Stads- en dorpskerken in de Middeleeuwen

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Stads- en dorpskerken in de Middeleeuwen"

Transcriptie

1 Stads- en dorpskerken in de Middeleeuwen Een vergelijkend onderzoek tussen de gotische kerken in de steden en de dorpen van de Zuid-Hollandse en Zeeuwse eilanden in de 14 e en 15 e eeuw JAN-WILLEM DE WINTER F ONDERZOEKSWERKGROEP 1 DOCENT M.HURX

2 Inhoud 1. Inleiding 3 2. Stads- en dorpskerken in het onderzoeksgebied: korte introductie 5 3 Onderzoek per constructieonderdeel a Indeling van de opstand b Indeling van de opstand in de kerken in het onderzoeksgebied a Gewelfconstructie en materiaal b Gewelfconstructie en materiaal van de kerken in het onderzoeksgebied en 3.4a De basementen en kapitelen van de zuilen b Basementen van de zuilen van enkele kerken in het onderzoeksgebied b Kapitelen van de zuilen van de kerken in het onderzoeksgebied a Uitwendig materiaalgebruik b Uitwendig materiaalgebruik van de kerken in het onderzoeksgebied 23 4a Het bouwproces van stads- en dorpskerken 27 4b Conclusie: hoe kunnen we de verschillen tussen de stads- en dorpskerken duiden 27 Noten 29 Literatuurlijst 31 Afbeeldingenverantwoording 32 2

3 1. Inleiding In Nederland zijn nog enkele tientallen grote gotische stadskerken uit de Middeleeuwen te vinden. Deze stadskerken zijn vaak nauwkeurig onderzocht en gedocumenteerd 1. Naast deze grote kerken herbergt Nederland echter ook honderden gotische dorpskerken die uit de Middeleeuwen stammen. In plaatsen waar minder inwoners, welvaart of machthebbers te vinden waren, was er doorgaans minder geld te besteden voor de bouw van een kerk. Zo ontstond er in de grondoppervlakte veelal een kleinere kerk dan een stadskerk, wat uiteraard ook samenhing met het aantal te herbergen leden van de parochie. Overigens is het onderscheid tussen stads- en dorpskerken vrij kunstmatig. Het is vooral gedefinieerd door het feit of de plaats waarin de kerk verrees ten tijde van de bouw een stad of een dorp was en de bestuurlijke structuur bezat die daarmee samenhangt. Voor dit onderzoek is de definitie van stad gebruikt die door Rutte gehanteerd wordt in het boek Stadswording in de Nederlanden. Op zoek naar overzicht. Hier wordt een stad gedefinieerd als een niet-agrarische nederzetting met een centrale functie. Die centrale functie kan bestaan uit een nijverheids- of handelscentrum, een bestuurscentrum of een kerkelijk centrum. 2 Het bezitten van stadsrechten door een bepaalde plaats is van minder groot belang, dit bevorderde een centrumfunctie wel vaak, maar niet per definitie. In het onderzochte gebied zijn de steden vooral tot bloei gekomen door vestiging van nijverheids- en handelscentra. Alle onderzochte steden met een resterende Middeleeuwse kerk in het gebied bezitten een belangrijke handelshaven. Tholen en Dordrecht zijn daarbij gelegen op een belangrijke vaarroute vanuit het achterland, waardoor er veel op- en overslag in de steden plaatsvond. Brouwershaven had zijn eigen nijverheidscentrum in de vorm van de bierbrouwerij en zo kenden ook andere steden die. De Middeleeuwse kerk lijkt ook niet altijd volledig aan te sluiten op de grootte van de plaats waarin die staat. Zo blijkt er soms door enkele plaatselijke heren van adel dermate in een dorpskerk geïnvesteerd te zijn, dat hier een erg grote of rijk uitgevoerde kerk kon ontstaan. 3 Er is geen sprake van een aparte typologie voor dorpskerken, zoals dit onderscheid wel te maken is voor kerken die door bedelorden gebouwd werden. 4 Bij de kerkarchitectuur van de bedelorden lijkt men te streven naar een aparte typologie, om zichzelf te onderscheiden. Zo zijn aanvankelijk alle kerken van de bedelorden uitgevoerd als hallenkerk. Bij latere verbouwingen is men pas meer gaan variëren in vorm. Er blijft echter een vast type bedelordekerk herkenbaar door het stelselmatig ontbreken van de toren, de kooromgang, de galerijen en het triforium. Daarnaast was er altijd een eenvoudige herhaling van traveeën en ontbraken decoratieve sculpturen. 5 Bij de bouw van een dorpskerk lijkt veel minder gestreefd te zijn naar een eigen typologie, de bouwers probeerden een kerk met de beschikbare middelen juist zoveel mogelijk op grote kerken in de steden te laten lijken. Dit streven is onder andere duidelijk te zien bij de dorpskerk van Scherpenisse, waar een geheel met natuursteen bekleed schip van de kerk resteert, terwijl de onderste geledingen van de toren het begin schijnen van een voor een dorpskerk erg hoge toren.(zie afb.1) 3

4 Afb. 1. Mariakerk, circa 1480, Scherpenisse. Foto: auteur. Minder bekend is of er ook op andere onderdelen van de uitvoering van de kerk bespaard werd, wanneer er minder geld te besteden was. In dit werkstuk zal dat nader onderzocht worden, waarbij antwoord wordt gezocht op de vraag op welke wijze bij de bouw van een dorpskerk de uitvoering werd gereduceerd ten opzichte van de stadskerk. Dit onderzoek richt zich op deze reductie, waarbij vooral gekeken zal worden naar de inwendige grote constructieve delen van het kerkgebouw. De hypothese van dit onderzoek is dat er op alle grote constructieve delen een reductie is toegepast, wanneer het beschikbare budget voor de bouw daartoe verplichtte, maar dat er bij de bouw van een dorpskerk gestreefd werd zoveel mogelijk op de grote stadskerken te lijken. In het onderzoek is een bepaalde regio geselecteerd, waarbinnen stads- en dorpskerken met elkaar vergeleken worden. De eilanden ten zuiden van Rotterdam vormen het onderzoeksgebied. De grenzen van dit gebied zijn duidelijk gedefinieerd door waterwegen. De eilanden die deel uit maken van het onderzoeksgebied zijn het Eiland van Dordrecht, de Hoekse Waard, Voorne-Putten, Goeree- Overflakkee, Tholen, Schouwen-Duiveland, Walcheren en Noord- en Zuid-Beveland. Wat deze eilanden verbindt is het karakter: in vrijwel al de steden op de eilanden speelde de handelsnijverheid een belangrijke rol in de Middeleeuwen, door de ligging van de belangrijkste steden aan belangrijke waterwegen. De dorpen kennen een groter agrarisch karakter. Op bijgaande figuur is de ligging van de onderzochte 14 e en 15 e eeuwse stads- en dorpskerken in het onderzoeksgebied te zien(zie afb.2). De stads- en dorpskerken worden vergeleken op grote constructieve delen, waarbij de nadruk ligt op het interieur. Hiervoor is een verdeling in vier aspecten gemaakt, te weten de indeling en decoratie van de opstand, de constructie en het materiaal van het gewelf, de vormgeving van de basementen en de kapitelen van de zuilen en het uitwendige materiaalgebruik in de gevels van de kerk. 4

5 2. Stads- en dorpskerken in het onderzoeksgebied: korte introductie STADSKERK DORPSKERK Afb. 2. Bewerkte landkaart 1580 met de dorps- en stadskerken van het onderzoeksgebied. Eigen illustratie. De stadskerken De belangrijkste onderzochte stads- en dorpskerken in het gebied zijn hier kort beschreven. In het gebied resteren acht stadskerken, waarvan bij twee kerken alleen de toren nog staat. Dit betreft de kerktorens in Zierikzee en Goedereede. Door het relatief kleine restant van deze kerken, zijn zij minder relevant voor de meeste onderdelen van het onderzoek. Alleen bij uitwendig materiaalgebruik zijn ook deze torens meegenomen in het onderzoek. De onderzochte stadskerken betreffen de stadskerken van Dordrecht, Brielle, Brouwershaven, Tholen, Veere en Goes. De kerk van Middelburg is in het onderzoek niet meegenomen, omdat zij onder de abdij viel en daarom feitelijk geen stadskerk genoemd kan worden. De Grote of Onze Lieve Vrouwekerk van Dordrecht werd het eerst vermeld in 1120, wanneer een houten kapel vervangen wordt door een nieuwe stenen kerk. In de verdere loop van de 12 e eeuw werd deze kerk verder uitgebreid met de bouw van een toren, een nieuw koor en nieuwe viering. 6 Een zeer belangrijk moment voor de Grote Kerk van Dordrecht was de verheffing tot kapittelkerk rond In 1439 wordt de bekende bouwmeester Evert Spoorwater aangetrokken om de bouw van het nieuwe koor te begeleiden. 8 Bij de zeer grote stadsbrand van 29 juni 1457 bleef ook deze kerk niet gespaard. Er volgt nu een herbouw van schip, koor en transept, waarbij ook een groot deel van de toren vernieuwd wordt. Dit alles vindt plaats onder de leiding van bouwmeester Evert 5

6 Spoorwater. 9 Uit deze tijd resteert het grootste gedeelte van de huidige kerk, alleen het onderste gedeelte van het muurwerk van het Mariakoor is nog van voor de stadsbrand bewaard gebleven (zie afb.3). Afb. 3. Evert Spoorwater, Onze-Lieve-Vrouwekerk, na 1457, Dordrecht. Foto: auteur. Brouwershaven ontving in 1472 zijn stadsrechten en is daarmee officieel een stad. De welvaart van het stadje ontstond door de productie van bier en de handel in haring. De resterende kerk is van uitzonderlijk grootte in verhouding tot de grootte van de plaats. 10 Zij doet in grootte weinig onder voor de voormalige stadskerk van Zierikzee. De kerkbouw en het latere onderhoud werd grotendeels bekostigd vanuit belasting op bier en haring, die in de havenplaats zeer veel verhandeld werden. Wat de betekenis van deze handel voor het stadje was, blijkt wel uit de naamgeving Brouwershaven. Onderzoek naar de toegepaste steenformaten wees uit dat het koor uit een vroegere bouwperiode dateert dan het schip. Afb.4. H.Nicolaaskerk, vanaf 1300, Brouwershaven. Foto: auteur. 6

7 Hier wijst het ontbreken van de lagen Rijswijkse baksteen aan het koor ook op. 11 Omstreeks 1325 is begonnen met de uitbreiding van het koor om het bestaande 14 e eeuwse koor heen. Daarbij werd ook het huidige transept toegevoegd. Na voltooiing van dit werk werd de bouw van de nieuwe kerk pas begin 16 e eeuw weer hervat. Toen is de uitbreiding van het schip tot hallenkerk gerealiseerd, met eerst de aanbouw van de zuidelijke beuk en tenslotte de noordelijke beuk (zie afb.4). De meest westelijke traveeën van mienschip en zuidbeuk werden nog daarna toegevoegd. 12 Het stadje Tholen is ontstaan als Brabantse tolplaats, waar op een hoogte een kapel werd gesticht. Er werd tol geheven op het vaarverkeer over het riviertje de Eendracht. De inwoners verdienden hun geld voornamelijk in de zoutziederij en de visserij, waardoor de stad tot grote bloei kwam in de 15 e eeuw. 13 De stadskerk van Tholen werd eind 13 e eeuw gesticht. In 1404 werd deze kerk verheven tot kapittelkerk. 14 Van deze 13 e eeuwse kerk resteren alleen de twee onderste geledingen van de toren, doordat bij de stadsbrand van 1452 de kerk vrijwel volledig afbrandde. Er werd een nieuwe kerk gebouwd in de tweede helft van de 15 e eeuw, bestaand uit een driebeukig schip met transept, sacristie en noordportaal. Ook werd de toren met twee geledingen opgehoogd (zie afb.5). Het koor met kooromgang volgde in een latere periode, waaraan tot ca 1520 gebouwd werd. 15 Dit koor is door geldgebrek nooit afgebouwd, de geplande straalkapellen en lichtbeuk zijn niet gerealiseerd. Dit is nog zeer duidelijk te zien aan het resterende koor. Afb.5. Onze-Lieve-Vrouwekerk, na 1452, Tholen. Foto: auteur. 7

8 De Onze-Lieve-Vrouwe-ter Sneeuwkerk van Veere is gesticht in 1342 en werd verheven tot kapittelkerk in Vanaf die tijd is onder leiding van de bouwheren Keldermans de kerk aanzienlijk uitgebreid tot de staking van de bouw in 1521 (zie afb.6). Het stadje Veere kwam tot bloei door de handel in Schotse wol. 16 Afb.6. Anthonis Keldermans, Onze-Lieve-Vrouwe-ter-Sneeuwkerk,vanaf 1470, Veere. Foto: onbekend, RCE. Afb.7. Grote- of Maria Magdalenakerk, vanaf 1455, Goes. Foto: IJ.Th.Heins, RCE. De Grote- of Maria Magdalenakerk te Goes is gebouwd vanaf Men begon met de bouw van het koor, wat nog als hallenkerk uitgevoerd is. Daarna is men overgegaan op een basiliekvorm. Vanaf 1506 werden schip en transept gebouwd (zie afb.7). Goes was een centrum van nijverheid door de lakenproductie en zoutwinning in de stad. 17 De stadskerk van Brielle werd gebouwd vanaf Na een stadsbrand en economische tegenslag werd de bouw rond 1482 gestaakt. Alleen toren en schip werden gerealiseerd (zie afb.8). Het stadje Brielle, voorheen Den Briel geheten, was een belangrijk machtscentrum, door de zetel van de heren van Voorne die daar geplaatst was. Verder was er een belangrijke handelshaven met het Oostzeegebied. Afb.8. Sint Catherijnenkerk, vanaf 1417, Brielle. Foto: G.J.Dukker, RCE. 8

9 De dorpskerken In het onderzoeksgebied zijn 33 uit de 14 e of 15 e eeuw daterende dorpskerken te vinden. Op het Eiland van Dordrecht vinden we de Nieuwkerk te Dordrecht. Op Voorne-Putten vinden we dorpskerken te Spijkenisse, Geervliet. Geervliet heeft stadsrechten, maar voldoet verder niet aan de gestelde definitie. Op het voormalige eiland Flakkee staan Middeleeuwse dorpskerken te Dirksland, Middelharnis, Stad aan het Haringvliet en Nieuwe-Tonge. Opvallend is de grote dichtheid van dorpskerken op Schouwen en Duiveland, in Haamstede, Renesse, Noordwelle, Serooskerke, Noordgouwe, Dreischor, Nieuwerkerk en Oosterland. Op Tholen staan dorpskerken te Poortvliet, Scherpenisse en Sint Maartensdijk. Op Walcheren staan dorpskerken te Aagtekerke, Gapinge, Grijpskerke, Meliskerke, Serooskerke en Zoutelande. Op Zuid-Beveland tenslotte zijn dorpskerken te vinden in Baarland, s Gravenpolder, s Heer Abtskerke, s Heer Arendskerke, Kapelle, Kloetinge, Kruiningen, Nisse en Wemeldinge. De belangrijkste dorpskerken in het gebied worden hier kort beschreven. Ten noordoosten van de parochie van de Oude Kerk in Dordrecht grensde een relatief kleine parochie, de parochie Merwede waartoe de Nieuwkerk behoorde. Deze parochie strekte zich uit over het gebied tussen de Torenstraat en de Mariënbornstraat. De Nieuwkerk werd gewijd aan Sint Nicolaas. Mede door dit feit en de geringe afmetingen van de parochie, is het waarschijnlijk dat deze een afsplitsing vormt van de vroegere parochie Sliedrecht. De kapel van Sint Nicolaas werd in 1175 tot parochiekerk verheven, in die tijd zou ook een uitbreiding plaatsgevonden hebben. 18 In 1428 word eveneens gebouwd aan een nieuw koor. 19 Volgens de fiscale inventarisatie van 1514 had de Nieuwkerk in dat jaar 750 communicanten, ongeveer 1/10 van de grootte van de parochie van de Oude Kerk, die op 7000 ingeschat werd. Beide kerken waren in de tijd verenigd binnen één kapittel. 20 De Nieuwkerk ging in vlammen op bij de brand van 22 januari 1568 en alleen de twee koren van de huidige kerk zijn nog van voor die tijd (zie afb.9). 21 Voor die tijd was deze kerk dus veel groter. Afb. 9. Nieuwkerk, na 1568, Dordrecht. Foto: auteur. Afb.10. Adrianuskerk, vanaf 1342, Dreischor. Foto: auteur. In het uitzonderlijk gave kerkringdorp Dreischor staat een Middeleeuwse kerk. Dreischor werd reeds in de 13 e eeuw vermeld. Zij is als Hoge Heerlijkheid in eigendom, maar komt in 1397 in handen van de Grafelijkheid van Holland. Rond 1342 werd begonnen met de bouw van de kerk, waarbij de aanvang werd gemaakt met het vijfzijdige koor (zie afb.10). De kerk werd uitgevoerd als een eenbeukige kerk. Zij is gewijd aan Sint Adriaan. De uitbreiding met een zuidbeuk, die de kerk tot een tweebeukige hallenkerk maakte, is rond 1450 gerealiseerd. Uit deze tijd dateren dan ook de zuilen. 22 De kerk werd verheven tot parochiekerk, hierdoor is een betrekkelijk grote kerk in verhouding tot het dorp ontstaan. 9

10 Afb.11. Sint Johannes-de-Evangelistkerk,eind 15 e eeuw, s Heer Arendskerke. Foto: G.J. Dukker, RCE. Twee rijk uitgevoerde dorpskerken vinden we in s Heer Arendskerke en Scherpenisse. De dorpskerk van s Heer Arendskerke werd eind 15 e eeuw gebouwd, ter vervanging van een 13 e eeuwse voorganger. Het schip is rijk uitgevoerd door de bekleding met natuursteen. Het koor is in 1859 weer afgebroken (zie afb.11). De dorpskerk van Scherpenisse werd in 1203 voor het eerst vermeld. Rond 1480 werd deze kerk vervangen door het huidige gebouw met schip, toren en transept. In 1570 werd de bouw van de toren gestaakt, in 1753 zijn transept en koor weer afgebroken. Scherpenisse was in handen van de heren Van Oranje. 10

11 3 Onderzoek per constructieonderdeel Per element zullen de stads- en dorpskerken uit het geselecteerde gebied vergeleken worden. Hierbij wordt eerst onderzocht wat er over dit onderdeel in de literatuur bekend is, vervolgens wordt voor de kerken in het onderzoeksgebied gekeken hoe deze elementen hier uitgevoerd zijn. Onder andere om de invloed van de Brabantse steenhandel te onderzoeken voor stads- en dorpskerken, ligt de focus van het onderzoek op de 14 e en 15 e eeuwse kerken. Wanneer dit voor het onderzoek naar een bepaald onderdeel van belang is, zullen kort ook oudere of jongere kerken aangehaald worden. Uit de vijf onderzochte onderdelen zal aan de hand van literatuur gekeken worden wat de invloed van deze verschillen op het bouwproces van een stadskerk, dan wel een dorpskerk was. Hieruit volgt een conclusie met aanbevelingen tot verder vervolgonderzoek. 3.1a Indeling van de opstand De opstand van het middenschip van een gotische stadskerk in de kustgewesten heeft doorgaans de volgende indeling: van onder naar boven ziet men een arcade van natuurstenen zuilen met kapitelen en tussen twee zuilen een scheiboog, daarboven een triforium, waarboven zich het venster van de lichtbeuk bevindt (zie afb.12). Het triforium en venster zijn soms met elkaar verbonden doordat de vensters van de lichtbeuk in een nis in de muur liggen, die doorloopt tot de balustrade van het triforium. De wand is verdeeld in traveeën, waarbij deze geritmeerd wordt door de doorlopende colonetten op kapitelen van de zuilen. Afb.12. R.Meischke, opstanden, Bron: M.D. Ozinga, R. Meischke, De gotische kerkelijke bouwkunst (De schoonheid van ons land), Amsterdam 1953, p Bij de dorpskerk is de opstand van het schip en koor doorgaans heel anders. Meestal is de dorpskerk in het onderzoeksgebied uitgevoerd als eenbeukige kerk, waardoor de arcade al ontbreekt. Zo ontstaat er een opstand met alleen vensters, vaak boven een waterlijst die zich op enkele meters boven de grond bevindt. Wanneer de dorpskerk met zijbeuken is uitgevoerd, is er wel een arcade, waarboven bij voldoende hoogte van het middenschip een rij vensters is. Er zijn ook uitvoeringen waarbij boven de arcadeboog direct het gewelf begint. Typisch voor de Zuid-Hollandse dorpskerken zijn de grote vakken van afsluitende lijsten rond de vensters, zodat de vensters binnen rechthoekige spaarvelden komen te liggen, wat onder andere in de dorpskerken van Middelharnis en Spijkenisse te zien is. 23 De reden van deze spaarvelden is wat onduidelijk, mogelijk is het een decoratief element van de opstand. Het triforium komt vrijwel niet voor in de opstand van een dorpskerk, waarschijnlijk door de te geringe hoogte van de wand. Ook bij de kerken van de bedelorden ontbrak dit element, hier om eenvoudiger kerken te kunnen bouwen. 24 Het weglaten van het triforium in de opstand zal een grote besparing in de bouwkosten geweest zijn. Wanneer een stenen gewelf boven het schip van een dorpskerk gepland was, is de wand geritmeerd door colonetten die het geheel in traveeën verdeeld. Bij het meestal toegepaste houten tongewelf is die ritmering er niet. 11

12 3.1b Indeling van de opstand in de kerken in het onderzoeksgebied De stadskerken in het onderzoeksgebied tonen verschillende opstanden. Soms wijkt de opstand van het koor ook af van die van het schip. De Grote Kerk te Dordrecht kent in het schip een tweedelige opstand die van beneden naar boven als volgt is opgebouwd: een arcade van natuurstenen zuilen, met elkaar verbonden door natuurstenen scheibogen, die rusten op de kapitelen van de zuilen (zie afb.13). Boven de arcade bevindt zich de balustrade van het triforium, die geïntegreerd is met het bovenliggende venster van de lichtbeuk middels een spaarveld. Stades-Visscher spreekt van een pseudo-triforium. 25 De spitsboogvensters lopen door tot iets onder het hoogste punt van het gewelf. De opstand is verdeeld in traveeën door de op de kapitelen van de zuilen geplaatste colonetten. Op de colonetten rusten vervolgens weer de gewelfribben. De opstand van het koor heeft dezelfde indeling. Afb.13. Evert Spoorwater, Onze-Lieve-Vrouwekerk, opstand van het schip, na 1457, Dordrecht. Foto: auteur. Afb.14. H. Nicolaaskerk, opstand van het schip, vanaf 1300, Brouwershaven. Foto: G.J. Dukker, RCE. De Catharinakerk te Brielle kent een zelfde indeling van de opstand van het schip zoals die in de Grote Kerk te Dordrecht te zien is. Het koor ontbreekt. De H.H.Petrus en Pauluskerk of Nicolaaskerk te Brouwershaven is van een ander type en kent daardoor ook een andere opstand. Het schip is uitgevoerd als een driebeukige hallenkerk. Boven de arcaden aan beide zijden van de middenbeuk begint direct het gewelf. De wanden van de twee zijbeuken zijn voorzien van grote vensters en worden geritmeerd door de colonetten waarop de houten spanten van het gewelf steunen (zie afb.14). Een triforium ontbreekt dus in het schip. In het koor vinden we wel een driedeling in de opstand, bestaand uit een arcade, een gesloten triforium en daarboven het venster van de lichtbeuk (zie afb.15). In de twee middelste delen van het vierdelige triforium zijn twee gaten te zien, waarachter een gang zit. Ook hier wordt de opstand geritmeerd door colonetten die de houten spanten dragen. De vensters van de lichtbeuk stoppen circa twee meter onder het gewelf. 12

13 Afb.15. H.Nicolaaskerk, opstand van het koor, na 1300, Brouwershaven. Foto: auteur. Afb.16. Grote- of Maria Magdalenakerk, opstand van het schip, vanaf 1455, Goes. Foto: onbekend, RCE. De Grote- of Maria Magdalenakerk te Goes heeft een vergelijkbare opstand als de kerk van Brouwershaven (zie afb.16). Opvallend is dat het vlak van het triforium hier niet in vieren is gedeeld. De stadskerk van Veere is dusdanig verbouwd in de 20 e eeuw dat de opstand moeilijk vergelijkbaar is met andere stadskerken. De Onze-Lieve-Vrouwekerk in Tholen bezit een driedelige opstand in het schip. Boven de arcade bevindt zich een vierdelig schijntriforium. Daarboven zit het venster van de lichtbeuk. Er ontbreekt hier een horizontale lijst tussen venster en triforium, waardoor deze opstand een overgangsvorm tussen een driedelige en tweedelige opstand lijkt te zijn (zie afb.17). In het koor is slechts het onderste gedeelte van de opstand gerealiseerd. Boven de arcade van bakstenen zuilen met speklagen is de eerste aanzet voor het triforium te zien (zie afb.18). De twee delen worden gescheiden door een horizontale lijst. Afb.17. Onze-Lieve-Vrouwekerk, opstand van het schip, na 1452, Tholen. Foto: auteur. Afb.18. Onze-Lieve-Vrouwekerk,opstand van het koor met triforiumaanzetten, na 1452, Tholen. Foto: auteur. 13

14 De dorpskerken in het onderzoeksgebied worden gekenmerkt door een veel eenvoudiger opstand. Een triforium ontbreekt in alle gevallen. Wanneer het kerkgebouw is uitgevoerd in een twee- of driebeukig schip, zijn er arcaden te vinden. Een tweedelige opstand van een arcade met daarboven een lichtbeuk is slechts te vinden in de dorpskerken van Poortvliet en Scherpenisse en is daarmee redelijk zeldzaam op de onderzochte eilanden (zie afb.20). In de nabije omgeving van deze kerk is de lichtbeuk echter ook te zien in de dorpskerken van Steenbergen en Wouw. De overige zeven kerken waar arcaden zijn, begint daar direct boven het gewelf. In de buitenwanden van de zijbeuken bevindt zich dan een rij vensters voor de noodzakelijke lichttoetreding (zie afb.19). In de helft van de dorpskerken is er op circa drie meter boven de grond een waterlijst toegepast, waarboven zich dan de vensters bevinden (zie afb.21). Bij de andere kerken is hier alleen een rij vensters, zonder een horizontale lijst. Alleen bij de kerken van Dreischor en Scherpenisse is de opstand geritmeerd door colonetten, die bedoeld waren voor de ondersteuning van de stenen gewelven en waar nu de houten spanten van de kapconstructie op rusten. De opstand van een dorpskerk blijkt een duidelijke vereenvoudiging te zijn ten opzichte van de opstand van een stadskerk. Driedelige opstanden komen in dorpskerken in dit gebied niet voor en slechts twee dorpskerken hebben een lichtbeuk en daardoor een tweedelige opstand. Dit zal vooral te maken hebben met de geringere hoogte van de dorpskerken, waardoor een verder verdeelde opstand onnodig was. Afb.19. Adrianuskerk, opstand van het schip, vanaf 1342, Dreischor. Foto: auteur. Afb.20. Pancratiuskerk, opstand met lichtbeuk, 15 e eeuw, Poortvliet. Foto: auteur. Afb.21.N.H.Kerk, opstand met waterlijst, ca.1500, Poortugaal. Foto: G.Th. Delemarre RCE. 14

15 3.2a Gewelfconstructie en materiaal Gewelven voor de overkapping van de kerkruimtes zijn een kostbaar onderdeel van de totale constructie en het is dan ook te verwachten dat hier op bespaard zal zijn bij de bouw van dorpskerken. H.Janse, die vele onderzoeken naar de constructies van Middeleeuwse kappen en gewelven heeft uitgevoerd, concludeert dat houten tongewelven zeer veel toegepast zijn in de dorpskerken van eenvoudige bouwwijze. 26 Ook M.D. Ozinga, die onderzoek verrichtte naar de Middeleeuwse kerken op het voormalige eiland Voorne-Putten, vermeldt dat dorpskerken in deze regio sober uitgevoerd zijn en doorgaans voorzien zijn van houten tongewelven. Hij benoemt dit als een typisch Hollandse bouwstijl, ondanks de voor de hand liggende Brabantse en Vlaamse invloeden in deze streek, die immers aan beide gebieden grensde en de invoer van allerhande bouwmateriaal uit het Vlaamse land. 27 Janse wijst echter wel degelijk op een Vlaamse invloed bij de invoering van het tongewelf in zuidelijk Nederland. Het principe van de tongewelfconstructie vindt zijn oudste toepassingen in de boerderijbouw in Vlaanderen. Eén van de oudste tongewelfconstructies met een kap van spantjukken is te zien bij de boerenschuur van abdij Ter Doest bij Lissewege, een constructie die uit ca dateert (zie afb.22). 28 Ook de Sint Janshospitalen in Brugge kennen een dergelijke overkapping uit ca Deze constructie was blijkbaar een algemeen toegepast fenomeen, wat zijn invloed mogelijk op de kerkbouw in het onderzoeksgebied gehad heeft (zie afb.23). 29 De constructie van het houten tongewelf is na de eerste toepassingen nauwelijks doorontwikkeld. Mogelijk ligt hier een aanwijzing dat de constructie van deze gewelven voor dorpskerken voornamelijk in handen was van plaatselijke ambachtslieden. Binnen deze ambachten vond minder ontwikkeling van toegepaste constructies plaats. Zo hoefde er geen nieuwe constructie uitgedacht en ontwikkeld te worden, met alle risico s van dien. De constructie is daarmee aanmerkelijk eenvoudiger en dus goedkoper uit te voeren dan een stenen gewelfconstructie. 30 Dit duidt op een besparing voor de bouw van de dorpskerken. Afb.22. H.Janse, Abdijschuur Ter Doest, dwarsdoorsnede, ca. 1275, Lissewege. Bron: H.Janse, De Abdijschuur van Ter Doest, Bulletin KNOB 3 (1964), p.191. Afb.23. H. Janse, Dorpskerk Kapelle, dwarsdoorsnede van de kap van het hoofdkoor, 14 e eeuw. Bron: H.Janse, De Abdijschuur van Ter Doest, Bulletin KNOB 3 (1964),

16 3.2b Gewelfconstructie en materiaal van de kerken in het onderzoeksgebied Stadskerken Bij drie stadskerken in het gebied vindt men stenen gewelven toegepast. Dit betreft de Grote Kerk van Dordrecht, waar schip en koor met een stenen kruisribgewelf overspannen zijn. In het gereconstrueerde Mariakoor naast het koor is een stenen stergewelf toegepast. De stadskerk van Tholen heeft ook stenen gewelven. Boven het noordkoor en de zijbeuken zijn kruisribgewelven toegepast. Boven het schip was dit ook gepland of toegepast, te zien aan de aanzetten. Bij een 20 e eeuwse restauratie is hier een netgewelf geplaatst. Opvallend is hier de afdekking van koor en zuidbeuk met een houten tongewelf. Dit was duidelijk niet volgens het plan, gezien de bewaard gebleven aanzetten voor de gewelven (zie afb.25). Nu is het hele koor met omgang en straalkapellen niet afgebouwd, zoals te zien is aan de resterende kapitelen en gewelfaanzetten in de buitenmuur van het koor. Waarschijnlijk is hier sprake van een tijdelijke afsluiting en is ten tijde van de uitbreiding van het gebouw besloten de bouw tijdelijk stil te leggen, wat definitief gebleven is. 31 Ook de stadskerk van Goes heeft vanouds stenen stergewelven. Er zijn echter nog meer opvallend grote en rijk uitgevoerde kerken voorzien van een houten tongewelf. Hier lijkt in de meeste gevallen dan ook sprake te zijn van een herziening van het plan tijdens de bouw, zoals onder andere bij de stadskerk van Brouwershaven nog goed te zien is. In de kerk van Brouwershaven waren voor het koor en transept een stenen overwelving gepland. De aanzetten voor deze overwelving zijn nu nog te zien. In het schip is dit te zien aan de onderste kapiteeltjes op de colonetten boven de zuilen, dit zijn aanzetten voor de geplande gewelfribben. De bouwers hebben na de herziening van het plan op nog een rij hogere kapiteeltjes van de colonetten de houten kapspanten geplaatst. Tussen deze kapspanten diende vervolgens een houten tongewelf te komen, de sponningen voor de beschieting van het tongewelf zijn nog te zien in de spanten. Ook deze constructie is echter niet uitgevoerd, zodat nu de volledig houten constructie van de kap zichtbaar is gebleven, zonder een daarin gehangen tongewelf (zie afb.24). De spanten van het koor en transept zijn echter duidelijk geconstrueerd om stenen gewelven toe te passen, terwijl de spanten van het schip uitgevoerd zijn als spanten geschikt voor een tongewelf. Een andere opvallende aanwijzing voor een planwijziging tijdens de bouw is te zien in de uitvoering van de vieringpijlers. Aan de schipzijde ontbreken de vieringpijlers, terwijl zij aan de koorzijde wel te zien zijn, maar duidelijk niet afgebouwd. Tot slot vindt men in de in de westelijke koortraveeën stenen muurdammen voor het opnemen van de gewelfdruk van het kruisingsgewelf. In de oostelijke traveeën van het schip zijn deze muurdammen niet toegepast. Ook in de stadskerk van Brielle zijn aanzetten voor stenen gewelven zichtbaar, terwijl hier het dak dichtgezet is met een houten noodvloer. 32 Ook hier is duidelijk sprake van een nooit afgebouwde kerk, wat vooral te zien is aan de met een tijdelijke wand dichtgezette opening tussen het ooit verdwenen transept en het schip. De stadskerk van Veere vertoont een zelfde beeld: ook hier zijn de aanzetten voor de stenen gewelven duidelijk zichtbaar, maar is het gewelf nooit gerealiseerd. 16

17 Afb.24. H. Nicolaaskerk, tongewelf op het koor met zichtbare gewelfaanzetten, na 1300, Brouwershaven. Foto: auteur. Afb.25. Onze-Lieve-Vrouwekerk, stenen gewelfaanzet in het koor, na 1452, Tholen. Foto: auteur. Dorpskerken Vrijwel alle dorpskerken in het gebied zijn voorzien van een houten tongewelf. Bij alle onderzochte dorpskerken is of een houten tongewelf zichtbaar, dan wel een houten noodvloer zoals in Scherpenisse te zien is (zie afb.27). Bij tenminste twee van deze dorpskerken is uit bouwsporen bekend dat er een stenen gewelf gepland was (zie afb.26). Dit betreft de dorpskerken van Dreischor en Scherpenisse, waarbij opgemerkt dient te worden dat beide kerken dermate groot en rijk opgezet zijn voor een dorpskerk, dat hier duidelijk van welvarende bouwers sprake is geweest. We kunnen uit deze inventarisatie concluderen dat het houten tongewelf een constructie voor kerken was, waar minder geld te besteden was voor de bouw. Bij alle stadskerken met een tongewelf blijkt dit niet volgens het oorspronkelijke bouwplan, maar toegepast in verband met een stop van inkomsten voor de bouw of vanwege verzakkingen, waardoor het gehele gebouw een lichtere constructie behoefde. Uit de dorpskerken waar een stenen overwelving gepland was, was meer geld te besteden, wat we kunnen concluderen uit de gehele rijke opzet van deze kerken. Afb.26. Adrianuskerk, stenen gewelfaanzet, vanaf 1342, Dreischor. Foto: auteur. Afb.27. Mariakerk, schip met gewelfaanzetten en houten noodvloer, ca. 1480, Scherpenisse. Foto: G.J. Dukker, RCE. 17

18 3.3 en 3.4a De basementen en kapitelen van de zuilen Basementen en kapitelen behoren beide tot het natuursteenwerk van de kerk. Dit natuursteenwerk was een grote kostenpost, aangezien het bewerkt diende te worden door steenhouwers, die in het begin van de Middeleeuwen vaak ter plaatse in de bouwloods aan het werk waren. Een aanwijzing dat dit natuursteenwerk een aanzienlijke kostenpost was, is te zien in het koor van de Sint Bavokerk te Haarlem. Dit koor is erg sober uitgevoerd in de detaillering in vergelijking met de koorpartijen die in dezelfde tijd gebouwd zijn, te weten de koren van de stadskerken te Antwerpen, Mechelen en Kampen. 33 Bij het Haarlemse koor is een gereduceerde vorm van gotiek toegepast, waarbij is gestreefd met minder middelen toch een monumentale kerk te bouwen. Deze monumentaliteit is vooral gerealiseerd in de afmetingen. Het geheel ontbreken van de kapitelen aan de zuilen van het koor is hier opvallend. 34 Blijkbaar was dit een grote besparing op de bouwkosten. Zo is in het gehele koorgedeelte van de Haarlemse kerk vrij spaarzaam met natuursteenwerk omgegaan. Uit bovenstaand voorbeeld is het te verwachten dat men ook in dorpskerken zeer sporadisch rijk bewerkte natuurstenen kapitelen en basementen aan de zuilen zal vinden. Dit kan een grote besparing op de bouwkosten zijn, zeker wanneer hiermee een bouwloods uitgespaard kan worden. Te verwachten is dat bij de bouw van dorpskerken een bouwloods onbetaalbaar was, waardoor er geen arbeidsintensief werk als het maken van natuurstenen kapitelen toegepast zou kunnen worden. Nu is deze stelling echter niet geheel houdbaar, daar juist in de Nederlanden door de opkomst van een uitgebreid netwerk van steenhandelaren dit natuursteenwerk kant en klaar afgewerkt geleverd kon worden. Het werk wat op de bouwplaats dan verricht werd, was vooral het vermetselen van de natuursteen en baksteen. 35 Vooral de bouwmeester Evert Spoorwater zorgde voor een spoedige verspreiding van deze gestandaardiseerde onderdelen via de steenhandel. 36 Er ontstond zo een opvallende verwantschap tussen veel 15 e en 16 e eeuwse stadskerken in Holland en Zeeland. 37 Zo zijn er ook in het onderzoeksgebied duidelijke stilistische overeenkomsten te zien tussen het natuursteenwerk van de stadskerken te Dordrecht, Tholen en Brielle. 38 Alleen van de kerk in Dordrecht is bekend dat Spoorwater hier aan ontworpen heeft. De toepassing van het bouwsysteem met zuilen met kapitelen en daarop de aansluitingen van de gewelfribben, in plaats van een volledige opbouw van bundelpijlers vanaf de grond die direct aansluiten op de gewelfribben, is een goedkoper en sneller systeem. 39 De keuze om zuilen met kapitelen toe te passen zal dan ook vooral een keuze vanuit economische motieven geweest zijn. Doordat er meer speelruimte op de dekplaten van de kapitelen was voor de aansluiting van de gewelfribben, kon er met iets minder nauwkeurige uitvoering gewerkt worden en dit maakte de continue aanwezigheid van de bouwmeester op het werk minder noodzakelijk. 40 De dorpskerken in het onderzoeksgebied waar een stenen gewelf gepland was, zijn altijd uitgevoerd met dit eenvoudiger bouwsysteem van zuilen en kapitelen. Dit is dan ook te verklaren vanuit het waarschijnlijk niet beschikbaar zijn van een bouwloods voor deze kerken. Waar bundelpijlers zijn toegepast, is dit bij grotere stadskerken waar men tijdens die bouwperiode over een bouwloods beschikt moet hebben, zoals dit bekend is over de zijbeuken van de Grote Kerk te Dordrecht. 41 Daarnaast gaf het systeem van zuilen met kapitelen ook meer speelruimte voor de bouwers. Dit kan ook bij de dorpskerken van groot belang zijn geweest, doordat de bouw daarmee vereenvoudigd werd en daardoor mogelijk voor plaatselijke aannemers uitvoerbaar. Zo kon een bouwmeester uitgespaard worden en hoefden er geen gespecificeerde vaklieden naar het dorp gehaald te worden, wat uiteraard de nodige kosten met zich meegebracht zou hebben. Voor die tijd werd het steenhouwwerk ook al wel eens uitbesteed aan particuliere ateliers in de stad. Voor de bouw van de dorpskerken kunnen de ateliers in de steden een oplossing geweest zijn, hoewel het vervoer naar het dorp alsnog een kostbare onderneming was. De kapitelen die via de steenhandel verkregen werden, zijn altijd uitgevoerd als koolbladkapitelen, wat ze kenmerkend maakt voor de Brabantse gotiek. Het is daarom interessant te kijken welke kapitelen in de dorpskerken toegepast zijn, aangezien dat aanwijzingen kan verschaffen of deze kapitelen via dezelfde steenhandel verkregen zijn, of via andere wegen. 18

19 3.3b Basementen van de zuilen van enkele kerken in het onderzoeksgebied Zoals bekend werd het natuursteenwerk voor de zuilen veelal verkregen via de Brabantse natuursteenhandel. Van de stadskerken is dit gebleken uit de bewaard gebleven kerkrekeningen. Voor de dorpskerken is het echter minder zeker waar het natuursteenwerk verkregen werd. Om hier meer duidelijkheid in te krijgen, zijn drie dorpskerken in het gebied nader onderzocht op de uitvoering van het basement. Wanneer we de afmetingen van het basement en de omtrek van de zuilschacht vergelijken met die van de stadskerken, is er dan veel afwijking in maat? Wanneer ook de basementen voor de dorpskerken via de steenhandel verkregen werden, zou het mogelijk zijn dat het goedkoper was om met standaardmaten te werken, waardoor de zuilen van dorpskerken overgedimensioneerd uitgevoerd zouden zijn. Om dit te onderzoeken zijn de maten van de onderzochte basementen in tabel gezet en vergeleken met, indien bekend, de overspanning van de gewelven en de zuilhoogte (zie afb.28). Tabel basementen stadskerken Dordrecht Grote Kerk schip koor Brouwershaven schip Nicolaaskerk koor Tholen OLV-kerk schip koor Basement Hoogte mm omtrek 8kant basement mm 8 x 61,5= x 61,5= x 52= x 43= x 54= x 56,5= 452 Omtrek zuilschacht mm Gewelf overspanning m 13,2 13,2 13,8 9,6 Zuilhoogte m 9 7,8 7,5 4,2 15,8 5,3 5,6 Tabel basementen dorpskerken Dordrecht Nieuwkerk Dreischor Adrianuskerk Poortvliet Pancratiuskerk schip koor schip koor schip koor Basement Hoogte omtrek 8kant basement Afb.28. Tabel basementen dorpskerken. Eigen illustratie. Omtrek zuilschacht rond Gewelf over spanning 149,5 8 x 60,5= , x 45,5= ,6-121,5 8 x 45,5= ,2 - Zuil Hoogte Uit de tabellen blijkt dat de omtrek van de basementen tussen dorps- en stadskerken weinig varieert. Vooral de Nieuwkerk in Dordrecht wijkt enigszins af doordat hier de basementen bijna even groot als bij de Grote Kerk zijn, terwijl de hoogte van het gewelf en het gewicht (hout) aanzienlijk minder zal zijn dan bij de Grote Kerk. Het is daarom een mogelijkheid dat door de aankoop van prefab profielstenen voor de basementen, die voornamelijk in één maat geleverd werden, er relatief grote basementen in bepaalde dorpskerken zijn toegepast. Door de kleine reeks onderzochte kerken is het echter moeilijk deze stelling met enige zekerheid te verdedigen en vervolgonderzoek op dit gebied zou hier dan ook meer duidelijkheid over kunnen geven. Verder is onderzocht of er overeenkomst is in de profielstenen van de basementen. Zo zijn er kerken waar alleen het profiel in natuursteen is uitgevoerd en de rest van het basement in baksteen. Dit was te zien in de stadskerk van Tholen en de dorpskerk van Poortvliet en lijkt vooral een streekgebonden 19

20 uitvoering. De zuil is hier voorzien van speklagen van afwisselende hoogte. In de transepten van beide kerken bevinden zich zuilen geheel van baksteen, met alleen een natuurstenen profiel. Deze profielen lijken op het eerste gezicht een standaardproduct uit de steenhandel. Om hier meer duidelijkheid over te krijgen zijn de profielen opgemeten en alle uitgetekend (zie afb.29). Een basement is opgebouwd uit een achtkantig onderstuk, waarboven een natuurstenen profiel, de onderste torus. Daarboven bevindt zich een kleiner achtkantig tussenstuk, vaak van circa twintig centimeter hoogte. Daarboven zit weer een natuurstenen profiel, de bovenste torus, waarna de zuil overgaat in een ronde omtrek. Brouwershaven Brouwershaven Dordrecht Dordrecht Tholen Tholen schip koor schip koor schip koor hoogte onderprofiel mm hoogte bovenprofiel mm hoogte tussensteen mm Dordrecht Nieuwkerk Dreischor Poortvliet hoogte onderprofiel mm hoogte bovenprofiel mm hoogte tussensteen mm Afb.29. Profielen en afmetingen van de basementen. Eigen illustratie. 20

21 Opvallend zijn hier de overeenkomsten in maat en vooral vorm tussen de profielen van Brouwershaven en Dreischor. Waarschijnlijk heeft men hier of de stadskerk in het dorp ten voorbeeld gesteld, of is misschien een deel van de berderen hergebruikt. Opvallend is wel dat de overeenkomsten van dien aard zijn, dat bij vrijwel alle kerken onderlinge invloed aanwijsbaar is, maar de kleine verschillen maken hergebruik van mallen of exacte kopieën onwaarschijnlijk. 3.4b Kapitelen van de zuilen van de kerken in het onderzoeksgebied In dit deel van het onderzoek zal gekeken worden naar de toegepaste kapitelen in de kerken. Alle stadskerken in het onderzochte gebied bezitten koolbladkapitelen, zoals die gebruikelijk zijn voor de Brabantse gotiek. Van de Grote Kerk te Dordrecht is bekend dat deze kapitelen vanaf de groeve voorbewerkt naar de kerk verscheept zullen zijn, doordat zij besteld zijn via de steenhandel. Van de stadskerken te Brielle en Tholen wordt dit vermoed. 42 Ook de stadskerken van Goes en Veere zijn voorzien van koolbladkapitelen. Ook deze hebben opvallend onderlinge overeenkomsten (zie afb.30 en 31). Afb.30. Grote- of Maria Magdalenakerk, kapiteel in het schip, vanaf 1455, Goes. Foto: dhr. Schollen, RCE. Afb. 31. Anthonis Keldermans, Onze-Lieve-Vrouwe-ter-Sneeuwkerk, vanaf 1470, Veere. Foto: G.J. Dukker, RCE. Opvallend is de overeenkomst tussen de kapitelen van de Grote Kerk en de Nieuwkerk in Dordrecht. Die lijken vrijwel van gelijke afmetingen en uitvoering te zijn (zie afb.32 en 33). Beide zijn opgebouwd uit van onder naar boven een ring, daarboven twee rijen bladeren gevolgd door een tienkantige dekplaat die bij beiden hetzelfde profiel heeft. Enerzijds is het mogelijk dat tegelijk met de bestelling voor de Grote Kerk een bestelling voor de Nieuwkerk is gedaan, de parochies vielen immers onder hetzelfde kapittel. Toch lopen de vormen van de kapitelen wel iets uiteen, daardoor zou het aannemelijker zijn dat hier door een plaatselijke steenhouwer is geprobeerd de vormgeving van de kapitelen van de Grote Kerk na te bootsen. Afb.32. Evert Spoorwater, Onze-Lieve-Vrouwekerk, kapiteel in het koor, na 1457, Dordrecht. Foto: G.J. Dukker, RCE. Afb. 33. Nieuwkerk, kapiteel, 15 e eeuw, Dordrecht. Foto: auteur. 21

22 Van de dorpskerken is echter minder bekend hoe men de kapitelen verkreeg. Mogelijk werd hier door plaatselijke steenhouwers een prefab product afgeleverd. Door te inventariseren wat er is toegepast aan kapitelen in de dorpskerken van het gebied, is geprobeerd hier meer licht over te werpen. In de dorpskerk van Haamstede lijken op het eerste gezicht dezelfde koolbladkapitelen toegepast als in de stadskerk van Brouwershaven, maar bij nadere bestudering is de detaillering hier toch anders (zie afb.37). Ook is de dekplaat zeskantig in plaats van achtkantig zoals in Brouwershaven. Verder zijn er geen gelijkende koolbladkapitelen in de dorpskerken te vinden. De kerken van Geervliet, Dirksland, Middelharnis en Sint Maartensdijk hebben wel kapitelen op de zuilen, maar het model is bij alle vier geheel afwijkend van elkaar (zie afb.36). Mogelijk zijn dit ontwerpen van steenhouwers uit de regio. De kapitelen van de dorpskerk van Poortugaal zijn zeer eenvoudig uitgevoerd, het zijn vlakke natuurstenen platen. Opvallend is de gelijkenis tussen de kapitelen in de dorpskerk van Dreischor en de kapitelen op triforiumhoogte in het koor van de stadskerk te Brouwershaven (zie afb.34 en 35). Beide zijn voorzien van één rij grote bladeren en daaronder een rij kleine bladeren. Dat de vormgeving van de kerk van Brouwershaven de kerkbouw in Dreischor beïnvloed heeft, lijkt aannemelijk door de nabije ligging en zelf bouwperiode. 43 Een verband tussen de kapitelen, doordat zij door dezelfde regionale particuliere steenhouwer zijn geproduceerd is echter niet aangetoond, maar zou zeer goed mogelijk zijn. Afb.34. H.Nicolaaskerk, kapitelen van het koor op triforiumhoogte, na 1300, Brouwershaven. Foto: auteur. Afb.35. Adrianuskerk, kapiteel, ca 1450, Dreischor. Foto: auteur. Afb.36. Sint Maartenskerk, vrij ontwerp kapiteel, ca 1400, Sint Maartensdijk. Foto: G.J. Dukker, RCE. Afb. 37. Sint Johannes-de-Doper-kerk,kapiteel, na 1506, Haamstede. Foto: G.Th. Delemarre, RCE. 22

23 3.5a Uitwendig materiaalgebruik Alle gotische kerken in Nederland zijn opgebouwd uit bakstenen gevels. Wanneer een kerkgebouw rijker uitgevoerd kon worden, werd er voor gekozen de bakstenen kern van de gevels te bekleden met natuursteen. Veel voorkomend is de bekleding met Gobertangesteen of witte steen. Ook bekleding met Ledesteen kwam voor. Er is veel variatie in de toepassing van natuursteen in de gevels. Dit varieert van zowel uit- als inwendig volledig met natuursteen beklede gevels, waardoor er nergens baksteen zichtbaar is gebleven, tot vrijwel volledig bakstenen gevels met op enkele hoeken van bijvoorbeeld de steunberen of de toren natuurstenen blokjes. De materialisering van gevels is een duidelijke kwestie van geld: natuursteen diende geïmporteerd te worden uit naburige landen, waarbij het grootste gedeelte uit Belgische groeven kwam, terwijl baksteen in de directe omgeving vaak voorhanden was. Met de opkomst van de Brabantse steenhandel werd natuursteenwerk gemakkelijker toe te passen en daardoor is aan het eind van de 15 e een begin van de 16 e eeuw een toename van decoratie in natuursteen te zien b Uitwendig materiaalgebruik van de kerken in het onderzoeksgebied Uit de literatuur kan opgemaakt worden dat hoe rijker de toepassing van natuursteen was, hoe belangrijker de kerk was. Het baksteen diende zoveel mogelijk aan het oog onttrokken te worden. Om deze stelling te controleren zal in het onderzoeksgebied gekeken worden naar de verdeling van natuursteentoepassing in de gevel en zal specifiek gekeken worden naar verschillen tussen gevels van stads- en dorpskerken. Bij de stadskerk van Dordrecht zijn alleen de gevels van het koor en de straalkapellen geheel bekleed met natuursteen. Bij het oudere Mariakoor, maar ook bij het transept, het schip en de toren is slechts op de hoeken van de steunberen en rond de vensters decoratie in natuursteenblokken toegepast (zie afb.38). De gevels van het koor zijn geheel nieuw opgetrokken na de stadsbrand van Deze herbouw werd geleid door Evert Spoorwater. 45 Door het steenhandelarennetwerk waar deze bouwmeester deel van uitmaakte, was het in die tijd veel gemakkelijker natuursteen toe te passen. Zo kon een gehele bekleding met Gobertange- en enkele gedeeltes Ledesteen gerealiseerd worden, terwijl dit bij de bouw van onder andere het Mariakoor nog te kostbaar zal zijn geweest. 46 Van dit koor is de gevel geheel in baksteen uitgevoerd, wel is er een decoratie van verglaasde koppen van enkele bakstenen terug te zien, wat voor die tijd ook een rijke uitvoering was. 47 Afb.38. Evert Spoorwater, Onze-Lieve-Vrouwekerk, natuurstenen hoekblokken aan de steunberen van het schip en geheel met natuursteen bekleed koor, na 1457, Dordrecht. Foto s: auteur. 23

24 Bij de stadskerk van Brouwershaven zijn de gevels minder rijk uitgevoerd. Zowel het schip als transept en koor zijn uitgevoerd in baksteen. Wel zijn de gevels verlevendigd door speklagen en natuursteen rond de vensters en op de hoeken van de steunberen. De stadskerk te Brielle heeft een grotendeels bakstenen gevel van het schip, ook hier vind men enkel natuursteendecoratie op de hoeken. De toren is echter geheel bekleed met natuursteen. Ook de resterende toren van de Catharinakerk te Goedereede is rijk gedecoreerd. Hier is gelijkend aan de kerk van Brouwershaven een patroon van horizontale banden aangebracht, die uitgevoerd zijn in Gobertangesteen. 48 De toren van de Sint Lievensmonsterkerk in Zierikzee is weer rijker uitgevoerd, zij is geheel bekleed met natuursteen. De stadskerk van Goes is voor het grootste gedeelte gebouwd van baksteen, waarbij in de gevels natuurstenen speklagen verwerkt zijn. De stadskerk van Veere daarentegen is wel geheel voorzien van natuurstenen gevelbekleding. De stadskerk van Tholen heeft een geheel met natuursteen bekleed schip en transept (zie afb.41). De toren heeft alleen in de onderste geleding decoratie op de steunbeerhoeken. De geledingen daarboven zijn na de stadsbrand opgebouwd (zie afb.42). Vaak is te zien dat na een stadsbrand een snelle herbouw gewenst is en laat men zaken als decoratie sneller achterwege. De economische omstandigheden na een stadsbrand zullen ook niet geweldig geweest zijn, waardoor er minder geld aan de herbouw te besteden was. Het koor is met een tijdelijk bedoelde wand dichtgezet en daardoor alleen van baksteen voorzien (zie afb.39). Op de doorgesneden wand van de niet afgebouwde kooromgang is zeer goed te zien dat de natuursteen slechts als bekleding is aangebracht en niet massief is uitgevoerd (zie afb.40). Afb.39. Onze-Lieve-Vrouwekerk, onafgebouwd koor met zuilen in de buitengevel, na 1452, Tholen. Foto: auteur. Afb.40. Onze-Lieve-Vrouwekerk, doorsnede muur toont bakstenen kern van de gevels, na 1452, Tholen. Foto: auteur. 24

25 Afb.41. Onze-Lieve-Vrouwekerk, geheel met natuursteen bekleed schip en transept, na 1452, Tholen. Foto: auteur. Afb.42. Onze-Lieve-Vrouwekerk, onderste torengeledingen van voor de stadsbrand tonen nog wel natuursteendecoratie, na 1452, Tholen. Foto: auteur. 25

26 In de afwerking van de gevels van de dorpskerken in het onderzochte gebied is een grote variatie zichtbaar. De grootste groep, bestaande uit tien dorpskerken, heeft alleen decoratie van natuurstenen blokken op de hoek van de steunberen en toren en rond de vensters. Enkele dorpskerken zijn geheel van baksteen, waarbij elke decoratie van natuursteen in de gevel ontbreekt. Dit is het geval bij de kerken van Abbenbroek, Poortvliet, Spijkenisse, Noordgouwe, Renesse, Serooskerke, Aagtekerke, Baarland, Gapinge, s Gravenpolder, s Heer Abtskerke, Kloetinge, Meliskerke, Nisse, Wemeldinge en Zoutelande. De kerken van Noordgouwe en Serooskerke zijn van zeer geringe afmetingen, het betreft hier ook kleinere dorpjes dan de overige dorpen in het onderzoek. Waarschijnlijk was er daarom ook geen geld beschikbaar voor natuursteendecoratie. De kerk van Abbenbroek is een vroeg 13 e eeuws voorbeeld van een dorpskerk en lijkt daarom natuursteenwerk te ontberen. 49 De dorpskerk van Poortvliet mist alle natuursteendecoratie, terwijl zij toch van redelijke afmetingen is. Zelfs de tracering van de vensters, hoewel niet origineel, is hier in baksteen uitgevoerd. Bij de herbouw is speciaal vastgelegd dat deze kerk geheel volgens de nieuwe protestantse inzichten gebouwd diende te worden en blijkbaar zag men ook natuursteendecoratie als teveel. 50 De dorpskerk van Dreischor is gebouwd van een partij sloopbakstenen. Tot aan de waterlijst vindt men hier het grove formaat sloopbaksteen toegepast, daarboven is verder gemetseld met kleinere Dordtse steen, die wel nieuw gebakken zal zijn voor de bouw (zie afb.44). De kerk heeft volgens onderzoekers geen voorganger ter plaatse gehad, daar kan de sloopsteen dus niet van afkomstig zijn. 51 Een andere opvallend rijk uitgevoerde dorpskerk vinden we in Scherpenisse, waar het gehele schip en de onderste geleding van de geplande toren met natuursteen bekleed is. De resterende westmuur van het verdwenen transept toont een bakstenen wand met horizontale speklagen. Ook de dorpskerk van s Heer Arendskerke op Zuid-Beveland kent een dergelijk rijk uitgevoerde gevel, geheel met natuursteen bekleed. Dorpskerken worden doorgaans gekenmerkt door bakstenen gevels met natuurstenen decoratie, voornamelijk in blokken op de hoeken (zie afb.43). Wat rijkere uitvoeringen kenden ook speklagen van natuursteen, zoals dit ook bij enkele stadskerken terug te zien. Aangezien de kleinste kerken alle natuursteendecoratie missen en de zeer rijk uitgevoerde dorpskerk van Scherpenisse juist geheel van natuursteen voorzien is, is de toepassing van natuursteen duidelijk aan het budget van de bouwers verbonden. Ook hergebruik van bijvoorbeeld een partij sloopstenen kon een aanzienlijke besparing in de bouwkosten opleveren. De dorpskerken kennen doorgaans een minder rijke toepassing van natuursteen dan de stadskerken. Afb.43. Adrianuskerk, natuurstenen hoekblokken op de steunberen, vanaf 1342, Dreischor. Foto: auteur. Afb.44. Adrianuskerk, zichtbare overgang sloopsteen op nieuw gebakken steen, vanaf 1342, Dreischor. Foto: auteur. 26

Korte geschiedenis van de parochie

Korte geschiedenis van de parochie Korte geschiedenis van de parochie Het dorp Schin op Geul is zeer oud. Onder de naam Schina komt het reeds voor in het oudste gedenkboek der abdij van de H.Remigius te Reims, dat omstreeks 847 werd opgesteld.

Nadere informatie

Over de kerk van Marum

Over de kerk van Marum Over de kerk van Marum De kerk van Marum is een van de oudste bakstenen kerken in Groningen. Het oudste gedeelte, het koor, dateert uit de 12 e eeuw. De toren is 13 e -eeuws. De preekstoel werd in 1826

Nadere informatie

Inhoudsopgave Inhoudsopgave...2 1. Geschiedenis...3 2. Interieur...4 3. Copy...5

Inhoudsopgave Inhoudsopgave...2 1. Geschiedenis...3 2. Interieur...4 3. Copy...5 De Kerk Inhoudsopgave Inhoudsopgave...2 1. Geschiedenis...3 2. Interieur...4 3. Copy...5 2 1. Geschiedenis De grote bevolkingsgroei in de tweede helft van de 14de eeuw maakte het noodzakelijk nieuwe kerken

Nadere informatie

- 1 - Afb. 1. Kathedraal St. Pierre in Beauvais. Foto: Bony 1983, p. 294.

- 1 - Afb. 1. Kathedraal St. Pierre in Beauvais. Foto: Bony 1983, p. 294. Een kleine 100 km boven Parijs ligt de plaats Beauvais met zijn bijzondere kathedraal St. Pierre. Het is één van de hoogste gotische kathedralen ter wereld, een laatste stuiptrekking uit de middeleeuwen

Nadere informatie

Hoofdstuk 14: De romaanse en gotische kunst

Hoofdstuk 14: De romaanse en gotische kunst Hoofdstuk 14: De romaanse en gotische kunst Inleiding Inleidende oefening: bespreek met je buur de chronologische volgorde van deze zes gebouwen en noteer de corresponderende letters in die volgorde A

Nadere informatie

GENTSE PAROCHIEKERKEN ANALYSE & WAARDEBEPALING

GENTSE PAROCHIEKERKEN ANALYSE & WAARDEBEPALING GENTSE PAROCHIEKERKEN ANALYSE & WAARDEBEPALING PAROCHIEKERK Heilig Kruis Op basis van METHODOLOGIE THOMAS COOMANS Kerken in neostijlen in Vlaanderen. Ontwikkeling en implementatie van een methodologie

Nadere informatie

Monumentenregister Nijmegen. Register van beschermde monumenten krachtens de Nijmeegse Monumentenverordening

Monumentenregister Nijmegen. Register van beschermde monumenten krachtens de Nijmeegse Monumentenverordening Register van beschermde monumenten krachtens de Nijmeegse Monumentenverordening Plaatselijke aanduiding monument Ganzenheuvel 71/ Lange Brouwerstraat 55 Aanwijzingsbesluit 11-11-2015 MON ID-code 2749 Redengevende

Nadere informatie

De aanzetsteentjes van de toren van de Dorpskerk van IJsselmuiden door Gerard Bastiaan

De aanzetsteentjes van de toren van de Dorpskerk van IJsselmuiden door Gerard Bastiaan De aanzetsteentjes van de toren van de Dorpskerk van IJsselmuiden door Gerard Bastiaan De gemeente Kampen heeft een grote diversiteit aan monumenten zowel in vorm, functie als leeftijd. Eén van de oudste

Nadere informatie

Koker. Shute. Stortkanalen in muren Shutes in walls

Koker. Shute. Stortkanalen in muren Shutes in walls Shute I UDC 69.027.4 RVblad 01-1 Stortkanalen in muren Shutes in walls G. Berends Deze bijdrage is bedoeld als een aanzet tot het onderwerp en om meer bekendheid te geven aan het fenomeen, de documentatie

Nadere informatie

Drempt. Rapport Ned. 52. Gld. 4.

Drempt. Rapport Ned. 52. Gld. 4. Drempt. Rapport Ned. 52. Gld. 4. Vraagstelling. Wat zijn de maten, versieringen en vorm van de van de kerk van Drempt (kaart afb. 1) gerapporteerde grafplaat uit de (ruim te nemen) 12 e eeuw? Wat is zijn

Nadere informatie

De gebouwen en stijlen in chronologische volgorde

De gebouwen en stijlen in chronologische volgorde De gebouwen en stijlen in chronologische volgorde STIJL GEBOUW LOCATIE Romaans Oude Kerk (toren) Naaldwijk Gotisch Oude Kerk (kerkgebouw) Naaldwijk Renaissance Oude Raadhuis Naaldwijk Classicisme Nederhof

Nadere informatie

Rijksmonument. St. Antoniusstraat 5-7-9. Korte omschrijving. Redengevende omschrijving Complex

Rijksmonument. St. Antoniusstraat 5-7-9. Korte omschrijving. Redengevende omschrijving Complex St. Antoniusstraat 5-7-9 (Foto: Maarten van Loosbroek ) Korte omschrijving De STEENTJESKERK is gebouwd als KERK van de H. Antonius van Padua met PASTORIE EN KOSTERSWONING. Het ontwerp was ontleend aan

Nadere informatie

Ammerzoden Kasteel Ammersoyen, Z.W. hoektoren

Ammerzoden Kasteel Ammersoyen, Z.W. hoektoren Stoo kplaats Hearth Schouw Fireplace UDC 697.2 Plaats Gebouw, onderdeel Omschrijving Datering Toelichting Ammerzoden Kasteel Ammersoyen, Z.W. hoektoren Gemetselde schouw in muur 13de eeuw In de muur van

Nadere informatie

Bouwstijlen van kerken in Nederland. De volgende bouwstijlen worden kort toegelicht met tekst en beeldmateriaal:

Bouwstijlen van kerken in Nederland. De volgende bouwstijlen worden kort toegelicht met tekst en beeldmateriaal: Bouwstijlen Bouwstijlen van kerken in Nederland De volgende bouwstijlen worden kort toegelicht met tekst en beeldmateriaal: Oudste stenen gebouw Romaans Gotiek Neogotiek Renaissance Neorenaissance Classicisme

Nadere informatie

Rooms-Katholieke kerk H. Johannes de Doper te Klundert. Molenstraat 31, Klundert

Rooms-Katholieke kerk H. Johannes de Doper te Klundert. Molenstraat 31, Klundert Rooms-Katholieke kerk H. Johannes de Doper te Klundert Molenstraat 31, Klundert Foto's Rooms-Katholieke kerk H. Johannes de Doper te Klundert Kenmerken Adres Molenstraat 31 Huidige functie Kerk Postcode/plaats

Nadere informatie

Bouwhistorische waarneming H.J. Schimmelstraat 12, Enkhuizen

Bouwhistorische waarneming H.J. Schimmelstraat 12, Enkhuizen Bouwhistorische waarneming H.J. Schimmelstraat 12, Enkhuizen door Gerrit Vermeer in opdracht voor de gemeente Enkhuizen namens de Vereniging Oud Enkhuizen. februari 2016 1 Afbeelding omslag: De voorgevel

Nadere informatie

De achterkant van Kampen door Ernst Hupkes

De achterkant van Kampen door Ernst Hupkes De achterkant van Kampen door Ernst Hupkes Wanneer een bezoeker voor de eerste keer de oude binnenstad van Kampen betreedt kan deze zomaar het gevoel krijgen een 19de-eeuwse stad binnen te treden. Met

Nadere informatie

Sparrenlaan 9 (uitbreiding bestaande beschrijving)

Sparrenlaan 9 (uitbreiding bestaande beschrijving) Sparrenlaan 9 (uitbreiding bestaande beschrijving) Straat en huisnummer : Sparrenlaan 9 Postcode en plaats : 2111 AE Aerdenhout Kadastrale aanduiding : B3856 Complexonderdeel : Naam object : Antonius van

Nadere informatie

Middenbeemster, Korenmolen De Nachtegaal

Middenbeemster, Korenmolen De Nachtegaal Inleiding In opdracht van Cultureel Erfgoed Noord-Holland heeft op 1 december 2010 een kort onderzoek plaatsgevonden naar de opbouw en datering van de lage voetmuur van de korenmolen De Nachtegaal, gelegen

Nadere informatie

') G. van Klaveren Pzn.,..De Morgenster en Sterkenburg" in Maandblad Oud- Utrecht 1930, 5e jaargang, blz. 33.

') G. van Klaveren Pzn.,..De Morgenster en Sterkenburg in Maandblad Oud- Utrecht 1930, 5e jaargang, blz. 33. VONDSTEN EN RESTAURATIES TE UTRECHT Stadsmuur bij het bolwerk Sterrenburg. In het julinummer van het maandblad Oud-Utreoht is reeds even vernield, dat tijdens graafwerkzaaraheden achter het fysisch laboratorium

Nadere informatie

Te koop Voormalige R.K. Heilige Johan de Doperkerk Kerkstraat AL Puiflijk

Te koop Voormalige R.K. Heilige Johan de Doperkerk Kerkstraat AL Puiflijk Te koop Voormalige R.K. Heilige Johan de Doperkerk Kerkstraat 24 6655 AL Puiflijk In de plaats Puiflijk bij Druten in het Land van Maas en Waal ligt deze bijzondere kerk. Door de grootte van circa 318

Nadere informatie

Dorpsstraat 25 Ilpendam

Dorpsstraat 25 Ilpendam Dorpsstraat 25 Ilpendam opmerkingen: Voormalige pastorie, begin 19 de eeuw. Schilddak met geglazuurde oude Hollandse pannen en voorop origineel dakkapel. Originele wanden met origineel voegwerk. Imposant

Nadere informatie

Geweldigershoek 2. Langs- en dwarsdoorsnede kapconstructie en zolderplattegrond van het hoofdhuis op de hoek. Geweldigershoek

Geweldigershoek 2. Langs- en dwarsdoorsnede kapconstructie en zolderplattegrond van het hoofdhuis op de hoek. Geweldigershoek GEWELDIGERSHOEK 2 Het huis ligt op de zuidoosthoek van de Geweldigershoek en de Dieserstraat en bestaat eigenlijk uit twee huizen, een groter witgepleisterd hoekhuis en een heel klein huisje daar links

Nadere informatie

1 ste OPDRACHT - Maquette

1 ste OPDRACHT - Maquette Naam... Klas... 1 ste OPDRACHT - Maquette 1a Zet de maquette van de Domkerk voorzichtig in elkaar, zoals hij te zien is op de plattegrond hieronder. 1b Zet de nummers op de juiste plaats in de tekening

Nadere informatie

Redengevende omschrijving

Redengevende omschrijving R.K. Johannes de Doper kerk, Markt Standdaarbuiten Kenmerken Adres Markt 25 Postcode/plaats 4758 BL Standdaarbuiten Huidige functie kerk Oorspronkelijke functie kerk Bouwjaar 1924 MIP-code Redengevende

Nadere informatie

Bouwhistorische waarneming Wegje 1/Apenspel 5, Enkhuizen

Bouwhistorische waarneming Wegje 1/Apenspel 5, Enkhuizen Bouwhistorische waarneming Wegje 1/Apenspel 5, Enkhuizen door Gerrit Vermeer in opdracht voor de gemeente Enkhuizen namens de Vereniging Oud Enkhuizen. oktober 2015 1 Afbeelding omslag. De voorgevel van

Nadere informatie

Informatiekaart Sint Walburgiskerk. Werkgroep Bouwhistorie Zutphen. Walburgiskerk

Informatiekaart Sint Walburgiskerk. Werkgroep Bouwhistorie Zutphen. Walburgiskerk Informatiekaart Sint Walburgiskerk Walburgiskerk De Walburgiskerk is de oudste kerk van Zutphen en heeft daarmee ook de oudste toren van de stad! Een landmark in de stad, bekroond met een gouden bol en

Nadere informatie

De Eerste Ingenieur. Image not found or type unknown. Image not found or type unknown

De Eerste Ingenieur. Image not found or type unknown. Image not found or type unknown De Eerste Ingenieur. Vanaf de 9e eeuw verschenen er in Europa plotseling grote kathedralen. Deze grote godshuizen of basilieken werden in eerste instantie in de romaanse bouwstijl opgetrokken en pas naderhand

Nadere informatie

Kerngegevens gemeentelijk monument: Adres : Margarethastraat 33

Kerngegevens gemeentelijk monument: Adres : Margarethastraat 33 Kerngegevens gemeentelijk monument: Monumentnummer : GM094 Naam monument : n.v.t. Adres : Margarethastraat 33 Postcode en plaats : 6014 AD Ittervoort Kadastrale aanduiding : ITV00 sectie B nr(s) 1138 Coördinaten

Nadere informatie

GESCHIEDENIS VAN DE BOUWKUNST. Hoofdstuk 2 GOTISCHE BOUWKUNST

GESCHIEDENIS VAN DE BOUWKUNST. Hoofdstuk 2 GOTISCHE BOUWKUNST GESCHIEDENIS VAN DE BOUWKUNST 17 Hoofdstuk 2 GOTISCHE BOUWKUNST TIJDSPERIODE: Deze middeleeuwse bouwperiode loopt van circa 1150 tot ongeveer 1450. Samen met de Romaanse bouwkunst is deze bouwkunst een

Nadere informatie

Excursie ijzerzandsteen Diest 19 september 2014

Excursie ijzerzandsteen Diest 19 september 2014 Excursie ijzerzandsteen Diest 19 september 2014 Marleen De Ceukelaire & Michiel Dusar KBIN - BGD Wandeling Diest met aanduiding van de belangrijkste gebouwen met ijzerzandsteen Inhoud 1. Begijnhofkerk

Nadere informatie

Beschrijving schaal van Oegstgeest. Figure 1: Bovenaanzicht van de schaal. Foto: Restaura, Haelen.

Beschrijving schaal van Oegstgeest. Figure 1: Bovenaanzicht van de schaal. Foto: Restaura, Haelen. Beschrijving schaal van Oegstgeest Figure 1: Bovenaanzicht van de schaal. Foto: Restaura, Haelen. Figure 2: Onderaanzicht van de schaal. Foto: Restaura, Haelen. De schaal heeft een diameter van 21 centimeter

Nadere informatie

Het huis had een houten skelet, daartussen fistelstek besmeerd met leem.

Het huis had een houten skelet, daartussen fistelstek besmeerd met leem. Alle huizen zonder steen. In de Middeleeuwen is het dorp Boxtel ontstaan. Het dorp was klein. Rond 1100 lag er een motteheuvel met daarnaast een paar voorraadschuren. Beiden werden door water omsloten.

Nadere informatie

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm, opnamen, elektronisch of op welke

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm, opnamen, elektronisch of op welke De Gewelven van de Sint-Martinuskerk Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm, opnamen, elektronisch of op welke wijze dan ook,

Nadere informatie

IN HOLLAND STOND EEN HUIS

IN HOLLAND STOND EEN HUIS IN HOLLAND STOND EEN HUIS Bouwhistorisch onderzoek naar middeleeuwse woonhuizen in de Nederlanden J.W.H.(Jörg)Franken jorg@jorgfranken.com Symposium Waar zijn wij mee bezig?, middeleeuwse kunst in Oost

Nadere informatie

REDENGEVENDE OMSCHRIJVING RIOOL ONDER HET GLOP EN DE BOTERHAL

REDENGEVENDE OMSCHRIJVING RIOOL ONDER HET GLOP EN DE BOTERHAL REDENGEVENDE OMSCHRIJVING RIOOL ONDER HET GLOP EN DE BOTERHAL Inleiding Hoorn is een van de steden waar zich de uitzonderlijke situatie voordoet dat al vanaf de late Middeleeuwen riolen zijn aangelegd.

Nadere informatie

MIDDELEEUWSE KUNST I. DE ROMAANSE BOUWKUNST (1000-1150) A. Architecturale kenmerken

MIDDELEEUWSE KUNST I. DE ROMAANSE BOUWKUNST (1000-1150) A. Architecturale kenmerken MIDDELEEUWSE KUNST I. DE ROMAANSE BOUWKUNST (1000-1150) A. Architecturale kenmerken 1. Grondplan - centraalbouw: bouwelementen rond een verticale symmetrieas geschikt. * Cirkelvormig * Vierkant * polygonaal

Nadere informatie

Werkgroep Bouwhistorie Zutphen. Informatiekaart St. Janskerk. St. Janskerk

Werkgroep Bouwhistorie Zutphen. Informatiekaart St. Janskerk. St. Janskerk Informatiekaart St. Janskerk St. Janskerk De spits van deze lange slanke toren staat al eeuwen scheef. Hoe dat komt weten we niet, maar het zal tot in lengte van dagen wel zo blijven. De toren heeft niet

Nadere informatie

GENTSE PAROCHIEKERKEN ANALYSE & WAARDEBEPALING

GENTSE PAROCHIEKERKEN ANALYSE & WAARDEBEPALING GENTSE PAROCHIEKERKEN ANALYSE & WAARDEBEPALING PAROCHIEKERK Onze Lieve Vrouw Geboorte (Desteldonk) Op basis van METHODOLOGIE THOMAS COOMANS Kerken in neostijlen in Vlaanderen. Ontwikkeling en implementatie

Nadere informatie

Overzicht bedrijventerreinen a

Overzicht bedrijventerreinen a Overzicht bedrijventerreinen a b d c e i m f k o g l n j h p q r t s u x v w y z ab ae aa ad ac Kaart a Renesse Ellemeet Elkerzee Noordwelle Serooskerke Burgh-Haamstede Kaart b Brouwershaven Looperskapelle

Nadere informatie

Middeleeuwse 'prefab' in de Nederlanden?

Middeleeuwse 'prefab' in de Nederlanden? Middeleeuwse 'prefab' in de Nederlanden? De Hollandse kerken van de Antwerpse loodsmeester Evert Spoorwater Merlijn Hurx Termen als 'prefab' en serieproductie klinken ons modern in de oren en over het

Nadere informatie

Onderzoek Groep energieke restauratie

Onderzoek Groep energieke restauratie Onderzoek Groep energieke restauratie Energie Karakteristieken Boerderijen en Kerken Advies rapport Kerk Thema: 4.3 /4.4 Afstuderen Project: Energieke restauratie Opdrachtgever: B. Boschma Datum: 4-6-2012e

Nadere informatie

Redengevende omschrijving graanschuur

Redengevende omschrijving graanschuur Redengevende omschrijving graanschuur Venweg 4 te Alphen gemeente Alphen-Chaam drs. Elke de Rooij Redengevende omschrijving Venweg 4 te Alphen 1 Objectgegevens Adres : Venweg 4 Plaats : Alphen Postcode

Nadere informatie

: Turlings, Roermond; het ontwerp van de tuin is van J. Cuypers

: Turlings, Roermond; het ontwerp van de tuin is van J. Cuypers Kerngegevens gemeentelijk monument: Monumentnummer : GM086 Naam monument : Pand 'Schlangen' Adres : Rijksweg 1 Postcode en plaats : 6085 AA Horn Kadastrale aanduiding : HOR02 sectie D nr(s) 1993 Coördinaten

Nadere informatie

Stijlvol wonen te Stabroek Grote Molenweg 165/167/169

Stijlvol wonen te Stabroek Grote Molenweg 165/167/169 Stijlvol wonen te Stabroek Grote Molenweg 165/167/169 Nieuw appartement met 3 slaapkamers 1 ste VERDIEPING A.1 Ligging: Grote Molenweg 165 Omschrijving: Woonkamer met open keuken, badkamer, apart toilet,

Nadere informatie

Typering van het monument: Voormalige boerderij met woongedeelte in een traditionele, negentiende-eeuwse bouwstijl.

Typering van het monument: Voormalige boerderij met woongedeelte in een traditionele, negentiende-eeuwse bouwstijl. Kerngegevens gemeentelijk monument: Monumentnummer : GM081 Naam monument : Pand 'Peeters' Adres : Kasteelstraat 9 Postcode en plaats : 6085 BH Horn Kadastrale aanduiding : HOR02 sectie D nr(s) 2105 Coördinaten

Nadere informatie

Competentie: Leergebied: Zuid Nederland. In bijna elke stad en elk dorp vind je wel een oud gebouw. Soms is dit het station, soms het stadhuis.

Competentie: Leergebied: Zuid Nederland. In bijna elke stad en elk dorp vind je wel een oud gebouw. Soms is dit het station, soms het stadhuis. Techniekkit: Domein: Competentie: Leergebied: Zuid Nederland Constructies Ontwerpen Geschiedenis In bijna elke stad en elk dorp vind je wel een oud gebouw. Soms is dit het station, soms het stadhuis. 1.

Nadere informatie

Dag van de Trage Wegen 2015 - Route 2 - Limburgs landschap Tösch route - 13 Km

Dag van de Trage Wegen 2015 - Route 2 - Limburgs landschap Tösch route - 13 Km Dag van de Trage Wegen 2015 - Route 2 - Limburgs landschap Tösch route - 13 Km Het Lemke Bergerkampstraat 18 A 3650 Dilsen-Stokkem - 089/562646 VZW Trage Wegen - www.tragewegen.be www.hetlemke.be www.tragewegen.be

Nadere informatie

Broederenkerk. Ω Bouwjaar: 1772

Broederenkerk. Ω Bouwjaar: 1772 Informatiekaart Broederenkerk Broederenkerk De Broederenkerk is een van de drie grote kerken in de binnenstad van Zutphen. De toren van de kerk bevat een klok die elke avond om tien voor tien wordt geluid

Nadere informatie

DE VROEGGOTISCHE KERKBOUW IN NOORD - BRABANT

DE VROEGGOTISCHE KERKBOUW IN NOORD - BRABANT DE VROEGGOTISCHE KERKBOUW IN NOORD - BRABANT De dertiende en veertiende eeuw waren voor zover na te gaan niet rijk aan nieuwe kerkstichtingen in onze provincie. Noord-Brabant was toen nog een echte plattelandsstreek,

Nadere informatie

Schildkerk kreeg 500 jaar geleden voor een groot deel haar huidige vorm.

Schildkerk kreeg 500 jaar geleden voor een groot deel haar huidige vorm. Schildkerk kreeg 500 jaar geleden voor een groot deel haar huidige vorm. Eind maart 2017 is de grote restauratie van de binnenzijde van de Schildkerk afgerond. De kerk staat er van binnen mooier bij dan

Nadere informatie

Complexnummer: Smallepad MG Amersfoort Postbus BP Amersfoort

Complexnummer: Smallepad MG Amersfoort Postbus BP Amersfoort Complexnummer: 527221 Smallepad 5 Herberg van Friesland Aantal complexonderdelen: Monumentnummers van complexonderdelen: 3 527222, 527220, 525617 Woonplaats : Gemeente: Provincie: Hoofdadres van hoofdobject:

Nadere informatie

Het bestaat uit een voorhuis dat gebouwd is in 1777, met een hardstenen gevel, en een dubbel

Het bestaat uit een voorhuis dat gebouwd is in 1777, met een hardstenen gevel, en een dubbel Over het Pand Het pand Prinsenstraat 61 is een Rijksmonument. Het bestaat uit een voorhuis dat gebouwd is in 1777, met een hardstenen gevel, en een dubbel achterhuis uit de 17e eeuw, deels verbouwd in

Nadere informatie

Middeleeuwse kerktypen in Zutphen

Middeleeuwse kerktypen in Zutphen Middeleeuwse kerktypen in Zutphen Zeno Kolks Kerkgebouwen kunnen typologisch worden onderscheiden in twee hoofdcategorieën: eenbeukige kerken (waaronder ook zaalkerken, kerken met een rechthoekige plattegrond,

Nadere informatie

Rooms-Katholieke kerk H. Bartholomeus te Zevenbergen. Markt 19, Zevenbergen

Rooms-Katholieke kerk H. Bartholomeus te Zevenbergen. Markt 19, Zevenbergen Rooms-Katholieke kerk H. Bartholomeus te Zevenbergen Markt 19, Zevenbergen Foto's Rooms-Katholieke kerk H. Bartholomeus te Zevenbergen Kenmerken Adres Markt 19 Huidige functie Kerk Postcode/plaats Oorspronkelijke

Nadere informatie

Het kasteel begin 19e eeuw. Naar een gouache van J.A. Knip. RHCe, fotocollectie nr. 108658.

Het kasteel begin 19e eeuw. Naar een gouache van J.A. Knip. RHCe, fotocollectie nr. 108658. 2. Huidige kasteel Anders dan in het verleden vaak gedacht is, heeft het kasteel van Helmond een eeuwenlange bouwgeschiedenis gekend. Begonnen in het tweede kwart van de veertiende eeuw (ca. 1325) werd

Nadere informatie

Bouwhistorisch onderzoek

Bouwhistorisch onderzoek Bouwhistorisch onderzoek BOUWHISTORISCHE NOTITIE Adres : Gedempte Zuiderdiep 8 Status : Gemeentelijk monument Periode : januari 2003 Onderzocht door : Taco Tel en Henk Wierts Auteur : Taco Tel Datum :

Nadere informatie

Kerngegevens gemeentelijk monument: Adres : Eindstraat 11

Kerngegevens gemeentelijk monument: Adres : Eindstraat 11 Kerngegevens gemeentelijk monument: Monumentnummer : GM078 Naam monument : n.v.t. Adres : Eindstraat 11 Postcode en plaats : 6085 AE Horn Kadastrale aanduiding : HOR02 sectie D nr(s) 1403 Coördinaten :

Nadere informatie

1.6 Reconstructie van de noordzijde van de Markt, omstreeks 1500 (AEH, RG)

1.6 Reconstructie van de noordzijde van de Markt, omstreeks 1500 (AEH, RG) 1.6 Reconstructie van de noordzijde van de Markt, omstreeks 1500 (AEH, RG). - 14 - - 15 - 3.23 3.24 3.26 3.25 vastgesteld. De verdieping in het voorhuis van dit pand had geen schouw, een balklaag met gekantrechte

Nadere informatie

KERKRING 51 NIEUWERKERK

KERKRING 51 NIEUWERKERK KERKRING 51 NIEUWERKERK BROCHURE Hierbij bieden wij een vrijstaande woning aan van ca. 850 m3 met apart gastenverblijf, totaal voorzien van 8 kamers drie badkamers, veel berging, heerlijke tuin en vrij

Nadere informatie

Complexnummer: Smallepad MG Amersfoort Postbus BP Amersfoort

Complexnummer: Smallepad MG Amersfoort Postbus BP Amersfoort 504586 Smallepad 5 Villa met Garage Aantal complexonderdelen: Monumentnummers van complexonderdelen: 4 504609, 504603, 504596, 504589 Woonplaats : Gemeente: Provincie: Hoofdadres van hoofdobject: Emmaplein

Nadere informatie

Schouwen-Duiveland. Lijn 132 Zierikzee - Goes Lijn 132 rijdt in de middagspits nog 4x per uur.

Schouwen-Duiveland. Lijn 132 Zierikzee - Goes Lijn 132 rijdt in de middagspits nog 4x per uur. Schouwen-Duiveland Lijn 132 Zierikzee - Goes Lijn 132 rijdt in de middagspits nog 4x per uur. Lijn 133 Middelburg - Zierikzee - Oude-Tonge Lijn 133 rijdt in de zomerperiode niet meer via Westenschouwen,

Nadere informatie

Dag van het Kasteel 2012

Dag van het Kasteel 2012 Dag van het Kasteel 2012 wandelen rond Zeeuwse kastelen en buitenplaatsen Schouwen-Duiveland Slot Moermond, Renesse Zuid-Beveland De Hellenburg, Baarland Walcheren Westhove, Oostkapelle Zeeuws-Vlaanderen

Nadere informatie

HERBESTEMMING OOSTELBEERSE KERK voor stichting dorpshuis oostelbeers

HERBESTEMMING OOSTELBEERSE KERK voor stichting dorpshuis oostelbeers HERBESTEMMING OOSTELBEERSE KERK voor stichting dorpshuis oostelbeers 1411.1260 Betreft een herbestemming van de R.K. Kerk van de H. Andreas en Antonius van Padua; een beschermd Rijksmonument gebouwd in

Nadere informatie

WAANDERS IN DE BROEREN. Inzending ARC Interieur 2013

WAANDERS IN DE BROEREN. Inzending ARC Interieur 2013 WAANDERS IN DE BROEREN Inzending ARC Interieur 2013 INZENDING ARC INTERIEUR 2013 PROJECTGEGEVENS OPDRACHT Waanders In de Broeren - Dhr. W. Waanders LOCATIE Achter de Broeren 1-3 Zwolle OMSCHRIJVING renovatie

Nadere informatie

Kerngegevens gemeentelijk monument: Adres : Stationstraat 17. Kadastrale aanduiding : BXM00 sectie E nr(s) 85 Coördinaten : x: y:

Kerngegevens gemeentelijk monument: Adres : Stationstraat 17. Kadastrale aanduiding : BXM00 sectie E nr(s) 85 Coördinaten : x: y: Kerngegevens gemeentelijk monument: Monumentnummer : GM017 Naam monument : n.v.t. Adres : Stationstraat 17 Postcode en plaats : 6095 BR Baexem Kadastrale aanduiding : BXM00 sectie E nr(s) 85 Coördinaten

Nadere informatie

Bennebroekerlaan 10. Bouwjaar : Circa 1890 Architect : : Neorenaissance-trant met invloed van de Chaletstijl Oorspronkelijke functie : Woonhuis

Bennebroekerlaan 10. Bouwjaar : Circa 1890 Architect : : Neorenaissance-trant met invloed van de Chaletstijl Oorspronkelijke functie : Woonhuis Bennebroekerlaan 10 Straat en huisnummer : Bennebroekerlaan 10 Postcode en plaats : 2121 GR Bennebroek Kadastrale aanduiding : A4647 Complexonderdeel : Naam object : De Lijsterhof Bouwjaar : Circa 1890

Nadere informatie

Quickscan Gemeente Drimmelen maart - april 2013

Quickscan Gemeente Drimmelen maart - april 2013 Quickscan Gemeente Drimmelen maart - april 2013 Made Adelstraat 17 Karakteristiek woonhuis onder Mansardedak, ca. 1930. Detailleringen in o.a. het metselwerk zijn kenmerkend voor de bouwperiode en omgeving.

Nadere informatie

Het doxaal in de Sint-Joriskerk te Amersfoort

Het doxaal in de Sint-Joriskerk te Amersfoort Het doxaal in de Sint-Joriskerk te Amersfoort Karel Emmens Inleiding 82 BULLETIN KNOB 1995-3/4 Afb. BULLETIN KNOB 1995-3/4 Afb. 8 4 BULLETIN KNOB 1995-3/4 De Sint-Joriskerk BULLETIN KNOB 1995-3 /4 wangen

Nadere informatie

Kerngegevens gemeentelijk monument: Adres : Walk 13. Kadastrale aanduiding : HHS00 sectie C nr(s) 3825 Coördinaten : x: y:

Kerngegevens gemeentelijk monument: Adres : Walk 13. Kadastrale aanduiding : HHS00 sectie C nr(s) 3825 Coördinaten : x: y: Kerngegevens gemeentelijk monument: Monumentnummer : GM075 Naam monument : Garage Janssen Adres : Walk 13 Postcode en plaats : 6093 GS Heythuysen Kadastrale aanduiding : HHS00 sectie C nr(s) 3825 Coördinaten

Nadere informatie

Zelfreflectierapport Villa des Roses

Zelfreflectierapport Villa des Roses Zelfreflectierapport Villa des Roses Individuele taak opleidingsondersdeel architectuurtypologie Abdoulaye Declerck 1MAK 1b1 COÖRDINATEN Villa des Roses Klokstraat 59050 Gentbrugge Inleiding Villa Des

Nadere informatie

TE KOOP - KERK Hauwert 95 - Hauwert. Vraagprijs:

TE KOOP - KERK Hauwert 95 - Hauwert. Vraagprijs: TE KOOP - KERK Hauwert 95 - Hauwert Vraagprijs: 265.000 www.reliplan.nl 1 2 Object Ligging - De locatie is gelegen aan de Hauwert 93 Hauwert. Op het terrein zijn ook aanwezig een begraafplaats, kosterswoning

Nadere informatie

Het dorp kenmerkt zich door zijn historische kern, de compacte ligging in het open poldergebied en een eigen voorstedelijk woonmilieu.

Het dorp kenmerkt zich door zijn historische kern, de compacte ligging in het open poldergebied en een eigen voorstedelijk woonmilieu. Achtergrondinformatie Bokhoven Ligging in de stad Bokhoven is een typisch dijkdorp aan de zuidkant Maas. Het dorp ligt in het noordwesten van de gemeente s-hertogenbosch. Bokhoven maakt deel uit van stadsdeel

Nadere informatie

TE KOOP Kapel Nieuw Vredenhof Van Oldenbarneveltlaan 15, Haarlem

TE KOOP Kapel Nieuw Vredenhof Van Oldenbarneveltlaan 15, Haarlem TE KOOP Kapel Nieuw Vredenhof Van Oldenbarneveltlaan 15, Haarlem Kerkgebouw + dienstwoning met ruime bestemming herontwikkeling tot woningbouw mogelijk Omschrijving Het object betreft een vrijstaand voormalige

Nadere informatie

De protestantse kerk van Rinsumageest

De protestantse kerk van Rinsumageest De protestantse kerk van Rinsumageest De vermoedelijk aan Johannes de Doper of aan Sint Alexander gewijde kerk van Rinsumageest zal gebouwd zijn rond 1100 van tufsteen, een steensoort die via Deventer

Nadere informatie

PERSBERICHT. De restauratie van het schip van de Kathedrale Basiliek Sint Bavo in Haarlem is afgerond! Een moment om bij stil te staan.

PERSBERICHT. De restauratie van het schip van de Kathedrale Basiliek Sint Bavo in Haarlem is afgerond! Een moment om bij stil te staan. PERSBERICHT De restauratie van het schip van de Kathedrale Basiliek Sint Bavo in Haarlem is afgerond! Een moment om bij stil te staan. Meer informatie over dit bijzondere restauratiewerk op de persbijeenkomst:

Nadere informatie

Typering van het monument: Gave twintigste-eeuwse hallenhuisboerderij met aanbouwen onder een zadeldak met wolfseinden.

Typering van het monument: Gave twintigste-eeuwse hallenhuisboerderij met aanbouwen onder een zadeldak met wolfseinden. Kerngegevens gemeentelijk monument: Monumentnummer : GM070 Naam monument : Relinquendum Adres : Geusert 2 Postcode en plaats : 6093 NR Heythuysen Kadastrale aanduiding : HHS00 sectie N nr(s) 1012 Coördinaten

Nadere informatie

co z Bouwhistorisch onderzoek

co z Bouwhistorisch onderzoek co z Bouwhistorisch onderzoek Boerderij aan de Graafdijk oost 24b te Molenaarsgraaf nummer: 2507 datum : 26-05 -2015 opdrachtgever Fam. K. de Jong IJsselstein 26-05- 2015 Wout van Vliet Bouwkundige Prins

Nadere informatie

Zuiderkerk Groningen. Groningen adres Stationsstraat 12 kerkgemeenschap gereformeerd gebouwd 1901 architect. plaats

Zuiderkerk Groningen. Groningen adres Stationsstraat 12 kerkgemeenschap gereformeerd gebouwd 1901 architect. plaats Zuiderkerk Groningen plaats Groningen adres Stationsstraat 12 kerkgemeenschap gereformeerd gebouwd 1901 architect Tjeerd Kuipers verbouwd 1985 architect Sijpkes en Oving, Groningen eigenaar 25 aantal wooneenheden

Nadere informatie

Ruimtelijke motivering ten behoeve van een dakopbouw op het pand van de voormalige V&D aan de Schapenmarkt 4-6

Ruimtelijke motivering ten behoeve van een dakopbouw op het pand van de voormalige V&D aan de Schapenmarkt 4-6 Ruimtelijke motivering ten behoeve van een dakopbouw op het pand van de voormalige V&D aan de Schapenmarkt 4-6 Gemeente s-hertogenbosch december 2016 Inhoudsopgave 1.1 Inleiding 1.2 Aanleiding 1.3 Vigerend

Nadere informatie

GEMEENTE OLDEBROEK gemeentelijk monument; raadsbesluit 24 juni 2003

GEMEENTE OLDEBROEK gemeentelijk monument; raadsbesluit 24 juni 2003 straat + huisnummer : Zuiderzeestraatweg 230 postcode + plaats : 8096 CH OLDEBROEK naam object : kadastrale aanduiding : gemeente Oldebroek, sectie AF, nr. 275 bescherming : gemeentelijk monument registratienummer

Nadere informatie

Bijlagen. A. Religieuze gotiek in Brabant

Bijlagen. A. Religieuze gotiek in Brabant Bijlagen A. Religieuze gotiek in Brabant Literatuur verschillende specialisatie van de bronnen - zuivere beschrijving - beschrijving van Belgische karakter in gotiek - gotiek in Brabant - Brabants karakter

Nadere informatie

Complexnummer: Smallepad MG Amersfoort Postbus BP Amersfoort

Complexnummer: Smallepad MG Amersfoort Postbus BP Amersfoort Complexnummer: 491711 Smallepad 5 Kruiswegpark Aantal complexonderdelen: Monumentnummers van complexonderdelen: 3 491726, 491720, 491714 Woonplaats : Gemeente: Provincie: Hoofdadres van hoofdobject: Complexomschrijving:

Nadere informatie

Typering van het monument: Restant van de oude parochiekerk, bekend onder de naam De Klockeberg, thans ingericht als plantsoen.

Typering van het monument: Restant van de oude parochiekerk, bekend onder de naam De Klockeberg, thans ingericht als plantsoen. Kerngegevens gemeentelijk monument: Monumentnummer : GM004 Naam monument : De Klockeberg Adres : Dorpsstraat bij 2 Postcode en plaats : 6095 AH Baexem Kadastrale aanduiding : BXM00 sectie E nr(s) 955 Coördinaten

Nadere informatie

Typering van het monument: Statig woonhuis met symmetrische indeling en karakteristieke trapgevels ter plaatste van de topgevels.

Typering van het monument: Statig woonhuis met symmetrische indeling en karakteristieke trapgevels ter plaatste van de topgevels. Kerngegevens gemeentelijk monument: Monumentnummer : GM043 Naam monument : n.v.t. Adres : Lindestraat 7a Postcode en plaats : 6096 BW Grathem Kadastrale aanduiding : GTM sectie C nr(s) 1628 Coördinaten

Nadere informatie

BIJLAGE 1 Natuuronderzoek

BIJLAGE 1 Natuuronderzoek BIJLAGE 1 Natuuronderzoek BIJLAGE 2 Wateradvies BIJLAGE 3 Overzicht rijksmonumenten 1 Badweg 30 (Opduin) Zomerhuis Gebouwd in 1913 Twee bouwlagen in kubusvorm; gevels

Nadere informatie

DINXPERLO, INDUSTRIESTRAAT ONGENUMMERD B

DINXPERLO, INDUSTRIESTRAAT ONGENUMMERD B gemeente : AALTEN postcode + plaats : 7091 DC Dinxperlo straat + huisnr. : Industriestraat ongenummerd (op de hoek van de Industriestraat en de Anholtseweg) naam object : bescherming : Gemeentelijk monument

Nadere informatie

straat en nummer : Stuurmanspad 2 Objectgegevens straat en nummer : Stuurmanspad 2 postcode en plaats : 1506 EP Zaandam bouwdatum : 1894

straat en nummer : Stuurmanspad 2 Objectgegevens straat en nummer : Stuurmanspad 2 postcode en plaats : 1506 EP Zaandam bouwdatum : 1894 Objectgegevens object postcode en : 1506 EP Zaandam gemeente : Zaanstad bescherming : gemeentelijk monument oorspronkelijke functie huidige functie : woonhuis architect : onbekend bouwdatum : 1894 datum

Nadere informatie

Een merkwaardig poortje. Van Pieterskerk naar Hooglandsche kerk.

Een merkwaardig poortje. Van Pieterskerk naar Hooglandsche kerk. Een merkwaardig poortje. Van Pieterskerk naar Hooglandsche kerk. - - In de middeleeuwen was men er steeds op bedacht bij het bouwen van kerken traptorentjes aan te brengen, ten einde bij herstellingen

Nadere informatie

Lager gelegen dak zijn planken vervangen. Dak afdekken en latten structuur. Ter controle dat de afmetingen correct zijn

Lager gelegen dak zijn planken vervangen. Dak afdekken en latten structuur. Ter controle dat de afmetingen correct zijn Er is veel gebeurd sinds de eerste rapportage. De werkzaamheden aan het dak, die toen net waren begonnen, liepen voorspoedig. Het dakbeschot is in de nabijheid van de toren volledig vervangen. Ook op de

Nadere informatie

TE KOOP Kerk Slootdorp Brink 55 57, Slootdorp Kerkgebouw + (kosters)woning

TE KOOP Kerk Slootdorp Brink 55 57, Slootdorp Kerkgebouw + (kosters)woning TE KOOP Kerk Slootdorp Brink 55 57, Slootdorp Kerkgebouw + (kosters)woning Aan deze verkoopinformatie kunnen geen rechten worden ontleend. 1. Omschrijving Het object betreft een vrijstaand voormalige Nederlands

Nadere informatie

De brouwerij en stijfselfabriek bij de Gouden Berg te Tegelen

De brouwerij en stijfselfabriek bij de Gouden Berg te Tegelen De brouwerij en stijfselfabriek bij de Gouden Berg te Tegelen Voorlopige conclusies bouwhistorisch onderzoek, oktober 2013 Historie De voormalige brouwerij en stijfselfabriek aan de Sint Martinusstraat

Nadere informatie

TE KOOP. Wetsens (Fr.l.), Hervormde kerk Sint. Vitus.

TE KOOP. Wetsens (Fr.l.), Hervormde kerk Sint. Vitus. TE KOOP Wetsens (Fr.l.), Hervormde kerk Sint. Vitus. Omschrijving In het schitterende open landschap van Friesland staat, dominant op een terp, de eeuwenoude Hervormde kerk van het dorpje Wetsens. Deze

Nadere informatie

bijlagen bij de Toelichting

bijlagen bij de Toelichting bijlagen bij de Toelichting 50 Rhoadviseursvoorleefruimte 050100.1840401 51 Bijlage1 Kavelpaspoortenfasen3&4 Rhoadviseursvoorleefruimte 050100.1840401 52 Rhoadviseursvoorleefruimte 050100.1840401 Kavelpaspoor

Nadere informatie

Een nieuwe context voor een kerk: De Vredekerk te Bussum

Een nieuwe context voor een kerk: De Vredekerk te Bussum Een nieuwe context voor een kerk: De Vredekerk te Bussum Door Wim Westinga Opdrachtgever: Dudok Wonen Architect: Inbo Architecten BNA Woudenberg, Projectarchitect: Wim Westinga Aannemer: Slokker Bouwgroep

Nadere informatie

Typering van het monument: Karakteristiek woonhuis voorzien van een pleisterlaag op L-vormige plattegrond daterende uit circa 1910.

Typering van het monument: Karakteristiek woonhuis voorzien van een pleisterlaag op L-vormige plattegrond daterende uit circa 1910. Kerngegevens gemeentelijk monument: Monumentnummer : GM052 Naam monument : n.v.t. Adres : Napoleonsweg 33 Postcode en plaats : 6081 AA Haelen Kadastrale aanduiding : HLN02 sectie B nr(s) 1000 Coördinaten

Nadere informatie

Iepenlaan bij 1. Oorspronkelijke functie : Toegangskolommen. Datum foto : 20-07-2010

Iepenlaan bij 1. Oorspronkelijke functie : Toegangskolommen. Datum foto : 20-07-2010 Iepenlaan bij 1 Straat en huisnummer : Iepenlaan (bij 1) Postcode en plaats : 2061 GG Bloemendaal Kadastrale aanduiding : A11671 Complexonderdeel : Naam object : Bouwjaar : 1924 Architect : Architectenbureau

Nadere informatie

Complexnummer: Smallepad MG Amersfoort Postbus BP Amersfoort

Complexnummer: Smallepad MG Amersfoort Postbus BP Amersfoort Complexnummer: 510424 Smallepad 5 Aantal complexonderdelen: Monumentnummers van complexonderdelen: 3 510427, 510426, 510425 Woonplaats : Gemeente: Provincie: Hoofdadres van hoofdobject: Herenweg 46 Complexomschrijving:

Nadere informatie

4301 HZ Zierikzee Huurprijs: 650/mnd.

4301 HZ Zierikzee Huurprijs: 650/mnd. Verrenieuwstraat 6 4301 HZ Zierikzee Huurprijs: 650/mnd. Vraa Winkelpand gelegen tegenover het MontMaertre plein. Dit winkelpand is gelegen op een centrale locatie aan het einde van de Verrenieuwstraat,

Nadere informatie

Veel glas-in-lood ramen van rond 1215 zijn in deze kathedraal nog bewaard gebleven. Dit is vrij uniek omdat ramen meestal in de loop van de tijd door

Veel glas-in-lood ramen van rond 1215 zijn in deze kathedraal nog bewaard gebleven. Dit is vrij uniek omdat ramen meestal in de loop van de tijd door Kerken in de Berry De Berry is een oud graafschap in het centrum van Frankrijk. Recentelijk is de naam Berry bekend geworden door de grote overzichtstentoonstelling van het werk van de gebroeders Van Limburg,

Nadere informatie