Onderzoek naar het energie- en CO2- reductiepotentieel

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Onderzoek naar het energie- en CO2- reductiepotentieel"

Transcriptie

1 Onderzoek naar het energie- en CO2- reductiepotentieel Duurzaam inkopen van gebouwen, de Rijksgebouwendienst als voorbeeld Opdrachtgever: Agentschap NL september 2010

2 Onderzoek naar het energie- en CO2- reductiepotentieel Duurzaam inkopen van gebouwen, de Rijksgebouwendienst als voorbeeld dossier : MD-AF /SU registratienummer : AD versie : definitief Opdrachtgever: Agentschap NL september 2010 DHV B.V. Niets uit dit bestek/drukwerk mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt d.m.v. drukwerk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van DHV B.V., noch mag het zonder een dergelijke toestemming worden gebruikt voor enig ander werk dan waarvoor het is vervaardigd. Het kwaliteitssysteem van DHV B.V. is gecertificeerd volgens ISO 9001.

3 INHOUD BLAD SAMENVATTING 3 1 INLEIDING 5 2 RESULTATEN Huidige situatie Rijksgebouwendienst Toepassen criteria voor Duurzaam Inkopen De Nederlandse kantorenmarkt volgt de Rgd Afstoot gebouwen Aanscherping DI criteria 14 3 VERANTWOORDING Aanpak Stap 1: Combineren van bestanden Stap 2: Toepassen criteria voor Duurzaam Inkopen; huur Stap 3 Toepassen criteria voor Duurzaam Inkopen; eigendom Stap 4. Scenario effect op Nederlandse kantorenmarkt Stap 5. Scenario versneld afstoten Stap 6. Effect aanscherping criteria voor Duurzaam Inkopen 23 4 CONCLUSIES 25 5 AANBEVELINGEN Aanbevelingen met betrekking tot toepassing van de Duurzaam Inkopen criteria Aanbevelingen gericht op het verbeteren van de gebruikte bestanden 28 6 COLOFON 29 BIJLAGE 1 Persberichten D

4 D

5 SAMENVATTING Sinds 1 januari 2010 koopt de overheid duurzaam in. Dit geldt voor alles, van koffie tot kantoren. Maar wat levert dit nou precies op? Agentschap NL en de Rijksgebouwendienst (Rgd) hebben DHV opdracht gegeven om het effect van Duurzaam Inkopen van kantoren op het energiegebruik en het CO 2- reductiepotentieel, uitgedrukt in energielabels, primaire energie en CO 2. Opzet Voor het onderzoek heeft DHV een aantal gebouwgegevens, zoals onder andere de looptijd van huurovereenkomsten, het oppervlak en de eigendomssituatie van de kantoorgebouwen die in gebruik zijn door de Rijksoverheid, gekoppeld aan de Energielabeldatabase van Agentschap NL. Het onderzoek is gebaseerd op de Duurzaam Inkopen-criteria voor kantoren: Aankoop en huur (minimaal label C of 2 labelstappen of, indien het gebouw label D heeft, verbetering tot label C). Renovatie (minimale verbetering milieuprestatie met 2 punten, berekend met GPR-gebouw, tot maximaal GPR 7, of minimale verbetering milieuprestatie met 60 Punten, berekent met GreenCalc+, tot maximaal GreenCalc 200). In het onderzoek is het effect van Duurzaam Inkopen berekend op de energiebesparing en de CO 2- reductie: Van de Rgd-voorraad kantoorgebouwen (huur en eigendom). Van de Nederlandse kantorenmarkt indien alle overheden en 20% van de markt het beleid voor Duurzaam Inkopen volgen. Bij versneld afstootscenario van de Rgd. Bij mogelijke aanscherping van de criteria voor Duurzaam Inkopen-criteria in Resultaten Uit het onderzoek blijkt dat bij kantoren die in gebruik zijn van de Rijksoverheid, als gevolg van de criteria voor Duurzaam Inkopen, in 2020 jaarlijks circa 16% CO 2-reductie oftewel ton CO 2 mogelijk is ten opzichte van 2010 (zie Figuur S.1 en Tabel S.1). Het aantal gebouwen met label C en A+ neemt toe. Uit het onderzoek blijkt tevens dat de Rijksgebouwendienst in 2020 nauwelijks nog in gehuurde kantoorgebouwen met een energielabel F of G gehuisvest zal zijn. Hierbij is ervan uitgegaan dat het totaal vloeroppervlak dat bij de Rgd in gebruik is, gelijk blijft. CO 2 -emissie Rgd kantoren Primaire energie Rgd kantoren ton CO2 per jaar TJ per jaar Huur Eigendom 0 Huur Eigendom Figuur S.1: Impact DI-criteria op CO 2-emissie en primaire energie D

6 In een tweede scenario is er rekening gehouden met een inkrimping van het kantooroppervlak dat door de Rgd in gebruik is. Door inkrimping van de overheid en efficiënter gebruik van gebouwen is een inkrimping van 29% aan vloeroppervlak mogelijk. In dit scenario is ervan uitgegaan dat daarbij de gebouwen met de slechtste energielabels het eerst worden afgestoten. Het gecombineerde effect van inkrimping en afstoot van de (energetisch) slechtste gebouwen levert een CO 2-reductie op van 48% ten opzichte van de huidige situatie. Eventuele aanscherping van de criteria in 2015 (energielabel C wordt B) is in een derde scenario onderzocht. Dit leidt tot een totale reductie in 2020 van ton CO 2 per jaar ten opzichte van 2010, zie onderstaande tabel. De impact op de CO 2-emissie van de aanscherping is beperkt. De grootste winst wordt behaald door het verbeteren van de gebouwen met de slechtste energieprestatie; dit gebeurt al met de huidige criteria. Tabel: Resultaten verschillende scenario s voor kantoorvoorraad Rgd Scenario s Huur + eigendom (kantoorvoorraad Rgd) Label (gemm.) Energie- Index CO 2-emissie [ton/jaar] Primair energiegebruik [TJ/jaar] Huidige situatie Rgd D 1,31-1, Toepassen DI criteria B 1,16-1, % Afstoot gebouwen A 0,71-1, % Aanscherping DI-criteria B 1,06-1, % Reductie CO 2 en primaire energie[%] Indien naast de Rijksoverheid de overige overheden en 20% van de markt, samen in totaal 40% van de eindgebruikers van kantoren, het Duurzaam Inkopenbeleid van de overheid hanteren, is in 2020 een CO 2- reductie voor de gehele kantorenmarkt van circa 6% oftewel ton CO 2 per jaar ten opzichte van 2010 mogelijk. Zie onderstaande tabel. Tabel: Resultaten verschillende scenario s voor kantoorvoorraad nationale markt Scenario s Huur + eigendom (nationale markt) Label (gemm.) Energie- Index CO 2-emissie [ton/jaar] Primair energiegebruik [TJ/jaar] Huidige situatie NL E 1,46-1, % Nederlandse markt volgt DI-criteria D 1,31-1, % Reductie CO 2 en primaire energie[%] Conclusies Het Duurzaam Inkopen van kantoren en het Energielabel Gebouwen blijken effectieve instrumenten om energiebesparing en CO 2-reductie bij kantoorgebouwen te realiseren. Inkrimping van het gebruikte vloeroppervlak, in combinatie met afstoot van gebouwen met de slechtste energieprestatie leidt tot bijna een halvering van de gebouwgebonden CO 2-emissie van de kantoorvoorraad van de Rgd; het aantal gebouwen met F en G label vermindert sterk, en het aantal gebouwen met label C en A+ neemt sterk toe. Aanscherpen van de criteria voor Duurzaam Inkopen in 2015 heeft beperkt effect. Uit de eerste ervaringen van de Rgd met de toepassing van deze criteria blijkt dat marktpartijen in de meeste gevallen verbeteringen doorvoeren die verder gaan dan de huidige inkoopcriteria, mogelijk om toekomstige aanscherpingen vóór te blijven. Een reden om de mogelijkheid van verdere aanscherping zeker open te houden. Een veel groter effect is te bereiken als ook andere marktpartijen (eindgebruikers, gebouweigenaren, beleggers) de criteria gaan toepassen. D

7 1 INLEIDING De Rijksoverheid is de grootste inkoper/aanbesteder van Nederland. Zij heeft zichzelf als doel gesteld om 100% duurzaam in te kopen. Hieronder vallen alle producten en diensten die worden ingekocht. Van papier en paperclips tot wegen en gebouwen. De Rijksgebouwendienst (Rgd) ontwikkelt, koopt en huurt voor de Nederlandse overheid kantoorruimte. Zij koopt gebouwen zelf aan of huurt deze van beleggers, doet het beheer van deze gebouwen en verhuurt ze door aan ministeries en andere overheidsorganen. De Rgd wil de kampioen van de voorraad op duurzaamheidsgebied zijn. Hiermee bedoelt de Rgd dat de totale vastgoedportefeuille van de Rgd het vergelijk met andere (commerciële) vastgoedportefeuilles glansrijk moet kunnen doorstaan. Een maat voor dit vergelijk kan de gemiddelde energie-index zijn. Voor aankoop en aanhuur evenals voor renovatie van kantoorgebouwen zijn door Agentschap NL criteria voor Duurzaam Inkopen opgesteld. Deze criteria zijn als volgt 1 : Bij huur en aankoop is de eis het aangeboden gebouw minimaal een energielabel C heeft. Indien het energielabel een D of lager is, dan zijn aanvullende maatregelen verplicht conform het EPAmaatwerkadvies. Hierbij gaat het om een verbetering met twee labelstappen of tot energielabel C. Bij volledige renovatie is de eis een verbetering van de GreenCalc+ score met minimaal 60 punten (is vergelijkbaar met 2 labelstappen) of een totaalscore van minimaal 200 (vergelijkbaar met energielabel A+) moet worden behaald. Als de beoordeling met GPR-gebouw wordt uitgevoerd moet een verbetering van minimaal 2 punten of een totaalscore van minimaal 7 worden behaald. De Rijksgebouwendienst wil graag weten wat de potentiële bijdrage is van de toepassing van de criteria voor renovatie en voor huur en aankoop op de realisatie van de energiebesparingsdoelstellingen van de Rgd. Agentschap NL wil graag inzicht in de mogelijke bijdrage van de criteria aan energiebesparing in de gebouwde omgeving van Nederland. Gezamenlijk hebben zij DHV opdracht gegeven om het effect van de toepassing van de criteria voor Duurzaam Inkopen te berekenen, zowel voor de Rgd als voor de Nederlandse kantorenmarkt. Hierbij is uitgegaan van de energielabels van de Rgd-kantoren, zoals die eind 2009 bekend waren. Met als uitgangspunt dat de tot eind 2009 gelabelde gebouwen representatief zijn voor het gehele gebouwenbestand van de Rgd, met deze gegevens is een inschatting gemaakt van de energielabels van dit gebouwenbestand in 2020, bij toepassing van de criteria voor Duurzaam Inkopen. Voor Agentschap NL is een inschatting gemaakt van het effect als 20% van de markt de overheid zou volgen in het toepassen van de criteria voor Duurzaam Inkopen. Voor de Rgd zijn daarnaast nog twee aanvullende scenario s onderzocht: Een scenario waarin de totale kantoorvoorraad krimpt en gebouwen uit de eigen kantoorvoorraad met een slechte energielabel versneld worden afgestoten. Een scenario met een aanscherping van het DI-beleid vanaf Resultaten zijn zowel in energielabels (en energie-index), in primair energiegebruik (in TJ per jaar) als in CO 2 (in ton per jaar) weergegeven. 1 Bron Criteria voor Duurzaam Inkopen van Renovatie Kantoorgebouwen, Versie: 1.4, Datum: 15 februari Criteria voor Duurzaam Inkopen van Huur en aankoop van Kantoorgebouwen, Versie: 1.3, datum: 15 februari D

8 D

9 2 RESULTATEN 2.1 Huidige situatie Rijksgebouwendienst Verdeling energielabels kantorenvoorraad Rgd In Figuur 2.1 staat de huidige verdeling van energielabels voor de kantoorvoorraad van de Rgd exclusief de monumenten weergegeven. Hierin zijn zowel de gehuurde gebouwen als de gebouwen in eigendom meegenomen. De weergegeven percentages hebben betrekking op het totale vloeroppervlak. Energielabels 2010 (huur + eigendom) 25% 20% 15% 10% 5% 0% Figuur 2.1: Verdeling energielabels kantoorvoorraad Rijksgebouwendienst Zoals in Figuur 2.2 te zien is, verschilt de verdeling in energielabels tussen de gehuurde gebouwen en de kantoren in eigendom. De extremen zijn groter bij de panden in eigendom. Bij deze panden zijn er meer G- labels en meer A-labels. Dit komt voort uit de periodes waarin de kantoorvoorraad van de Rgd uitgebreid is. De piek in de aanschaf van kantoorpanden in de jaren zeventig verklaart het grote aandeel G-labels, de aankoop van panden in de afgelopen jaren verklaart het aandeel A-labels. Ondanks de verschillen bedraagt de gemiddelde energie-index zowel voor de gehuurde kantoren als de kantoren in eigendom beide 1,45 en hebben in beide gevallen daarmee gemiddeld een D-label. Energielabels 2010 Rgd (huur) Energielabels 2010 Rgd (eigendom) 25% 25% 20% 20% 15% 15% 10% 10% 5% 5% 0% 0% Figuur 2.2: Verdeling energielabels voor gehuurde kantoorpanden (links) en kantoorpanden in eigendom (rechts) D

10 De totale gebouwgebonden 2 CO 2-emissie per jaar van de kantoorpanden van de Rijksgebouwendienst bedraagt circa ton. Hiervan wordt circa ton veroorzaakt door de gehuurde panden (circa m 2 BVO) en circa ton door de panden in eigendom (circa m 2 BVO). Het jaarlijkse energiegebruik bedraagt TJ; TJ in de gehuurde kantoren en TJ in de eigendomspanden. 2.2 Toepassen criteria voor Duurzaam Inkopen De Rijksgebouwendienst is sinds 1 januari 2010 verplicht bij de huur en aankoop, renovatie en nieuwbouw te kiezen voor energiezuinige gebouwen of het verbeteren van de energieprestatie van de gebouwen die onvoldoende energiezuinig zijn. De Rgd geeft invulling aan deze eisen door toepassing van de Duurzaam Inkopen-criteria in alle gevallen (100%) waar deze criteria betrekking op hebben. Monumentengebouwen vallen bijvoorbeeld buiten deze criteria. In Figuur 2.3 is het effect van de toepassing van de DI-criteria voor de gehuurde kantoorpanden weergegeven in 2020, vergeleken met de huidige situatie. Energielabels 2010 Rgd (huur) Energielabels 2020 Rgd (huur) 60% 60% 50% 50% 40% 40% 30% 30% 20% 20% 10% 10% 0% 0% Figuur 2.3: Impact DI-criteria op verdeling energielabels van gehuurde kantoorpanden Conform de criteria moet de energieprestatie minimaal label C zijn, of verbeterd worden met 2 labelstappen. Bij de berekeningen is uitgegaan van 2 labelstappen verbetering tot een label score C wordt gerealiseerd. Dit is het minimale niveau dat door de gebouwen bereikt moeten worden. Dit is duidelijk in Figuur 2.3 terug te zien door het hoge percentage aan C-labels in Rekening is gehouden met de CO 2-emissie ten gevolg van het energiegebruik benodigd voor verwarming, gebouwkoeling, de productie van warm tapwater, ventilatie en verlichting. Er is geen rekening is gehouden met apparatuur die geen deel uitmaakt van de klimaat- en verlichtingsinstallaties. D

11 Energielabels 2010 Rgd (eigendom) Energielabels 2020 Rgd (eigendom) 30% 30% 25% 25% 20% 20% 15% 15% 10% 10% 5% 5% 0% 0% Figuur 2.4: Impact DI-criteria op verdeling energielabels van kantoorpanden in eigendom Bij eigendomspanden leiden de duurzaam inkopen criteria tot betere energielabels dan het C-label bij huur. Voor een toelichting van de berekeningsmethodiek, zie paragraaf 3.4. Het percentage A+ labels neemt sterk toe. Aangezien slechts de helft van de gebouwen een grote renovatie ondergaat in de periode tot 2020, wordt ook slechts de helft van de gebouwen beïnvloed door de criteria. Daarmee blijft een deel van de lagere labels de komende 10 jaar buiten de invloed van de Duurzaam Inkopen-criteria. CO 2 -emissie Rgd kantoren Primaire energie Rgd kantoren ton CO2 per jaar TJ per jaar Huur Eigendom 0 Huur Eigendom Figuur 2.5: Impact DI-criteria op CO 2-emissie en primaire energie Het toepassen van de duurzaam inkopen criteria leidt bij de Rgd-kantorenvoorraad tot een besparing op de uitstoot van CO 2 en het primaire energiegebruik van circa 15% voor de gehuurde kantoren en circa 16% bij de kantoren in eigendom. Dit betekent dat de CO 2-emissie vermindert met circa ton CO 2 en het primaire energiegebruik met circa 530 TJ primaire energie ten opzichte van de huidige situatie (2010). De gemiddelde energielabel is label B. Eind 2009 was de gemiddelde energielabel nog label D, zie tabel 2.1. Tabel 2.1: Gemiddeld energielabel in 2020 voor de Rgd-kantorenvoorraad Gemiddelde energielabel Huur Eigendom Totaal Huidige situatie (eind 2009) D D D DI-criteria (2020) C B B D

12 2.3 De Nederlandse kantorenmarkt volgt de Rgd De voorgaande berekeningen gingen er van uit dat alleen de Rgd de Duurzaam Inkopen-criteria hanteert. De gebouwenvoorraad van de Rgd beslaat circa 10% van de Nederlandse kantorenmarkt. Deze paragraaf geeft inzicht in het effect van aansluiting van de overige overheden (ook circa 10% van de kantorenmarkt) en 20% van de vrije markt bij het volgen van de DI-criteria. In totaal hanteert dan 40% van de Nederlandse kantorenmarkt de criteria voor Duurzaam Inkopen. Huidige gemiddelde kantorenmarkt van Nederland De Nederlandse kantorenmarkt omvat circa 46,5 miljoen m 2 BVO (bron: DTZ Zadelhoff, maart 2010). In Figuur 2.6 is de gemiddelde verdeling in energielabels voor de Nederlandse kantorenmarkt weergegeven op basis van het vloeroppervlak. De verdeling in energielabels is opgesteld op basis van alle bij Agentschap NL tot 2010 afgemelde labels voor kantoorgebouwen. Dit geeft waarschijnlijk een iets vertekend beeld. In totaal is er van circa 10% van de gebouwen een energielabel bekend en zijn eigenaren van gebouwen met een goede energielabel eerder geneigd een label te laten opstellen. De gemiddelde energie-index is 1,49. Energielabels 2010 NL(huur + eigendom) 25% 20% 15% 10% 5% 0% Figuur 2.6: Gemiddelde verdeling energielabels Nederlandse kantorenmarkt 40% kantorenmarkt volgt duurzaam inkopen criteria Naar een schatting van Agentschap NL is 75% van de nationale kantoormarkt te huur. Dit betekent een oppervlak van ongeveer 35 miljoen m 2 BVO. In Figuur 2.7 staat de impact op de verdeling in energielabels weergegeven voor het huurdeel van de nationale markt als 40% van de gebouwen de Duurzaam Inkopen criteria toepast. D

13 Energielabels 2010 NL (huur) Energielabels 2020 NL(huur), 40% mee 45% 45,0% 40% 40,0% 35% 35,0% 30% 30,0% 25% 25,0% 20% 20,0% 15% 15,0% 10% 10,0% 5% 5,0% 0% 0,0% Figuur 2.7: Impact DI-criteria op verdeling energielabels van nationale huurmarkt In Figuur 2.7 is duidelijk de vermindering van de lage energielabels terug te zien en de stijging van de C- labels. Eigenlijk zijn de resultaten een soort gedempte vorm van de resultaten voor alleen de Rgd. Dit is te verklaren doordat 60% van de kantoorvoorraad niet mee doet en we bij dit scenario ervan uitgaan dat de energielabels van deze gebouwen niet veranderen. Van de nationale kantoormarkt is circa 25% in eigendom. Dit komt overeen met circa 12 miljoen m 2 BVO. In Figuur 2.8 staat de impact op de label verdeling weergegeven. Energielabels 2010 NL (eigendom) E-labels 2020 NL(eigendom), 40% mee 45,0% 40,0% 35,0% 30,0% 45,0% 40,0% 35,0% 30,0% 25,0% 25,0% 20,0% 20,0% 15,0% 15,0% 10,0% 10,0% 5,0% 0,0% 5,0% 0,0% Figuur 2.8: Impact DI-criteria op verdeling energielabels van kantoren in NL in eigendom Net als bij huur, wordt slechts 40% beïnvloed door de Duurzaam Inkopen-criteria. De lage labels nemen af en met name A+ stijgt. D

14 CO 2 -emissie NL kantoren Primaire energie NL kantoren kton CO2 per jaar TJ per jaar Huur Eigendom Totaal 0 Huur Eigendom Totaal Figuur 2.9: Impact DI-criteria op CO 2-emissie en primaire energie nationale markt In het overzicht lijkt de besparing slechts beperkt. Dit komt doordat 60% van de kantorenmarkt niet meedoet en hier geen besparing wordt gerealiseerd. Toch is de verminderde CO 2-emissie ruim 4 keer zo hoog als alleen bij de Rijksgebouwendienst. Indien 40% van de kantorenmarkt de duurzaam inkopen criteria toepast, zal de reductie van de CO 2- emissie en de het primaire energiegebruik bij huur 5% bedragen ten opzichte van Bij eigendom wordt 7% reductie behaald ten opzichte van De totale CO 2-emissie van de gehele Nederlandse kantorenmarkt wordt met circa ton CO 2 per jaar verminderd ten opzichte van de huidige situatie (2010). De reductie van primaire energie bedraagt circa TJ per jaar ten opzichte van de huidige situatie. De gemiddelde labelkwaliteit is label D, eind 2009 was de gemiddelde energielabel nog label E, zie figuur 2.2. Tabel 2.2: Gemiddeld energielabel in 2020 voor de nationale kantorenvoorraad Gemiddelde energielabel Huur Eigendom Totaal Huidige situatie (eind 2009) E E E 40% markt voor DI-criteria (2020) D C D 2.4 Afstoot gebouwen De Rijksgebouwendienst zal de komende jaren minder vloeroppervlak nodig hebben en daarom een deel van de gebouwenvoorraad afstoten. Voor dit onderzoek heeft de Rgd een inschatting gemaakt van de afname van het benodigde vloeroppervlak aan kantoorruimte. Bij de gehuurde panden zal het vloeroppervlak met m 2 BVO afnemen. Het vloeroppervlak in eigendom neemt met m 2 af. Aangezien niet al deze afgestoten panden relevant zijn voor het onderzoek, ook bijvoorbeeld monumentale panden zijn hierin meegenomen en panden die slechts voor een deel door de Rgd gehuurd worden, is in dit onderzoek rekening gehouden met het afstoten van m 2 kantoorruimte in eigendom en m 2 gehuurde kantoorruimte. Inschatting is dat tot 2020 circa 29% van het vloeroppervlak wordt afgestoten. In deze paragraaf staan de resultaten weergegeven na het afstoten van de gebouwen met de laagste energieprestatie. Bij de afloop van het huurcontract wordt het contract van de panden met de laagste energetische prestatie niet verlengd. Bij de panden in eigendom kunnen direct de slechtst presterende D

15 gebouwen worden afgestoten. Voor de overige panden is rekening gehouden met toepassing van de criteria voor Duurzaam Inkopen. Energielabels 2010 Rgd (huur) Energielabels 2020 na afstoot (huur) 60% 60,0% 50% 50,0% 40% 40,0% 30% 30,0% 20% 20,0% 10% 10,0% 0% 0,0% Figuur 2.10: Impact DI-criteria op verdeling energielabels van gehuurde panden na afstoot De afstoot van gebouwen met een lage energieprestatie in combinatie met de duurzaam inkopen criteria leidt tot het vrijwel volledig verdwijnen van de E, F en G labels uit de kantorenvoorraad van de Rgd, zowel voor huur als voor eigendom (zie Figuur 2.10 en 2.11). Bij huur blijft nog een klein deel van deze lage labels over omdat van deze panden het huidige huurcontract tot of na 2020 doorloopt. Energielabels 2010 Rgd (eigendom) Energielabels 2020 na afstoot (eigendom) 30% 30% 25% 25% 20% 20% 15% 15% 10% 10% 5% 5% 0% 0% Figuur 2.11: Impact DI-criteria op verdeling energielabels van panden in eigendom na afstoot Het afstoten van de gebouwen met de laagste energieprestatie heeft een versterkend effect op de reductie van de CO 2-emissie van de gebouwenvoorraad. Allereerst neemt de gebouwenvoorraad af, waarmee de CO 2-emissie ook afneemt. Ten tweede verbetert de gemiddelde energieprestatie van de resterende gebouwvoorraad. D

16 CO 2 -emissie Rgd kantoren (afstoot) Primaire energie Rgd kantoren (afstoot) ton CO2 per jaar Afs TJ per jaar Afs 0 Huur Eigendom Totaal 0 Huur Eigendom Totaal Figuur 2.12: Impact DI-criteria en afstoot slechte gebouwen op CO 2-emissie en primaire energie Het afstoten van de minst energiezuinige gebouwen in combinatie met het hanteren van de Duurzaam Inkopen-criteria leidt bij de Rgd-kantorenvoorraad tot een besparing op de uitstoot van CO 2 en het primaire energiegebruik van circa 43 % voor de gehuurde kantoren en circa 51% bij de kantoren in eigendom, samen gemiddeld 48%. Dit betekent dat de CO 2-emissie vermindert met circa ton CO 2 en het primaire energiegebruik met circa TJ primaire energie ten opzichte van de huidige situatie (2010). De gemiddelde energielabel is label A, zie figuur 2.3. Tabel 2.3: Gemiddeld energielabel in 2020 voor de Rgd kantorenvoorraad Gemiddelde energielabel Huur Eigendom Totaal Huidige situatie (eind 2009) D D D Afstoot kantoren (2020) B A A 2.5 Aanscherping DI criteria In deze paragraaf wordt de invloed van een mogelijke aanscherping van de Duurzaam Inkopen-criteria vanaf 2015 weergegeven voor de verdeling van energielabels en de CO 2-emissie voor de kantoorvoorraad van de Rgd. Voor deze berekening is gekozen voor de volgende aanscherpingsvariant: Huur en aankoop: het aangeboden gebouw heeft minimaal een energielabel B. Indien het energielabel een C of lager is, dan zijn aanvullende maatregelen verplicht conform het EPAmaatwerkadvies. Hierbij gaat het om een verbetering met drie labelstappen of tot energielabel B. Renovatie: minimale verbetering milieuprestatie met 90 Punten, berekend met GreenCalc+, tot maximaal GreenCalc 200 of of minimale verbetering milieuprestatie met 3 punten, berekent met GPRgebouw, tot maximaal GPR 7. Het effect van deze aanscherping is in Figuur 2.13 weergegeven. D

17 Energielabels 2010 Rgd (huur) Energielabels 2020 (huur) aangescherpt 60% 50% 40% 60% 50% 40% 30% 30% 20% 20% 10% 10% 0% 0% Figuur 2.13: Impact aanscherping DI-criteria op verdeling energielabels van gehuurde kantoorpanden In Figuur 2.13 is duidelijk het effect van de aanscherping tot energielabel B terug te zien. In plaats van tot label C zal men nu verbeteringen doorvoeren tot label B of in plaats van 2 worden er 3 labelstappen verbetering verplicht. In 2020 zal het B-label de meest voorkomende energielabel zijn binnen de gehuurde panden van de Rgd. Energielabels 2010 (eigendom) Energielabels 2020 (eigendom) aangescherpt 30% 30% 25% 25% 20% 20% 15% 15% 10% 10% 5% 5% 0% 0% Figuur 2.14: Impact aanscherping DI-criteria op verdeling energielabels van kantoren in eigendom De grotere minimale verbeterstap, hetzij 3 punten bij GPR of 90 punten bij GreenCalc+, die na de aanscherping vereist wordt, heeft tot gevolg dat meer gebouwen in de categorie A+ zullen vallen. Dit is terug te zien in Figuur Daarbij valt op dat een groot deel van de lagere labels blijven bestaan. Dit komt doordat tot 2020 niet alle gebouwen gerenoveerd zullen worden. D

18 CO 2 -emissie Rgd kantoren (aanscherping) Primaire energie Rgd kantoren (aanscherping) ton CO 2 per jaar DI+ TJ per jaar DI Huur Eigendom Totaal 0 Huur Eigendom Totaal Figuur 2.15: Impact aanscherping DI-criteria op CO 2-emissie en primaire energie De aanscherping van de duurzaam inkopen criteria in 2015 leidt bij de Rgd-kantorenvoorraad tot een besparing op de uitstoot van CO 2 van circa 18 % voor de gehuurde kantoren en circa 17% bij de kantoren in eigendom. Dit betekent dat de CO 2-emissie vermindert met circa ton/jaar en het primaire energiegebruik met circa 598 TJ/jaar ten opzichte van de huidige situatie (eind 2009). De gemiddelde energielabel is label B, zie figuur 2.4. Tabel 2.4: Gemiddeld energielabel in 2020 voor de Rgd kantorenvoorraad Gemiddelde energielabel Huur Eigendom Totaal Huidige situatie (eind 2009) D D D DI-criteria (2020) C B B Aanscherping DI-criteria (2020) B B B De impact op de CO 2-emissie van de aanscherping is slechts beperkt ten opzichte van het effect van de huidige criteria. Deze conclusie is gebaseerd op de Rgd cijfers maar geldt ook voor eventuele aanscherping van de Duurzaam Inkopen-criteria voor de Nederlandse kantoorvoorraad De grootste winst wordt behaald door het verbeteren van de gebouwen met de slechtste energieprestatie. Dit gebeurt al met de huidige Duurzaam Inkopen-criteria. D

19 3 VERANTWOORDING 3.1 Aanpak Om tot een inschatting van het effect van de criteria voor Duurzaam Inkopen voor kantoren te komen hebben we in dit project de volgende stappen doorlopen: Stap 1: Combineren van Rgd gebouwenbestand en Agentschap NL Energielabeldatabase. Van welke Rgd kantoren is de energielabel bekend? Stap 2: Toepassen criteria voor Duurzaam Inkopen voor huur van kantoren. Stap 3: Toepassen criteria voor Duurzaam Inkopen voor kantoren in eigendom. Stap 4: Wat als 20% van de Nederlandse kantorenmarkt de Rgd en andere overheden volgt in het toepassen van de criteria voor Duurzaam Inkopen. Stap 5: Scenario versneld afstoten. Stap 6: Effect aanscherping criteria voor Duurzaam Inkopen. 3.2 Stap 1: Combineren van bestanden In deze stap zijn het Gebouwbestand Rijksgebouwendienst (december 2009) en de energielabeldatabase van Agentschap NL (december 2009) aan elkaar gekoppeld. Gebouwbestand Rgd Dit bestand bevat alle (circa 2000) objecten die door de Rgd worden beheerd. Hiervan pasten 715 binnen de selectiecriteria en zijn 582 gebouwen meegenomen in de berekening. De 715 gebouwen beslaan een oppervlak van m2, hiervan zijn door het toepassen van de selectiecriteria voor Duurzaam Inkopen 582 gebouwen meegenomen ( m2-85%). De inkoopcriteria zijn alleen van toepassing op kantoorgebouwen (in Tabel 3.1 staan de functies die als kantoorfunctie zijn aangenomen) en niet op monumentale kantoren. Het bestand is eerst gefilterd op deze criteria. Daarnaast bleken enkele gebouwen niet relevant, omdat ze bijvoorbeeld buiten Nederland liggen, bij navraag toch al afgestoten bleken te zijn of dat er te weinig gegevens beschikbaar waren. Bovendien zijn gebouwen met ontbrekende of onvolledige gegevens gecombineerd met een oppervlak van minder dan m 2 buiten de beoordeling gelaten. Het oppervlak en de impact op het totaal werd geacht te klein te zijn om nader onderzoek te rechtvaardigen. D

20 Tabel 3.1: Overzicht verschillende objecttypen in Rgd database OBJECT_FUNCTIE onbebouwd terrein archiefgebouw bedrijfsruimte bibliotheek civieltechnisch werk gerechtsgebouw Jeugdinrichting kantoorgebouw laboratorium ministerie kern museum onderwijsgebouw opslagplaats overige ruimtes parkeerterrein penitentiaire inrichting politie en douane sportgebouw stallingsruimte tbs-inrichting woning Ja Ja Ja Ja In de Rgd-database is over deze objecten onder meer de volgende informatie beschikbaar: huur of eigendom, adresgegevens, vierkante meters (BVO), einddatum huurcontract, gebruiker. Energielabeldatabase. De energielabeldatabase bevat alle informatie van afgemelde energielabels in Nederland. Van Agentschap NL hebben wij het overzicht ontvangen (eind 2009) van alle energielabels van utiliteitsgebouwen. Deze database bevat per pand onder andere adresgegevens, theoretisch gebouwgebonden energiegebruik, vloeroppervlak, energie-index en het verstrekte energielabel. Koppeling Via de adresgegevens zijn de twee bestanden aan elkaar gekoppeld. Bij een groot aantal panden was niet direct een koppeling te maken, bijvoorbeeld omdat er meerdere labels op één adres bekend zijn, of omdat de Rgd meerdere panden op één adres in haar beheer heeft. Bij sommige adressen was wel een koppeling te maken maar ontstonden er om andere redenen vragen, bijvoorbeeld omdat het vloeroppervlak in de twee databases niet overeenkwam. De adressen waarover onduidelijkheid bestond, zijn voorgelegd aan de Rgd. Om het uitzoek werk te beperken is alleen gekeken naar panden met een vloeroppervlak van meer dan m 2. Op deze manier is voor 170 kantoorpanden (in totaal circa m 2 vloeroppervlak), in beheer bij de Rgd, een energielabel gevonden. Beide bestanden bevatten gegevens over het vloeroppervlak. Omdat dit gegeven bij het labelbestand van Agentschap NL in enkele gevallen ontbrak is gebruik gemaakt van het vloeroppervlak zoals weergegeven in het Rgd bestand. D

21 Omrekening naar CO 2 Van elk gebouw met een energielabel is een theoretisch gebouwgebonden energiegebruik bekend. Dit betreft het primaire gebouwgebonden energiegebruik (zie kader). Met het theoretische energiegebruik is een inschatting te maken van de bijbehorende CO 2-uitstoot. Hierbij zijn de volgende aannames gemaakt: De verhouding in het energiegebruik tussen gas/elektra bij kantoren is 60%/40% (SenterNovem Kompas 2005). 100% van het gasgebruik en 50% van het elektriciteitsverbruik is gebouwgebonden. Alleen het gebouwgebonden energiegebruik is meegenomen. Op basis hiervan is een omrekening gemaakt naar kwh en m 3, waaruit vervolgens de CO 2-emissie kan worden berekend [conform: "bepaling milieueffecten duurzaam inkopen"]. E-gebruik energielabel Bij de energielabel wordt een standaard energiegebruik van het gelabelde gebouw berekend. Hierbij wordt uitgegaan van het gemiddelde Nederlandse klimaat, een gemiddelde bezettingsgraad van het gebouw en een gemiddeld gebruikersgedrag. Het standaard energiegebruik van dit gebouw is de hoeveelheid energie die jaarlijks nodig is voor verwarming, gebouwkoeling, de productie van warm tapwater, ventilatie en verlichting (exclusief apparatuur die geen deel uitmaakt van de klimaat- en verlichtingsinstallaties). 3.3 Stap 2: Toepassen criteria voor Duurzaam Inkopen; huur Voor alle gebouwen die de Rgd huurt van derden is het effect van de criteria voor Duurzaam Inkopen doorgerekend. Voor huur schrijven de Duurzaam Inkopen-criteria voor dat indien het te huren of aan te kopen gebouw minimaal een label C heeft. Indien het energielabel een D of lager is, dan zijn aanvullende maatregelen verplicht conform het EPA- maatwerkadvies. Hierbij gaat het om een verbetering met twee labelstappen of tot energielabel C. Een andere mogelijkheid is het uitvoeren van alle maatregelen met een terugverdientijd van 10 jaar, op basis van het EPA maatwerkadvies. Als contractvoorwaarde dient te worden opgenomen dat de benodigde maatregelen binnen 24 maanden dienen uitgevoerd te worden. Naast bovenstaande maatregelen zijn er ook enkele maatregelen benoemd waarvan het effect niet afzonderlijk meegenomen is, omdat de energetische consequenties grotendeels al in de labelstappen zitten: Bij huur + inbouwpakket: flexibel inbouwpakket. Bij vervanging van lampen: energiezuinige lampen met minimaal rendement van 50 lumen/watt. Bij vervanging van de verlichtingsarmaturen: toepassen van daglichtschakeling en aanwezigheidsdetectie. Op basis van de huurpanden met een bekende energielabel is een inschatting gemaakt voor de verdeling van energielabels voor alle gehuurde kantoren van de Rgd. Hierbij zijn de volgende aannames gedaan. De gevonden gebouwen met energielabels zijn representatief voor het gehele kantoorbestand. (De gebouwen met een volledige energielabel beslaan een oppervlak van circa m 2. Dit komt overeen met circa 50% van het totale doorgerekende oppervlak.) Op basis van de gebouwen met een bekende energielabel is per energielabelniveau voor de Rgd de hoeveelheid vierkante meters en een gemiddeld (theoretisch) energiegebruik per vierkante meter berekend. Met deze gegevens is een inschatting gemaakt van de verdeling van de energielabels, de gemiddelde energie-index en gemiddeld energiegebruik voor alle huurpanden. D

22 Voor elk individueel pand is het effect in 2020 van de Duurzaam Inkopen-criteria doorgerekend op basis van de volgende aannames: Van elk pand is de afloop van het huurcontract bekend. We zijn ervan uitgegaan dat huurcontracten steeds met 5 jaar verlengd worden. Overweging 5 jaar In de praktijk bestaat de kans dat partijen de grenzen en manieren zullen opzoeken om onder het beleid voor Duurzaam Inkopen uit te komen. Bijvoorbeeld door de huurperiode te verkorten tot 4 jaar, zodat geen verbeterslag nodig is. Dat zou betekenen dat de aanname voor 5 jaar het effect van Duurzaam Inkopen te positief in schat. Aan de andere kant zijn er ook gevallen waar de criteria niet verplicht zijn, bijvoorbeeld monumenten of huurperiodes korter dan 5 jaar waar de criteria toch worden toegepast om de gebouwen duurzamer en comfortabeler te maken. Een andere mogelijkheid is dat de huurder of belegger zelf voorstelt om te verbeteren. Dit maakt dat we verwachten dat de berekeningen alsnog realistisch zijn. Eén jaar na verlenging van een huurcontract wordt de vereiste labelverbetering geëffectueerd. Er is geen onderscheid gemaakt binnen een label in energiegebruik of CO 2-emissie. Een gebouw haalt daarmee na aanpassing Duurzaam Inkopen -criteria een gemiddelde label. Het gemiddelde energiegebruik per label is gebaseerd op de gemiddelde waarden van de database van de Rgd. Tabel 3.2: Omrekening labelstap naar CO 2-reductie Besparing per m 2 Labelstap Afname primaire energie [MJ] Warmte [MJ] Electra [MJ] Warmte [m 3 ] Electra [kwh] G --> E 275,3 206,5 68,8 5,9 7,5 14,7 CO 2-reductie [kg /m 2 /jaar] F --> D 313,2 234,9 78,3 6,7 8,5 16,7 E --> C 153,3 115,0 38,3 3,3 4,2 8,2 D --> C 67,2 50,4 16,8 1,4 1,8 3,6 D --> B 129,0 96,8 32,3 2,8 3,5 6,9 C --> B 75,0 56,3 18,8 1,6 2,0 4,0 3.4 Stap 3 Toepassen criteria voor Duurzaam Inkopen; eigendom Voor alle panden die de Rgd zelf in eigendom heeft is ook het effect van de duur Duurzaam Inkopencriteria doorgerekend. Voor eigendom schrijven de criteria het volgende voor: Bij volledige renovatie: Renovatie op dusdanige wijze dat de milieu-index gebouw (MIG), berekend met GreenCalc+, met ten minste 60 punten wordt verbeterd of minimaal gelijk wordt aan 200 of renovatie op dusdanige wijze dat de score per module (energie, milieu, gezondheid, gebruikskwaliteit, toekomstwaarde), berekend met GPR Gebouw versie 4.0, met ten minste 2 punten wordt verbeterd of minimaal gelijk wordt aan 7. Bij gedeeltelijke renovatie: Inschrijver past bij de renovatie van het gebouw alle economisch haalbare maatregelen toe uit het bijgevoegde Energie Prestatie Advies (EPA maatwerkadvies). Onder economisch haalbaar wordt verstaan: alle bouwkundige en installatietechnische maatregelen met een terugverdientijd van 10 jaar of minder. D

23 Te leveren hout of hout verwerkt in te leveren (hout)producten, voor zover die dienen ten behoeve van de realisatie van het werk en deze in het werk achterblijven, dient aantoonbaar duurzaam geproduceerd te zijn. In dit onderzoek is uitgegaan van volledige renovatie. Het effect van hout met een boskeurmerk is niet in energetische consequenties vertaald. De berekening van de energetische consequenties van de Duurzaam Inkopen-criteria voor de renovatie van kantoorgebouwen is als volgt uitgevoerd. Het effect van de Duurzaam Inkopen-criteria voor panden in eigendom is berekend per labelgroep (groep panden met hetzelfde energielabel). Hierbij zijn de volgende aannames gedaan: Frequentie renovatie van panden in eigendom: eens in 20 jaar (eens in 15 jaar + 5 jaar voorbereidingstijd en uitvoering. Dit wordt meegenomen alsof 5% van totale voorraad per jaar gerenoveerd wordt. Bij het vaststellen van de invloed van de duurzaamheidscore op het energiegebruik is gerekend met de eis van GPR-gebouw. Hiervoor is gekozen omdat bij GPR de score ook los voor energie van toepassing is. Hierdoor is het effect op het energiegebruik eenduidig vast te stellen. Bij GreenCalc+ wordt de score ook bepaald door het materiaalgebruik en in beperkte mate door het watergebruik. MJ/m 2 primaire energie wordt omgerekend naar Dubo-score (GPR-rapportcijfer) via relatie uit de grafiek van Figuur 3.1 (deze relatie is verstrekt door W/E-adviseurs, die het programma GPR-gebouw uitbrengen en onderhouden). Op de Dubo-score worden de Duurzaam Inkopen-criteria toegepast. De nieuwe Dubo-score wordt teruggerekend naar MJ op basis van onderstaande grafiek. Op basis van het primaire energiegebruik wordt ook het energielabel en de CO 2-emissie vastgesteld. Rapportcijfer Utiliteit GPR-gebouw ,0 10,0 8,0 GPR-score 6,0 4,0 Kantoren 2,0 0, primair energiegebruik (MJ/jaar*m 2 GBO) Figuur 3.1: Relatie tussen GPR-score en primaire energiegebruik 3 3 Bron: W/E adviseurs. D

24 3.5 Stap 4. Scenario effect op Nederlandse kantorenmarkt De Rgd beheert ongeveer 10% van de Nederlandse kantorenmarkt. Nog eens 10% is in gebruik bij andere overheden (provincies, gemeenten, waterschappen) 4. Voor deze partijen gelden ook de criteria voor Duurzaam Inkopen. In dit scenario zijn we ervan uitgegaan dat naast de Rgd en andere overheden (samen 20% van de kantorenmarkt) nog eens 20% van de markt de overheid volgt en ook de criteria voor Duurzaam Inkopen voor kantoren gaat volgen. Aannames die hierbij gemaakt zijn: Verdeling huur, eigendom: 75% huur, 25% eigendom. Looptijd huurcontracten. Aangenomen is dat gemiddeld 2 keer in de looptijd van 10 jaar een huurcontract afloopt en er 2 labelstappen gemaakt moeten worden. Dit is gebaseerd op basis van de Rgd cijfers en verwachting dat de markt kortere huurlooptijden aanhoudt. De kantorenmarkt blijft in de periode tot 2020 in omvang gelijk aan Leegstandsvraagstukken en de structurele overcapaciteit in de kantorenmarkt zijn in dit scenario buiten beschouwing gelaten. 3.6 Stap 5. Scenario versneld afstoten In bovenstaande berekeningen is ervan uitgegaan dat het vloeroppervlak dat de Rgd in beheer heeft, gelijk zal blijven. De komende jaren zal naar verwachting de Rijksoverheid echter inkrimpen, efficiënter van de gebouwen gebruik gaan maken en zal de Rgd als gevolg hiervan minder vloeroppervlak in beheer hebben. Er zal dus vloeroppervlak afgestoten worden. De energielabel van een gebouw kan een rol spelen in de afweging welke gebouwen afgestoten zullen worden. De Rgd heeft voor dit onderzoek een inschatting gemaakt hoeveel vloeroppervlak (huur, eigendom) zij in 2020 mogelijk zullen hebben afgestoten, ten opzichte van eind 2009 (zie Tabel 3.3 en 3.4). Voor het scenario versneld afstoten is ervan uitgegaan dat, bovenop de toepassing van de duurzaam inkopen criteria voor kantoren, gebouwen met de slechtste energielabels het eerste zullen worden afgestoten. Het CO 2-effect hiervan is vergeleken met de huidige situatie (eind ) en toepassen van de Duurzaam Inkopen-criteria, zonder versneld afstoten. Aannames: Bij het laten aflopen van huurcontracten vanwege een lage energielabel is uitgegaan van huurcontracten met de slechtste energieprestatie in de huidige situatie in plaats van Tabel 3.3: Cijfers ultimo 2009 (bron: jaarverslag Rgd) Som van BVO object Type Eigendom Functie Eigendom Huur Eindtotaal Overige gebouwen Kantoorgebouw Eindtotaal Percentages inschattingen Agentschap NL 5 In de tabellen staat dit weergegeven als situatie D

25 Tabel 3.4: Cijfers 2020 (bron: impact ontwikkelingen op de voorraad) Som van BVO object Type Eigendom Functie Eigendom Huur Eindtotaal overige gebouwen kantoorgebouw Eindtotaal Stap 6. Effect aanscherping criteria voor Duurzaam Inkopen Voorgaande berekeningen zijn gemaakt op basis van de huidige criteria voor Duurzaam Inkopen. Onderzocht is wat het potentiële effect is als deze Duurzaam Inkopen-criteria verder worden aangescherpt: Aankoop en huur: minimaal label B of 3 labelstappen verbeteren (bij een D-label 2 labelstappen en bij een C-label 1 labelstap verbetering verplicht). Renovatie: minimale verbetering milieuprestatie met 3 punten, berekend met GPR-gebouw, tot maximaal GPR 7, of minimale verbetering milieuprestatie met 90 Punten, berekent met GreenCalc+, tot maximaal GreenCalc 200. Voor de aanscherping van de Duurzaam Inkopen-criteria is 1 januari 2015 aangehouden als ingangsdatum. Vóór die datum is rekening gehouden met de huidige Duurzaam Inkopen-criteria. D

26 D

27 4 CONCLUSIES In onderstaande tabel staan de resultaten weergegeven van de verschillende scenario s. Tabel 4.1: Resultaten verschillende scenario s voor kantoorvoorraad Rgd Scenario s Huur + eigendom (kantoorvoorraad Rgd) Label (gemm.) Energie- Index CO 2-emissie [ton/jaar] Primair energiegebruik [TJ/jaar] Huidige situatie Rgd D 1,31-1, Toepassen DI criteria B 1,16-1, % Afstoot gebouwen A 0,71-1, % Aanscherping DI-criteria B 1,06-1, % Reductie primaire energie[%] Het toepassen van de Duurzaam Inkopen-criteria leidt, bij een gelijkblijvend vloeroppervlak aan kantoorruimte, voor de Rgd tot een jaarlijkse reductie van primaire energie en CO 2-uitstoot van 16% ten opzichte van Het aantal gebouwen met een F of G label neemt door het toepassen van de Duurzaam Inkopencriteria sterk af, alleen bij de gebouwen in eigendom blijft nog een deel in 2020 op deze laagste labels. Het gemiddelde energielabel kan bij ongewijzigd beleid in het huurdeel van de kantorenportefeuille van D in 2010 naar C in 2020 verbeteren. Het eigendomsdeel kan van een gemiddelde energie-index van D in 2010 naar B in 2020 verbeteren. De gemiddelde energie-index van de totale portefeuille kan op basis van het huidige beleid verbeteren van D naar B in De RGD verwacht tot 2020 het kantooroppervlak sterk in te krimpen. Inschatting is dat 29% van het huidige kantooroppervlak van de Rgd wordt afgestoten. Door deze krimp te realiseren door de gebouwen met de laagste energieprestatie af te stoten, gecombineerd met het toepassen van de Duurzaam Inkopen-criteria voor de overige kantoorvoorraad van de Rgd, kan in totaal 48% energiebesparing en CO 2 reductie gerealiseerd in 2020 ten opzichte van Daarbij zijn vrijwel alle F en G-labels uit de Rgd-voorraad verdwenen. De aanscherping van de Duurzaam Inkopen-criteria heeft voor de kantorenvoorraad van de Rgd een beperkte extra reductie tot gevolg. (2% extra reductie ten opzichte van de situatie zonder aanscherping). Uit de eerste ervaringen van de Rgd met de toepassing van deze criteria blijkt dat marktpartijen in de meeste gevallen verbeteringen doorvoeren die verder gaan dan de huidige inkoopcriteria, mogelijk om toekomstige aanscherpingen vóór te blijven. Een reden om de mogelijkheid van verdere aanscherping zeker open te houden. Tabel 4.2: Resultaten verschillende scenario s voor kantoorvoorraad nationale markt Scenario s Huur + eigendom (nationale markt) Label (gemm.) Energie- Index CO 2-emissie [ton/jaar] Primair energiegebruik [TJ/jaar] Huidige situatie NL E 1,46-1, % Nederlandse markt volgt DI-criteria D 1,31-1, % Reductie primaire energie[%] Als 40% van de Nederlandse kantorenmarkt de criteria voor Duurzaam Inkopen aanhoudt, vermindert het totale energiegebruik en de CO 2 uitstoot van de Nederlandse kantoren met 6%. D

28 D

29 5 AANBEVELINGEN 5.1 Aanbevelingen met betrekking tot toepassing van de Duurzaam Inkopen criteria Duurzaam Inkopen van kantoren en Energielabel Gebouwen effectieve instrumenten De ingezette lijn met de criteria voor Duurzaam Inkopen van kantoorgebouwen is succesvol en biedt perspectief voor de langere termijn. Het beleid voor Duurzaam Inkopen en het Energielabel Gebouwen blijken effectieve instrumenten om energiebesparing en CO 2-reductie bij kantoorgebouwen te realiseren. Om deze energie- en CO 2-besparing ook daadwerkelijk te behalen, is continuïteit van de ingezette aanpak een voorwaarde. Huur: aanscherpen criteria voor Duurzaam Inkopen of verbreden toepassing criteria? Uit de cijfers blijkt dat het grootste effect van toepassing van de criteria voor Duurzaam Inkopen zit in het afstoten van de gebouwen met de slechtste energielabels 6. Zeker bij de criteria voor huur is dit duidelijk zichtbaar. Aanscherpen van het minimale niveau dat met labelsprongen gehaald moet worden (tot label B of 3 labelstappen), heeft een beperkt effect, Aanscherping tot label A is in deze studie niet doorgerekend. Uit de eerste ervaringen van de Rgd met de toepassing van deze criteria blijkt dat marktpartijen in de meeste gevallen verbeteringen doorvoeren die verder gaan dan de huidige inkoopcriteria, mogelijk om een kwaliteit vergelijkbaar met het huidig nieuwbouwniveau te kunnen bieden, of om toekomstige aanscherpingen vóór te blijven. Een reden om de mogelijkheid van verdere aanscherping zeker open te houden.. Beleidsmatig is het meeste effect te realiseren als toepassing van Duurzaam Inkopen-criteria voor kantoren zo breed mogelijk wordt ingezet. Niet alleen bij de Rgd en alle andere overheden, maar liefst ook bij andere marktpartijen (huurders, gebouweigenaren, beleggers). Het zou bijvoorbeeld een grote energiebesparing en CO 2-reductie opleveren indien ook de financiële sector (banken en verzekeraars, nu de grootste groep huurders van kantoorpanden in Nederland), de criteria zou gaan hanteren. Verder is te overwegen het aantal uitzonderingen op de criteria voor Duurzaam Inkopen te verkleinen: de criteria gelden nu alleen voor kantoren, alleen voor hele gebouwen, alleen voor huurperiodes vanaf 5 jaar, en niet voor monumenten. In de praktijk gaat het vaak om gebouwdelen en een kortere huurperiode. Eigendom: aanscherpen criteria voor Duurzaam Inkopen of verbreden toepassing criteria? Ook voor de panden in eigendom geldt dat het aanscherpen van het minimale energieniveau dat gehaald moet worden weinig extra energiebesparing en CO 2 reductie oplevert. In vergelijking met de huurmarkt blijven bij de panden in eigendom deels nog in de lage labels F en G. Bij aansluiting op natuurlijke renovatiemomenten zit in 2020 de helft van de G-label gebouwen nog steeds op energielabel G. De reductie in primaire energie is echter vergelijkbaar als bij de panden in huur. Ook voor panden in eigendom zal verbreding naar andere marktpartijen de grootste winst opleveren., Bijvoorbeeld de IVBN heeft haar leden (beleggers) opgeroepen om ook hun voorraad te verbeteren conform de criteria voor Duurzaam Inkopen (of zelfs ambitieuzer). 6 Punt van aandacht daarbij is het landelijke leegstandsvraagstuk en eventueel optredende afwentelingseffecten. Afstoten van overtollig vastgoed leidt als zodanig niet tot CO 2-reductie. D

30 5.2 Aanbevelingen gericht op het verbeteren van de gebruikte bestanden Verbeteren Rgd-bestand en koppeling met energielabel bestand De koppeling van het Rgd-bestand met het energielabelbestand was niet eenvoudig. Dit heeft te maken met de opbouw van het Rgd-bestand (o.a. adres en huisnummer in één cel) en met de praktijk dat verschillende verdiepingen van een gebouw soms verschillende huurders kennen, of dat op één adres meerdere panden aanwezig zijn. Indien de Rgd deze koppeling vaker wil uitvoeren, is het wenselijk om tot een meer eenduidige gebouwaanduiding te komen. Verbeteren energielabel bestand De gegevens per afgemeld energielabel blijken niet altijd compleet te zijn. In een aantal gevallen ontbreekt het vloeroppervlak en daarmee het aantal MJ/m 2. De indruk bestaat dat er geen adequate controle is of alle noodzakelijke gegevens ook daadwerkelijk ingevuld worden. D

Bestaand Vastgoed. Hoe beweging krijgen in verduurzaming? Vincent Swinkels Mei 2011. DHV 2011 All rights reserved Openbaar

Bestaand Vastgoed. Hoe beweging krijgen in verduurzaming? Vincent Swinkels Mei 2011. DHV 2011 All rights reserved Openbaar Bestaand Vastgoed Hoe beweging krijgen in verduurzaming? Vincent Swinkels Mei 2011 DHV 2011 All rights reserved Openbaar Wat is er aan de hand? Circa 1/3 energiegebruik NL zit in gebouwde omgeving Focus

Nadere informatie

Duurzaam Inkopen overheidsgebouwen werkt!

Duurzaam Inkopen overheidsgebouwen werkt! Duurzaam Inkopen overheidsgebouwen werkt! Overheden kunnen zonder meerkosten energiebesparing in gebouwen realiseren PIANOo lunch 12 april 2011 Irma Thijssen, Agentschap NL Joost van Linder, Rijksgebouwendienst

Nadere informatie

EPA U. advies- en ingenieursbureau. Nieuwbouw kantoorpand Demostraat, Tiel

EPA U. advies- en ingenieursbureau. Nieuwbouw kantoorpand Demostraat, Tiel Nieuwbouwkantoorpand Demostraat,Tiel EPA U Adresgegevens Fokkerstraat 39, 3905 KV Veenendaal Postbus 1152, 3900 BD Veenendaal T 0318-75 78 88 F 0318-75 78 87 info@enerpro.nl www.enerpro.nl Voorbeeldbedrijf

Nadere informatie

Energielabel. SKG-IKOB gecertificeerd BRL & BRL

Energielabel. SKG-IKOB gecertificeerd BRL & BRL Energielabel SKG-IKOB gecertificeerd BRL 9500-01 & BRL 9500-03 Geachte heer/mevrouw, Hierbij ontvangt u het energielabel welke wij voor u hebben opgenomen. Dit label hebben wij vervaardigd in samenwerking

Nadere informatie

F (zie toelichting in bijlage)

F (zie toelichting in bijlage) Energielabel gebouw Afgegeven conform de Regeling energieprestatie gebouwen. Veel besparingsmogelijkheden F (zie toelichting in bijlage) Dit gebouw Weinig besparingsmogelijkheden Labelklasse maakt vergelijking

Nadere informatie

SPECIMEN. E (zie toelichting in bijlage) Energielabel gebouw. Dit gebouw. Standaard energiegebruik voor dit gebouw. 968,3 MJ/m 2

SPECIMEN. E (zie toelichting in bijlage) Energielabel gebouw. Dit gebouw. Standaard energiegebruik voor dit gebouw. 968,3 MJ/m 2 Energielabel gebouw Afgegeven conform de Regeling energieprestatie gebouwen. Veel besparingsmogelijkheden Dit gebouw Weinig besparingsmogelijkheden Labelklasse maakt vergelijking met gebouwen met overeenkomstige

Nadere informatie

Energielabel gebouw Dit gebouw Straat (zie bijlage) Gebruiksoppervlak Adviesbedrijf Nummer/toevoeging Opnamedatum Inschrijfnummer Postcode

Energielabel gebouw Dit gebouw Straat (zie bijlage) Gebruiksoppervlak Adviesbedrijf Nummer/toevoeging Opnamedatum Inschrijfnummer Postcode Energielabel gebouw Afgegeven conform de Regeling energieprestatie gebouwen. Veel besparingsmogelijkheden Dit gebouw Weinig besparingsmogelijkheden Labelklasse maakt vergelijking met gebouwen met overeenkomstige

Nadere informatie

Bijlage C CO 2 -benchmark

Bijlage C CO 2 -benchmark Bijlage C CO 2 -benchmark Inleiding Het doel van deze bijlage is inzicht geven hoe de uitstoot van CO 2 van de gebouwen van Triodos Vastgoedfonds zich verhoudt met de CO 2 -uitstoot van een gemiddeld kantoorgebouw

Nadere informatie

A (zie toelichting in bijlage)

A (zie toelichting in bijlage) Energielabel gebouw Afgegeven conform de Regeling energieprestatie gebouwen. Veel besparingsmogelijkheden A (zie toelichting in bijlage) Dit gebouw Weinig besparingsmogelijkheden Labelklasse maakt vergelijking

Nadere informatie

Plan van aanpak CO2-reductie

Plan van aanpak CO2-reductie Plan van aanpak CO2-reductie 2012-2016 Opdrachtgever Movares Johan van den Elzen Ondertekenaar Movares Nederland B.V. Frans Gebraad Kenmerk CO-FG-120015321 - Versie 1.0 Utrecht, 8 november 2012 Vrijgegeven

Nadere informatie

Ketenanalyse Duo-label retail advies

Ketenanalyse Duo-label retail advies Ketenanalyse Duo-label retail advies Search Consultancy Oktober 2013 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 3 1.1. Doelstelling van het onderzoek... 3 1.2. Projectafbakening... 3 2. Uitgangspunten... 4 3. Beschrijving

Nadere informatie

Rapport energiecijfers kantoren

Rapport energiecijfers kantoren Rapport energiecijfers kantoren Dit rapport is aangemaakt op 08/31/10 om 11:31. De website Energiecijfers van NL Energie en Klimaat levert u actuele gegevens over energieprijzen en alle aspecten van energiegebruik

Nadere informatie

Energiebesparing. Betonkernactivering. Programma. Energiebesparing EPBD. Energy Performance Building Directive. Europese richtlijn.

Energiebesparing. Betonkernactivering. Programma. Energiebesparing EPBD. Energy Performance Building Directive. Europese richtlijn. Programma Energiebesparing & Betonkernactivering Energiebesparing Europa Nederland Besparingspotentieel Specialisten gevraagd? Betonkernactivering Publicatie Leergang Kees Arkesteijn 1 2 Energiebesparing

Nadere informatie

Energielabel voor gebouwen

Energielabel voor gebouwen Energielabel voor gebouwen Het energielabel, wegwijzer naar lagere kosten en een beter milieu Energielabel voor gebouwen Inhoud 1. Wat biedt het energielabel 05 2. Enkele feiten op een rij 07 3. Een energielabel

Nadere informatie

SAMENVATTING RAADSVOORSTEL 11G200479 420138 / 420138. J.W. Hofman T.H. Timmers. Lease kantoorgebouw Hazenweg (stadskantoor). 08 Inwoners en bestuur

SAMENVATTING RAADSVOORSTEL 11G200479 420138 / 420138. J.W. Hofman T.H. Timmers. Lease kantoorgebouw Hazenweg (stadskantoor). 08 Inwoners en bestuur SAMENVATTING RAADSVOORSTEL CASENUMMER BEHANDELEND AMBTENAAR SECTOR PORT. HOUDER 11G200479 420138 / 420138 J.W. Hofman T.H. Timmers PF Mu ONDERWERP AGENDANUMMER Lease kantoorgebouw Hazenweg (stadskantoor).

Nadere informatie

INTRODUCTIE UPGREEN DASHBOARD PRAKRIJK ONDERZOEK ADVIES

INTRODUCTIE UPGREEN DASHBOARD PRAKRIJK ONDERZOEK ADVIES Sjoerd Groen Frank Jakobs Nu.nl Algemeen Dagblad Cobouw Wetgeving op het gebied van duurzaamheid Bestaande bouw Nieuwbouw 2021 Woningen Gemiddeld energielabel B 2023 Kartoren Minimaal energielabel C 2030

Nadere informatie

Burg. Haspelslaan 45-83 Amstelveen BUILDING INFORMATION

Burg. Haspelslaan 45-83 Amstelveen BUILDING INFORMATION Burg. Haspelslaan 45-83 Amstelveen BUILDING INFORMATION Stena Realty BV Burgemeester Haspelslaan 61 Tel +31 20 426 16 16 Chamber of Commerce Amsterdam 1181 NB Amstelveen Fax +31 20 426 16 20 Trade register

Nadere informatie

E (zie toelichting in bijlage)

E (zie toelichting in bijlage) Energielabel gebouw Afgegeven conform de Regeling energieprestatie gebouwen. Veel besparingsmogelijkheden E (zie toelichting in bijlage) Dit gebouw Weinig besparingsmogelijkheden Labelklasse maakt de vergelijking

Nadere informatie

Willem II Singel 25 te Roermond Energielabel Datum 29 juli 2013 Referentie 20131023-01

Willem II Singel 25 te Roermond Energielabel Datum 29 juli 2013 Referentie 20131023-01 Willem II Singel 25 te Roermond Energielabel Datum 29 juli 2013 Referentie 20131023-01 Referentie 20131023-01 Rapporttitel Willem II Singel 25 te Roermond Energielabel Datum 29 juli 2013 Opdrachtgever

Nadere informatie

Effect installatieopties op energielabel voorbeeldwoningen

Effect installatieopties op energielabel voorbeeldwoningen Effect installatieopties op energielabel voorbeeldwoningen Samenvatting resultaten, april 2010 Inleiding Het effect van verschillende installatieopties op het energielabel van SenterNovem voorbeeldwoningen

Nadere informatie

Burg. Haspelslaan Amstelveen BUILDING INFORMATION

Burg. Haspelslaan Amstelveen BUILDING INFORMATION Burg. Haspelslaan 45-83 Amstelveen BUILDING INFORMATION Stena Realty BV Burgemeester Haspelslaan 61 Tel +31 20 426 16 16 Chamber of Commerce Amsterdam 1181 NB Amstelveen E-mail info@stenarealty.com Reg

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2008 2009 30 196 Duurzame ontwikkeling en beleid Nr. 50 BRIEF VAN DE MINISTER VOOR WONEN, WIJKEN EN INTEGRATIE Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der

Nadere informatie

Voortgangsrapportage scope 1 en 2 analyse eerste halfjaar 2014

Voortgangsrapportage scope 1 en 2 analyse eerste halfjaar 2014 Notitie Contactpersoon Martine Burgstaller Datum 7 oktober 2014 Kenmerk N049-0495501MBQ-cri-V01-NL Voortgangsrapportage scope 1 en 2 analyse eerste halfjaar 2014 1 Inleiding Tauw heeft zich eind 2011 laten

Nadere informatie

Naar Energie-nul in 2020: Renoveren of nieuw bouwen?

Naar Energie-nul in 2020: Renoveren of nieuw bouwen? Naar Energie-nul in 2020: Renoveren of slopen en nieuw bouwen? Verschenen in Vastgoedmarkt, juni 2011 John Mak, W/E adviseurs Naar Energie-nul in 2020: Renoveren of nieuw bouwen? Kiezen voor nieuwbouw

Nadere informatie

ENERGIE PRESTATIE ADVIES VOOR WONINGEN

ENERGIE PRESTATIE ADVIES VOOR WONINGEN 4 juli 2007 19:11 uur Blz. 1 / 8 cursus Luc Volders - 2-7-2007 ENERGIE PRESTATIE ADVIES VOOR WONINGEN Opdrachtgever: FB Projectgegevens: testpand 1234AB Software: EPA-W Kernel 1.09 07-06-2007 Vabi Software

Nadere informatie

ENERGIE PRESTATIE ADVIES VOOR WONINGEN

ENERGIE PRESTATIE ADVIES VOOR WONINGEN Beta Testbedrijf E. van Dijk 007 Kleveringweg 12 2616 LZ Delft info@vabi.nl Delft, 8 februari 2007 ENERGIE PRESTATIE ADVIES VOOR WONINGEN Opdrachtgever: Opdrachtgever BV A. Bee Projectgegevens: Voorbeeldproject

Nadere informatie

Algemene beschrijving Ezie. GEN Methodiek kansrijk aanbod

Algemene beschrijving Ezie. GEN Methodiek kansrijk aanbod Algemene beschrijving Ezie GEN Methodiek kansrijk aanbod Algemene beschrijving Ezie GEN Methodiek kansrijk aanbod Arie Kalkman 11 november 2013 Versie 1.0 Inhoudsopgave 1 / Algemene beschrijving Ezie

Nadere informatie

Ketenanalyse Huisvestingsadvies aan bankfiliaal

Ketenanalyse Huisvestingsadvies aan bankfiliaal Ketenanalyse Huisvestingsadvies aan bankfiliaal Uitgevoerd door Search Consultancy Versie 3, 0ktober 2013 Akkoord MVO-coördinator: Inhoudsopgave 1. Inleiding... 3 1.1. Doelstelling van het onderzoek...

Nadere informatie

Afkorting Naam gebouw of variant Fit Cert Adv Fin huidig X X v ariant 1 Variant HR-ketel X X X v ariant 2 Variant isoleren X X X

Afkorting Naam gebouw of variant Fit Cert Adv Fin huidig X X v ariant 1 Variant HR-ketel X X X v ariant 2 Variant isoleren X X X 15 februari 2007 15:32 uur Blz. 1 / 6 1 Fitten op de meterstanden In onderstaande tabel wordt een overzicht van de berekeningen getoond. Voor zowel de e situatie als voor de varianten wordt de afkortingen

Nadere informatie

Zeestraat 100 Den Haag BUILDING INFORMATION

Zeestraat 100 Den Haag BUILDING INFORMATION Zeestraat 100 Den Haag Het kantoorgebouw + parkeergarage en achtergelegen parkeerterrein is gelegen op de hoek Zeestraat/Laan van Meerdervoort. In dit zeer zichtbare object is momenteel circa 1.423 m²

Nadere informatie

Energiebesparing bestaande koopwoningen. Effecten stimuleringspakket

Energiebesparing bestaande koopwoningen. Effecten stimuleringspakket Energiebesparing bestaande koopwoningen Effecten stimuleringspakket Notitie Delft, juli 2013 Opgesteld door: Cor Leguijt Frans Rooijers 2 2 juli 2013 3.B17.1 Energiebesparing bestaande koopwoningen 1 Inleiding

Nadere informatie

JAARRAPPORTAGE ENERGIE-EFFICIENCY 2013

JAARRAPPORTAGE ENERGIE-EFFICIENCY 2013 JAARRAPPORTAGE ENERGIE-EFFICIENCY 2013 LOXIA B.V. 30 april 2013 Definitief CO 2 prestatieladder Samenvatting LOXIA B.V. publiceert jaarlijks een energie-efficiency rapportage. In de rapportages worden

Nadere informatie

FINANCIËLE HAALBAARHEID DOELSTELLINGEN ENERGIEAKKOORD CORPORATIESECTOR. 12 oktober 2016

FINANCIËLE HAALBAARHEID DOELSTELLINGEN ENERGIEAKKOORD CORPORATIESECTOR. 12 oktober 2016 FINANCIËLE HAALBAARHEID DOELSTELLINGEN ENERGIEAKKOORD CORPORATIESECTOR 12 oktober 2016 MANAGEMENTSAMENVATTING Aanleiding In 2012 is het Convenant Energiebesparing Huursector ondertekend. Hiermee heeft

Nadere informatie

Voortgangsrapportage 2013 scope 1 en 2

Voortgangsrapportage 2013 scope 1 en 2 Notitie Contactpersoon Manja Buijen Datum 14 augustus 2013 Kenmerk N031-0495501BUJ-los-V01-NL Voortgangsrapportage 2013 scope 1 en 2 1 Inleiding Tauw heeft zich eind 2011 laten certificeren voor de -prestatieladder.

Nadere informatie

downloadbaar document, behorende bij bijlage I

downloadbaar document, behorende bij bijlage I Monitor Uitvoeringsstrategie Plabeka Voortgangsrapportage 2009-2010 downloadbaar document, behorende bij bijlage I Definities monitor B.V. en verschillen met andere bronnen Om een foute interpretatie van

Nadere informatie

Rapportage SHAERE 2012

Rapportage SHAERE 2012 Voor u ligt de benchmarkrapportage SHAERE 2012. Deze rapportage beschrijft de voortgang van de verbetering van de Energie Index (EI) van corporatiewoningen in 2012. Wat is SHAERE? SHAERE (Sociale Huursector

Nadere informatie

Object. Hoge Zand 35 DEN HAAG Energielabel A

Object. Hoge Zand 35 DEN HAAG Energielabel A Object Hoge Zand 35 DEN HAAG Energielabel A Energielabel gebouw Afgegeven conform de Regeling energieprestatie gebouwen. Veel besparingsmogelijkheden A (zie toelichting in bijlage) Dit gebouw Weinig besparingsmogelijkheden

Nadere informatie

Halfjaarlijkse CO 2 rapportage 2015

Halfjaarlijkse CO 2 rapportage 2015 Halfjaarlijkse CO 2 rapportage 2015 Status: Definitief Datum van uitgifte: 16-08-2015 Datum van ingang: 07-09-2015 Versienummer: 1.0 Inhoud 1. INLEIDING... 3 2. CO 2 EMISSIES 1E HALFJAAR 2015... 4 2.1

Nadere informatie

A (zie toelichting in bijlage)

A (zie toelichting in bijlage) Energielabel woning Afgegeven conform de Regeling energieprestatie gebouwen. Veel besparingsmogelijkheden A (zie toelichting in bijlage) Uw woning Weinig besparingsmogelijkheden Labelklasse maakt vergelijking

Nadere informatie

Verduurzaming gemeentelijk vastgoed

Verduurzaming gemeentelijk vastgoed Verduurzaming gemeentelijk vastgoed Toelichting op de aanpak van de gemeente Breda Marcel van Embden (projectleider afdeling Vastgoedbeheer) Inhoud Klimaatnota gemeente Breda Wat is de insteek bij het

Nadere informatie

Rapportage kwantitatieve resultaten project Blok voor Blok

Rapportage kwantitatieve resultaten project Blok voor Blok Rapportage kwantitatieve resultaten project Blok voor Blok December 2013 Van: werkgroep Monitoring Aan: projectgroep Blok voor Blok 0. Inleiding Deze rapportage is tot stand gekomen op basis van aangeleverde

Nadere informatie

Benchmarkrapportage 2013

Benchmarkrapportage 2013 Benchmarkrapportage 2013 Hartelijk dank voor het deelnemen aan de monitoringronde 2013. Voor u liggen de resultaten voor uw corporatie ten opzichte van de totale groep deelnemende corporaties. Graag vernemen

Nadere informatie

Gemeentelijk Vastgoed Dag

Gemeentelijk Vastgoed Dag Gemeentelijk Vastgoed Dag OnOnderwerpenderwerpen Stand van zaken op diverse niveau s Doelstelling en uitvoeringsprogamma Breda Welke methodiek: Breaam, EPA-U etc.? Kosteneffectieve Aanpak Businesscase

Nadere informatie

4 Energiebesparingsadvies

4 Energiebesparingsadvies 4 Energiebesparingsadvies 4.1 Inleiding In dit hoofdstuk wordt het energiebesparingsadvies voor het gebouw gepresenteerd. Allereerst wordt een inventarisatie gegeven van de reeds getroffen en onderzochte

Nadere informatie

Energielabel. Object. Noordeinde 49 DEN HAAG

Energielabel. Object. Noordeinde 49 DEN HAAG Energielabel D Object Noordeinde 49 DEN HAAG Energielabel gebouw Afgegeven conform de Regeling energieprestatie gebouwen. Veel besparingsmogelijkheden D (zie toelichting in bijlage) Weinig besparingsmogelijkheden

Nadere informatie

Meefinancieren van energiebesparende voorzieningen De mogelijkheden bij BLG Wonen Versie 1-1-2016

Meefinancieren van energiebesparende voorzieningen De mogelijkheden bij BLG Wonen Versie 1-1-2016 Meefinancieren van energiebesparende voorzieningen De mogelijkheden bij BLG Wonen Versie 1-1-2016 Energiebesparende voorzieningen zijn in meerdere opzichten interessant: Structurele besparing tot 30% op

Nadere informatie

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug CONCEPT Omgevingsdienst regio Utrecht Mei 2015 opgesteld door Erwin Mikkers Duurzame energie per Kern in gemeente Utrechtse Heuvelrug

Nadere informatie

Pré Wonen Postbus CA HAARLEM Etalage Geprint op : Blekersvaartweg 48 D. galerijwoning

Pré Wonen Postbus CA HAARLEM  Etalage Geprint op : Blekersvaartweg 48 D. galerijwoning Pré Wonen Postbus 2008 2002 CA HAARLEM www : www.prewonen.nl Etalage Geprint op : 24-08-2016 Adres Blekersvaartweg 48 D Postcode 2101 CD Plaats HEEMSTEDE Omschrijving Woning Type galerijwoning Wijk omschrijving

Nadere informatie

Verduurzamen gemeentelijke gebouwen

Verduurzamen gemeentelijke gebouwen Verduurzamen gemeentelijke gebouwen Bijeenkomst Bouwstenen voor sociaal, Chefs vastgoed bijeenkomst 9 mrt 2012 Irma Thijssen, Agentschap NL Agentschap NL Onderdeel van het ministerie van EL&I (voorheen:

Nadere informatie

C (zie toelichting in bijlage)

C (zie toelichting in bijlage) Energielabel woning Afgegeven conform de Regeling energieprestatie gebouwen. Veel besparingsmogelijkheden C (zie toelichting in bijlage) Uw woning Weinig besparingsmogelijkheden Labelklasse maakt vergelijking

Nadere informatie

Powered by TCPDF (www.tcpdf.org)

Powered by TCPDF (www.tcpdf.org) Powered by TCPDF (www.tcpdf.org) Energielabel gebouw Afgegeven conform de Regeling energieprestatie gebouwen. Veel besparingsmogelijkheden A (zie toelichting in bijlage) Dit gebouw Weinig besparingsmogelijkheden

Nadere informatie

Het verschil tussen de huidige situatie en de situatie 10 jaar geleden

Het verschil tussen de huidige situatie en de situatie 10 jaar geleden Klimaatimpact van de 0,5 liter PET-fles Het verschil tussen de huidige situatie en de situatie 10 jaar geleden Openbare notitie Delft, april 2011 Opgesteld door: M.M. (Marijn) Bijleveld G.C. (Geert) Bergsma

Nadere informatie

Rapportage energiebesparingsmonitor SHAERE 2013

Rapportage energiebesparingsmonitor SHAERE 2013 27 maart 2014 Rapportage energiebesparingsmonitor SHAERE 2013 Aedes vereniging van woningcorporaties Publicaties Postbus 29121, 2509 AC Den Haag 088 233 37 00 E-mail publicaties@aedes.nl 2/14 Inhoud Inleiding

Nadere informatie

Aanpak energiebesparing woningvoorraad Portaal Nijmegen. 13 mei 2014 Stephan Huisman afdeling Strategie & Vastgoed Senior projectleider

Aanpak energiebesparing woningvoorraad Portaal Nijmegen. 13 mei 2014 Stephan Huisman afdeling Strategie & Vastgoed Senior projectleider Aanpak energiebesparing woningvoorraad Portaal Nijmegen 13 mei 2014 Stephan Huisman afdeling Strategie & Vastgoed Senior projectleider Wat loopt er allemaal? Duurzaamheid is: Energiebesparing Gezond wonen

Nadere informatie

Resultaten. Nationale enquête duurzame prestaties Nederlandse gemeenten.

Resultaten. Nationale enquête duurzame prestaties Nederlandse gemeenten. Resultaten Nationale enquête duurzame prestaties Nederlandse gemeenten. 19 mei 2011 Inleiding De duurzame ambities verschillen per gemeente. Zo ook de daadwerkelijke invulling van deze ambities. Toch streven

Nadere informatie

ISSO-publicatie 75.2 EPA-maatwerkadvies

ISSO-publicatie 75.2 EPA-maatwerkadvies ISSO-publicatie 75.2 EPA-maatwerkadvies Programma EP-certificaat vs maatwerkadvies Inhoud ISSO-publicatie 75.2 Kansen/bedreigingen voor de installatiesector Kees Arkesteijn ISSO EP-certificaat vs maatwerk

Nadere informatie

Criteria voor duurzaam inkopen van Huur en aankoop van Kantoorgebouwen

Criteria voor duurzaam inkopen van Huur en aankoop van Kantoorgebouwen Criteria voor duurzaam inkopen van Huur en aankoop van Kantoorgebouwen Versie: 1.4 Datum: oktober 2011 Colofon Dit criteriadocument voor het duurzaam inkopen van Huur en Aankoop Kantoorgebouwen is opgesteld

Nadere informatie

Financiele verkenning investeringskosten nieuwbouw Sportpark Weltevreden

Financiele verkenning investeringskosten nieuwbouw Sportpark Weltevreden Financiele verkenning investeringskosten nieuwbouw Sportpark Weltevreden Begeleidende rapportage Gemeente De Bilt mei 2011 Financiele verkenning investeringskosten nieuwbouw Sportpark Weltevreden Begeleidende

Nadere informatie

B (zie toelichting in bijlage)

B (zie toelichting in bijlage) Energielabel woning Afgegeven conform de Regeling energieprestatie gebouwen. Veel besparingsmogelijkheden B (zie toelichting in bijlage) Uw woning Weinig besparingsmogelijkheden Labelklasse maakt vergelijking

Nadere informatie

Building Information

Building Information Building Information Paviljoensgracht 1-3 te Den Haag PROPERTY INFORMATION Project code PAV PROPERTY M² Available Project name Paviljoensgracht Project Address Paviljoensgracht 1-3 ground floor 1285.2

Nadere informatie

3 Energiegebruik huidige situatie

3 Energiegebruik huidige situatie 3 Energiegebruik huidige situatie 3.1 Het Energie Prestatie Certificaat In het kader van de Europese regelgeving (EPBD) bent u verplicht om, bij verkoop of verhuur van de woning, een energiecertificaat

Nadere informatie

Meer huur voor minder huis. Gereguleerde huren in de commerciële sector

Meer huur voor minder huis. Gereguleerde huren in de commerciële sector Meer huur voor minder huis Gereguleerde huren in de commerciële sector Gereguleerde huren in de commerciële sector Meer huur voor minder huis AANLEIDING Corporaties en commerciële verhuurders bieden beiden

Nadere informatie

Veraartlaan 4 Rijswijk BUILDING INFORMATION

Veraartlaan 4 Rijswijk BUILDING INFORMATION Veraartlaan 4 Rijswijk Op een van de best bereikbare locaties van de Randstad (Bedrijventerrein Plaspoelpolder) langs de A4/A13, bevindt zich het kantoorgebouw aan de Veraartlaan 4 te Rijswijk. Reeds tal

Nadere informatie

Adviesgroepen: Wat doen wij bbn adviseurs. Integraal advies Strategie > realisatie Full service Diverse specialisten Verstand van financiën

Adviesgroepen: Wat doen wij bbn adviseurs. Integraal advies Strategie > realisatie Full service Diverse specialisten Verstand van financiën Adviesgroepen: Wat doen wij bbn adviseurs Integraal advies Strategie > realisatie Full service Diverse specialisten Verstand van financiën Gebruikers van VastgoedMaps Voorzieningen en Vastgoed bij de gemeente

Nadere informatie

Milieucriteria voor het maatschappelijk verantwoord inkopen van. Gas. Versie 8 april 2015

Milieucriteria voor het maatschappelijk verantwoord inkopen van. Gas. Versie 8 april 2015 Milieucriteria voor het maatschappelijk verantwoord inkopen van Gas 1. Scope/afbakening De productgroep Gas omvat alle gas die van het openbare gasnet en via transport over de weg betrokken wordt door

Nadere informatie

Samen voor positieve energie. Zonder invloed op het klimaat. Gratis!

Samen voor positieve energie. Zonder invloed op het klimaat. Gratis! Samen voor positieve energie Zonder invloed op het klimaat. Gratis! 1 VISIE OP DE ENERGIETRANSITIE 2050 Geen fossiele brandstoffen gebruik De mens beïnvloedt het klimaat niet Energie is gratis Wij richten

Nadere informatie

Monitoring openbare verlichting 2010

Monitoring openbare verlichting 2010 Monitoring openbare verlichting 2010 Stand van zaken koploperaanpak en duurzaam inkopen Consultatie gemeenten en provincies Datum 9 november 2010 Status Definitief Pagina 1 van 1 Monitoring openbare verlichting

Nadere informatie

Energielabel rapportage

Energielabel rapportage Pagina : 1 van 13 Energielabel rapportage Folgeren 32 te DRACHTEN Pagina : 2 van 13 Rapportgegevens en verantwoording Opdrachtgever Keuringsinstantie Naam mevrouw D Lee Naam Adres Postbus 574 Adres Kerkstraat

Nadere informatie

ENERGIE ACTIEPLAN. Van der Wiel Holding BV. Conform NEN 50001 Oktober 2015 ENERGIE ACTIEPLAN VAN DER WIEL HOLDING B.V.

ENERGIE ACTIEPLAN. Van der Wiel Holding BV. Conform NEN 50001 Oktober 2015 ENERGIE ACTIEPLAN VAN DER WIEL HOLDING B.V. ENERGIE ACTIEPLAN Van der Wiel Holding BV Conform NEN 50001 Oktober 2015 Verantwoordelijke voor dit verslag is de consultant van AMK Inventis Versie 2.0 Pagina 1 van 6 Scope 1 gasverbruik 1 Inregelen cv

Nadere informatie

Te Koop Molensteyn 60 te De Meern

Te Koop Molensteyn 60 te De Meern Te Koop Molensteyn 60 te De Meern Te koop Zelfstandig bedrijfs-/kantoorgebouw Gemeente : Utrecht. Adres : Molensteyn 60 te De Meern. Algemeen : Het zelfstandige bedrijfs-/kantoorgebouw is gelegen op bedrijventerrein

Nadere informatie

CO-2 Rapportage 2014. Inhoudsopgave. Electrotechnische Industrie ETI bv Vierde Broekdijk 16 7122 JD Aalten Kamer van koophandel Arnhem 09080078

CO-2 Rapportage 2014. Inhoudsopgave. Electrotechnische Industrie ETI bv Vierde Broekdijk 16 7122 JD Aalten Kamer van koophandel Arnhem 09080078 CO-2 Rapportage 2014 Electrotechnische Industrie ETI bv Vierde Broekdijk 16 7122 JD Aalten Kamer van koophandel Arnhem 09080078 Aalten 28-04-2015 Versie 2.2 J.Nannings Directeur Inhoudsopgave 1. Inleiding

Nadere informatie

Alternatieve aanpak artikel 5 Energy Efficiency Directive

Alternatieve aanpak artikel 5 Energy Efficiency Directive Alternatieve aanpak artikel 5 Energy Efficiency Directive M. Menkveld B. Jablonska Mei 2013 ECN-E--13-031 Verantwoording Dit rapport is geschreven in opdracht van het Ministerie van Binnenlandse Zaken.

Nadere informatie

Milieucriteria voor het maatschappelijk verantwoord inkopen van. Gas. Versie 26 januari 2016

Milieucriteria voor het maatschappelijk verantwoord inkopen van. Gas. Versie 26 januari 2016 Milieucriteria voor het maatschappelijk verantwoord inkopen van Gas 1. Scope/afbakening De productgroep Gas omvat alle gas die van het openbare gasnet en via transport over de weg betrokken wordt door

Nadere informatie

Aanbesteding van Toerit Someren

Aanbesteding van Toerit Someren Aanbesteding van Toerit Someren Rijkswaterstaat, Nederland De nieuwe aanbestedingsmethode gericht op vermindering van milieueffecten en CO2 uitstoot werd succesvol toegepast bij een aanbesteding voor een

Nadere informatie

CO2-prestatieladder Periodieke voortgangsrapportage 1e helft 2014

CO2-prestatieladder Periodieke voortgangsrapportage 1e helft 2014 CO2-prestatieladder Periodieke voortgangsrapportage 1e helft 2014 Verheij Infra b.v. Prisma 89 3364 DJ Sliedrecht Tel : 0184-433095 Getekend: Email Site : info@verheijsliedrecht.nl : www.verheijsliedrecht.nl

Nadere informatie

Milieubarometerrapport 2014 (2014 mei t/m dec)

Milieubarometerrapport 2014 (2014 mei t/m dec) Milieubarometerrapport 2014 (2014 mei t/m dec) DZyzzion Milieubarometer - 2014 (2014 mei t/m dec) DZyzzion Inhoud De Milieubarometer vertaalt gegevens zoals elektriciteitsverbruik en afvalproductie naar

Nadere informatie

Voortgangsrapportage ketenstudies ZOAB en ML- TRAC Rasenberg Wegenbouw

Voortgangsrapportage ketenstudies ZOAB en ML- TRAC Rasenberg Wegenbouw Voortgangsrapportage ketenstudies ZOAB en ML- TRAC Rasenberg Wegenbouw tbv hercertificering niv. 5 op de CO2- Prestatieladder (2015) Deelrapport Rasenberg Wegenbouw B.V. maart 2015 Voortgangsrapportage

Nadere informatie

Energieprestatie. Energieprestatie van gebouwen en de rol van de installatiesector. Kees Arkesteijn (ISSO)

Energieprestatie. Energieprestatie van gebouwen en de rol van de installatiesector. Kees Arkesteijn (ISSO) Energieprestatie Energieprestatie van gebouwen en de rol van de installatiesector Kees Arkesteijn (ISSO) Programma 1. Inleiding Energieprestatie gebouwen 2. Methoden bepaling Energieprestatie 3. Wet en

Nadere informatie

Datum 29 september 2011

Datum 29 september 2011 Beleidsnotitie duurzame openbare verlichting 2011-2016 Kerngegevens Projectleider Afdeling B.I.C. Stolk Ruimte 3 Datum 29 september 2011 3 Behandeling Gemeenteraad Planstatus Casenummer Vastgesteld AB11.00502

Nadere informatie

Digitale huismodule. Quintel Intelligence. Inleiding

Digitale huismodule. Quintel Intelligence. Inleiding Inleiding s Ochtends word je gewekt door je smartphone. Je doet een lamp aan en zet de verwarming een graadje hoger. Snel onder de douche, haar föhnen. Dan kopje thee zetten of een glas melk uit de koelkast

Nadere informatie

4- Wki. ï\ \0; Toelichting maatwerk Woningen Gemeente Bloemendaal. najaar 2008. Bezoekdatum. Gemeentelijk woning bestand. Complex omschrijving

4- Wki. ï\ \0; Toelichting maatwerk Woningen Gemeente Bloemendaal. najaar 2008. Bezoekdatum. Gemeentelijk woning bestand. Complex omschrijving 4- Wki Toelichting maatwerk Woningen emeente Bezoekdatum Complex omschrijving Naam Adres Postcode en woonplaats Contactpersoon unctie najaar 2008 emeentelijk woning bestand emeentebloemendaal Brouwerskolkweg

Nadere informatie

Review CO 2 reductiedoelstellingen. Conform niveau 3 op de CO 2 -prestatieladder 2.2

Review CO 2 reductiedoelstellingen. Conform niveau 3 op de CO 2 -prestatieladder 2.2 Review CO 2 reductiedoelstellingen Conform niveau 3 op de CO 2 -prestatieladder 2.2 Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 2 Voortgang subdoelstellingen 4 2.1. Voortgang subdoelstelling kantoren 4 2.2. Voortgang

Nadere informatie

Soorten Energielabels

Soorten Energielabels Soorten Energielabels Begin 2015 krijgen alle woningeigenaren in Nederland, die nog geen energielabel hebben, een voorlopig energielabel van de overheid toegestuurd. Bij verkoop of verhuur van uw woning

Nadere informatie

Meer met Minder. Duurzame Energie en Energiebesparing. Van Europa moet het. De Nederlandse overheid wil het. UNETO-VNI = ondernemersorganisatie

Meer met Minder. Duurzame Energie en Energiebesparing. Van Europa moet het. De Nederlandse overheid wil het. UNETO-VNI = ondernemersorganisatie Meer met Minder Seminar Energielabel 24 april 2008, Nootdorp Rob van der Meer UNETO-VNI = ondernemersorganisatie Installatiebranche met circa 5.300 aangesloten bedrijven. Technische detailhandel met circa

Nadere informatie

Carbon footprint 2013

Carbon footprint 2013 PAGINA i van 13 Carbon footprint 2013 Opdrachtgever: Stuurgroep MVO Besteknummer: - Projectnummer: 511133 Documentnummer: 511133_Rapportage_Carbon_footprint_2013_2.0 Versie: 2.0 Status: Def Uitgegeven

Nadere informatie

De Energiebesparingsverkenner woningbouw voor professionals

De Energiebesparingsverkenner woningbouw voor professionals De Energiebesparingsverkenner woningbouw voor professionals Voor van uw klanten of huurders Breng de mogelijkheden voor energiebesparing snel en gemakkelijk in beeld energiebesparingsverkenner.rvo.nl Wilt

Nadere informatie

Koninginneborgh, Koninginnegracht 23 Den Haag BUILDING INFORMATION

Koninginneborgh, Koninginnegracht 23 Den Haag BUILDING INFORMATION Koninginneborgh, Koninginnegracht 23 Den Haag BUILDING INFORMATION Stena Realty BV Burgemeester Haspelslaan 61 Tel +31 20 426 16 16 Chamber of Commerce Amsterdam 1181 NB Amstelveen Fax +31 20 426 16 20

Nadere informatie

Onze Ambitie : De gemeente OOsterhOut wil een DuurzAme gemeente zijn en een Actieve bijdrage leveren AAn een schone, veilige

Onze Ambitie : De gemeente OOsterhOut wil een DuurzAme gemeente zijn en een Actieve bijdrage leveren AAn een schone, veilige duurzaam bouwen in duurzaam bouwen in U overweegt om een kavel te kopen in de Contreie. Overweeg dan vooral ook om dat energiezuinig en duurzaam te doen. De gemeente Oosterhout heeft namelijk een regeling

Nadere informatie

Nieuwe energieprestatienorm

Nieuwe energieprestatienorm Nieuwe energieprestatienorm >> Als het gaat om energie en klimaat De tools Uw weg vinden in de nieuwe energieprestatienorm, wie helpt u daarbij? Heeft u hem al in huis, de nieuwe energieprestatienorm NEN

Nadere informatie

Installatietechnisch en bouwfysisch Adviseur Nieuwbouw Campus Rachelsmolen

Installatietechnisch en bouwfysisch Adviseur Nieuwbouw Campus Rachelsmolen Nota van Inlichtingen Installatietechnisch en bouwfysisch Adviseur Nieuwbouw Campus Rachelsmolen Aanbesteding Aanbestedende Dienst: Referentie: Installatietechnisch en bouwfysisch Adviseur Nieuwbouw Campus

Nadere informatie

Toetsing waterhuishouding

Toetsing waterhuishouding Toetsing waterhuishouding Bedrijventerrein Hattemerbroek - deelgebied Hattem Quickscan waterhuishouding - nieuwe stedenbouwkundige opzet Ontwikkelingsmaatschappij Hattemerbroek B.V. december 2009 concept

Nadere informatie

Koninginneborgh, Koninginnegracht 23 Den Haag BUILDING INFORMATION

Koninginneborgh, Koninginnegracht 23 Den Haag BUILDING INFORMATION Koninginneborgh, Koninginnegracht 23 Den Haag BUILDING INFORMATION Stena Realty BV Burgemeester Haspelslaan 61 Tel +31 20 426 16 16 Chamber of Commerce Amsterdam 1181 NB Amstelveen E-mail info@stenarealty.com

Nadere informatie

Rekenkamer Metropool Amsterdam T.a.v. de heer J. de Ridder Postbus 202 1000 AE Amsterdam

Rekenkamer Metropool Amsterdam T.a.v. de heer J. de Ridder Postbus 202 1000 AE Amsterdam pagina 1 / 5 Rekenkamer Metropool Amsterdam T.a.v. de heer J. de Ridder Postbus 202 1000 AE Amsterdam Datum: 15 maart 2016 Kenmerk: 201/0007, JvdV Archiefnummer: 5.90/3 Betreft: Bestuurlijke Reactie op

Nadere informatie

1. Voor welke deelregelingen wilt u zich certificeren?

1. Voor welke deelregelingen wilt u zich certificeren? Stappenplan naar certificering voor BRL9500 Energieprestatieadvisering Certificeren lijkt ingewikkeld, maar in de praktijk valt het meestal erg mee. In veel bedrijven zijn immers al belangrijke stappen

Nadere informatie

Kantoren vernieuwen naar Energieneutraal. Informatiebijeenkomsten

Kantoren vernieuwen naar Energieneutraal. Informatiebijeenkomsten Kantoren vernieuwen naar Energieneutraal Informatiebijeenkomsten Over Energiesprong Praktijkexperimenten voor vernieuwing volkshuisvesting van onderaf Programma s 1. Huren en Kopen 2. Verdichten en Verdunnen

Nadere informatie

De bakens verzetten. Verduurzamen van commercieel vastgoed. Machiel Karels - consultant

De bakens verzetten. Verduurzamen van commercieel vastgoed. Machiel Karels - consultant De bakens verzetten Verduurzamen van commercieel vastgoed Machiel Karels - consultant Het glas is half leeg PROFIT 20-6- 20-6- Meer dan 25% van gebouwgebruikers klaagt over de huisvesting Ziekteverzuim

Nadere informatie

VOORTGANGSRAPPORTAGE ONTWIKKELING ENERGIE-EFFICIENTIE IN DE SUPERMARKTSECTOR OVER HET JAAR 2012

VOORTGANGSRAPPORTAGE ONTWIKKELING ENERGIE-EFFICIENTIE IN DE SUPERMARKTSECTOR OVER HET JAAR 2012 Energy Services Verhoef BV VOORTGANGSRAPPORTAGE ONTWIKKELING ENERGIE-EFFICIENTIE IN DE SUPERMARKTSECTOR OVER HET JAAR 2012 Concept, 21 mei 2013 Opgesteld door Energy Services Verhoef BV in opdracht van

Nadere informatie

Energie besparingsmonitor 2010-2011

Energie besparingsmonitor 2010-2011 Energie besparingsmonitor 2010-2011 Inleiding In het kader van het monitoren van het Meer Met Minder convenant is er informatie verzameld onder de leveranciers van isolatiemateriaal in Nederland, Vereniging

Nadere informatie

Reductie doelstellingen (B: Reductie)

Reductie doelstellingen (B: Reductie) Reductie doelstellingen (B: Reductie) Eis 3.B.1. Barendrecht, 28 oktober 2014 Auteur: E. Oudshoorn Geaccordeerd door: L.A. Droog Directeur E. Oudshoorn Bedrijfsleider/ MVO Verantwoordelijk CO 2 prestatieladder

Nadere informatie

Extra huurruimte door boven-inflatoire- en inkomensafhankelijke huurverhoging in de commerciële huursector

Extra huurruimte door boven-inflatoire- en inkomensafhankelijke huurverhoging in de commerciële huursector Vastgoed Belang Extra huurruimte door boven-inflatoire- en inkomensafhankelijke huurverhoging in de commerciële huursector 2 december 2013 DATUM 2 december 2013 TITEL Extra huurruimte door boven-inflatoire-

Nadere informatie