last van de ziekte en het verdriet om het verlies van haar gezondheid alsnog een plaats kunnen geven. Vervolgens is met haar een plan opgesteld om met deze gevoelens en de disfunctionele cognities om te gaan zodat zij deze niet inzet om te ageren tegen haar diabetes. De irreële verwachting die zij van zichzelf heeft, namelijk het heeft pas zin wanneer ik mijn diabetes perfect kan reguleren, is bijgesteld. De doelstellingen zijn stapsgewijs en Aannames van de hulpverlener Ook bij de arts zelf kunnen irreële verwachtingen leiden tot stress en tot verminderd plezier in het werk. Een goed bijvoorbeeld hiervan is de aanname ik moet altijd met constructief nieuws komen, het is niet goed wanneer ik mijn patiënt niets kan bieden. Wanneer deze aanname op de achtergrond meespeelt, wordt het nog moeilijker om een patiënt te vertellen dat er na vele onderzoeken nog steeds onduidelijkheid is over de diagnose, of dat nog niet gestart kan worden met behandelingen vanwege complicaties. Een ander voorbeeld doet zich voor wanneer bij een patiënt geen behandeling meer mogelijk is en de arts aangeeft ik kan niets meer voor u doen. Voor de patiënt kan er echter heel veel gedaan worden: begeleiding in deze laatste fase met bijvoorbeeld medicatie bij pijn, waardoor hij niet het gevoel krijgt aan zijn lot te worden overgelaten. Door als hulpverlener de eigen verwachtingen onder de loep te nemen en je af te vragen of ze wel kloppen, kunnen spanningen vermeden worden.[4] Ziektepercepties 4 Linnaeus Medisch Journaal nr Jaargang 18

7 tellen. Naast deze cognitieve theorie over de aandoening, vindt tegelijkertijd een emotionele reactie plaats. Deze cognitieve en emotionele representatie beïnvloeden elkaar. (Voor een uitgebreidere bespreking van het model verwijs ik naar de literatuur). De informatie wordt langs vijf dimensies geordend, de zogenaamde ziektepercepties: - Identiteit: Welke ziekte heb ik en welke symptomen horen daarbij? - Tijd/Verloop: Hoe lang gaat het duren? Zal ik altijd symptomen hebben? - Consequenties: Welke consequenties heeft deze ziekte voor mij? - Behandeling: Is mijn ziekte te behandelen, dan wel te managen? - Oorzaak: Wat is de oorzaak van mijn ziekte? Wetenschappelijk onderzoek wijst uit dat deze ziektepercepties voor een groot deel het ziektegedrag van de patiënt bepalen (onder andere het omgaan met de ziekte, het psychologisch welbevinden, het rapporteren van symptomen, de activiteitenbeperking, enzovoort). In sommige gevallen zijn deze ziektepercepties zelfs een betere voorspeller van het ziektegedrag en de -uitkomst dan de fysieke aandoening.[6] Sommige ziektepercepties bevorderen constructief ziektegedrag. Een astmapatiënt die vertrouwen heeft in zijn vermogen om de aanvallen goed op te vangen, zal dit doorgaans beter doen dan een patiënt die dit vertrouwen niet heeft. Over het algemeen kan gesteld worden dat wanneer patiënten een sterke ziekte-identiteit hebben, zij meer symptomen rapporteren, een grotere mate van beperking in hun dagelijkse activiteiten ervaren en slechtere verwachtingen hebben van behandeling. Dit vertaalt zich bijvoorbeeld naar een groter aantal artsbezoeken, het gebruiken van meer pijnmedicatie en een verminderd psychologisch welbevinden. Opvallend is dat onderzoek laat zien dat dit voor een groot deel afhankelijk is van de percepties en niet zozeer van de ernst van de lichamelijke aandoening. De invloed van ziektepercepties op ziekteuitkomst is bij verschillende somatische aandoeningen uitgebreid onderzocht. Uit onderzoek bij astmapatiënten is gebleken dat de dimensie tijd een goede voorspeller blijkt van het al dan niet opvolgen van behandeladviezen. Patiënten die zichzelf alleen als astmatisch zien wanneer zij een aanval hebben, reguleren hun astma beter in vergelijking met patiënten die denken dat zij altijd symptomen van astma hebben.[7] Bij epileptische patiënten blijkt dat wanneer zij een hogere mate van controle over hun ziekte ervaren, zij deze oplossingsgericht benaderen.[8] De mate waarin patiënten met rugklachten hun aandoening als ernstig ervaren, is voorspellend voor het niveau van functioneren en aan het werk gaan. Hoe zieker iemand zichzelf vindt, hoe slechter hij functioneert en hoe langer hij uitvalt op het werk. [9] Ziektepercepties zijn aan verandering onderhevig. Dit kan bijvoorbeeld door verandering in de activiteit van de ziekte of door fysieke beperkingen omdat ze nieuwe informatie opleveren die in de theorie wordt opgenomen. Anderzijds kunnen ziektepercepties door middel van een psychologische interventie worden aangepast. Een psychologische interventie, gericht op het veranderen van ziektepercepties bij patiënten met een myocardinfarct, leidde tot gunstige uitkomsten, zoals het eerder terug aan het werk gaan en rapporteren van minder symptomen bij follow-up. Wanneer in de spreekkamer gevoelens van teleurstelling of irritatie opspelen, de communicatie vastloopt, of wanneer het uitvoeren van een behandelplan niet lukt, kan het aangewezen zijn om te onderzoeken welke verwachtingen er verhuld meespelen. Door deze bespreekbaar te maken en eventueel bij te stellen, zullen de spanningen waarschijnlijk afnemen en krijgt de samenwerking een nieuwe impuls. Ook de vijf dimensies van ziektepercepties kunnen hierbij nuttig zijn. Door deze samen met de patiënt na te lopen, kunnen onrealistische aannames over de ziekte worden bijgesteld. Uiteraard zullen er situaties zijn waarin het bespreekbaar maken niet mogelijk is of onvoldoende werkt, bijvoorbeeld wanneer sprake is van persoonlijkheidsproblematiek, ernstige (medische) traumatisering of andere psychopathologie. Een interdisciplinaire aanpak in samenwerking met de klinisch psycholoog is in zo n geval aan te bevelen. Referenties 1. Henderson M, Argyle M. Social support by 4 categories of work collegues relationships between activities, stress and satisfaction. Journal of Occupational Behavior, 1985;6: van Weel-Baumgarten E. Voordracht: Effectiviteit van patiëntgerichte communicatie en consequenties voor het medisch onderwijs: Investeren in de arts-patientrelatie: een tijdrovende luxe of een noodzaak? UMC St Radboud, Afdeling Eerstelijnsgeneeskunde, TNS NIPO (2006). De huisarts-patiëntrelatie anno 2006 (E4875). 4. Libert Y, Reynaert C. Challenges in physician-patient communication and physicians psychological characteristics. Psychooncologie 2009;3: Leventhal H, Meyer D, Nerenz D. The common sense model of illness danger. In: Rachman S. (Ed.). Medical psychology. New York: Pergamon,1980: Hagger MS, Orbell S. (2003). A metaanalytic review of the common-sense model of illness representations. Psychology and Health 2003;18: Halm EA, Mora P, Leventhal H. No symptoms, no asthma. The acute episodic disease belief is associated with poor selfmanagement among inner-city adults with persistent asthma. Chest 2006;129; Kemp S, Morley S, Anderson E. (1999). Coping with epilepsy: do illness representations play a role? British Journal of Clinical Psychology, 1999;38: Lacroix JM. Assessing illness schemata in patient populations. In: Skelton JA, Croyle RT (Eds.). Mental representations in health and illness, New York: Springer- Verlag, 1991: Linnaeus Medisch Journaal nr Jaargang 18 5

8 T.J.A. Vaessen Psychologisch onderzoek in een algemeen ziekenhuis Inleiding De psycholoog kan verschillende taken uitoefenen binnen een algemeen ziekenhuis. Een van de gereedschappen die hij hierbij tot zijn beschikking heeft, is het psychologisch onderzoek. In een algemeen ziekenhuis zijn het de specialismen psychiatrie, neurologie, geriatrie, kindergeneeskunde en revalidatiegeneeskunde die veelal gebruikmaken van psychologisch onderzoek, en in toenemende mate ook de interne geneeskunde en de chirurgie. Daarnaast kan een psychologisch onderzoek uiteraard ook altijd plaatsvinden op initiatief van een van de klinisch psychologen in het ziekenhuis. In dit artikel zal ik een beeld schetsen van de verschillende soorten psychologisch onderzoek die van nut kunnen zijn binnen een algemeen ziekenhuis. Dit zal geïllustreerd worden met behulp van casuïstiek. In deze bespreking beperk ik mij overigens tot onderzoek verricht bij volwassen patiënten, waarmee ik het psychologisch onderzoek ten behoeve van de kindergeneeskunde buiten beschouwing laat. Psychologisch onderzoek algemeen Grofweg kan onderscheid gemaakt worden tussen drie soorten onderzoek die een afdeling medische psychologie tot zijn beschikking heeft: persoonlijkheidsonderzoek; intelligentieonderzoek; neuropsychologisch onderzoek. Elk van deze drie soorten onderzoek kan in principe twee functies dienen. Ten eerste diagnostisch, wanneer onderzoek ingezet wordt als hulpmiddel bij de diagnostiek van bijvoorbeeld psychiatrische of neurologische aandoeningen. Te denken valt aan het vaststellen van een dementie of een persoonlijkheidsstoornis. Ten tweede kan een psychologisch onderzoek descriptief ingezet worden. Onderzoek wordt dan ingezet om een beschrijving van een patiënt Drs. T.J.A. Vaessen volgde de opleiding tot gezondheidszorgpsycholoog bij de afdeling medische psychologie van het KG. Momenteel is hij in opleiding tot klinisch neuropsycholoog bij het Vie Curi Medisch centrum voor Noord-Limburg te Venlo.Contact via te geven in psychologische termen. Dit heeft als doel inzicht te krijgen in problemen die mogelijk spelen op psychologisch vlak. Het gaat dan bijvoorbeeld om de inventarisatie van cognitieve functies na een CVA, maar het kan ook gaan om onderzoek naar de vaardigheden die een patiënt in huis heeft om met tegenslagen in zijn leven om te gaan. Psychologisch onderzoek neemt één tot meerdere dagdelen in beslag en bestaat uit een (hetero)anamnese, een testonderzoek en/of vragenlijsten. Hieruit resulteert een rapportage naar de verwijzende specialist. Persoonlijkheidsonderzoek Persoonlijkheidsonderzoek is psychologisch onderzoek waarbij getracht wordt de persoonlijkheid van een patiënt nader in kaart te brengen. Dit onderzoek bestaat uit een (hetero)anamnese, een gestructureerd interview en/of het invullen van vragenlijsten.[1] Diagnostisch Persoonlijkheidsonderzoek kan ingezet worden voor het stellen van een diagnose die betrekking heeft op de persoonlijkheid. In het classificatiesysteem voor psychische stoornissen, de DSM IV, betreffen dit de zogenaamde persoonlijkheidsstoornissen.[2] Dit zijn psychische aandoeningen die gekenmerkt worden door een star en duurzaam patroon van gedachten, gevoelens en gedragingen dat tot uitdrukking komt in een groot aantal sociale en persoonlijke situaties en dat duidelijk afwijkt van de verwachtingen binnen een cultuur. Descriptief Persoonlijkheidsonderzoek kan ook ingezet worden om een beschrijving te geven van iemands karakter, zonder hierbij tot een specifieke diagnose te komen. Hierbij kan gekozen worden voor een omschrijving in termen van algemene karaktertrekken. Daarnaast kan ook onderzoek gedaan worden naar de wijze waarop een persoonlijkheid is opgebouwd, de zogenaamde persoonlijkheidsstructuur. Hierbij wordt gekeken naar belangrijke thema s die in iemands leven spelen, de wijze waarop met emoties wordt omgegaan en de wijze waarop 6 Linnaeus Medisch Journaal nr Jaargang 18

9 iemand verbintenissen met zijn omgeving aangaat. Uit een dergelijk onderzoek kunnen vaak karaktertrekken gedestilleerd worden die in eerste instantie minder zichtbaar zijn, maar vaak juist tot problemen leiden in verschillende dagelijks situaties. Casus 1 Mevrouw A, 35 jaar oud, meldt zich bij de MDL-arts met wisselende darmklachten. Lichamelijk onderzoek levert niets op en mevrouw wordt met de diagnose Irritable Bowel Syndrome naar de PAAZ verwezen voor psychotherapie. Daar blijkt dat de klachten met name optreden wanneer de partner van mevrouw zich voor zakenreizen in het buitenland bevindt. Descriptief onderzoek levert de volgende resultaten op: er is sprake van een consciëntieuze, maar introverte vrouw. Zij laat haar problemen weinig aan anderen zien en is geneigd zich piekerend terug te trekken wanneer de stress te zeer oploopt. Zij heeft een zeer negatief zelfbeeld, zelfs in die mate dat zij denkt niet in staat te zijn zonder hulp van anderen te kunnen functioneren. Daar tegenover staat dat zij grote moeite heeft te vertrouwen op anderen, waardoor zij met een voortdurende angst leeft verlaten te worden en hierdoor niet zelfstandig te kunnen functioneren. Diagnostisch onderzoek toont aan dat mevrouw A voldoet aan de criteria van een afhankelijke persoonlijkheidsstoornis, een stoornis die gekenmerkt wordt door een aanhoudende psychologische afhankelijkheid van andere mensen. Op basis van bovenstaande onderzoeken wordt besloten mevrouw niet klachtgericht te behandelen voor haar Irritable Bowel Syndrome, maar haar een intensieve psychotherapie aan te bieden ter versterking van haar persoonlijkheidsstructuur. Het ligt voor de hand dat met name de psychiater gebruik zal maken van persoonlijkheidsonderzoek. Maar bredere toepassingen in een algemeen ziekenhuis zijn eveneens denkbaar en worden ook al ingezet. Zo kan een persoonlijkheidsonderzoek helderheid verschaffen over probleemgedrag van een patiënt tijdens een revalidatietraject. Op basis van het persoonlijkheidsonderzoek kan een psycholoog concrete omgangsadviezen geven aan de overige leden van het multidisciplinaire revalidatieteam. Ook kan met behulp van een persoonlijkheidsonderzoek vastgesteld worden in welke mate een patiënt gevoelig is voor somatisatie. Intelligentieonderzoek Intelligentie wordt in het woordenboek omschreven als verstandelijk vermogen. Anders dan vaak aangenomen wordt, is intelligentie geen homogeen begrip maar ver- wijst het naar een reeks van verstandelijke capaciteiten, zoals logisch redeneren, problemen oplossen en de snelheid van informatie verwerken.[3] Al deze deelaspecten kunnen per persoon verschillend ontwikkeld zijn. Een intelligentiescore of IQ-score is dan slechts een gemiddelde van al deze verschillende deelaspecten. Diagnostisch Diagnostisch wordt intelligentieonderzoek ingezet om zwakbegaafdheid vast te stellen. Dit kan van belang zijn wanneer een intelligentiescore een vereiste is voor het aanmelden van een patiënt voor woon- of zorgvoorzieningen in de gehandicaptenzorg. Descriptief Intelligentieonderzoek kan ook gebruikt worden om juist de verschillende deelaspecten van iemands intelligentie te onderzoeken om zo een nauwkeurig beeld te vormen van de intellectuele vermogens van een patiënt. Casus 2 Meneer B is net 18 geworden en meldt zich samen met zijn moeder bij de neuroloog in verband met geheugenklachten. Wegens gehoorproblemen heeft hij zijn hele leven aangepast onderwijs gevolgd. Hij is sinds kort gestart met een mbo-opleiding tot pedagogisch werker. Hij komt niet goed mee in de klas, haalt zijn examens niet en thuis vergeet hij regelmatig afspraken die hij met zijn ouders gemaakt heeft. Uit intelligentieonderzoek komt naar voren dat B beschikt over een benedengemiddelde intelligentie. Met name zijn vermogen talige informatie te verwerken, is lager dan verwacht mag worden bij een mbo-opleiding. Dit verklaart de grote moeite die hij heeft om de informatie uit de lessen en zijn boeken te begrijpen en te verwerken. Maar B heeft wel een ruimtelijk inzicht passend bij hbo-niveau. Hij besluit hierop zijn studiekeuze beter te laten aansluiten bij zijn intellectuele vermogens en zal in het nieuwe studiejaar starten met een opleiding tot grafisch werker. Voor de theoretische vakken wordt hij aangemeld bij huiswerkbegeleiding. Neuropsychologisch onderzoek (npo) De neuropsychologie is het vakgebied waarin de relatie tussen hersenstoornissen en gedrag onderzocht wordt. [4] Bij een neuropsychologisch onderzoek (npo) wordt specifiek gekeken naar de verschillende cognitieve vermogens van een patiënt: aandacht, planning en regulatie, geheugen, emotie, waarneming, praxis en visueel spatiële functies. Welke functies onderzocht worden, is afhankelijk van de aard van de problematiek of van de vraagstelling van de verwijzer. Een neuropsychologisch onderzoek bestaat uit een (hetero)anamnese, een testonderzoek, mogelijk aangevuld met vragenlijsten. Linnaeus Medisch Journaal nr Jaargang 18 7

EMDR Therapie voor mensen met een traumatische ervaring

EMDR Therapie voor mensen met een traumatische ervaring EMDR Therapie voor mensen met een traumatische ervaring Wat is EMDR Eye Movement Desensitization and Reprocessing, afgekort tot EMDR, is een therapie voor mensen die last blijven houden van de gevolgen

Nadere informatie

Verwijzing naar de klinisch psycholoog

Verwijzing naar de klinisch psycholoog Verwijzing naar de klinisch psycholoog Deze folder geeft u informatie over de manier van werken van de klinisch psycholoog. Waar in deze folder gesproken wordt over u, kan het ook om uw kind gaan. Aan

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie

Cognitieve gedragstherapie Cognitieve gedragstherapie Een succesvolle psychotherapie voor diverse emotionele stoornissen en problemen Afdeling Psychiatrie en Medische Psychologie Wat is Cognitieve Gedragstherapie? Cognitieve gedragstherapie

Nadere informatie

PTSS - diagnostiek en behandeling. drs. Mirjam J. Nijdam psycholoog / onderzoeker Topzorgprogramma Psychotrauma AMC De Meren

PTSS - diagnostiek en behandeling. drs. Mirjam J. Nijdam psycholoog / onderzoeker Topzorgprogramma Psychotrauma AMC De Meren PTSS - diagnostiek en behandeling drs. Mirjam J. Nijdam psycholoog / onderzoeker Topzorgprogramma Psychotrauma AMC De Meren Opbouw Diagnose PTSS Prevalentiecijfers PTSS en arbeid Preventie van PTSS Behandeling

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Medische Psychologie. Informatie over neuropsychologisch onderzoek

Patiënteninformatie. Medische Psychologie. Informatie over neuropsychologisch onderzoek Patiënteninformatie Medische Psychologie Informatie over neuropsychologisch onderzoek Medische Psychologie Informatie over neuropsychologisch onderzoek U bent door een specialist van het ziekenhuis verwezen

Nadere informatie

Neuropsychologisch onderzoek bij ouderen

Neuropsychologisch onderzoek bij ouderen Neuropsychologisch onderzoek bij ouderen Inhoudsopgave Inleiding... 1 Wat is neuropsychologie en wat is een neuropsycholoog... 1 Mogelijke gevolgen van een hersenbeschadiging... 1 Wat is een neuropsychologisch

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Medische Psychologie. Informatie over neuropsychologisch onderzoek

Patiënteninformatie. Medische Psychologie. Informatie over neuropsychologisch onderzoek Patiënteninformatie Medische Psychologie Informatie over neuropsychologisch onderzoek Medische Psychologie Informatie over neuropsychologisch onderzoek U bent door een specialist van het ziekenhuis verwezen

Nadere informatie

Neuropsychologisch onderzoek Op de afdeling Medische Psychologie

Neuropsychologisch onderzoek Op de afdeling Medische Psychologie Neuropsychologisch onderzoek Op de afdeling Medische Psychologie Albert Schweitzer ziekenhuis Medische Psychologie februari 2014 pavo 0356 Inleiding U bent door uw specialist verwezen naar de afdeling

Nadere informatie

Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod

Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod U bent niet de enige Een op de tien Nederlanders heeft te maken met een persoonlijkheidsstoornis of heeft trekken hiervan. De Riagg Maastricht is gespecialiseerd

Nadere informatie

E M D R een inleiding

E M D R een inleiding E M D R een inleiding Lucinda Meihuizen GZ-psycholoog Zorgpartners Midden-Holland lucinda.meihuizen@zorgpartners.nl Wietske Soeteman GZ-psycholoog Pro Persona w.soeteman@propersona.nl Wat haal je uit deze

Nadere informatie

Neuropsychologisch onderzoek en behandeling door de psycholoog in het ziekenhuis

Neuropsychologisch onderzoek en behandeling door de psycholoog in het ziekenhuis Neuropsychologisch onderzoek en behandeling door de psycholoog in het ziekenhuis Inleiding In deze folder kunt u lezen over neuropsychologie in het Gemini Ziekenhuis. Aan de orde komen onder meer: met

Nadere informatie

Meer informatie MRS 0610-2

Meer informatie MRS 0610-2 Meer informatie Bij de VGCt zijn meer brochures verkrijgbaar, voor volwassenen bijvoorbeeld over depressie en angststoornissen. Speciaal voor kinderen zijn er brochures over veel piekeren, verlatingsangst,

Nadere informatie

Verwijzing naar de klinisch psycholoog voor kinderen en jeugdigen Informatie voor ouders

Verwijzing naar de klinisch psycholoog voor kinderen en jeugdigen Informatie voor ouders Medische Psychologie Verwijzing naar de klinisch psycholoog voor kinderen en jeugdigen Informatie voor ouders Het Antonius Ziekenhuis vormt samen met Thuiszorg Zuidwest Friesland de Antonius Zorggroep

Nadere informatie

De medisch psycholoog

De medisch psycholoog De medisch psycholoog U bent verwezen naar de afdeling Medische Psychologie. In deze folder leest u voor welke klachten u doorverwezen kunt worden en wat een psychologisch onderzoek of behandeling inhoudt.

Nadere informatie

Psychologische ondersteuning en behandeling bij interstitiële longaandoeningen

Psychologische ondersteuning en behandeling bij interstitiële longaandoeningen Psychologische ondersteuning en behandeling bij interstitiële longaandoeningen 1 oktober 2014 Marielle van den Heuvel, Gezondheidszorgpsycholoog Afdeling Medische Psychologie Orbis Medisch Centrum Inhoud

Nadere informatie

Posttraumatische stressstoornis na uitzending

Posttraumatische stressstoornis na uitzending Posttraumatische stressstoornis na uitzending Factsheet Inleiding Een ruime meerderheid van de Nederlandse bevolking (ongeveer 80%) krijgt ooit te maken met één of meer potentieel traumatische gebeurtenissen.

Nadere informatie

Psychisch functioneren bij het syndroom van Noonan

Psychisch functioneren bij het syndroom van Noonan Psychisch functioneren bij het syndroom van Noonan drs. Ellen Wingbermühle GZ psycholoog / neuropsycholoog GGZ Noord- en Midden-Limburg Contactdag 29 september 2007 Stichting Noonan Syndroom 1 Inhoud Introductie

Nadere informatie

Gezondheids centrum. advies, therapie en behandeling door onze experts. Gezondheidscentrum Valkenhof

Gezondheids centrum. advies, therapie en behandeling door onze experts. Gezondheidscentrum Valkenhof Gezondheids centrum advies, therapie en behandeling door onze experts 1 Gezondheidscentrum Valkenhof Inhoud Verwijzing en vergoeding Fysiotherapie Diëtetiek Ergotherapie Logopedie Specialist ouderengeneeskunde

Nadere informatie

Psychologische expertise Maarsingh & van Steijn

Psychologische expertise Maarsingh & van Steijn Psychologische expertise Veel verzuim op het werk wordt veroorzaakt door psychische problemen. Maarsingh & van Steijn heeft zich gespecialiseerd in de diagnostiek en behandeling van problemen op het vlak

Nadere informatie

MedPsych Center (MPC) Voor klinische patiënten

MedPsych Center (MPC) Voor klinische patiënten MedPsych Center (MPC) Voor klinische patiënten Brengt medische en psychische kennis samen MedPsych Center (MPC) voor klinische patiënten 1. Welkom 3 2. Voor welke patiënten is de MPU bedoeld? 3 3. Wachtlijst

Nadere informatie

Neuropsychologisch onderzoek

Neuropsychologisch onderzoek Psychologie, medische (volwassenen) Neuropsychologisch onderzoek www.catharinaziekenhuis.nl Inhoud Wat is een klinisch neuropsycholoog?... 3 Voor wie kan een klinisch neuropsycholoog iets betekenen?...

Nadere informatie

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Informatie voor cliënten Cliënten en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel hebben vaak nare dingen meegemaakt. Ze zijn geschokt

Nadere informatie

Grensoverschrijdend gedrag. Les 2: inleiding in de psychopathologie

Grensoverschrijdend gedrag. Les 2: inleiding in de psychopathologie Grensoverschrijdend gedrag Les 2: inleiding in de psychopathologie Programma Psychopathologie; wat is het? Algemene functionele psychopathologie DSM Psychopathologie = Een onderdeel van de psychiatrie

Nadere informatie

Behandel- en expertisecentrum Niet aangeboren hersenletsel (NAH)/ neuropsychiatrie

Behandel- en expertisecentrum Niet aangeboren hersenletsel (NAH)/ neuropsychiatrie Behandel- en expertisecentrum Niet aangeboren hersenletsel (NAH)/ neuropsychiatrie 20135014 PP bavo Neuro algemeen brochure.indd 1 24-09-13 13:48 Behandel- en expertise centrum NAH/neuropsychiatrie Het

Nadere informatie

Our brains are not logical computers, but feeling machines that think.

Our brains are not logical computers, but feeling machines that think. Drs. Fernando Cunha (Child Support Europe) Ontwikkelingspsycholoog Gezondheidspsycholoog (BIG) Kinder- en Jeugdpsycholoog (NIP) Onderwijsspecialist http://www.child-support-europe.com In dienst van kinderen,

Nadere informatie

Niet Aangeboren Hersenletsel

Niet Aangeboren Hersenletsel Niet Aangeboren Hersenletsel diagnostiek en behandeling door de revalidatiearts Wie ben ik? Opleiding (neuro)psychologie in Utrecht (afgerond 2001) Opleiding geneeskunde in Utrecht Opleiding tot revalidatiearts

Nadere informatie

Deeltijdbehandeling onbegrepen lichamelijke klachten

Deeltijdbehandeling onbegrepen lichamelijke klachten Deeltijdbehandeling onbegrepen lichamelijke klachten 2 Deze folder geeft u informatie over het deeltijdprogramma (gedeeltelijk) onbegrepen lichamelijke klachten op de zorgeenheid Psychiatrie van het CWZ.

Nadere informatie

Vermoeidheid na kanker. Anneke van Wijk, GZ psycholoog Helen Dowling Instituut Utrecht

Vermoeidheid na kanker. Anneke van Wijk, GZ psycholoog Helen Dowling Instituut Utrecht Anneke van Wijk, GZ psycholoog Helen Dowling Instituut Utrecht Helen Dowling Instituut: Begeleiding bij kanker voor (ex-) kankerpatienten en hun naasten: Onder andere: Individuele begeleiding Lotgenotengroepen

Nadere informatie

Het neuropsychologisch onderzoek

Het neuropsychologisch onderzoek Het neuropsychologisch onderzoek Afdeling medische psychologie U bent doorverwezen door de behandelend arts of psycholoog voor een neuropsychologisch onderzoek. In deze folder informeren we u over dit

Nadere informatie

Onderzoek en behandeling door de medisch psycholoog

Onderzoek en behandeling door de medisch psycholoog Onderzoek en behandeling door de medisch psycholoog Inleiding In overleg met uw behandelend arts heeft u informatie gekregen over het maken van een afspraak met een medisch psycholoog van de afdeling

Nadere informatie

TRANSMURAAL PROTOCOL PSYCHIATRIE Herziene versie mei/juni 2009.

TRANSMURAAL PROTOCOL PSYCHIATRIE Herziene versie mei/juni 2009. TRANSMURAAL PROTOCOL PSYCHIATRIE Herziene versie mei/juni 2009. Werkafspraken De afdeling psychiatrie, gevestigd in het Academisch Psychiatrisch Centrum van het AMC, kent 4 zorglijnen: 1. Acute zorg 2.

Nadere informatie

Zorgpad Autisme Spectrum Stoornissen

Zorgpad Autisme Spectrum Stoornissen Zorgpad Autisme Spectrum Stoornissen Wanneer u autisme heeft, ondervindt u problemen in het contact met anderen. Het kan zijn dat u geen contact maakt of juist veel aandacht vraagt. U kunt zich moeilijk

Nadere informatie

Cognitieve klachten bij MS: een casusbespreking Er is geen sprake van belangenverstrengeling.

Cognitieve klachten bij MS: een casusbespreking Er is geen sprake van belangenverstrengeling. Disclosure Cognitieve klachten bij MS: een casusbespreking Er is geen sprake van belangenverstrengeling. Tim Vaessen Klinisch neuropsycholoog 4-10-2013 2 Overzicht MS en cognitie - Cognitieve klachten

Nadere informatie

Onderzoek en behandeling door de klinisch psycholoog

Onderzoek en behandeling door de klinisch psycholoog Onderzoek en behandeling door de klinisch psycholoog ONDERZOEK EN BEHANDELING DOOR DE KLINISCH PSYCHOLOOG IN HET KENNEMER GASTHUIS In het Kennemer Gasthuis (KG) zijn klinisch psychologen, gezondheidspsychologen

Nadere informatie

Let s talk. Trea Broersma psychiater

Let s talk. Trea Broersma psychiater Let s talk about SOLK Trea Broersma psychiater SOLK??? Let s talk about..solk SOLK in de huisartsenpraktijk Lichamelijke klachten zonder somatische oorzaak SOLK en somatisatie Problemen bij SOLK en somatisatie

Nadere informatie

Poliklinische Revalidatie voor kinderen en jongeren met Niet Aangeboren Hersenletsel (NAH) Revalidatiecentrum Breda

Poliklinische Revalidatie voor kinderen en jongeren met Niet Aangeboren Hersenletsel (NAH) Revalidatiecentrum Breda Poliklinische Revalidatie voor kinderen en jongeren met Niet Aangeboren Hersenletsel (NAH) Revalidatiecentrum Breda Informatie voor ouders/verzorgers Uw kind wordt aangereden door een auto, valt hard van

Nadere informatie

Psychologie Inovum. Informatie en productenboek voor cliënten, hun naasten en medewerkers

Psychologie Inovum. Informatie en productenboek voor cliënten, hun naasten en medewerkers Psychologie Inovum Informatie en productenboek voor cliënten, hun naasten en medewerkers Waarom psychologie Deze folder is om bewoners, hun naasten en medewerkers goed te informeren over de mogelijkheden

Nadere informatie

Libra R&A locatie Blixembosch. Multiple Sclerose

Libra R&A locatie Blixembosch. Multiple Sclerose Libra R&A locatie Blixembosch MS Multiple Sclerose Deze folder is bedoeld voor mensen met multiple sclerose (MS) die worden behandeld bij Libra Revalidatie & Audiologie locatie Blixembosch. Tijdens uw

Nadere informatie

Psychosociale problemen bij kanker

Psychosociale problemen bij kanker Psychosociale problemen bij kanker mogelijkheden voor begeleiding in het azm Psychosociale problemen bij kanker Inleiding 3 Reacties 3 Begeleiding 3 Wanneer hulp inschakelen 4 Vroegtijdige herkenning 4

Nadere informatie

Irritable bowel syndrome (PDS) vanuit het Patientenperspectief. 3 onderwerpen. 1 IBS in het kort. 2 Kennis van IBS patienten over hun aandoening

Irritable bowel syndrome (PDS) vanuit het Patientenperspectief. 3 onderwerpen. 1 IBS in het kort. 2 Kennis van IBS patienten over hun aandoening Irritable bowel syndrome (PDS) vanuit het Patientenperspectief Carla Flik Klinisch Psycholoog / Psychotherapeut St. Antonius Ziekenhuis 3 onderwerpen 1 IBS in het kort 2 Kennis van IBS patienten over hun

Nadere informatie

Licht Traumatisch Hoofd-/ Hersenletsel (LTH)

Licht Traumatisch Hoofd-/ Hersenletsel (LTH) SPOEDEISENDE HULP Licht Traumatisch Hoofd-/ Hersenletsel (LTH) bij volwassenen Licht Traumatisch Hoofd-/ Hersenletsel (LTH) Door een ongeval of een klap tegen het hoofd hebt u een licht traumatisch hoofd-/hersenletsel

Nadere informatie

Licht traumatisch hoofd-/hersenletsel

Licht traumatisch hoofd-/hersenletsel Patiënteninformatie Licht traumatisch hoofd-/hersenletsel Informatie over mobilisatie na een licht traumatisch hoofd-/hersenletsel Inhoudsopgave Pagina Algemeen 4 Licht traumatisch hoofd-/hersenletsel

Nadere informatie

Klinische Psychologie

Klinische Psychologie Klinische Psychologie Psychologisch onderzoek en behandeling in het Ikazia Ziekenhuis Beter voor elkaar Inleiding In deze folder kunt u lezen over de manier van werken van de klinisch psycholoog in het

Nadere informatie

Gezondheids centrum advies, therapie en behandeling door onze experts

Gezondheids centrum advies, therapie en behandeling door onze experts Gezondheids centrum advies, therapie en behandeling door onze experts Gezondheidscentrum Valkenhof Inhoud Verwijzing en vergoeding Fysiotherapie Diëtetiek Ergotherapie Logopedie Specialist ouderengeneeskunde

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis: schematherapie en dialectische gedragstherapie

Cognitieve gedragstherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis: schematherapie en dialectische gedragstherapie Cognitieve gedragstherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis: schematherapie en dialectische gedragstherapie Informatie voor mensen die hun probleem willen aanpakken 2 Cognitieve gedragstherapie:

Nadere informatie

Het gevolgenmodel. SOLK Carolien Kruyff, GZ-psycholoog Praktijk Kruyff, Den Haag

Het gevolgenmodel. SOLK Carolien Kruyff, GZ-psycholoog Praktijk Kruyff, Den Haag Het gevolgenmodel Behandeling van kinderen en jongeren met Somatisch On-(voldoende) verklaarde Lichamelijke Klachten: SOLK Carolien Kruyff, GZ-psycholoog Praktijk Kruyff, Den Haag 6 november 2014 Lichamelijke

Nadere informatie

De Stemmenpolikliniek

De Stemmenpolikliniek Universitair Centrum Psychiatrie (UCP) De Stemmenpolikliniek Inhoud Inleiding 1 Stemmen horen 1 De behandeling 2 Kennismaking 3 De inhoud van de behandeling 3 Behandelaars 4 Vragen 4 Belangrijke adressen

Nadere informatie

Neuropsychologisch onderzoek

Neuropsychologisch onderzoek Neuropsychologisch onderzoek V1_2011 Naam cliënt: Afdeling: U hebt een afspraak op Met: U wordt opgehaald van de afdeling voor bovenstaande afspraak. Waarom een neuropsychologisch onderzoek? Een neuropsychologisch

Nadere informatie

Psychologisch onderzoek

Psychologisch onderzoek Psychologisch onderzoek U bent door uw behandelaar verwezen voor een psychologisch onderzoek. Het psychologisch onderzoek is een diagnostisch onderzoek. Hieronder staat uitgelegd wat een psychologisch

Nadere informatie

Psychologisch onderzoek

Psychologisch onderzoek Psychologisch onderzoek en behandeling van kinderen en jeugdigen Klinische Psychologie Beter voor elkaar 2 Afdeling Klinische Psychologie Op de afdeling Klinische Psychologie krijgt u te maken met een

Nadere informatie

25-9-2014. Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505

25-9-2014. Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Lichamelijk: pijn, fysieke beperkingen, afweging behandeling vs bijwerkingen Angst en onzekerheid: verloop ziekte,

Nadere informatie

Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505

Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Lichamelijk: pijn, fysieke beperkingen, afweging behandeling vs bijwerkingen Angst en onzekerheid: verloop ziekte,

Nadere informatie

ENERGIEK. Bewegingsprogramma bij chronische neurologische aandoeningen

ENERGIEK. Bewegingsprogramma bij chronische neurologische aandoeningen ENERGIEK Bewegingsprogramma bij chronische neurologische aandoeningen Achtergrond Bewegen is goed, voor iedereen! Dat is wat u vaak hoort en ziet in de media. En het is waar, bewegen houdt ons fit en

Nadere informatie

Kern: Klager vindt dat verweerder niet adequaat heeft gereageerd op zijn klachten van ongewild gewichtsverlies.

Kern: Klager vindt dat verweerder niet adequaat heeft gereageerd op zijn klachten van ongewild gewichtsverlies. Klachtencommissie Huisartsenzorg Midden-Nederland Uitspraak maart 2013 Kern: De Klachtencommissie constateert dat verweerder onderzoek heeft verricht naar de klachten van klager. Uit de onderzoeken die

Nadere informatie

Psychosociale problemen bij kanker

Psychosociale problemen bij kanker INTERNE GENEESKUNDE Psychosociale problemen bij kanker Mogelijkheden voor begeleiding in het Laurentius ziekenhuis Deze brochure is bedoeld voor mensen waarbij de diagnose kanker is gesteld en voor hun

Nadere informatie

Brijder Verslavingszorg Hoofddorp

Brijder Verslavingszorg Hoofddorp Ons Team Ons team is zeer divers. We bestaan uit het secretariaat, psychologen, maatschappelijk werkers, sociaal psychiatrisch verpleegkundigen, cognitief gedragstherapeutisch werkers, ervaringsdeskundigen,

Nadere informatie

Afdeling Medische psychologie

Afdeling Medische psychologie Afdeling Medische psychologie U bent door uw medisch specialist doorverwezen naar de afdeling Medische psychologie. In deze folder leest u meer over de behandeling door de medisch psycholoog, met welke

Nadere informatie

NAH-poli Heliomare en E-mental health. Mechteld Dijkman, klinisch psycholoog coördinator NAH-poli

NAH-poli Heliomare en E-mental health. Mechteld Dijkman, klinisch psycholoog coördinator NAH-poli NAH-poli Heliomare en E-mental health Mechteld Dijkman, klinisch psycholoog coördinator NAH-poli Opzet workshop Wat doet de NAH-poli Heliomare? E-mental health: waarom en hoe? Ervaringen patiënten Ervaringen

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Informatie voor mensen die hun probleem willen aanpakken 2 Kortdurende motiverende interventie en cognitieve gedragstherapie Een effectieve behandeling

Nadere informatie

Bipolaire stoornissen

Bipolaire stoornissen Bipolaire stoornissen PuntP kan u helpen volwassenen Sommige mensen hebben last van stemmingsschommelingen die niet in verhouding staan tot wat er in hun persoonlijke omgeving gebeurt. De stemming lijkt

Nadere informatie

Centrum voor Lichamelijk Onverklaarde Klachten (CLOK)

Centrum voor Lichamelijk Onverklaarde Klachten (CLOK) Centrum voor Lichamelijk Onverklaarde Klachten (CLOK) Wijzingen van DSM-IV naar DSM-5 Lisette t Hart & Ingeborg Visser Vragen Wie heeft in de afgelopen twee weken last gehad van buikpijn, maagpijn, misselijkheid,

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Psychiatrie- Obstetrie- Paediatrie (POP)-poli. Informatie voor patiënten over de POP-poli van Tergooi.

Patiënteninformatie. Psychiatrie- Obstetrie- Paediatrie (POP)-poli. Informatie voor patiënten over de POP-poli van Tergooi. Patiënteninformatie Psychiatrie- Obstetrie- Paediatrie (POP)-poli Informatie voor patiënten over de POP-poli van Tergooi. Inhoudsopgave Pagina Inleiding 4 Psychiatrische aandoeningen en kinderwens of

Nadere informatie

MEDINELLO POLIKLINISCHE REVALIDATIE ZORG

MEDINELLO POLIKLINISCHE REVALIDATIE ZORG MEDINELLO POLIKLINISCHE REVALIDATIE ZORG Medinello is een nieuw ZBC, een zelfstandig behandelcentrum, voor poliklinische revalidatie in Amersfoort. Een multidisciplinair team behandelt hier cliënten met

Nadere informatie

Onbegrepen lichamelijke klachten

Onbegrepen lichamelijke klachten Onbegrepen lichamelijke klachten Er zijn veel mensen met onbegrepen lichamelijke klachten, klachten waarvoor men (nog) geen verklaring heeft kunnen vinden op lichamelijk gebied. Onderzoek, doorsturen naar

Nadere informatie

NAH bij kinderen en jongeren: plasticiteit en herstel Caroline van Heugten

NAH bij kinderen en jongeren: plasticiteit en herstel Caroline van Heugten NAH bij kinderen en jongeren: plasticiteit en herstel Caroline van Heugten Universiteit Maastricht c.vanheugten@np.unimaas.nl Inhoud presentatie Plasticiteit van het brein Hersenletsel Schade en herstel

Nadere informatie

Refaja Ziekenhuis Stadskanaal. Ontslagadvies bij licht traumatische hersenletsel bij kinderen t/m 5 jaar

Refaja Ziekenhuis Stadskanaal. Ontslagadvies bij licht traumatische hersenletsel bij kinderen t/m 5 jaar Ontslagadvies bij licht traumatische hersenletsel bij kinderen t/m 5 jaar ONTSLAGADVIES BIJ LICHT TRAUMATISCH HERSENLETSEL BIJ KINDEREN T/M 5 JAAR INLEIDING Uw kind heeft een licht traumatisch hoofd-/hersenletsel

Nadere informatie

TSCYC Ouderversie. Vragenlijst over traumasymptomen bij jonge kinderen. Jeroen de Groot. ID 256-18 Datum 24.12.2014. Informant:

TSCYC Ouderversie. Vragenlijst over traumasymptomen bij jonge kinderen. Jeroen de Groot. ID 256-18 Datum 24.12.2014. Informant: TSCYC Ouderversie Vragenlijst over traumasymptomen bij jonge kinderen ID 256-18 Datum 24.12.2014 Informant: Mieke de Groot-Aerts moeder TSCYC Inleiding 2 / 10 INLEIDING De TSCYC is een vragenlijst die

Nadere informatie

Licht traumatisch hersenletsel

Licht traumatisch hersenletsel Neurologie i Licht traumatisch hersenletsel Patiënteninformatie Slingeland Ziekenhuis Algemeen U heeft een licht traumatisch hoofd-/hersenletsel opgelopen door een ongeval of een klap tegen uw hoofd. In

Nadere informatie

GGzE centrum psychotrauma

GGzE centrum psychotrauma GGzE centrum psychotrauma GGzE centrum psychotrauma Mensen helpen met complexe traumaproblematiek en het (her)vinden van hun weg in de samenleving. Algemene informatie >> COMPLEXE TRAUMA S KUNNEN GROTE

Nadere informatie

Psychosociale problemen bij kanker. Mogelijkheden voor begeleiding

Psychosociale problemen bij kanker. Mogelijkheden voor begeleiding Psychosociale problemen bij kanker Mogelijkheden voor begeleiding Inleiding Deze folder is bedoeld voor mensen waarbij de diagnose kanker is gesteld en voor hun partner, familie en/of vrienden. Het krijgen

Nadere informatie

Het prikkelbare darmsyndroom (PDS)

Het prikkelbare darmsyndroom (PDS) Het prikkelbare darmsyndroom (PDS) Maag-Darm-Levercentrum Beter voor elkaar 2 Het prikkelbare darmsyndroom Voor sommige darmklachten die langdurig aanhouden of steeds terugkomen, is geen lichamelijke oorzaak

Nadere informatie

Generalistische Basis GGZ en Specialistische GGZ

Generalistische Basis GGZ en Specialistische GGZ Generalistische Basis GGZ en Specialistische GGZ Informatie voor huisartsen Organisatie voor geestelijke gezondheidszorg GGZ Rivierduinen biedt vele vormen van geestelijke gezondheidszorg voor alle leeftijden;

Nadere informatie

EMDR bij adolescenten

EMDR bij adolescenten EMDR bij adolescenten Een vorm van traumabehandeling Marijke de Koning-Groothuizen ZMC Kinderen en Jongeren van de Gelderse Roos Voorbeelden uit de praktijk Sofie, 16 jaar. Klachten, sinds ongeveer een

Nadere informatie

Licht Traumatisch Hoofd-/ Hersenletsel (LTH)

Licht Traumatisch Hoofd-/ Hersenletsel (LTH) SPOEDEISENDE HULP Licht Traumatisch Hoofd-/ Hersenletsel (LTH) bij kinderen tot en met 5 jaar KINDEREN Licht Traumatisch Hoofd-/ Hersenletsel (LTH) Uw kind heeft een licht traumatisch hoofd-/hersenletsel

Nadere informatie

GGzE centrum psychotrauma

GGzE centrum psychotrauma GGzE centrum psychotrauma GGzE centrum psychotrauma Mensen helpen met complexe traumaproblematiek en het (her)vinden van hun weg in de samenleving. Algemene informatie >> Complexe trauma s kunnen grote

Nadere informatie

Wanneer de vlag de lading niet meer dekt: over het gebruik van labels voor stoornissen

Wanneer de vlag de lading niet meer dekt: over het gebruik van labels voor stoornissen Wanneer de vlag de lading niet meer dekt: over het gebruik van labels voor stoornissen Het moeilijke kind stelt ons vragen: Wie is de volwassene is die hem of haar zo moeilijk vindt? Met welke ver(w)achtingen

Nadere informatie

LEZING VOOR DE THEMA-AVOND VAN DE MULTIPLE SCLEROSE VERENIGING NEDERLAND, REGIO ZUID-HOLLAND-NOORD.

LEZING VOOR DE THEMA-AVOND VAN DE MULTIPLE SCLEROSE VERENIGING NEDERLAND, REGIO ZUID-HOLLAND-NOORD. MS en COGNITIE LEZING VOOR DE THEMA-AVOND VAN DE MULTIPLE SCLEROSE VERENIGING NEDERLAND, REGIO ZUID-HOLLAND-NOORD. WOENSDAG 12 OKTOBER 2011, DIACONESSENHUIS, LEIDEN. Mw. drs. M.W. Pleket Gz-/neuropsycholoog

Nadere informatie

Prikkelbare Darm Syndroom (PDS/IBS)

Prikkelbare Darm Syndroom (PDS/IBS) Prikkelbare Darm Syndroom (PDS/IBS) MDL-centrum IJsselland Ziekenhuis www.mdlcentrum.nl U heeft van uw arts gehoord dat u een Prikkelbare Darm heeft. Een andere benaming voor Prikkelbare Darm Syndroom

Nadere informatie

Psychiatrisering en de terreur van het perfecte kind. Prof. Dr. Stijn Vanheule Faculteit Psychologie en Pedagogische Wetenschappen

Psychiatrisering en de terreur van het perfecte kind. Prof. Dr. Stijn Vanheule Faculteit Psychologie en Pedagogische Wetenschappen Psychiatrisering en de terreur van het perfecte kind Psychiatriseren = Het moeilijke kind stelt de volwassene vragen: Wie is de volwassene is die hem of haar zo moeilijk vindt? Met welke ver(w)achtingen

Nadere informatie

Dokter, ik heb kanker..

Dokter, ik heb kanker.. Dokter, ik heb kanker.. huisartsen-duodagen noordwest utrecht november 2006 Anette Pet Klinisch psycholoog-psychotherapeut Hoofd Patiëntenzorg Welmet Hudig Theoloog Therapeut Het Helen Dowling Instituut

Nadere informatie

Prikkelbare Darm Syndroom

Prikkelbare Darm Syndroom MEDISCH CENTRUM Prikkelbare Darm Syndroom 2 Wat is een prikkelbare darm? We spreken van het Prikkelbare Darm Syndroom (PDS) of spastisch colon wanneer iemand gedurende tenminste 12 weken in de loop van

Nadere informatie

Madelon Bronner Emma Kinderziekenhuis 30 september 2010

Madelon Bronner Emma Kinderziekenhuis 30 september 2010 Madelon Bronner Emma Kinderziekenhuis 30 september 2010 Aanwezigen Bijna 70 deelnemers 80% psychologen pedagogisch medewekers maatschappelijk werk 20% verpleegkundigen artsen anders Programma 15.15-16.00

Nadere informatie

Het belang van ziektepercepties voor zelfmanagement COPD als voorbeeld

Het belang van ziektepercepties voor zelfmanagement COPD als voorbeeld Dit factsheet is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen met bronvermelding (Het belang van ziektepercepties voor zelfmanagement COPD als voorbeeld, M. Heijmans, NIVEL, augustus 2013) worden gebruikt.

Nadere informatie

Neuropsychologisch onderzoek bij kinderen Vakgebied dat de relatie bestudeert tussen het gedrag en de werking van de hersenen

Neuropsychologisch onderzoek bij kinderen Vakgebied dat de relatie bestudeert tussen het gedrag en de werking van de hersenen Neuropsychologisch onderzoek bij kinderen Vakgebied dat de relatie bestudeert tussen het gedrag en de werking van de hersenen Folder voor ouders en kind Neuropsychologisch onderzoek bij kinderen Wat is

Nadere informatie

Angststoornis bij ouderen

Angststoornis bij ouderen Angst bij besluitvorming Dr. Saskia Teunisse klinisch psycholoog, klinisch neuropsycholoog GERION & Amstelring Angststoornis bij ouderen Nederlands Kenniscentrum Ouderenpsychiatrie: Méést voorkomende psychiatrische

Nadere informatie

EEN ANALYSE METHODE DE PRAKTIJK

EEN ANALYSE METHODE DE PRAKTIJK EEN ANALYSE METHODE DE PRAKTIJK Ida Wijsman Ida Wijsman, Diabetesverpleegkundige en coördinator zorg Gelre Ziekenhuizen, locatie Zutphen Een analyse methode Het komende anderhalf uur. Het motto! Een analyse

Nadere informatie

Grip op je Depressie. Cursus voor mensen met depressieve klachten

Grip op je Depressie. Cursus voor mensen met depressieve klachten Grip op je Depressie Cursus voor mensen met depressieve klachten In deze folder vindt u informatie over de cursus Grip op je Depressie, die verzorgd wordt door de afdeling Medische Psychologie van het

Nadere informatie

Voorbeeld Examen Inleiding in de Klinische Psychologie

Voorbeeld Examen Inleiding in de Klinische Psychologie Voorbeeld Examen Inleiding in de Klinische Psychologie Woord vooraf: -Het examen is vrij uitgebreid en pittig. Dit is bewust gedaan zodat u vragen heef rond verschillende onderwerpen en aspecten van de

Nadere informatie

Probleemgedrag bij ouderen

Probleemgedrag bij ouderen Probleemgedrag bij ouderen Machteloos, bang of geïrriteerd. Zo kunnen medewerkers en cliënten in de thuiszorg zich voelen in situaties waarin sprake is van probleemgedrag. Bijvoorbeeld als een cliënt alleen

Nadere informatie

DIABETES EN DEPRESSIE. Marike Lub Klinisch Psycholoog- Psychotherapeut Medisch Centrum Haaglanden

DIABETES EN DEPRESSIE. Marike Lub Klinisch Psycholoog- Psychotherapeut Medisch Centrum Haaglanden DIABETES EN DEPRESSIE Marike Lub Klinisch Psycholoog- Psychotherapeut Medisch Centrum Haaglanden IEDERS WENS DE IDEALE PATIENT, DE IDEALE DOKTER COMPLEXE PROBLEMEN COMPLEXE AANPAK DETERMINANTEN VAN (ON)GEZONDHEID

Nadere informatie

Libra R&A locatie Blixembosch NAH/CVA. Poliklinische revalidatie

Libra R&A locatie Blixembosch NAH/CVA. Poliklinische revalidatie Libra R&A locatie Blixembosch NAH/CVA Poliklinische revalidatie U heeft niet-aangeboren hersenletsel (NAH) en bent verwezen naar Libra Revalidatie & Audiologie locatie Blixembosch voor poliklinische revalidatie.

Nadere informatie

Persoonlijkheidsstoornis Cluster C

Persoonlijkheidsstoornis Cluster C Persoonlijkheidsstoornis Cluster C Deze folder geeft informatie over de diagnostiek en behandeling van cluster C persoonlijkheidsstoornissen. Wat is een cluster C Persoonlijkheidsstoornis? Er bestaan verschillende

Nadere informatie

Geheugenklachten als bijwerking van Electroconvulsieve Therapie (ECT)

Geheugenklachten als bijwerking van Electroconvulsieve Therapie (ECT) Geheugenklachten als bijwerking van Electroconvulsieve Therapie (ECT) Informatie voor patiënten en hun naaste(n) Samenvatting van de informatie in de folder Patiënten die een electroconvulsieve therapie

Nadere informatie

Revalidatie. Revalidatie & Herstel

Revalidatie. Revalidatie & Herstel Revalidatie Revalidatie & Herstel De afdeling Revalidatie in het BovenIJ ziekenhuis is een onderdeel van de afdeling Revalidatie en Herstel. Met deze folder willen wij u graag vertellen wat wij voor u

Nadere informatie