DUURZAME OVERHEID? _2_DuurzOverheid.indd _2_DuurzOverheid.indd 1 12/8/06 3:09:06 PM 12/8/06 3:09:06 PM

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "DUURZAME OVERHEID? 061241_2_DuurzOverheid.indd 1 061241_2_DuurzOverheid.indd 1 12/8/06 3:09:06 PM 12/8/06 3:09:06 PM"

Transcriptie

1 DUURZAME OVERHEID? _2_DuurzOverheid.indd 1 12/8/06 3:09:06 PM

2 DUURZAME OVERHEID? TIJD VOOR DUURZAAM LEIDERSCHAP Colofon: De reeks Duurzame Ontwikkelingen is een uitgave van het programma Leren voor Duurzame Ontwikkeling , Van marge naar mainstream Het programma Leren voor Duurzame Ontwikkeling is een programma van de Ministeries LNV, VROM, OCW, EZ, V&W, BuZA/OS, van de provincies en van de waterschappen vertegenwoordigd door de Unie van Waterschappen. Leren voor Duurzame Ontwikkeling is een illustratieprogramma binnen het nationale Actieprogramma Duurzame Ontwikkeling en draagt bij aan een maatschappij waarin burgers, bedrijven, organisaties en overheden weten, kunnen, willen en durven bijdragen aan duurzame ontwikkeling. Na het doorlopen van een leerproces op maat beschikken bovengenoemde maatschappelijke actoren over meer kennis, meer competenties en meer motivatie om te participeren in duurzame ontwikkeling. Het programma Leren voor Duurzame Ontwikkeling heeft SenterNovem als uitvoerend programmabureau. ANASTASIA A. KELLERMANN Contact: Programmabureau Leren voor Duurzame Ontwikkeling p/a SenterNovem Postbus RE Utrecht Tel: (030) Voor nadere/actuele informatie: Voor informatie over deze reeks: ISBN: / _2_DuurzOverheid.indd /8/06 3:09:06 PM

3 Voorwoord Leiderschap is nodig om duurzame ontwikkeling mogelijk te maken. Die stelling was aanleiding voor een bijeenkomst in het theater van stadskasteel Oudaen te Utrecht met als spreker Roel in t Veld. Hij hield een spannend, bevlogen en diepgaand betoog over het tonen van leiderschap op alle niveaus: in de politiek, in de samenleving, in organisaties en thuis. In de discussie die daarna ontstond vroegen we ons af op welke wijze de overheid zou kunnen leren van het leiderschap dat in het bedrijfsleven getoond wordt. Het lijkt soms alsof in bedrijven meer aandacht is voor leiderschap dan binnen de overheid. Maar is het nu zo dat we dat alleen maar zo willen zien? Tegelijkertijd ontstond in het ambtelijk overleg over duurzame ontwikkeling een discussie over de voortgang van de notitie Duurzame Daadkracht en de wijze waarop een nieuwe voortgangsrapportage aan de Tweede Kamer kan worden opgesteld. Er is onderkend dat een rapportage van projecten op zich een juist beeld geeft. De vraag is of daarmee voldoende scherp naar voren komt welke inspanning de Nederlandse overheid verricht voor de realisering van een echte duurzame ontwikkeling. Aan Anastasia Kellermann hebben we gevraagd om vanuit een bussiness perspectief aan te geven wat verwacht mag worden van een overheid die duurzame ontwikkeling serieus neemt. Zij heeft recent gepubliceerd het boek The S-Factor A Personal Guide to Sustainable Leadership (Business Contact 2006). Daarvoor heeft zij een grote groep leiders en leidinggevenden in het Nederlandse bedrijfsleven gesproken. Dat is naar ons idee een goede basis om te bezien hoe de Nederlandse overheid zou kunnen presteren. Kellerman doet suggesties. Die kunnen gezien worden als algemene aanbevelingen voor overheidsbeleid. Deze aanbevelingen gebruiken om elk deel van de overheid sterker te maken voor duurzame ontwikkeling, zou getuigen van leiderschap! Douwe Jan Joustra Programma Leren voor Duurzame Ontwikkeling Pijler 2, de lerende (overheids-) organisatie I INLEIDING: VOOR WIE EN WAAROM WORDT DIT ESSAY GESCHREVEN? Duurzame Ontwikkeling en Beleid Op 22 december 2005 heeft premier Jan-Peter Balkenende een brief gestuurd aan de Tweede Kamer over Duurzame Ontwikkeling en Beleid (30196). In deze brief geeft hij aan dat door het kabinet wordt gewerkt aan de verankering van duurzaamheid in het proces van beleidsontwikkeling en aan het streven om duurzaamheid op structurele wijze op de kaart te zetten. Hij kondigde aan, dat in dit kader de Raad voor Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer, een onderraad van de ministerraad, zal worden omgevormd tot een Raad voor Ruimtelijke Ontwikkeling, Duurzaamheid en Milieu (RRODM). Deze onderraad zal het duurzaamheidsgehalte van het kabinetsbeleid in de brede periodiek bespreken. RRODM In het ambtelijke overleg dat werkt aan de voorbereiding van de RRODM is geconstateerd dat een blik van buiten wenselijk is om een gewogen beeld te krijgen van de duurzaamheidsprestaties van de Rijksoverheid. Daarom zijn - door het programma voor Leren voor Duurzame Ontwikkeling (LvDO) 1 - enkele essays gevraagd van externe deskundigen. Aan prof. John Grin is gevraagd een essay te schrijven vanuit politocologisch perspectief. Prof. Jan Rotmans schrijft een essay vanuit het perspectief van transitiemanagement. Aan mij, mr. Anastasia A. Kellermann, is gevraagd uit te gaan van een analogie met het bedrijfsleven. Dit in het verlengde van mijn boek The S-Factor. A Personal Guide to Sustainable Leadership (Business Contact 2006). 1 Dit essay wordt geschreven ten behoeve van het programma Leren voor Duurzame Ontwikkeling. Daarin wordt aandacht gegeven aan de overheid als lerende organisatie op het gebied van duurzame ontwikkeling. Deze pijler gaat uit van het versterken van competenties in de organisatie, zowel op individueel niveau als op het niveau van organisatie(-onderdelen). Het proces van de lerende organisatie met betrekking tot duurzaamheid speelt ook een rol in bedrijven en maatschappelijke organisaties _2_DuurzOverheid.indd /8/06 3:09:07 PM

4 Onderzoek Ten behoeve van dit essay is geen aparte duurzaamheidsverkenning gedaan van de Rijksoverheid als geheel, noch van de departementen afzonderlijk. In dit essay gaat het om de hoofdlijnen. Voor een uitgebreide verkenning van de issues die in dit essay aan de orde komen, wordt aanbevolen per departementeen verdiepende scan te doen. Zo n Sustainability Inquiry kan een helder beeld bieden van de stand van zaken bij de departementen. Voor dit essay heb ik ten aanzien van het bedrijfsleven vooral een beroep gedaan op mijn eigen ervaringen, de 24 interviews met CEO s en voorlopers in Nederland op het gebied van duurzaam ondernemen, die ik hield in de periode en op de actuele literatuur. Alvorens aan de schildering van de analogie van het bedrijfsleven met de Rijksoverheid op het gebied van duurzame ontwikkeling te beginnen heb ik in juni 2006 uitvoerig gesproken met Annemiek Nijhof (Algemene Zaken, secretaris RRODM), Ton Boon van Ochsee (ambassadeur duurzaamheid van het ministerie van Buitenlandse Zaken) en Hans van der Vlist (directeur-generaal Milieu van het ministerie van VROM). Dit essay richt zich vooral op de economische en maatschappelijke situatie in Nederland in grote lijnen; duurzaamheid wordt daarbij zo veel mogelijk ook binnen de mondiale context geplaatst zonder politieke kleur te kiezen. Zoals eerder gezegd verwijs ik naar Prof. J. Grin voor een politieke analyse. Om misverstanden te voorkomen, wordt duurzaamheid hierin niet gezien als het exclusieve domein van een bepaalde politieke richting. Een duurzaam beleid is in politieke termen gesproken noch conservatief, noch progressief. De werkgeversvereniging VNO-NCW heeft alle politieke partijen in augustus 2006 geadviseerd duurzaamheid mee te nemen in hun verkiezingsprogramma s 2. Alle partijen hebben vandaag door de omstandigheden denk ik geen andere keus dan een visie op duurzaamheid te ontwikkelen. Hoe in de dagelijkse praktijk de afwegingen tussen de drie P s te maken, tot welke oplossingen men komt, welke thema s prioriteit krijgen, is wel een politieke kwestie. Niet alleen verschillende politieke partijen, ook verschillende landen zullen tot verschillende keuzes komen. Alles wijst erop dat duurzaamheid nergens meer van de politieke agenda gaat. 2 VNO NCW advies Nederland kán winnen, 93 Adviezen van ondernemend Nederland voor , VNO NCW, MKB Nederland (juli 2006). II DEFINITIE: WAT IS DUURZAAMHEID? WAT IS DUURZAAM LEIDERSCHAP? Duurzaamheid Duurzaamheid is een van die woorden waar zoveel beelden en interpretaties over bestaan, dat een spraakverwarring steeds op de loer ligt. Voor veel mensen is duurzaamheid iets abstracts, iets vaags met milieu, en voor sommige anderen begint het in specifieke gevallen al een concrete vorm te krijgen. Maar een integraal beeld van wat duurzaamheid beoogt en wat het kan betekenen, is nog zeldzaam. Dat duurzaamheid een complexe materie is, daar is iedereen het wel over eens. Over de juiste definitie echter niet. En dat is lastig. Zonder een gemeenschappelijke taal is het moeilijk om beleid te maken en concrete resultaten te bereiken die aantoonbaar zijn. Het meest geaccepteerde en bekende begrip over duurzaamheid is de Brundtland-definitie (Our Common Future 1987). Duurzame ontwikkeling is de ontwikkeling die voorziet in de behoeften van zowel de huidige als toekomstige generaties. Maar wat betekent dat concreet? Voor Annemiek Nijhof van het Ministerie van Algemene Zaken gaat het om zo min mogelijk externe effecten naar een andere tijd, plaats en domein te verplaatsen. Volgens duurzaamheidsambassadeur Ton Boon van Ochsee van het ministerie van Buitenlandse Zaken gaat het om een ecologische, sociale en economische belangenafweging. Directeur-generaal Hans van Vlist van het ministerie van VROM is minder stellig. Duurzaamheid is een proces zonder einddoel. We moeten eerst zicht krijgen op wat duurzaam is. Het oudste en hardnekkigste misverstand is dat duurzaamheid alleen milieu betreft, terwijl dat volgens John Elkington slechts een van de drie pijlers is. Hij introduceerde de drie P s waar het bij duurzaamheid in essentie om gaat: people, planet, profit (Cannibals with Forks 1999). Het is ondenkbaar dat wij iets wezenlijks voor het milieu kunnen betekenen zonder het sociale aspect mee te nemen in onze overwegingen en oplossingen. Andersom hebben wij grondstoffen uit de natuur en daarmee het milieu nodig om de kwaliteit van ons leven in stand te houden. De haalbaarheid op termijn van een duurzame samenleving zal van het evenwichtige spel net de drie P s afhankelijk zijn. Brundtland gaf het al aan: duurzame ontwikkeling vereist een progressieve _2_DuurzOverheid.indd /8/06 3:09:08 PM

5 transformatie van economie en maatschappij. (1987) De term duurzame economische groei die vaak door de overheid wordt gehanteerd lijkt voor sommigen een contradictio in terminis. Als je ervan uitgaat dat met groei kwantitatieve groei wordt bedoeld dan spreekt het voor zich dat dit in een wereld met een beperkte hoeveelheid grondstoffen niet eindeloos door kan gaan. Denk maar aan de waarschuwingen van Dennis Meadows in zijn The Limits to Growth (Club van Rome, 1972). De economische groei van de rijke landen en dus ook van Nederland is grotendeels mogelijk geweest dankzij een eenzijdige verdeling van de grondstoffen op aarde in ons voordeel. Het is een bekend gegeven: 20% van de wereld maakt gebruik van 80% van de grondstoffen. Met de stormachtige economische groei van China, India en andere opkomende markten is dit op termijn niet blijvend haalbaar. Kwalitatieve groei biedt daarentegen nieuwe economische mogelijkheden, maar dat vereist een andere mindset. Voor dit essay wordt de volgende definitie 3 als uitgangspunt genomen: Duurzaamheid kan in een organisatie of in een samenleving pas ontstaan als bij iedere beslissing op ieder niveau een evenwichtige afweging wordt gemaakt ten aanzien van de impact op mens, milieu en meerwaarde ( People, Planet, Profit ) en als het totaal aan beslissingen door de tijd heen leidt tot een balans tussen deze belangen. Ik heb getracht een definitie te formuleren, die binnen organisaties en voor mij persoonlijk hanteerbaar is. Er vanuit gaande dat het begrip duurzaamheid verandert met tijd en plaats (zie de ontwikkelingen omtrent het concept sinds de 18e eeuw, maar vooral in de laatste decennia) wordt duurzaamheid hierin als een moving target benaderd. Wat duurzaamheid betekent, hangt verder af van de persoonlijke visie of interpretatie van degene die er iets mee doet. Dit lijkt de deur open te zetten voor nieuwe verwarring, maar het is nodig, omdat het handelingsperspectief om met duurzaamheid concreet aan de slag te gaan altijd samenhangt met de persoonlijke interpretatie én motivatie. geven en door je aanwezigheid en daden anderen ook tot duurzaamheid te stimuleren. Een duurzame leider weet anderen te inspireren tot ander gedrag zonder te instrueren wat anderen nu precies moeten doen. Het gaat om het geven van ruimte en eigen verantwoordelijkheid aan de mensen om de leider heen om zelf ook met duurzaamheid aan de slag gaan. Het gaat bij Duurzaam Leiderschap primair om het faciliteren van Persoonlijk Creatief Ondernemerschap, zodat ook anderen initiatieven kunnen en durven nemen om duurzaamheid vorm te geven; zelfstandig, maar ook met anderen in Sustainability Joint AdVentures. Duurzaam Leiderschap is nodig om een organisatie, overheid, bedrijf, samenleving op de weg naar duurzaamheid te krijgen en te houden. Het gaat daarbij allereerst om het ontwikkelen van visies, richting geven en keuzes maken. Ik weet niet hoe de wereld eruit ziet in Jij ook niet. En toch moeten we keuzes durven maken. Al onze keuzes - als ambtenaar, politicus, manager, als burger, als consument, als vader, als echtgenoot - leiden bij elkaar opgeteld tot de meer of mindere duurzame samenleving waarin wij zullen leven. Het gaat er om onze eigen verantwoordelijkheid te nemen voor duurzaamheid en ook om afgewogen risico s te nemen bij de invulling van het duurzaamheidsbeleid. Het vereist de ontwikkeling van nieuwe competenties, zoals het tegelijk goed kunnen inspelen op de behoeften van de nabije en verre omgeving en van het vinden van creatieve en integrale oplossingen voor ingewikkelde vraagstukken uit de huidige en toekomstige samenleving. Duurzaam Leiderschap is niet voorbehouden aan de top, aan CEO s, onze premier, bewindslieden of topambtenaren. Het is iets waar iedereen zich in kan onderscheiden binnen de eigen cirkel van invloed. Duurzaam leiderschap is mogelijk op elke plek binnen de organisatie. Maar de top is in een buitengewoon gunstige positie om dynamiek op dit gebeid te genereren en om het goede voorbeeld te geven. Als zij het niet doen, waarom zouden wij het wel doen wordt vaak geroepen. De samenleving verwacht visies van haar leiders en dat de top de juiste richting aangeeft. Duurzaam Leiderschap We bereiken geen duurzame samenleving zonder duurzaam leiderschap. Alleen mensen met visies, moed, uithoudingsvermogen en energie kunnen de massa s in beweging krijgen. Macht is daar op zich niet voor nodig. Duurzaam Leiderschap is net als duurzaamheid een moving target en afhankelijk van tijd, plaats en persoonlijke invulling. Duurzaam Leiderschap gaat in eerste instantie over persoonlijk leiderschap, over je eigen leven leiden, jezelf zijn en niet geleid worden door het bestaande systeem of door de verwachtingen die je denkt anderen van je hebben. Het gaat hierbij om zelf het goede voorbeeld 3 The S-Factor, A Personal Guide to Sustainable Leadership, Anastasia A. Kellermann (Business Contact 2006) _2_DuurzOverheid.indd /8/06 3:09:10 PM

6 en aan de gezondheid en continuïteit van een niet op winst gerichte organisatie. Het toont zich in de bedrijfswinsten, het imago, de motivatie van de medewerkers en bij de leveranciers en afnemers. III MOTIEVEN: WAAROM ZOU DE OVERHEID VOOR DUURZAAMHEID KIEZEN? Bij de meeste bedrijven waarmee ik de afgelopen jaren over duurzaamheid sprak, is de meest gestelde vraag: Wat levert het op? Ondernemers willen het liefst een concrete business case zien. Als er wat aan te verdienen valt en het risico te overzien is, raakt men geïnteresseerd. Andere bedrijven nemen een meer defensieve of risico-averse houding aan. Ze zijn bang voor reputatieschade, dreigende wetgeving en financiële risico s vooral op de langere termijn en vragen: Wat kost het als we het niet doen? Kortom: er zijn bij bedrijven, zoals overal in de wereld, zowel positieve als negatieve drijfveren om in beweging te komen. Natuurlijk is het mogelijk de voordelen en kosten van tal van op duurzaamheid gerichte activiteiten op nationaal niveau in algemene termen beeld te brengen. Maar het is niet eenvoudig de toegevoegde waarde van duurzaamheid in harde cijfers te meten, zoals gebruikelijk bij een business case of risicoanalyse. Hoe moeten we het rustieke beeld van koeien in de wei in economische cijfers waarderen? Wat is voor ons de economische waarde van het voorkomen van kinderarbeid bij de vervaardiging van onze T-shirts en gymschoenen? Deze vragen zijn het speelveld voor filosofen, economen en politici. De prijs die we willen betalen voor duurzaamheid hangt af van het gevoel van urgentie, want als we de regels van de vrije markt geheel volgen, leidt schaarste bij toenemende vraag altijd tot een hogere prijs. Maar dan nog. Laat alles zich in kosten en baten vertalen? In de middellange termijn planning of jaarstukken van bedrijven en in de rijksbegroting misschien wel. Maar cijfers geven nooit een compleet beeld van de werkelijkheid. Lees ook de kleine lettertjes van het leven: Resultaten in het verleden behaald, bieden geen garantie voor de toekomst. Getallen zijn er om ons te helpen onze visie te realiseren, maar ze kunnen niet onze drijfveer zijn. Bovendien is winst een middel en geen einddoel. Maatschappelijke en milieukosten en -baten zijn immers maar beperkt inzichtelijk en worden meestal niet direct en zichtbaar gedragen door bedrijven, noch door consumenten. Hoewel er door het Global Reporting Initiative (GRI) een eerste basis is gelegd voor maatschappelijke of duurzaamheidsverslaggeving, blijken kwalitatieve gegevens nog lastig te meten en vergelijken. Wel blijkt steeds meer dat duurzaamheid waarde toevoegt aan een organisatie. Duurzaamheid draagt waarneembaar bij aan de winst van een onderneming Duurzaamheid vraagt totaalvisie Bij duurzaamheid gaat het om een visie op de wereld van vandaag en morgen. Binnen die totaalvisie zullen overheden, bedrijven, maatschappelijke organisaties en burgers zich kunnen richten op (kern)activiteiten binnen hun eigen invloedsfeer. Wetenschappers vanuit vele richtingen hebben inmiddels voldoende overtuigend aangegeven dat onze grondstoffen en hulpbronnen steeds sneller uitgeput raken. Dat tempo van uitputting wordt versneld door de economische inhaalslag, die binnen enkele decennia gemaakt wordt door de snel opkomende economieën van China, India, Brazilië, Oost-Europa, Rusland etc. We kunnen straks niet met 9 miljard mensen op hetzelfde hoge consumptie- en welvaartsniveau leven als de bevoorrechten uit de eerste wereld. De wereld is daar niet groot genoeg voor. Als we daar toch heen willen, zullen we op allerlei terreinen vastlopen. Toename van de vleesconsumptie in China tot de helft van ons westerse niveau zou vragen om een aarde die een stuk groter was om alleen al het diervoedsel te kunnen kweken voor al dat extra slachtvee. Er zijn op tal van terreinen dit soort opstellingen te maken, die aangeven hoe we dreigen vast te lopen. Er zijn meerdere visies mogelijk op wat ons te wachten staat bij ongewijzigd beleid en voortgaande groei. De meest pessimistische is dat alleen de wal het schip kan keren. Een andere, meer optimistische visie, gaat uit van het zelfcorrigerende vermogen van organismes en maatschappijen en van de verwachting, dat er door tussentijdse innovaties en beleidsbijstellingen, zo tijdig nieuwe evenwichten ontstaan dat de economische en daarmee ook sociale en politieke ineenstorting voorkomen kan worden. Aanhangers van deze visie wijzen er op, dat de omvang van de wereldbevolking bij het bereiken van een zeker welvaartsniveau vanzelf zal stabiliseren. Het is een hoopvol beeld voor dromers, die voorbij gaan aan de huidige situatie. Ook zij weten dat we tegen grenzen aanlopen maar hopen op een slimme oplossing of een wonder. Iedereen ervaart het aan den lijve, hoe we met onze tolerantiegrenzen op allerlei gebied aan het schuiven zijn om daarmee het sluipende probleem even niet te hoeven zien. Vandaag kunnen we genieten van een prachtige zomer zonder ons druk te maken over klimaatverandering maar morgen gaat de prijs van landbouwproducten zoals aardappels omhoog vanwege de extreme droogte _2_DuurzOverheid.indd /8/06 3:09:11 PM

7 Kwestie van vrede en veiligheid Er is zoals zo vaak tussen twee extreme beelden een tussenweg. Dat is in dit geval de weg die vrede en veiligheid voorop stelt. Een ander noemt het de weg van rechtvaardigheid of eerlijke verdeling. Weer een ander noemt het beschaving. Hoe dan ook, het ongeremd volgen van de huidige koers zal tot groeiende conflicten leiden. Hoe anders kunnen we voorkomen dat we straks als mensheid moeten vechten om de laatste olie, om staal, water, om behoud van goede lucht, de laatste oerbossen, mobiliteit, gezondheidszorg? Kunnen we bijna het onmogelijke vragen aan de rest van de wereld als we uitleggen dat ons consumptieniveau en onze wijze van (milieubelastend) produceren voor hen niet meer weggelegd zullen zijn? Dat verhaal kan in de ogen van mensen in opkomende economieën, in de derde wereld en onze kinderen alleen maar geloofwaardig zijn als wij aantoonbaar twee dingen doen: onszelf beperkingen opleggen en hen de kans op vooruitgang bieden. In plaats van het slechte voorbeeld te blijven geven, is het niet leuker om het goede voorbeeld te geven? Is het niet aan ons duurzaam leiderschap om hen niet de les te lezen hoe zij het anders moeten doen, maar een kwestie van eerlijk zijn over onze fouten en inspireren met vooruitgang, met duurzaam handelen? Het zal psychologisch, politiek en economisch een moeilijke weg blijken, vooral omdat we in alle kwetsbaarheid bij onszelf moeten beginnen, maar het is het enig begaanbare pad dat het tij kan keren. Daar is visie voor nodig, realiteitszin, overtuigingskracht, doorzettingsvermogen en vooral lef! Er zijn al veel voorlopers op de weg naar duurzaamheid: overheidsdiensten, wetenschappers, bedrijven, NGO s, ontwikkelingsorganisaties en particulieren. Wat nog ontbreekt, is een integrale beleidsvisie op het duurzaamheidsgebied voor nu en de toekomst. Hier ligt de primaire rol en uitdaging van de overheid. Dit legitimeert ook haar reden van bestaan. Bedrijven noemen dit een licence to operate maar beperken zich tot hun eigen veld. Wie anders dan de overheid kan het onderwerp duurzaamheid maatschappelijk agenderen en blijvend verankeren? Wie anders kan een totaalvisie ontwikkelen, die niet binnen de beperkingen van een business case en harde concurrentie valt? Wie anders kan voorwaarden scheppen en minimumeisen stellen om de totaal visie makkelijker vertaald te krijgen naar stappen in de werkelijkheid? Wie kan burgers en bedrijven beter stimuleren dan een overheid die het algemene, niet individuele belang dient? Als de overheid duurzaam gedrag in de samenleving wil terugzien, dan is zij toch in een uitstekende positie om te leiden met het goede voorbeeld? Het is dan ook niet meer dan logisch dat de overheid haar eigen activiteiten en besluiten kritisch op duurzaamheid toetst. De grote visies op het gebied van duurzaamheid worden en zijn deels al gevormd in internationale conferenties. Het wordt tijd dat iedereen op de werkvloer nu ook gemobiliseerd wordt. Duurzaamheid is in mondiaal perspectief niet meer of minder dan een kwestie van beschaving en vreedzaam samenle- ven. Gebrek aan duurzaamheid en gebrek aan beleid op dit punt vormen een directe bedreiging van vrede en veiligheid. Datzelfde kan gezegd worden van de situatie op lokaal en nationaal niveau. Juist hier spelen veel niet te negeren negatieve en positieve prikkels om tot een duurzame overheid te komen. In dit essay zullen slechts een paar korte voorbeelden van worden gegeven. Negatieve prikkels - Vervreemding Het vertrouwen van de burgers in de overheid neemt al jaren af. De snelle opkomst van de vele lokale Leefbaarheidpartijen, het succes van Pim Fortuyn en zijn LPF, het verwerpen van de Europese grondwet door de kiezers, het zijn allemaal duidelijke signalen. De kiezers verwachten nog iets anders van de overheid dan bijvoorbeeld alleen goed onderwijs, goede gezondheidszorg en voldoende wegen. Men wil geen politiek correct gedrag meer, maar een open discussie over de vraagstukken die men als relevant ervaart. Ook als dat gaat over de toelating van economische vluchtelingen, de multiculturele samenleving, integratie van allochtonen en asociaal gedrag van bepaalde mensen uit de achterstandswijken of aandachtswijken bijvoorbeeld. De kloof tussen de burger en de overheid zal nauwelijks kleiner worden als de onderwerpen, die juist de burgers bezighouden, in Den Haag niet aan de orde komen. En de lastigst te bespreken onderwerpen zijn die, welke zich afspelen op het grensvlak van people, planet en profit. Juist over de dilemma s die daar spelen, dient het politieke debat te gaan. - Onveiligheid Burgers willen er vanuit kunnen gaan, dat het voedsel dat ze in de supermarkten kopen veilig is. De voedselcrises van de afgelopen jaren, van MKZ tot kippenpest, heeft mensen wantrouwend gemaakt over de veiligheid van hun eten en de wijze waarop het gemaakt is. Burgers zetten morele vraagtekens bij de rol van de overheid, die miljoenen gezonde kippen en varkens vernietigt. Voor dezelfde burgers is het buiten proporties dure biologisch vlees geen reele optie. Opvallend is weer wel, dat mensen massaal biologische babyvoeding kopen. Duurzame productie, ketenbeheer en het bieden van betaalbare alternatieven zijn hier mogelijke antwoorden, maar ook educatie of andere vormen van bewustwording van de vrijblijvende consument. Het algemene gevoel van onveiligheid in Nederland is misschien groter dan de werkelijke onveiligheid. Maar het gevoel bepaalt de kwaliteit van het leven. Ook al is terrorisme schaars in Nederland, het demonstratief bewaken van politici, de moord op cineast Van Gogh en op Pim Fortuyn, de vuurwerkramp in Enschede, de naweeën van 9/11, zoals bommen die willekeurig in hoofdsteden over de wereld afgaan, maken mensen er niet geruster op _2_DuurzOverheid.indd /8/06 3:09:12 PM

8 - Krimpscenario s Door de soms excessieve prijsstijgingen na de invoering van de Euro, de alsmaar stijgende olieprijs, de kosten van veiligheid (anti-terrorisme maatregelen), de kosten van de vergrijzing, de beperking van het zeer uitgebreide sociale vangnet, lijkt het zorgeloze leven waar velen in Nederland aan gewend waren geraakt nog maar beperkt houdbaar. In de jaren 90 van de vorige eeuw zijn we op de top van onze welvaart gekomen. Toen de onhoudbaarheid van de kosten daarvan (wegens onder meer ziekteverzuim en WAO) zichtbaar werden, zijn we gedwongen tot herziening. Een resultante daarvan is de opkomst van de hypothekenziekte ; het verschijnsel dat vooral veel jonge professionele vrouwen met kinderen door de hoge werkdruk omvallen, omdat ze wegens de hoge hypotheeklasten niet parttime kunnen gaan werken. Vanuit een gedachte van gelijkwaardigheid en eerlijke verdeling, is de Nederlandse verzorgingsstaat die wij hebben opgebouwd een grote prestatie, maar deze is in de vorm waarin wij die gekend hebben niet meer op te brengen als straks ruim 50% van de bevolking 55-plus is of ouder. Of we het leuk vinden of niet, op velerlei gebied hebben we geen andere keus dan te gaan denken in krimpscenario s met meer eigen verantwoordelijkheid voor burgers en bedrijven. Alle rijke landen krijgen hiermee te maken. - Monetarisering Net als de overheid heeft ook het bedrijfsleven te kampen met een groeiend wantrouwen van burgers. Het spreekt voor vrijwel iedereen voor zich dat het Nederlandse bedrijfsleven een cruciale rol speelt om de economische motor draaiende te houden. Maar tegelijk bestaat het beeld dat het ondernemers vooral gaat om hun eigen inkomen en dat van hun aandeelhouders. De tijd is voorbij, dat de baby boomers op feestjes elkaar vertelden hoe zij dankzij de stijgende beurskoersen met hun vroegere spaarcenten nu belastingvrije koerswinst maakten. Ook de huizenprijzen en torenhoge tophypotheken lijken hun hoogtepunt voor de banken te hebben gehad en hebben veel jonge stellen in de tang genomen. De excessieve zelfverrijking van topbestuurders van bedrijven en semi-overheidsbedrijven en de steeds terugkerende druk op bedrijven betere kwartaalcijfers te leveren, maakt dat we in een wereld leven waar alles om geld lijkt te draaien. Aandeelhouders van Ahold en Dexia (Legio Lease) zijn in grote aantallen en vaak voor grote bedragen gedupeerd. De bouwfraude leidde tot grote reputatieschade; ook bij de overheid. De P van profit is in het bedrijfsleven een te lange tijd kampioen van de drie P s geweest. Dat kan natuurlijk niet eindeloos doorgaan en zeker niet zonder schade aan de andere twee P s van people en planet. Sinds de discussies over het laten afzinken van het booreiland Brent Spar door Shell in 1995, zijn bedrijven over de hele linie in toenemende mate het doelwit geworden van kritische milieu- en mensenrechtenactivisten. Zakendoen met Birma, een land dat mensenrechten schendt, is bijna onmogelijk geworden. De draai van het Nederlandse bedrijfsleven richting duurzaamheid heeft direct gevolgen voor de Nederlandse overheid. Van de overheid wordt verwacht dat zij een faciliterende rol hierin speelt, zonder enkel nieuwe wetten voor te schrijven en daarbij de creativiteit te doden. Veel bedrijven zijn er al toe over gegaan duurzaamheid bij hun commerciële overwegingen te betrekken. Bedrijven hebben duurzaamheid in hun mission statement en gedragscodes opgenomen. Het bedrijfsleven loopt op het gebied van duurzaamheid in veel sectoren op de overheid voor. Kijk eens naar grote banken, de chemische sector, elektronica, retail, consumentenproducten, koffie, bier, energie en bouw. Steeds meer bedrijven zetten hun prestaties op dit gebied uiteen in maatschappelijke of duurzaamheidsverslagen. Veel Nederlandse multinationals participeren in Rondetafels (bijvoorbeeld op het gebied van de productie van duurzame palmolie of op het gebied van mensenrechten en bedrijven). Individuele bedrijven namen zelf het initiatief om te komen tot duurzame keurmerken zoals Marine Stewardship Council (MSC voor duurzame visvangst) en de Forest Stewardship Council (FSC voor duurzame bosbouw) of sloten zich daar bij aan. De Dow Jones Sustainability Index is voor veel beursgenoteerde bedrijven een ereplaats. In de directiekamers van grote bedrijven gaat het vandaag ook om CO 2 -reductie, duurzame inkoop, criteria voor duurzame krediet- en projectfinanciering en hybride autolease, duurzame investeringen (SRI Socially Responsible Investments), enzovoorts. - Wegnemen belemmeringen Bedrijven kunnen vaak sneller duurzame producten innoveren en op de schappen krijgen dan dat de overheid met wetgeving kan komen. De neiging van de overheid om meteen voor elk actueel issue maar een wet te maken, werkt ontmoedigend en soms verlammend. Op duurzaamheid gerichte bedrijven willen in de overheid een partner ontmoeten en niet een partij die hen belemmert. De manoeuvreerruimte voor veel bedrijven in Nederland wordt beperkt door noodzakelijke vergunningen en vaak tijdrovende en slopende procedures. Dit leidt ertoe dat veel duurzame investeringen juist langzamer van de grond kunnen komen. Er liggen bijvoorbeeld bij de overheid nog talloze aanvragen voor de bouw van windmolens op zee. - Oneerlijke concurrentie Bedrijven praten graag over een level playing field. Ze willen enerzijds first mover zijn, en anderzijds willen ze geen last hebben van de free riders. Ze verwachten dat de overheid duurzaamheid stimulerende maatregelen treft, zodat duurzame activiteiten worden beloond in plaats van dat alleen onduurzaam gedrag wordt gestraft. Veel voorlopende bedrijven willen een eerlijke kans krijgen om tot duurzame innovaties te komen. Ze kunnen zich vaak niet veroorloven om de kosten voor zulke innovaties alleen te dragen, tenzij dit tot een aantoonbare business case leidt. Het wachten is hier vaak op de helpende hand van de overheid. Verschuivingen in de selectie van projecten die worden _2_DuurzOverheid.indd /8/06 3:09:13 PM

9 toegelaten het fiscaal gefaciliteerd groen investeren kan bijvoorbeeld nieuwe innovaties op het gebied van duurzaamheid dichterbij brengen. Vanuit deze - en nog vele meer andere - negatieve overwegingen kan de Nederlandse overheid niet zonder integraal duurzaamheidsbeleid, dat zowel de lokale situatie als de internationale situatie in ogenschouw neemt. De uitdaging van duurzaamheid ligt echter niet alleen in de verdediging, maar vooral ook in de verkenning van nieuwe mogelijkheden. Positieve prikkels - Duurzaamheid als motor De roep om meer duurzaamheid legt ons niet alleen beperkingen op, maar houdt ook nieuwe bestuurlijke en economische uitdagingen in en opent ook nieuwe deuren. Voor concrete vraagstukken dient gezocht te worden naar nieuwe technologische oplossingen, zoals zuinige auto s of op een andere manier van A naar B reizen. Nieuwe economische systemen kunnen ontwikkeld worden, zoals de emissiehandel of duurzame landbouw. Voedselverwerkende bedrijven komen tot cholesterol verlagende producten, wat winst oplevert en gunstig is voor de gezondheidszorg. Steeds vaker wordt door bedrijven alle creativiteit aangewend om op het gebied van duurzaamheid een concurrerentievoordeel te behalen. Slagvaardigheid op dit gebied kan de concurrentiepositie van het bedrijfsleven en Nederland als geheel verbeteren. Het is een basis voor de continuïteit van alle ondernemingen, die de economie van Nederland draaiende houden. Doordat de mindset van bedrijven langzaam aan het verschuiven is, zal geleidelijk een ander economisch paradigma kunnen ontstaan. Duurzaamheid gaat over een andere manier van denken en doen, die beter past bij de vraagstukken van vandaag en de toekomst. De overheid kan dit proces stimuleren, ze kan het ook frustreren door het te negeren en het werkt zelfs averechts als ze dit proces via wetgeving probeert af te dwingen. - Bron voor innovatie Hoewel er vandaag nog aparte duurzaamheidsverslagen door vooral de grote bedrijven worden gemaakt, zullen de drie P s op den duur in het gewone jaarverslag komen. Duurzaamheidsbewust besturen en ondernemen stellen ons beter in staat om in te spelen op trends en verwachtingen voor de toekomst, zoals het inspelen op een netwerkeconomie en de toenemende vraag om innovatie. Ik verwacht dat de groeiende vraag naar producten langzaam vervangen zal gaan worden door een toenemende vraag naar diensten. Consumenten willen steeds vaker een positieve ervaring (een dienst) kopen en niet een product, dat vlak na de garantieperiode kapot gaat of na zoveel tijd verveelt. Denk aan een abonnement voor muziek op de computer in plaats van alsmaar nieuwe cd s te kopen. Hier ligt de overgang van welvaart naar welzijn: de kwaliteit van de ervaring in plaats van verhoging van de kwantiteit van afzet van een product. - Mondiger burgers Burgers worden zich meer bewust van de wereld om hen heen en zullen steeds beter zicht krijgen op het verschil tussen welvaart en de toenemend hoge prijs die daarvoor betaald moet worden op het gebied van welzijn. Iedereen een auto, maar daarmee in de file staan is op den duur weinig aantrekkelijk. Goedkoop vlees, maar onduidelijkheid over de herkomst kan bedreigend zijn. De mondige burger zal de overheid, bedrijven, banken en pensioenfondsen steeds nadrukkelijker aanspreken op hun beleid en de gevolgen daarvan. Ze hebben inmiddels reden genoeg voor een gezond wantrouwen. Denk maar aan de duistere verwikkelingen rond de administratie van Ahold, maar ook aan de vele voorbeelden in het buitenland van MCI WorldCom, tot Enron, tot Parmelat tot zelfs voetbalclubs in Italië. Institutionele beleggers zoals pensioenfondsen zullen ten behoeve van hun mondige klanten bij voorkeur alleen in bedrijven investeren die duurzaam zijn. Pensioenfondsen zijn hier zelfs toe verplicht volgens advocatenkantoor Freshfields. Een onderscheidend duurzaam beleid kan Nederland ook een gunstig imago en een klimaat verschaffen, dat aantrekkelijk is voor buitenlandse investeerders en toeristen. - Sociale cohesie Duurzaamheid leidt tot een hogere mate van bewustzijn wat de relatie tussen mensen en ook de integratie van nieuwe Nederlanders uit andere culturen positief kan beïnvloeden. Duurzaamheid versterkt sociale cohesie. Dat uit zich in motivatie, betrokkenheid en vertrouwen onder medewerkers en burgers. Trots zijn en je verbonden voelen, is voor veel mensen belangrijk en daarom kiezen veel jonge afgestudeerden voor een bedrijf of organisatie dat duurzaamheid hoog in het vaandel heeft. Zulke bedrijven stimuleren hun medewerkers, direct of indirect, ook tot activiteiten, binnen of buiten de onderneming; binnen of buiten werktijd. Motivatie leidt tot een andere houding en eigen verantwoordelijkheid willen nemen. - Nieuwe creativiteit Duurzaamheid uit positieve overtuiging is een sterke drijvende kracht. Denken en leven vanuit duurzaamheid vereist dat wij weer meer een beroep doen op onze creativiteit. Wij hebben van jongs af aan op scholen en in bedrijven geleerd onze hoofden te gebruiken en minder ons hart. In een wereld die gericht is op duurzaamheid is er meer aandacht voor het ontwikkelen van emotionele intelligentie, ook op het werk. Onze tijd is daar ook aan toe. Ik denk daarom ben ik is een te beperkte visie geworden. Ik hanteer het adagium Dare to be, durf te zijn wie je bent, ook de creatieve kant, ook de emotionele kant. Het aantal creatieve beroepen (en dan wordt niet alleen kunstenaar bedoeld, maar ook architect, industrieel of grafisch ontwerper, webdesigner, enzovoorts) stijgt ongekend snel. Wees creatief! wordt steeds vaker geroepen binnen organisaties. Duurzaamheid vereist nieuwe integrale oplossingen, die verder strekken dan ons huidig (economisch) paradigma _2_DuurzOverheid.indd /8/06 3:09:13 PM

10 - Kwaliteit van leven Duurzaamheid is een systematisch antwoord op de toenemende bedreiging van de kwaliteit van ons leven. Welvaart en welzijn zijn bij ongewijzigd beleid tegelijk in het geding. Maar en dit lijkt op een paradox bij meer nadruk op duurzaamheid zullen welvaart en welzijn beide nog kunnen groeien al zal op enig moment het verschil tussen de twee verdwijnen. Duurzaamheid is ook alleen maar zinvol als het leidt tot processen, die gericht zijn op verbetering van de kwaliteit van het leven van alles en iedereen op aarde. Duurzaamheid kan per definitie niet alleen de strategie zijn of voorbehouden zijn aan één enkele groep of een enkel land of een enkel werelddeel. De wereld is er te klein en te transparant voor geworden. Het duurzaamheidsconcept is niet alleen aan Nederland voorbehouden; het zal ook als mondiaal concept zijn effect moeten krijgen. - Hogere effectiviteit Bewust duurzaam leven en produceren leiden tot een efficiënter en effectiever gebruik van grondstoffen. Bij grondstoffen wordt niet alleen gedoeld op alles wat uit de natuur komt, maar ook op mensen als human resources. Sommige cynici beweren dat duurzaamheid niet efficiënt is, omdat het zeker in het begin soms veel geld kost, dat pas veel later terug te verdienen valt, als het al terug te verdienen valt, want het is op sommige gebieden lastig te meten. Dat klopt als je alleen kijkt naar bepaalde terreinen (wat is het economische rendement van een overlevende korenwolf?) en ook op een heel korte termijn. Wie zich met continuïteit bezighoudt, ziet meteen dat het niet efficiënt is om de zeeën leeg te vissen en kiest voor duurzame visvangst zoals Unilever. Maar hoe efficiënt is het om de balans kunstmatig op te pompen door het externaliseren van de personeelskosten door mensen te ontslaan (bijvoorbeeld bij een fusie of overname) en tegelijk een reserve opzij zetten om die medewerkers een blijvend salaris mee te geven of een dure outsourcing in te schakelen? Ik heb het over echte efficiency en echte effectiviteit als je alles bij elkaar optelt en niet alleen dat waar je juridisch aansprakelijk voor bent of over boekhoudkundige trucs, die voorbij gaan aan onderliggende waarden. - Toenemende motivatie De uitdaging die duurzaamheid inhoudt, doet een beroep op het beste in mensen. Bijna iedereen wil iets van betekenis doen of achterlaten in zijn leven. Liefst een verschil maken in het klein of groot met waar ze goed in zijn en wat ze leuk vinden. Op dat terrein wil eigenlijk iedereen verantwoordelijkheid nemen. In die zin spreekt duurzaamheid mensen op elk niveau weer aan in hun gevoel voor eigen waarde en in hun eigen verantwoordelijkheid. Dat leidt overwegend tot gemotiveerde en zelfbewuste mensen. Zulke mensen zijn productiever, creatiever en gezonder. Op dit moment neemt niet iedereen zijn eigen verantwoordelijkheid maar dat is ook minder aantrekkelijk dan wanneer men verwend wordt en zich niet uitgedaagd voelt het beste uit zichzelf te halen. In mijn optiek gaat het bij duurzaamheid om de eigen verantwoorde- lijkheid te verbinden aan het beste in mensen, niet om mensen te mobiliseren op grond van hun schuldgevoel. Duurzaamheid vraagt het hoofd juist boven het maaiveld uit te steken en weg te breken uit het oer-hollandse doe maar gewoon dan doe je al gek genoeg. Duurzaamheid biedt Nederland de mogelijkheid om beter om te gaan met diversiteit op elk gebied. Vrouwen en minderheden zijn in de top (vooral in het bedrijfsleven, maar ook in de ambtelijke top) in Nederland nog steeds schaars. In het kader van duurzaamheid komen onderwerpen als kinderopvang op een meer natuurlijke wijze aan de orde. Er kan geleidelijk meer ruimte ontstaan voor vrouwelijk leiderschap en de (ook wel binnen mannen aanwezige) vrouwelijke kwaliteiten, die de mindset binnen organisaties kunnen helpen veranderen. Zo ook kan een duurzame groei worden bevorderd in plaats van een geforceerde economische groei. - Extra opbrengsten Duurzaamheid zal heel nieuwe markten openen. De handel in schone lucht, zoals de emissiehandel vaak wordt genoemd, zal uiteindelijk geld of schone lucht opleveren. Hoe schaarser de schone lucht, des te duurder de uitstoot van gassen wordt. Iedereen is dus gebaat bij schonere lucht, ook economisch want dit leidt tot lagere kosten. Een blijvend hoge olieprijs (door de beperkte beschikbaarheid en de toenemende vraag) zal de ontwikkeling van alternatieve brandstoffen en schone technologieën bevorderen. Schone energie en schoon transport worden een booming business in de nabije toekomst. Het belang daarvan is niet alleen gelegen in de strijd tegen de snelle klimaatverandering, maar ook ter beperking van fijnstof en andere stoffen, die de luchtkwaliteit ernstig ondermijnen. Dit laatste alleen al zal Nederland miljoenen euro s besparen aan gezondheidszorg. Voorzover we de urgentie of noodzaak nog niet voelen, is dit een kwestie van tijd. Hoeveel pijn moet je voelen voordat je in beweging komt, om je iets aan je probleem te doen? Als ik wacht op de pijn is het vaak te laat of nog duurder om de zaak terug te draaien. Als ik geen pijn voel, hoe kan ik anders getriggerd worden? Als biobrandstof overal in Nederland wordt verkocht? Als de buurman er een heeft? Als auto s die erop rijden een aantrekkelijke subsidie hebben? Als het goedkoper is dan benzine? Als parkeren in de binnenstad voor auto s op biobrandstof gratis wordt? Bij steeds meer denkers ontstaat het besef, dat een radertje veranderen niet voldoende is. Er moet ten principale en structureel iets veranderen. Einstein zei: Je kunt de problemen niet oplossen met hetzelfde systeem dat de problemen heeft veroorzaakt. Kortom: duurzaamheid vereist ingrijpen in het gangbare. Het gaat er om een nieuw economisch paradigma te ontwikkelen _2_DuurzOverheid.indd /8/06 3:09:14 PM

11 en een nieuwe mindset, die daarbij hoort. De overheid kan in dit proces volgen of leiden. Volgen betekent je aanpassen aan de omstandigheden. Leiden betekent de situatie onderkennen en keuzes maken. Gezien de afspraken die Nederland in binnen- en buitenland al heeft gemaakt, heeft Nederland al de belofte gedaan om op weg naar duurzaamheid te gaan. Het is nu nog een kwestie van: keuzes maken en daar naar handelen. IV STAND VAN ZAKEN: WAAR STAAT DE OVERHEID? Waar staat de Nederlandse overheid ten aanzien van duurzaamheid? Dat er al veel gebeurt, maar nog veel moet gebeuren, staat buiten kijf. Sommige ministeries zijn nadrukkelijke voorlopers, zoals Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieu (VROM) en Landbouw, Natuurbeheer en Visserij (LNV). Het onderwerp staat bij steeds meer ministeries hoog op de agenda. Terecht. Er zijn allerlei ontwikkelingsgebieden te noemen, die vanuit een duurzaamheidsperspectief nog serieuze aandacht nodig hebben. Aandacht leidt altijd tot verandering. Hoe kunnen we zonder verandering komen tot een manier van zaken doen, een manier van leven, die leidt tot minder afwenteling op een andere tijd, plaats en generatie? Wat doen de verschillende departementen met duurzaamheid? Waar staat de overheid ten aanzien van de integratie of verankering van duurzaamheid? Ze zijn op weg, maar nog slechts kort voorbij de start. Het kabinet Balkenende II heeft besloten het onderwerp meer geïntegreerd op de agenda te zetten. De nieuwe Raad voor Ruimtelijke Ordening, Duurzaamheid en Milieu (RRODM), onderraad van de ministerraad, zal - zoals eerder gezegd - invulling gaan geven aan het streven om duurzaamheid op structurele wijze op de kaart te zetten. Deze raad zal ook het duurzaamheidsgehalte van het kabinetsbeleid periodiek gaan bespreken. Een volgende stap zou kunnen zijn de raad een duurzaamheidscheck te laten doen op alle belangrijke kabinetsbesluiten. Dat lijkt voor de korte termijn een bruikbare gedachte vooral om te wennen om duurzaamheid mee te nemen in het besluitvormingsproces. In de aanloopfase naar een geïntegreerd duurzaamheidsbeleid is het nog beter als duurzaamheid min of meer demonstratief op de gemeenschappelijke agenda opgezet wordt. Belangrijk daarbij is dat duurzaamheid geen negatieve prikkel voor de verschillende departementen wordt. De vraag is ook of de verschillende ministeries er op den duur blij mee zijn, dat ze bij alle plannen een checklist of afstreeplijstje moeten afwerken: zijn de plannen Raad van Stateproof, Actal 1 -proof en duurzaamheid-proof? En kan een check alleen duur- 1 Actal (AdviesCollege Toetsing Administratieve Lasten) toetst voorgenomen wet- en regelgeving op administratieve lasten voor bedrijven en burgers _2_DuurzOverheid.indd /8/06 3:09:14 PM

12 zaamheid tot leven brengen? Ik betwijfel of duurzaamheid zal ontstaan door een go/no go-beleid. Ik mis de integrale benadering hierin. Het gaat ons er toch om, dat duurzaamheid in het begin van het proces wordt meegenomen, als onderdeel van de strategie zodat het beleid tot de beoogde uitkomsten kan leiden. De voorlopers op het gebied van duurzaamheid in het bedrijfsleven verwachten, dat duurzaamheidsbeleid straks regulier beleid wordt. Geen specifiek beleid, los van of tegenstrijdig met ander beleid, maar geïntegreerd beleid vanuit een ander paradigma. Er is vandaag nog geen enkel bedrijf, geen enkele organisatie en geen enkele overheid, die al integraal duurzaam opereren. Maar vrijwel overal is men stapsgewijs onderweg naar het nieuwe paradigma. Ondertussen verandert de wereld om ons heen snel evenals de wensen en eisen met betrekking tot duurzaamheid. Zoals eerder gezegd, duurzaamheid is een moving target. Alle reden voor de overheid om een reality check uit te voeren. Waar staat de overheid? Waar staan de verschillende departementen, de overheidsdiensten en semi-overheidsdiensten? Een goed beeld van waar ze vandaag staan is nodig om nieuw beleid te kunnen maken. Hoe weet je waar je naar toe gaat als je niet weet waar je bent? Hoe weet je hoe ver je bent als je niet weet waar je begonnen bent? Om een koers te kunnen bepalen moet het vertrekpunt van vandaag duidelijk zijn. Is er een duurzaamheidstekort bij de overheid? Er is in ieder geval een duurzaamheidstekort in de wereld. En dat probleem doet zich elke dag meer voelen. Bij de vraag welke gebieden nadrukkelijk aandacht nodig hebben, denk ik niet alleen aan de typische duurzaamheidsthema s, zoals energie, mobiliteit, landbouw, ruimtelijke inrichting, maar ook aan de politiek gevoelige thema s van vandaag, zoals veiligheid en integratie. Bij de inrichting van de verschillende ministeries kiest de regering nadrukkelijk voor een aantal primaire aandachtsgebieden. Hoe de overheidsdienst ook wordt ingericht, bij al die gebieden hoort duurzaamheid thuis. Duurzaamheid is niet een sociale of ecologische aflaat, niet een overweging om het imago van bedrijven of regeringen op te poetsen, maar vooral een andere manier om de dagelijkse kernactiviteiten in te vullen. Dat is een van de belangrijkste lessen uit het bedrijfsleven. Duurzaamheid moet in de core business worden geïntegreerd en verankerd. Sponsoring door bedrijven, hoe sociaal of ecologisch verantwoord ook, is leuk en nuttig, maar het heeft met duurzaamheid weinig te doen. Als nevenactiviteit kan het geen zoden aan de dijk zetten. Duurzaamheid gaat over wat je doet in het dagelijkse leven en werk, niet wat je er bij doet ongeacht of het voor de fun, status of reputatie is. Een reality check is het begin. Het is een opstap voor een integrale beleidsvisie. Die integrale beleidsvisie heeft een horizon nodig, die veel verder reikt dan één kabinetsperiode. Natuurlijk kan en moet een startend kabinet in haar regeerakkoord, in haar regeringsverklaring en in de begroting, haar korte termijnplannen op het gebied van duurzaamheid inzichtelijk maken. Om echt structurele vooruitgang op het gebied van duurzaamheid te kunnen boeken, is een lange termijnvisie vereist, een kijk op waar Nederland over 20, 30, 50 jaar wil staan. Die visie geeft richting aan de keuzes en prioriteiten voor alle ministeries en alle kernactiviteiten. Een dergelijke visie vraagt om een breed draagvlak. De integrale visie op het gebied van duurzaamheid biedt een kader en randvoorwaarden voor alle beleid en voor elk politiek debat. Natuurlijk mag en moet zo n visie periodiek bijgesteld worden en dient rekening gehouden te worden met de signalen uit de maatschappij en de ontwikkelingen van morgen en overmorgen. Een visie staat niet toe dat men de ogen sluit voor veranderingen. Net als de eerste Nederlanders die op zee gingen naar Oost - Indië; die hadden een visie en hebben een koers bepaald, maar moesten ook één en ander bijstellen onderweg. Nader onderzoek Zoals aangegeven is dit essay niet gebaseerd op een verdiepende scan bij de overheid en net doet geen uitspraak over specifieke duurzaamheidstekorten. Het is veel uitdagender en stimulerender om te kijken naar wat er allemaal wel kan. Ik adviseer bedrijven en ook de overheid een Sustainability Inquiry te doen per bedrijfsonderdeel en per departement. Een Sustainability Inquiry bestaat uit open gesprekken en interviews met een voldoende groot aantal betrokken medewerkers om de visies, ambities en plannen, die al in de organisatie leven, naar boven te brengen. Een inquiry levert als regel veel meer informatie en visie op dan bij de top van de organisatie bekend is. Een Sustainability Inquiry bij de overheid zou moeten focussen op de diverse rollen, die de overheid vervult en de daarbij behorende kernactiviteiten. De overheid komt duurzaamheid tegen in een groot aantal verschillende rollen: - als eindgebruiker bij de interne bedrijfsvoering; - als marktpartij bij duurzame inkoop; - als werkgever bij duurzaam HRM-beleid, waarin ook leiderschapen ondernemerschapcompetenties worden ontwikkeld; - als beleidsmaker, die duurzaamheid in de markt stimuleert en faciliteert; en - als beleidsuitvoerder, waarbij duurzaamheid als richtinggevende factor geldt. Het is niet zo, dat er op dit moment een evident tekort is aan initiatieven met betrekking tot duurzaamheid. De trein rijdt al. Er zijn tal van parallel lopende initiatieven, die er zeker toe doen _2_DuurzOverheid.indd /8/06 3:09:16 PM

13 De overheid houdt zich vandaag al bezig met diverse transitie-initiatieven, waaronder vier grote: landbouw, energie, mobiliteit en biodiversiteit. Er is een Nota voor Duurzame Ontwikkeling. Daaruit is het programma Duurzame Daadkracht voortgekomen, dat op nationaal en internationaal vlak een twintigtal programma s heeft lopen, zoals Het Nieuwe Rijden, Leren voor Duurzame Ontwikkeling. Er zijn andere transitie-initiatieven, waarbij de overheid als partner optreedt en geen ambtelijke aansturing geeft, zoals het Habiforum, dat gaat over vernieuwend ruimtegebruik. Het waterbeleid van het directoraat-generaal Water van Verkeer en Waterstaat werkt langs het transitiemodel met als uitgangspunt Van water keren naar water accommoderen. Hierbij gaat het om het ontwikkelen van een nieuwe mindset om water vooral als vriend en niet langer als vijand te benaderen. De vraag is nu: Hoe kan water gebruikt worden in plaats van geweerd worden? Dit zijn heel aantrekkelijke ontwikkelingen, omdat een aantal thema s bij de wortels wordt aangepakt. Andere rol overheid De rollen van de overheid, het maatschappelijk middenveld en het bedrijfsleven met betrekking tot duurzaamheid vervagen steeds meer. Ik zie dat op velerlei gebied, maar beperk me voor nu tot twee voorbeelden. De Nederlandse Spoorwegen (NS) is door de privatisering een commercieel bedrijf geworden. Gezien het grote aantal vertragingen en storingen lijkt de kwaliteit van het spoor er onder te hebben geleden. Veel vertragingen schijnen voort te komen uit het intensieve gebruik van het spoor voor goederentransport, dat uit commerciële overwegingen voorrang krijgt boven het minder renderende passagiersvervoer. Wanneer de korte termijn (commercie) gaat prevaleren boven de lange termijn (klantrelaties) is duurzaamheid in het geding. Een ander voorbeeld. In de Rondetafel Mensenrechten van Amnesty International houdt een 15-tal internationaal opererende bedrijven zich bezig met het thema mensenrechten. Dat is een gebied, dat vanouds bij de overheid hoorde. Door het onderling overleg met Amnesty is het thema mensenrechten binnen deze bedrijven hoger op de agenda gekomen. Het is geen enkel probleem, dat de traditionele rollen wat vervagen. Het dwingt ons alleen opnieuw te kijken naar onze rol. Waar levert de overheid in een veranderende samenleving toegevoegde waarde? Waar draagt ze bij aan duurzame ontwikkeling in Nederland en elders? Wat kunnen andere partijen doen? Wie heeft het grootste belang? Wie neemt de leiding? Dat hoeft lang niet altijd de overheid te zijn als zij maar wel zicht houdt op de koers en verbindend optreedt. Er lijkt nu nog weinig samenhang tussen de verschillende transistie- of duurzaamheidsactiviteiten te zijn. Werken departementen voldoende samen? Zoeken overheid, bedrijven en maatschappelijke organisaties elkaar genoeg op? Veel bedrijven en organisaties beginnen erachter te komen dat partnerschap veel meer een logische benadering is dan het uitvaardigen van wetten of het min of meer vrijblijvend kritiseren van beleid. Duurzaamheidsvraagstukken zijn problemen waar we allemaal mee te maken hebben. Die dienen we dan ook samen op te lossen en niet alleen aan de overheid over te laten. Duurzaamheid is a-politiek. En het zou dramatisch zijn als wij geen gebruik maken van de persoonlijke betrokkenheid en visies van individuele ambtenaren. Natuurlijk is het bevorderen van duurzaamheid door individuele ambtenaren niet in het wilde weg schieten. Er is immers een integrale visie nodig. Het gaat er om dat individuele ambtenaren duurzaamheid bevorderen. Wat heb jij liever: dat je geïnstrueerd wordt om regels te maken of dat je uitgenodigd of uitgedaagd wordt om zelf met oplossingen te komen? Het laatste is vrijwel voor iedereen stimulerender. Als er vanuit die kracht gewerkt wordt zullen wetten, regels en controle vaker plaats maken voor stimulering, facilitering, partnerschappen en coördinatie van activiteiten van verschillende partijen. Het nieuwe duurzaamheidparadigma is niet alleen een economisch, maar ook een bestuurlijk nieuw paradigma. Wat hebben we persoonlijk nodig om duurzaam gedrag te ontwikkelen? De één handelt op grond van normen, waarden of een visie. Een ander op grond van een economisch belang. Een derde handelt pas als pijn of urgentie wordt gevoeld. Onder de dreiging van forse boetes zijn bedrijven gestopt met het lozen van gevaarlijke stoffen in het water, de bodem of de lucht. Ze zijn gaan investeren in schone afvalverwerkingstechnologie. Het nadeel van dit soort wetgeving is dat het toezicht kostbaar is. Daarbij komt nog dat menig overtreder zich inspant zijn straf te ontlopen. Zulke wetgeving gaat uit van de gedachte dat de overheid de wereld kan en moet beheersen. Ontegenzeggelijk heeft deze benadering goed gewerkt om beschadigend gedrag te voorkomen. Voor ons milieu heeft het de afgelopen decennia goede resultaten gebracht. We hebben bijvoorbeeld schonere lucht met minder zwaveldioxide; anderzijds hebben we nu een fijnstof- en CO 2 -probleem. Voor sociale vraagstukken zoals diversiteit, integratie blijkt dit onvoldoende te helpen. Vaak is een incentive te prefereren om iets gedaan te krijgen. Door subsidie of een fiscaal voordeel te geven worden bijvoorbeeld de roetfilter bij dieselauto s en vrachtwagens geïntroduceerd en zijn windmolens op land en op zee gerealiseerd. Ontmoedigen van verkeerd gedrag door te straffen, moet soms. Ik geloof echter, dat stimulering de meest effectieve methode is om tot meer duurzaamheid te komen. Duurzaamheid moet lonen, want anders is het een _2_DuurzOverheid.indd /8/06 3:09:16 PM

14 uitzichtloos doel. Duurzaamheid moet vooral een uitdaging zijn, waaraan energie te ontlenen valt en geen noodzakelijk kwaad, dat remmend werkt. Duurzaamheid is nog moeilijk te meten en daarom moeilijk in regels op te nemen. Het gaat om een verandering van mindset, van binnenuit en een continue ontwikkeling naar verbetering. Een concreet einddoel is daardoor ook lastig te definiëren. Duurzaamheid heeft innovatie nodig. Daar is creativiteit voor nodig. Dat behoeft vertrouwen, ruimte, tijd en middelen. Duurzaamheid kan niet gedijen in een systeem van wantrouwen, van goed en slecht, waar de angst om het verkeerd te doen heerst. Duurzaamheid is niet eenduidig of zwart wit. De meeste bedrijven zijn het erover eens dat best practices en het faciliteren en belonen nodig zijn om met duurzaamheid in deze fase verder te komen. Dit neemt niet weg dat het zetten van richtinggevende kaders voor duurzaamheid in wetgeving het proces ook zal kunnen helpen. Het ontwikkelen van best practices is echter dynamischer en een innovatie op zichzelf. V VISIE: IN WELKE WERELD OPEREERT DE OVERHEID? De wereld om ons heen verandert in een razendsnel tempo. Veranderen is op zichzelf niet nieuw. Het nieuwe zit in het tempo van de veranderingen en de schaal waarop. De wereld is kleiner geworden. Vandaag is morgen geworden. Wat we vandaag beslissen of doen, heeft vandaag of uiterlijk morgen zijn effect op de wereld. Hier is daar geworden. Wat elders op de wereld gebeurt, heeft hier direct ingrijpende gevolgen. We leven niet meer in een driedimensionale wereld, maar in een vier- of vijfdimensionale. Tijd en ruimte zijn bij alles wat we doen een extra factor geworden. Als er vandaag in het Amazonewoud illegaal gekapt wordt, is dat morgen hier bekend en komen actiegroepen direct in beweging. Een kleine jongen in een vliegtuig vanuit India brengt van de ene dag op de ander een nieuw virus mee naar Europa. Geschillen op de grens van Libanon en Israël beïnvloeden binnen een uur de beurskoeren, de olieprijs en het temperament van hele bevolkingsgroepen. Eeuwen geleden konden wij ontwikkelingen in gang zetten, die jaren later hun effect hadden. Problemen ver weg konden we negeren. Die tijd hebben we nu niet meer. De hoofdkantoren van multinationals in Nederland worden vandaag aangesproken op het beleid van hun vestigingen of van de klanten van hun vestigingen elders in de wereld, lang voordat ze zelf kennis hebben kunnen nemen van de feiten. Zelfs de onmiskenbare klimaatverandering, die we meemaken, lijkt nu sneller te gaan dan honderdduizenden jaren geleden. We leven in een stroomversnelling. Door de globalisering wordt alles met alles verbonden. Internet, tv, mobiele telefonie, goedkope vliegreizen, maken dat we overal ter wereld beter geïnformeerd zijn, dat afstanden sneller overbrugd kunnen worden, dat mensen, goederen en meningen sneller over de wereld reizen, dat bedrijven en mensen allerlei zichtbare en onzichtbare verbindingen kunnen aangaan. Dankzij de toegenomen communicatie zijn we sterker geworden, maar door de veelheid en snelheid van de gevolgen van ons handelen is de wereld ook onoverzichtelijker geworden en zijn we juist ook weer kwetsbaarder aan het worden. Denk aan de terroristische aanval op 9/11 op het World Trade Centre New York en de gevolgen, die dat overal in de wereld had op veiligheidsmaatregelen. Opgelaaide ruzie tussen Israël en Libanon (Hezbollah) kunnen in korte _2_DuurzOverheid.indd /8/06 3:09:17 PM

15 tijd de hele wereld in brand steken. Er is een directe relatie met de rust in het Midden-Oosten en de prijs van ruwe olie. Dat heeft niet alleen invloed op de benzineprijs, de energiekosten van huishoudingen en gebouwen, industrie en productieprocessen, maar op de productie van allerlei consumentengoederen waar petroleum jelly een onderdeel van is, evenals van industriële goederen. Het treft niet alleen de rijke landen, maar ook ontwikkelingslanden, die bij een hoge olieprijs nog moeilijker vooruit en uit de armoede kunnen komen. Alternatieve energiebronnen zijn nog onvoldoende voorradig of in technische zin onvoldoende doorontwikkeld, maar ze worden hierdoor steeds aantrekkelijker. Steeds meer mensen uit ontwikkelingslanden verwachten hun heil in Europa te kunnen vinden en trekken daar op goed geluk heen. Het wordt steeds kostbaarder om grenzen te bewaken tegen nieuwkomers. Zijn het economische vluchtelingen die hier de ruif komen leegeten of bieden zij de helpende handen, die we straks in onze vergrijzende wereld hard nodig hebben? Voor de een wordt het Fort Europa, voor de ander Club Europa. Op de korte termijn dreigt het wij tegen zij -gevoel groter te worden. Veiligheidskosten nemen toe, niet alleen bij de grenzen, maar ook binnen de landen in verband met de vrees voor meer terrorisme. Wat is de prijs van vrijheid? Hoeveel vrijheid kan er zijn in een gouden kooi? We hebben in Nederland niet meer te maken met de traditionele verzuiling van de diverse christelijke en maatschappelijke geloofsovertuigingen, maar wel met nieuwe vormen van verzuiling, zoals allochtonen vs. autochtonen en straks ook jong vs. oud. Hoewel de wereldwijde bevolkingsgroei stijgt- er worden namelijk 9 miljard mensen verwacht in is er in Nederland en andere Europese landen stagnatie dan wel terugloop van de bevolking. We hebben buitenlanders straks hard nodig. Tegelijkertijd wordt het wij vs. zij -model steeds pregnanter. De arbeidsparticipatie van allochtonen verloopt op zijn minst uiterst langzaam. Op allerlei gebied zijn duurzaamheidproblemen. Denk aan de snelle opkomst van de BRIC-landen (Brazilië, Rusland, India, China), die de strijd om grondstoffen zal aanjagen en als wij en zij zelf niet oppassen de uitputting en vervuiling van de wereld tot onaanvaardbare en onbeheersbare proporties zal doen toenemen. De economische concurrentie uit de BRIC-landen wordt steeds groter. Het gaat allang niet meer alleen om laag - gekwalificeerde arbeid. Ieder jaar studeren Chinese en Indiase ingenieurs af. In de BRIC-landen is overigens een sterke ontwikkeling van duurzaam ondernemen te ontdekken, die soms verder gaat dan in Europa. Helaas zien we vaak ook het tegenovergestelde. Wij in Europa en de VS krijgen steeds meer dichte steden, zoals Londen en Athene, waar het vervoer in de binnenstad wordt belemmerd door maatregelen, maar ook door de opstopping van het verkeer zelf. Op sommige plekken mag straks alleen schoon verkeer binnen. Door de verzadigde markten in het westen en de BRIC - concurrentie is er meer druk op efficiëntie en effectiviteit. Ook wil men steeds meer informatie, transparantie en feedback. Denk bijvoorbeeld aan de corporate governance discussie. Andere landen hebben al diverse maatregelen genomen ten aanzien van duurzaamheid zoals Zweden (gratis parkeren van auto s op biodiesel of bioethanol, biogas van biomassa die bij huishoudens wordt opgehaald), Engeland (MVO- verslaggeving verplicht) en Frankrijk (pensionfondsen verplicht duurzaam te beleggen en veel aandacht besteedt aan consumentenbewustwording). Ondanks de vele en langdurige inspanningen van overheden en private partijen, zoals kerken en ontwikkelingshulporganisaties, gaan tal van ontwikkelingslanden in de wereld er niet op vooruit en maar achteruit. Handelsbarrières, droogte, politieke onlusten en corrupte leiders zijn een aantal van de te aan te pakken oorzaken. In deze wereld opereert de Nederlandse overheid. Veel van de vraagstukken waar ze voor gesteld staat, overstijgen haar bevoegdheden. Daarom worden veel vraagstukken naar een hoger niveau getild, naar Brussel, naar de Verenigde Naties, naar de World Health Organisation, naar de World Trade Organisation. Anderzijds is er behoefte aan decentralisatie van bevoegdheden naar lagere overheden, die op lokaal niveau direct in actie kunnen komen. In deze wereld opereren ook de bedrijven en maatschappelijke organisaties. De internationaal opererende bedrijven ontstijgen steeds vaker de greep van de overheid, niet alleen op fiscaal gebied. Veel multinationals hebben een grotere omzet dan het Bruto Nationaal Product van de meeste landen. Sommige bedrijven zoeken hun eigen weg naar duurzaamheid. Ze hebben vaak niet eens de tijd om te wachten op visies of regelgeving van overheden. Zo publiceerde de Rabobank bij gebrek aan een eenduidige visies tussen regeringen, vele jaren geleden een eigen gedragscode betreffende financiering van genetisch gemodificeerde organismen, die wereldwijd binnen het concern gold. ABN-AMRO kwam in overleg met onder andere Milieudefensie tot een gedragscode met betrekking tot bossen. De recente stap van WalMart in Amerika om nadrukkelijk duurzaam te worden, zal zeker invloed hebben op bedrijven en overheden in de rest van de wereld. WalMart is de grootste werkgever ter wereld met maar liefst 1,6 miljoen werknemers. De hoeveelheid mensen en bedrijven, waarmee deze retailgigant direct communiceert in de keten van leverancier tot consument, is vele malen groter. WalMart stelt zich ten doel: naar nul afval, naar nul CO 2 -emissies en naar 100% duurzame producten en diensten. Omdat deze retailgigant nu ook duurzaamheid van haar leveranciers gaat eisen, wordt WalMart in The New York Times de nieuwe regulator genoemd. In feite neemt zij de taak van de overheid over om onder andere CO 2 op grote schaal te reduceren. In deze zelfde wereld leven ook de talrijke maatschappelijke organisaties. Ook _2_DuurzOverheid.indd /8/06 3:09:19 PM

16 zij zijn producten van deze tijd. Menige NGO is vandaag zodanig georganiseerd, dat zij de vergelijking met het bedrijfsleven gemakkelijk kunnen doorstaan. Dankzij hun netwerkstructuren, de moderne technologie en hun weinig hiërarchische structuren kunnen milieu- en mensenrechtenorganisaties sneller over actuele informatie beschikken dan overheden en grote bedrijven, die meer hiërarchisch georganiseerd zijn. Dankzij de gerichtheid op hun doel verliezen NGO s weinig tijd met discussies over bevoegdheden en randvoorwaarden. De tijd is zo langzamerhand voorbij, dat single issueorganisaties meer gecommitteerd zijn aan protest en actie dan aan de oplossing, die ze zeggen voor te staan. Ook de informatie waarover ze beschikken wordt beter. Inhoudelijke blunders, zoals die van Greenpeace in de discussie met Shell rond de gevolgen van het afzinken van de Brant Spar, zijn incidenten geworden. NGO s zijn zich meer bewust van de kwetsbaarheid van hun imago, van hun maatschappelijke legitimatie en van de noodzaak om een realistische partij te worden om te kunnen voortbestaan. Ze leven immers bij de gratie van donateurs, sponsors, subsidies en opdrachten van hun gesprekspartners. Steeds meer NGO s maken de overgang van luis in de pels naar partner in business. In deze zelfde wereld leven ook de miljarden wereldburgers. In Amerika, maar ook in Europa zijn de Cultural Creatives in opkomst. Het zijn mensen van alle leeftijden, sociale klassen, die een regulier carrièrepad volgen, op een duurzame manier proberen te leven, zich verbinden met lokale initiatieven en niet stemmen op de grote politieke partijen. Uit onderzoek blijkt dat deze groep thans 25% van de bevolking vertegenwoordigt. Deze Cultural Creatives zouden overwegend bereid zijn een belasting voor duurzaamheid te betalen als ze zeker wisten, dat de overheid het goed zou besteden. Dat vertrouwen is er nu bij de meesten niet. Waar mogelijk zoeken ze zelf naar wegen om samen een duurzame samenleving te creëren. Vanuit hun maatschappelijke verantwoordelijkheid, maar ook op zoek naar nieuwe afzetmarkten, beginnen bedrijven zich langzamerhand meer in te zetten op Bottom of the Pyramid 2 -oplossingen, waarbij mensen uit bedrijven samen met de lokale bevolking in ontwikkelingslanden win/win- situaties creëren. Deze vorm van ontwikkeling gaat het op den duur winnen van sponsoring of de meer traditionele ontwikkelingshulp; het eerste is meer gericht op gelijkwaardigheid die moet bijdragen aan de verzelfstandiging van mensen in plaats van de afhankelijkheid van mensen instandhouden. 2 Zie Fortune at the Bottom of the Pyramid, C.K. Prahalad (Wharton School Publishing 2005). Prahalad heeft een vierde P toegevoegd aan de triple P benadering van duurzaamheid, namelijk poverty (armoede). In dit boek laat Prahalad zien hoe armoede bestreden kan worden met winst als motor door commerciële mogelijkheden te creëren voor en met de lokale bevolking. Het gaat hem erom armen gelijkwaardig te benaderen (soms empowerment genoemd) en mee te laten doen in het economisch verkeer in plaats van afhankelijk te maken en houden door ontwikkelingshulp. Een mooi voorbeeld is microkrediet. Gezond realisme Overheid, bedrijven, maatschappelijke organisatie, burgers, we zijn allemaal van deze tijd. We zijn allemaal goed geïnformeerd over wat er speelt in de wereld. We kunnen allemaal op ons eigen terrein duurzaam leiderschap tonen. We kunnen ook allemaal wegkijken, hoewel dat laatste in deze transparante wereld alleen nog te verklaren is in de psychische fase van ontkenning. Egoïsme kan al lang niet meer de verklaring zijn. Voor wie nadenkt, is zelfs egoïsme een drijfveer om tot duurzaamheid te komen. Ons overleven en onze welvaart hangen immers direct samen met de ontwikkelingen op dit gebied in de hele wereld. Dit gezonde realisme is ook de reden waarom steeds meer bedrijven het thema duurzaamheid vast op de eigen agenda hebben gezet. Na aanvankelijk verzet (tegen kritische NGO s en een betuttelende overheid) en scepsis (over de commerciële kansen van duurzaamheid) maken voorlopende bedrijven duurzaamheid tot een vast onderdeel van hun beleid. Het onderwerp komt terug bij bedrijfsvoering, inkoop, mobiliteitsbeleid, maar ook bij productontwikkeling, ethiek en beoordelingsgesprekken. Duurzaamheid gaat van de periferie van de onderneming naar de kernactiviteiten. Dat is de les, die te leren valt van de voorlopende bedrijven op dit gebied. In het boek The S-Factor worden de volgende trends gesignaleerd. De verantwoordelijkheid voor duurzaamheid gaat van de afdeling Communicatie en PR naar business units. Het thema duurzame ontwikkeling verhuisde van Communicatie naar Risico Management bij ABN-Amro. Van management development naar leadership development met duurzaamheid als onderdeel. Unilever traint management om een meer feminiene leiderschapstijl te ontwikkelen, waarbij ook emotionele en spirituele intelligentie meer aandacht krijgt. Van afweren naar leren van NGO s leidinggevenden van ABN-Amro in Brazilië werden door Friends of the Earth getraind in duurzaamheid. Van sponsoring naar duurzame ontwikkelingsprogramma s. Rabobank Development Program Fund ontwikkelt en financiert coöperatieve banken in een aantal ontwikkelingslanden. Van sponsoring naar samenwerking vanuit de core business. TNT draagt hulp in logistiek bij aan het World Food Program (WFP). Randstad draagt HRM expertise en mensen aan, VSO voor ontwikkelingswerk. Nederlandse banken en verzekeraars hebben projecten lopen op het gebied van micro-finance en micro-insurance in ontwikkelingslanden. Van incidenteel contact naar structureel overleg. In de Rondetafel Mensenrechten spreken 15 Nederlandse multinationals al _2_DuurzOverheid.indd /8/06 3:09:19 PM

17 jaren met Amnesty International over mensenrechten. In de Round Table on Sustainable Palm Oil praten Wereld Natuur Fonds en thans 50 bedrijven en NGO s over verbetering van duurzaamheid bij de productie van palmolie. Van voorkomen van problemen naar product- en systeeminnovatie. DSM heeft pillen ontworpen, die verontreinigd water drinkbaar helpen maken. Green Wheels biedt een huurabonnement voor auto s in de stad. Van bezuinigen op energie naar experimenten met duurzame energie. TNT Post heeft een biodiesel-pilot in Amsterdam lopen. Van management naar leiderschap via personal (executive) coaching. Top-leidinggevenden van ABN-Amro hebben een interne of externe coach. Van werkgeverschap naar meer volwassen arbeidsverhoudingen Bij verzekeraar Interpolis gelden flexibele werktijden en werkplekken met veel ruimte voor eigen verantwoordelijkheid van medewerkers. Van incidentele naar integrale duurzaamheid van de inkoop. Een groot aantal grote bedrijven, zoals Philips en Rabobank, heeft bij hun leveranciers duurzaamheidseisen gesteld voor een groot aantal productcategorieën. Van ieder voor zich naar verduurzaming van de hele productieketen. Met name in de food- en agrisector, maar ook in de bouwsector, proberen bedrijven te komen tot integrale duurzame ketens. Van milieu- naar duurzaamheidsbeleid. Bedrijven kijken verder dan het voorkomen van verboden milieuschade. Crown Van Gelder gebruikt geen grondwater; gas en warmte in productieproces worden hergebruikt. Steeds meer bedrijven betrekken het sociaal beleid (voor eigen medewerkers, maar ook de factor mens mondiaal gezien) bij hun beleidsoverwegingen. Van sociaal beleid naar diversiteitsbeleid. Steeds meer werkgevers willen niet alleen een goede werkgever zijn, maar sturen bewust aan op meer nieuwe Nederlanders en vrouwen in het personeelsbestand en het hogere kader. Delta Lloyd heeft in 2005 de diversiteitsprijs gewonnen. Van de periferie naar de core business. Shell heeft klimaatbeleid geïntegreerd in de core business. Sustainability Joint AdVentures De meeste van deze ontwikkelingen zijn niet ontstaan vanuit dwang vanuit de overheid of wettelijke regels. Ze zijn grotendeels gebaseerd op een toenemend inzicht in wat er speelt in de wereld bij steeds meer mensen, op de aandrang van lastige NGO s, de waarschuwingen van wetenschappers, politici en journalisten en op de vragen van eigen medewerkers en klanten. Iedereen kan een leider zijn in dit proces. In het bedrijfsleven, waarover zo vaak cynisch wordt gedaan als het om duurzaamheid gaat, ontstaat op het gebied van duurzaamheid een enorme dynamiek als een beroep wordt gedaan op ondernemerschap. Ook op het persoonlijk ondernemerschap van iedere individuele medewerker. Als er alleen maar belemmeringen in de weg worden gelegd, treden er eerder verlamming en vertraging op. Dynamiek op het gebied van duurzaamheid ontstaat vooral daar waar bedrijven worden aangesproken op kansen en uitdagingen. In zulke gevallen zijn ze graag bereid experimentele samenwerkingsvormen aan te gaan rond projecten op het gebied van duurzame ontwikkeling met andere bedrijven en maatschappelijke organisaties. Dergelijke initiatieven worden in het boek The S-Factor Sustainability Joint AdVentures genoemd, omdat het in mijn ogen samenwerkingsverbanden zijn - joint ventures - waarin diverse partijen samen optrekken op voor iedereen nog onbekend terrein. Zulke Sustainability Joint AdVentures blijken in de praktijk een aantrekkelijke manier om in onze netwerkeconomie met duurzaamheid aan de slag te gaan. Alle deelnemers vinden het een uitdaging zulke duurzame initiatieven te laten slagen. Duurzaamheid wordt daarmee fun en winstgevend. Duurzaamheid hoort ook leuk en winstgevend te zijn, want anders is op den duur niemand er meer voor te motiveren. Sustainability Joint AdVentures kunnen publiek/private partnerschappen zijn, maar dat hoeft niet; soms zijn publieke partijen er helemaal niet bij betrokken. Het kunnen formele of informele, structurele of incidentele samenwerkingsvormen zijn. De kern ligt bij de ruimte om te experimenteren (avonturieren) en de persoonlijke betrokkenheid en passie bij duurzaamheid - of een aspect daarvan - van de initiatiefnemers en deelnemers. Er zijn verschillende vormen van zulke Sustainability Joint AdVentures, die samenhangen met de mate waarop een bedrijf voor zichzelf zicht heeft gekregen op de mogelijkheden van duurzaamheid en daar mee bezig is. Daarin zijn drie fasen te herkennen: - de bewustwording; - het maken van creatieve combinaties; en - de inzet van de core business. Bewustwording - In deze fase zijn Sustainability Joint AdVentures vooral gericht op het ontwikkelen van een nieuwe mindset en een bewustwording voor de relevantie en concrete toepassing van duurzaamheid in ons leven en binnen de organisaties. Voorbeelden: The Dream Action, van chemiereus DSM, is een initiatief om mensen hun dromen en ideeën te laten delen over hoe de wereld een betere plek kan worden. Kick Start, (partners: ABN-Amro, Vedior, Winkelman en Van Hessen) is een wedstrijd voor het beste business plan voor startende sociale ondernemers in Nederland. Studenten kunnen training en financiering winnen _2_DuurzOverheid.indd /8/06 3:09:20 PM

18 voor innovaties die maatschappelijke problemen aanpakken. Gubba.nl is een website die 500 duurzame producten aanbiedt van hippe spijkerbroeken, bioboeketten tot zonnecrème, om te laten zien dat duurzaamheid praktisch en leuk kan zijn. Creatieve Combinaties Een deel van het avontuur naar duurzaamheid is het maken van creatieve combinaties met andere partijen. Voorbeelden: De BiD Challenge (NCDO en Rabobank als initiatoren met ongeveer 20 bedrijven) is een initiatief waar ongeveer 80 startende ondernemers in ontwikkelingslanden gecoached worden bij het maken van een business plan. De winnaars krijgen een opstartkapitaal en meer coaching. Voor de ondernemers is dit een bijzondere kans, maar ook voor de Nederlandse deelnemers bij bedrijven, die veel nieuwe ideeën opdoen en leren over duurzaam zaken doen in ontwikkelingslanden. The Climate Change College is een initiatief (Ben & Jerrys, Unilever, Wereld Natuur Fonds) waar jongeren een opleiding en studiereis over klimaatverandering kunnen winnen naar Groenland of de Noordpool, waar zij de impact van CO 2 -uitstoot kunnen waarnemen. EYE (Exchange Young Executives) (ICCO, De Baak en Jong Management) brengt jonge managers naar projecten in ontwikkelingslanden om hun kennis met elkaar te delen. Livewire (Shell) is een project die technische en financiële expertise biedt aan jongeren in 26 landen om hen te faciliteren zelfstandig ondernemer te worden. Watt s next? Award (NUON) is een initiatief die kinderen stimuleert om met creatieve oplossingen voor de toekomst te komen. ABN-Amro, Shell, TNT en Unilever hebben VN-baas Kofi Annan in juli 2006 beloofd te komen tot een Nederlandse afdeling van de Global Compact, het internationale samenwerkingsverband dat hij in 2000 in het leven heeft geroepen. In een brief aan Annan beloven de bedrijven een substantiële bijdrage te leveren aan duurzaamheid en de zgn. VN-Millenniumdoelstellingen. Core Business Werken met duurzaamheid vanuit de core business (lees: kernactiviteiten; dus dat waar men in feit voor is opgericht en waar men van leeft) komt het dichtste bij duurzaam handelen. Dit proces vraagt om duurzaam leiderschap en de aanwezigheid van change agents, die van binnen uit de mogelijkheden van de organisatie langzaam mee ontdekken en samen vorm geven. Voorbeelden: Becel is doorontwikkeld en op de markt gebracht samen met een campagne over gezonde voeding en beweging (Unilever, VGZ, Nederlandse Hartstichting), waarbij mensen die Becel eten een lagere premie voor hun ziektekostenverzekering hoeven te betalen. NUON & NOVIB werken samen aan (alternatieve) energievoorzieningen zoals zonne-energie bij de armsten in ontwikkelingslanden te leveren. Made By (Solidaridad) is een schaduwlabel voor trendy kleding die duurzaam wordt gemaakt. Het is eigenlijk best hard gegaan met het duurzaamheidsbeleid van grote bedrijven. Bijna alle grote bedrijven doen iets met duurzaamheid, ook al is het soms nog wat geforceerd en oppervlakkig. Zo hebben bijvoorbeeld Daimler Chrysler, Alcoa en Abtech in de VS aansluiting gezocht bij het samenwerkingsverband EcoZone van Ecomedia. Voor dollar krijgen de bedrijven hun naamsvermelding op borden met voorlichtende teksten over het milieu. Het is nog maar kort geleden, dat bedrijven zich vooral moesten weren tegen aanvallen van NGO s en negatieve publiciteit. De beschadigingspolitiek van lastige NGO s (blame and shame) heeft in eerste instantie vooral tot verdediging door de bedrijven geleid en allerlei vormen van lobby door PR-functionarissen om het beleid en het optreden van hun bedrijf of organisatie goed te praten. Inmiddels zijn steeds meer bedrijven steeds openlijker een deel van de verantwoordelijkheid voor een duurzamer wereld op zich gaan nemen. Soms wat al te vrijblijvend nog. Autobedrijf Ford beloofde bijvoorbeeld in campagnes te gaan werken aan schone brandstof en schone wagens. Dat kwam de autofabrikant toch weer op kritiek van milieuorganisaties te staan, omdat niet werd gesleuteld aan de duurzaamheid van de bestaande productielijn. Ook het grote aantal recente schandalen heeft veel bestuurders wakker gemaakt. Het negeren van de roep om duurzaamheid en maatschappelijke verantwoordelijkheid kan leiden tot grote financiële en persoonlijke gevolgen en soms tot het einde van de onderneming. De namen zijn in dit essay al genoemd: Enron, MCI WorldCom, Ahold, Parmalat, Legio Lease. If you can t beat them join them is voor sommige ondernemers het adagium geworden. Anderen zijn op zoek zijn gegaan naar de business case voor duurzaamheid. Er waren al succesvolle niche spelers, die zich met duurzaamheid (of een aspect daarvan) aan het onderscheiden, waren zoals Max Havelaar, Body Shop en Triodosbank, maar hun marktaandeel werd na een goede opstart niet spectaculair groter. Veel bestaande MKB-bedrijven zijn vanuit persoonlijke betrokkenheid van de eigenaar en de bestaande contacten met de directe omgeving altijd al wel op een bepaalde manier maatschappelijke en omgevingsbewust bezig. Maar het zijn vandaag toch vooral de grote bedrijven, die het meest kritiek hebben gehad of een (financiële) crises hebben doorgemaakt, die het meest gemotiveerd op zoek zijn gegaan naar de commerciële kansen binnen duurzaamheid (business opportunities) _2_DuurzOverheid.indd /8/06 3:09:20 PM

19 Het is natuurlijk dat bedrijven inspelen op de actuele trends en behoeften uit de markt en proberen van daaruit win/win-situaties te creëren. Eenmaal gewezen op de mogelijkheden van duurzaamheid willen de echte ondernemers graag best practices ontwikkelen en first mover zijn of worden. Dat positioneert hen sterker dan slechts te voldoen aan de minimumeisen van de wet. Concurrentie brengt nu eenmaal met zich mee, dat bedrijven niet kunnen overleven zonder zich te onderscheiden van anderen. Bedrijven zijn daarom altijd op zoek naar concurrentievoordelen. Liefst duurzaam concurrerende voordelen, want die maken dat hun investeringen ook op lange termijn renderen. De Cultural Creatives binnen bedrijven, organisaties en overheden willen maar al te graag bouwen aan een duurzame samenleving. Ze zoeken naar de mogelijkheid om concreet bij te dragen aan een betere wereld voor zichzelf en anderen. Sustainability Joint AdVentures zijn daarbij een uitstekende manier om deze change agents 3 bij elkaar te brengen en gebruik te maken van hun persoonlijke drive en innovatievermogen. Bedrijven en ook overheden zijn altijd op zoek naar talent. Gerichtheid op duurzaamheid is een goede manier om aan creatieve, innovatieve mensen te komen. Creativiteit kan in een behoudende of hiërarchische cultuur of een cultuur van angst niet gedijen. Mensen te verplichten of op te dragen creatief te zijn werkt niet. Creativiteit komt van binnenuit. Het komt als er ruimte voor gegeven wordt. Het raakt mensen in hun basis of oorsprong om te creëren wat ze echt willen. Voor een high potential is het dan ook aantrekkelijk om voor een bedrijf te kiezen, dat duurzaamheid hoog in het vaandel heeft staan. Duurzame bedrijven op hun beurt willen preferred employer zijn van jong talent, dat duurzaamheid meeneemt in zijn afwegingen. in evenwicht met elkaar bereikt kunnen worden. Shell besteedt hier al jaren zeer veel aandacht aan. Chemieconcern DSM heeft daar in een begin mee gemaakt, net als veel Rabobanken. Wij zijn in het rijke westen met zijn allen aan de top van de piramide van Maslow beland. Er zijn steeds meer signalen uit de samenleving, dat er een groeiende behoefte is aan eenheid, verbondenheid, samenhang, visie, synergie, zingeving. Aan een constructieve manier om vooruit te komen, aan een nieuw soort groei. De aandacht verleggen van kwantiteit van producten naar kwaliteit van leven leidt tot een nieuw soort groei, die duurzaamheid bevordert. Het systeem om ons nationaal inkomen te berekenen en de rekenmodellen van het Centraal Planbureau, die richting gaven aan onze politieke beslissingen, zijn op zijn minst gedateerd, zo niet misleidend. Ze geven geen inzicht in milieukosten, geen zicht op het verdwijnen van diversiteit, geen zicht op de sociale kloof, geen zicht op gebruik van handenvol antidepressiva door grote delen van de bevolking, geen zicht op eenzaamheid, geen zicht op permanente vrede en veiligheid. De Wereldbank beveelt regeringen in haar recente rapport Where is the wealth of nations aan om meer ecologische en sociale indicatoren te gebruiken om het economisch functioneren van een land te laten doorrekenen. Nederland zou er te klein voor zijn, zeggen sommigen. Maar waarom zouden wij niet juist als klein land als proeftuin kunnen functioneren? Dit is toch een uitstekende kans om het inspirerende voorbeeld te geven en duurzaam leiderschap te tonen, lijkt mij. De noodzaak voor een meer duurzaam beleid staat vandaag nergens meer ter discussie. De vraag is, hoe en waar en wat eerst. Kortom: er is behoefte aan een integrale visie. De samenleving (burgers, bedrijven, maatschappelijke organisaties) verwacht van de overheid dat zij een koers bepaalt. We zijn samen onderweg en willen weten waar we naartoe gaan. We willen een realistische visie op waar we in 2020, 2030 of 2050 zijn. Een droom van een utopisch Nederland is prachtig, maar die zal er slechts toe leiden dat steeds meer betrokken partijen onderweg afhaken. In die zin is ook de houding, die de overheid ten opzichte van haar burgers en het bedrijfsleven aanneemt, van doorslaggevende betekenis. Wat we willen moet ook kunnen. Juist daarom is het evenwichtig sturen op drie kompassen tegelijk zo belangrijk: people, planet en profit. Voor evenwichtig sturen is het goed om bij elk van die kompassen ook concrete langetermijn- en kortetermijn-doelstellingen te formuleren, die 3 Change agents zijn mensen die een voorstuwende kracht vormen voor verandering binnen organisatie. Zij inspireren andere collega s met hun goede voorbeeld en nodigen anderen aan om mee te veranderen. Change agents dragen bij aan het effect van een olievlek spreiden. Zij stimuleren anderen vaak op een positieve wijze om vanuit hun eigen kracht met duurzaamheid (ook) aan de slag te gaan. Zie hierover meer in het 7 Stappenplan wat hierna volgt _2_DuurzOverheid.indd /8/06 3:09:21 PM

20 VI TOEKOMST: WELKE ROL NEEMT DE OVERHEID? De toekomstige rol van de overheid met betrekking tot een duurzamer wereld heeft te maken met de verwachting van de samenleving, maar ook met de wensen, ambities en mogelijkheden van de overheid zelf. Bedrijven willen per definitie liefst zo veel mogelijk vrije speelruimte. Op het gebied van duurzaamheid komen ze zelf al in actie; om uiteenlopende redenen, zoals imagoverbetering, commerciële kansen, druk van stakeholders of om op regelgeving door de overheid te anticiperen dan wel regelgeving te voorkomen. Maatschappelijke organisaties en bepaalde politieke partijen verwachten als regel veel meer van wetgeving dan de uiteindelijke impact. Ze wijzen op incidenten, zien de oplossing in strenge regels en hebben doorgaans minder vertrouwen in de eigen dynamiek en drive van het bedrijfsleven. Een grote meerderheid van de burgers vindt alleen maar dat de overheid de boel goed moet regelen. Ze leggen zich neer bij wat hun politici doen (ze betalen immers belasting) en de maatschappelijke organisaties waar ze lid of donateur van zijn als ze al stemmen en lid zijn van een organisatie doen en voelen zich ontslagen van de verplichting zelf al te veel over duurzaamheid na te denken. Tegelijk is er een nieuwe generatie jongere volwassenen, die als back packers de halve wereld al rondgereisd hebben en een geheel eigen visie op de wereld hebben ontwikkeld. Zij zijn tegelijk sociaal betrokken, maar ook vanuit het welbegrepen eigenbelang. Deels zijn dit de Cultural Creatives waar ik eerder over sprak. Ze vinden dat er zeker een rol is voor de overheid, maar voelen ook de eigen verantwoordelijkheid, starten ook eigen initiatieven en leggen ook eigen verbindingen. Welke rol wil de overheid zelf? Wil ze de verantwoordelijkheid overnemen van burgers en bedrijven? Doet ze alle denkwerk? Maakt ze wetten en regels om een minimumniveau van duurzaam gedrag af te dwingen? Verbiedt ze of verplicht ze haar burgers? Of wil ze een duurzaam leider zijn? Je kunt je natuurlijk eerst afvragen of de rol die de overheid nu vervult, moet veranderen. Ik vind van wel. Wij worden allen gedwongen met de tijd mee te gaan, te ontwikkelen of veranderen, hoe je het ook wilt noemen. Zo ook de overheid. De Nederlandse overheid, zoals wij die nu kennen, heeft in de afgelopen decennia naar behoren gefunctioneerd. De organisatie en de ambtelijke cultuur van vandaag passen echter niet meer bij de wereld waar we vandaag in leven en waar we op afgaan. We staan vandaag in een geglobaliseerde wereldeconomie met krachtige en internationaal opererende bedrijven, met migratie van zowel hoogopgeleiden als arme gelukszoekers, dreigende strijd om schaarse grondstoffen en een onmiskenbare klimaatverandering, die haar weerslag zal hebben op alle facetten van het economische en ecologische leven. De agenda van de overheid is veranderd en verbreed. Haar invloed is verkleind. Haar budget gelimiteerd. De overheid heeft nauwelijks keus. De overheid moet in het snel veranderende krachtenveld haar nieuwe plaats zien te vinden en innemen. Een vraag daarbij is: wil Nederland op het gebied van duurzaamheid samen met andere koplopers de koers bepalen of willen wij liever volgen? Het antwoord op die vraag lijkt al gegeven. Nederland heeft zich vanaf de VN Milieu- en Ontwikkelingsconferentie in Rio de Janeiro in 1992 internationaal gezien sterk gemaakt voor duurzaamheid en heeft geprobeerd een leidende rol hierin te spelen. Bij het aangaan van de Millennium Ontwikkelingsdoelstellingen en de afspraken in Johannesburg hebben wij deze rol nog eens bevestigd en uitgebreid. Politiek en economisch gezien kan een actief duurzaamheidsbeleid Nederland alleen maar vooruit helpen. In de nieuwe politieke en economische verhoudingen in de wereld kunnen we ons als kleine speler niet onderscheiden door kracht en macht of goedkope massaproductie, wel door kennis, innovatie en betrokkenheid. Al eerder in dit essay werd de nadruk gelegd op de behoefte aan een langjarige nationale visie op duurzaamheid. Een dilemma daarbij is hoe te komen tot visie op de lange termijn, terwijl de regering en de samenstelling van de Tweede Kamer op zijn best om de vier jaar veranderen. Zijn politici bereid om collectief achter een langetermijnvisie te gaan staan? Of blijven ze eindeloos met elkaar in de slag om korte termijn successen te behalen, persoonlijke status na te jagen en de gunst van de kiezers? Het is opvallend hoe weinig de politiek generaties lang heeft geanticipeerd op de vraagstukken, die voortkwamen uit de geboortegolf van na de Tweede Wereldoorlog. Alle voorspelbare problemen deden en doen zich voor, van de kleuterklas tot de universiteit en tot en met de bejaardenzorg. Zo n reactief beleid werkt niet ten aanzien van duurzaamheid. Daarvoor gaan de ontwikkelingen te snel vandaag. We zijn als Nederland international bekend geworden met ons overlegmodel, ons poldermodel. Dat model gaat volgens sommigen terug op de noodzaak van goede samenwerking om de dijken rond ons laaggelegen land goed te onderhouden. Zo hebben we nu ook goede samenwerking nodig op basis van een nationale visie op duurzaamheid. Een zelfde dilemma als de overheid kent met betrekking tot continuïteit van beleid speelt ook in het bedrijfsleven. Wisselend bestuur kan ook daar ingrij _2_DuurzOverheid.indd /8/06 3:09:21 PM

A.A. Kellermann Essay Duurzame overheid? Tijd voor Duurzaam Leiderschap. 15 oktober 2006. Duurzame Overheid? Tijd voor Duurzaam Leiderschap.

A.A. Kellermann Essay Duurzame overheid? Tijd voor Duurzaam Leiderschap. 15 oktober 2006. Duurzame Overheid? Tijd voor Duurzaam Leiderschap. Duurzame Overheid? Tijd voor Duurzaam Leiderschap. Anastasia A. Kellermann akellermann@sustainability-unlimited.com 1 I Inleiding: Voor wie en waarom wordt dit essay geschreven? Duurzame Ontwikkeling en

Nadere informatie

De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie

De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie Feike Sijbesma, CEO Royal DSM In de loop der tijd is het effect van bedrijven op de maatschappij enorm veranderd. Vijftig tot honderd

Nadere informatie

Stilstaan bij vooruitgang

Stilstaan bij vooruitgang Stilstaan bij vooruitgang Thuis in duurzaam organiseren Duurzaam rendement is geld verdienen... en meer... Onze visie op duurzaamheid Duurzaamheid is een modewoord geworden. Om mee te gaan met de trend

Nadere informatie

Stichting VraagWijzer Nederland. Notitie Resultaatgericht werken in het Sociale Domein

Stichting VraagWijzer Nederland. Notitie Resultaatgericht werken in het Sociale Domein Stichting VraagWijzer Nederland Notitie Resultaatgericht werken in het Sociale Domein Per 1 januari 2015 hebben de Jeugdwet, de Participatiewet en de Wmo 2015 hun intrede gedaan. De invoering van deze

Nadere informatie

Leeftijdbewust personeelsbeleid Ingrediënten voor een plan van aanpak

Leeftijdbewust personeelsbeleid Ingrediënten voor een plan van aanpak Leeftijdbewust personeelsbeleid Ingrediënten voor een plan van aanpak Inhoud Inleiding 3 Stap 1 De noodzaak vaststellen 4 Stap 2 De business case 5 Stap 3 Probleemverdieping 6 Stap 4 Actieplan 8 Stap 5

Nadere informatie

Milieumanagement & Duurzaam Ondernemen

Milieumanagement & Duurzaam Ondernemen Milieumanagement & Duurzaam Ondernemen Milieumanagement en duurzaam ondernemen Duurzaam ondernemen en milieumanagement zijn begrippen die vaak, bijna onbewust, gekoppeld worden aan milieubelastende sectoren

Nadere informatie

Samenvatting ... 7 Samenvatting

Samenvatting ... 7 Samenvatting Samenvatting... Concurrentie Zeehavens beconcurreren elkaar om lading en omzet. In beginsel is dat vanuit economisch perspectief een gezond uitgangspunt. Concurrentie leidt in goed werkende markten tot

Nadere informatie

Goede Zaken MBO voor Dummies

Goede Zaken MBO voor Dummies Goede Zaken MBO voor Dummies Kansen voor ideëel en commercieel www.goedezaken.eu 1 Onderneming van de 21 e eeuw People (mensen) MVO Planet (milieu) Profit (winst) MBO als onderdeel van MVO Verzoeken aan

Nadere informatie

Supplier Code of Conduct. Samen op weg naar een succesvolle, uitdagende en duurzame toekomst

Supplier Code of Conduct. Samen op weg naar een succesvolle, uitdagende en duurzame toekomst Supplier Code of Conduct Samen op weg naar een succesvolle, uitdagende en duurzame toekomst Bij Kramp gaan we voor zakelijk succes op de lange termijn. Daarbij voelen we een sterke verantwoordelijkheid

Nadere informatie

Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen

Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen Vóór dat u beleid ontwikkelt is het van belang om de vraag: Waaròm zou ik MVO beleid ontwikkelen? te beantwoorden. Het antwoord op deze vraag bepaalt hóe u het MVO

Nadere informatie

Visiedocument en Activiteitenplan 2013

Visiedocument en Activiteitenplan 2013 Visiedocument en Activiteitenplan 2013 1. Inleiding In Leusden is in september 2006 gestart met het project Maatschappelijk Betrokken Ondernemen. De Gemeente Leusden, het bedrijfsleven en de maatschappelijke

Nadere informatie

MVI & EMVI: Perfect match? 24 november 2015, SMI Stabi congres, Zoetermeer

MVI & EMVI: Perfect match? 24 november 2015, SMI Stabi congres, Zoetermeer MVI & EMVI: Perfect match?, SMI Stabi congres, Zoetermeer Prof dr ir, Tilburg University Het is de route niet de kaart Niet de uitkomst maar het raadsel Het zijn je ogen niet de kleppen Niet het eindpunt

Nadere informatie

HPC-O. Human Performance Contextscan Organisatierapportage Datum: Opdrachtgever: Auteur:

HPC-O. Human Performance Contextscan Organisatierapportage <Naam onderwijsinstelling> Datum: Opdrachtgever: Auteur: HPC-O 1 HPC-O Human Performance Contextscan Organisatierapportage Datum: Opdrachtgever: Auteur: 24 april 2008 drs M.G. Wildschut HPC-O

Nadere informatie

Toekomst voor verzekeraars

Toekomst voor verzekeraars Position paper Toekomst voor verzekeraars Position paper ten behoeve van het rondetafelgesprek op 11 juni 2015 van de vaste commissie voor Financiën van de Tweede Kamer naar aanleiding van het rapport

Nadere informatie

Cleantech Markt Nederland 2008

Cleantech Markt Nederland 2008 Cleantech Markt Nederland 2008 Baken Adviesgroep November 2008 Laurens van Graafeiland 06 285 65 175 1 Definitie en drivers van cleantech 1.1. Inleiding Cleantech is een nieuwe markt. Sinds 2000 heeft

Nadere informatie

Kwaliteitszorg met behulp van het INK-model.

Kwaliteitszorg met behulp van het INK-model. Kwaliteitszorg met behulp van het INK-model. 1. Wat is het INK-model? Het INK-model is afgeleid van de European Foundation for Quality Management (EFQM). Het EFQM stelt zich ten doel Europese bedrijven

Nadere informatie

Sociale innovatie. Integraal op weg naar topprestaties in teams en organisaties

Sociale innovatie. Integraal op weg naar topprestaties in teams en organisaties Sociale innovatie Integraal op weg naar topprestaties in teams en organisaties DATUM 1 maart 2014 CONTACT Steef de Vries MCC M 06 46 05 55 57 www.copertunity.nl info@copertunity.nl 2 1. Wat is sociale

Nadere informatie

Uw eigen denken kan de oorzaak zijn van het probleem

Uw eigen denken kan de oorzaak zijn van het probleem Uw eigen denken kan de oorzaak zijn van het probleem Wat dienstverlenende organisaties kunnen leren van de manier waarop Toyota zijn auto s maakt. Wees bereid anders te denken Wij nodigen u uit om eens

Nadere informatie

Natuurlijk Leiderschap

Natuurlijk Leiderschap Dit interview is onderdeel van het boek Natuurlijk Leiderschap een co-creatie van Trees for All en United by Passion Ronald van Zetten CEO, HEMA Een wereld met uitdagingen Als ik kijk naar de hele wereld,

Nadere informatie

Topsectoren. Hoe & Waarom

Topsectoren. Hoe & Waarom Topsectoren Hoe & Waarom 1 Index Waarom de topsectorenaanpak? 3 Wat is het internationale belang? 4 Hoe werken de topsectoren samen? 5 Wat is de rol voor het MKB in de topsectoren? 6 Wat is de rol van

Nadere informatie

Verandering is dichterbij dan je denkt

Verandering is dichterbij dan je denkt Verandering is dichterbij dan je denkt Tegenbegroting 2016 Verandering is dichterbij dan je denkt Soms slaat verbazing om in boosheid. Het overkomt me niet vaak, maar de afgelopen maanden kreeg het kabinet

Nadere informatie

Nut en noodzaak van (sturen op) duurzame zorg

Nut en noodzaak van (sturen op) duurzame zorg Nut en noodzaak van (sturen op) duurzame zorg Prof.dr. Robbert Huijsman MBA, Hoogleraar Management & Organisatie Ouderenzorg Senior manager Kwaliteit & Innovatie, Achmea .... Wat bedoelen we met duurzaamheid?

Nadere informatie

Talentisme. Het effectiefste wapen in de War for Talent

Talentisme. Het effectiefste wapen in de War for Talent Talentisme. Het effectiefste wapen in de War for Talent Talent wordt schaars en er zal om gevochten worden. Dat was kort samengevat de gedachte achter de term The War for Talent, die eind vorige eeuw werd

Nadere informatie

Leidinggeven bij de stad Antwerpen

Leidinggeven bij de stad Antwerpen Visietekst Leidinggeven bij de stad Antwerpen 1. Inleiding Leidinggevenden zijn sleutelfiguren in onze organisatie. Zij hebben een voorbeeldfunctie, zorgen voor de vertaling van doelstellingen naar concrete

Nadere informatie

IBN ALS SOCIALE ONDERNEMING VOOR EEN BREDERE GROEP

IBN ALS SOCIALE ONDERNEMING VOOR EEN BREDERE GROEP IBN ALS SOCIALE ONDERNEMING VOOR EEN BREDERE GROEP IBN ALS SOCIALE ONDERNEMING VOOR EEN BREDERE GROEP IBN biedt mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt meer kansen door het optimaal benutten van talenten,

Nadere informatie

Casus 2.1 Betere prestaties door beter verslag; bedrijf gebaat bij niet-financiële 'cijfers'

Casus 2.1 Betere prestaties door beter verslag; bedrijf gebaat bij niet-financiële 'cijfers' Casus 2.1 Betere prestaties door beter verslag; bedrijf gebaat bij niet-financiële 'cijfers' 22 januari 2011 zaterdag Arjan de Draaijer en Marleen Janssen Groesbeek Afgelopen week is voor het eerst de

Nadere informatie

Wij leggen rekenschap af over:

Wij leggen rekenschap af over: VRAGEN Het afleggen van rekenschap. ANTWOORDEN TOELICHTING / VOORBEELDEN VRAAG 1. Onze organisatie legt rekenschap af over onze effecten op de maatschappij, de economie en het milieu. Welke activiteiten

Nadere informatie

Meer betalen voor duurzaam? Alleen als de consument weet waarom Duurzaamheidkompas #7 thema: Ken de prijs. December 2011

Meer betalen voor duurzaam? Alleen als de consument weet waarom Duurzaamheidkompas #7 thema: Ken de prijs. December 2011 Meer betalen voor duurzaam? Alleen als de consument weet waarom Duurzaamheidkompas #7 thema: Ken de prijs December 2011 Inleiding Duurzaamheidkompas Antwoord op duurzaamheidvragen In deze tijd van milieu-,

Nadere informatie

Rapport Carriere Waarden I

Rapport Carriere Waarden I Rapport Carriere Waarden I Kandidaat TH de Man Datum 18 Mei 2015 Normgroep Advies 1. Inleiding Carrièrewaarden zijn persoonlijke kenmerken die maken dat u bepaald werk als motiverend ervaart. In dit rapport

Nadere informatie

De canon van (duurzaam) ondernemen. Duurzaamheid: van bedreiging naar kansen voor het bedrijfsleven. Waarom duurzaam? Stelling 1

De canon van (duurzaam) ondernemen. Duurzaamheid: van bedreiging naar kansen voor het bedrijfsleven. Waarom duurzaam? Stelling 1 De canon van (duurzaam) ondernemen Duurzaamheid: van bedreiging naar kansen voor het bedrijfsleven VNO - NCW congres Food, Feed and Fuel 9 november 2010 Herstel 2010 -? ISO 26000 Guidelines Social responsibility

Nadere informatie

Managementvoorkeuren

Managementvoorkeuren Toelichting bij de test Business Fit-ality Lange Dreef 11G 4131 NJ Vianen Tel: +31 (0)347 355 718 E-mail: info@businessfitality.nl www.businessfitality.nl Business Fit-ality Met welk type vraagstuk bent

Nadere informatie

Visiedocument en Activiteitenplan 2011

Visiedocument en Activiteitenplan 2011 Visiedocument en Activiteitenplan 2011 1. Inleiding In Leusden is in september 2006 gestart met het project Maatschappelijk Betrokken Ondernemen. De Gemeente Leusden, het bedrijfsleven en de maatschappelijke

Nadere informatie

Het maken van een duurzaamheidsbeleid

Het maken van een duurzaamheidsbeleid Het maken van een duurzaamheidsbeleid Workshop Lekker Betrokken! Phyllis den Brok Projectleider Lekker Betrokken! phyllis@phliss.nl 06-22956623 hhp://www.phliss.nl/lb.html Duurzaamheid Definitie duurzaamheid:

Nadere informatie

Duurzaam ondernemen Musea

Duurzaam ondernemen Musea Duurzaam ondernemen Musea Kunst voor bedrijfsvoering Rob van Tilburg Mei 2012 DHV 2012 All rights reserved Alleen voor intern gebruik Welkom en agenda Definitie en duiding duurzaam ondernemen Omgang bedrijven

Nadere informatie

VNG Raadsledencampagne

VNG Raadsledencampagne Duurzaam Drimmelen VNG Raadsledencampagne Klimaat niet zonder de Raad Invloed raadsleden Borging beleid Collegiaal bestuur Collegeakkoord 2010-2014 Duurzame ontwikkeling: Een ontwikkeling die kan voorzien

Nadere informatie

Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen 2015-2016

Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen 2015-2016 Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen 2015-2016 Van verbruik naar gebruik Pagina 1 van 5 Inleiding: Voor u ligt het MVO beleid van ABIRD Industrial Rental Services. Maatschappelijk Verantwoord en Duurzaam

Nadere informatie

inspireren en innoveren in MVO

inspireren en innoveren in MVO inspireren en innoveren in MVO Inleiding Gert Van Eeckhout Beleidsondersteuner MVO - Departement WSE Wat is MVO? Waarom MVO? Beleidslijnen Vlaamse overheid MVO? een proces waarbij ondernemingen vrijwillig

Nadere informatie

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together Gids voor werknemers Rexel, Building the future together Editorial Beste collega s, De wereld om ons heen verandert snel en biedt ons nieuwe uitdagingen en kansen. Aan ons de taak om effectievere oplossingen

Nadere informatie

In 7 stappen naar geïntegreerd rapporteren. Naar een toekomstbestendig mkb-bedrijf

In 7 stappen naar geïntegreerd rapporteren. Naar een toekomstbestendig mkb-bedrijf In 7 stappen naar geïntegreerd rapporteren Naar een toekomstbestendig mkb-bedrijf Colofon De tekst van deze brochure is tot stand gekomen met medewerking van NEMACC, het mkb-kenniscentrum waarin de NBA

Nadere informatie

Integraal coachen. Meedenken en faciliteren bij ambities, dilemma s of problemen op de werkvloer

Integraal coachen. Meedenken en faciliteren bij ambities, dilemma s of problemen op de werkvloer Integraal coachen Meedenken en faciliteren bij ambities, dilemma s of problemen op de werkvloer DATUM 1 maart 2014 CONTACT Steef de Vries MCC M 06 46 05 55 57 www.copertunity.nl info@copertunity.nl 2 1.

Nadere informatie

Normalisatie: de wereld op één lijn. ISO 26000. Maatschappelijke Verantwoordelijkheid van Organisaties (MVO) Zet goede bedoelingen om in goede acties

Normalisatie: de wereld op één lijn. ISO 26000. Maatschappelijke Verantwoordelijkheid van Organisaties (MVO) Zet goede bedoelingen om in goede acties Normalisatie: de wereld op één lijn. ISO 26000 Maatschappelijke Verantwoordelijkheid van Organisaties (MVO) Zet goede bedoelingen om in goede acties 2 Inhoudsopgave ISO 26000: een richtlijn voor iedereen

Nadere informatie

Wijzer worden van Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen

Wijzer worden van Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen De Meeuw Nederland Industrieweg 8 Postbus 18 5688 ZG Oirschot T +31 (0)499 57 20 24 F +31 (0)499 57 46 05 info@demeeuw.com www.demeeuw.com De Meeuw en MVO Wijzer worden van Maatschappelijk Verantwoord

Nadere informatie

De gemeenteraad aan zet Wat wilt u weten over de jongeren met een beperking in uw regio?

De gemeenteraad aan zet Wat wilt u weten over de jongeren met een beperking in uw regio? De gemeenteraad aan zet Wat wilt u weten over de jongeren met een beperking in uw regio? Transities sociale domein Gemeenten staan zoals bekend aan de vooravond van drie grote transities: de decentralisatie

Nadere informatie

In 7 stappen naar geïntegreerd rapporteren. Naar een toekomstbestendig mkb-bedrijf

In 7 stappen naar geïntegreerd rapporteren. Naar een toekomstbestendig mkb-bedrijf In 7 stappen naar geïntegreerd rapporteren Naar een toekomstbestendig mkb-bedrijf Colofon De tekst van deze brochure is tot stand gekomen met medewerking van NEMACC, het mkb-kenniscentrum waarin de NBA

Nadere informatie

WAAR WIJ VOOR STAAN. Socialisten & Democraten in het Europees Parlement. Fractie van de Progressieve Alliantie van

WAAR WIJ VOOR STAAN. Socialisten & Democraten in het Europees Parlement. Fractie van de Progressieve Alliantie van WAAR WIJ VOOR STAAN. Fractie van de Progressieve Alliantie van Socialisten & Democraten in het Europees Parlement Strijden voor sociale rechtvaardigheid, het stimuleren van werkgelegenheid en groei, hervorming

Nadere informatie

Regiegemeente Wendbaar met de blik naar buiten. Zichtbaar met de blik naar binnen. Auteur: Daan Platje VeranderVisie Datum: maart 2011 Pagina 1 van 7

Regiegemeente Wendbaar met de blik naar buiten. Zichtbaar met de blik naar binnen. Auteur: Daan Platje VeranderVisie Datum: maart 2011 Pagina 1 van 7 Regiegemeente Wendbaar met de blik naar buiten. Zichtbaar met de blik naar binnen. Auteur: Daan Platje VeranderVisie Datum: maart 2011 Pagina 1 van 7 Gemeentelijke regie Het Rijk heeft kaders opgesteld

Nadere informatie

Medewerkerbetrokkenheid. 1. Werk aan medewerkertevredenheid. Betrokkenheid uit jezelf. Waarom zou iemand het maximale inzetten voor een werkgever?

Medewerkerbetrokkenheid. 1. Werk aan medewerkertevredenheid. Betrokkenheid uit jezelf. Waarom zou iemand het maximale inzetten voor een werkgever? Dat is de vraag! Natuurlijk is werk nog steeds vanzelfsprekend voor mensen maar het is niet meer zo vanzelfsprekend om voor de duur van het leven die ene baas te kiezen. Mensen maken enorm veel keuzes.

Nadere informatie

Van de macht van management naar de kracht van leiderschap

Van de macht van management naar de kracht van leiderschap Van de macht van management naar de kracht van leiderschap Inez Sales Juni 2011 INHOUDSOPGAVE Leiderschap... 3 1. Leiderschap en management... 4 2. Leiderschapstijl ten behoeve van de klant... 5 3. Leiderschapstijl

Nadere informatie

Wat is maatschappelijk verantwoord ondernemen?

Wat is maatschappelijk verantwoord ondernemen? Wat is maatschappelijk verantwoord ondernemen? Maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO) wordt ook wel maatschappelijk ondernemen, maatschappelijk betrokken ondernemen, duurzaam ondernemen of ethisch

Nadere informatie

EXPERTS MEET THE. Seminars voor financials in de zorg WWW.BAKERTILLYBERK.NL/FINANCE4CARE DE ZORG: ANDERS DENKEN VOOR EFFICIËNTERE ZORG

EXPERTS MEET THE. Seminars voor financials in de zorg WWW.BAKERTILLYBERK.NL/FINANCE4CARE DE ZORG: ANDERS DENKEN VOOR EFFICIËNTERE ZORG MEET THE EXPERTS KENNISMAKING MET LEAN IN DE ZORG: ANDERS DENKEN VOOR EFFICIËNTERE ZORG DOOR DR. VINCENT WIEGEL OP 16 OKTOBER 2014 VERBINDENDE CONTROL DOOR MR. DR. HARRIE AARDEMA OP 6 NOVEMBER 2014 INKOOP

Nadere informatie

HET BELANG VAN DUURZAAM ONDERNEMEN

HET BELANG VAN DUURZAAM ONDERNEMEN HET BELANG VAN DUURZAAM ONDERNEMEN Dames en heren Ik val maar meteen met de deur in huis: Duurzaam ondernemen is geen hype maar een blijvende trend. Wie als bedrijf niet mee doet, mist op termijn de boot.

Nadere informatie

QUINN-MODEL. CompetenZa info@competenza.nu www.competenza.nu

QUINN-MODEL. CompetenZa info@competenza.nu www.competenza.nu QUINN-MODEL In onze adviestrajecten en gesprekken met opdrachtgevers maken wij vaak gebruik van het zgn. Quinn-model. Een handig hulpmiddel om samen, met een zo objectief mogelijke blik, naar het bedrijf

Nadere informatie

VERNIEUWING EN BESTUURLIJKE TRANSPARANTIE!

VERNIEUWING EN BESTUURLIJKE TRANSPARANTIE! Provinciale Staten verkiezingen Noord-Holland TIJD VOOR VERNIEUWING EN BESTUURLIJKE TRANSPARANTIE! PARTIJOVERSCHRIJDEND SAMENWERKEN Vanuit de Vrouwen Partij kiezen wij ervoor om met de thema s gelijke,

Nadere informatie

Duurzaam inkopen in de onderwijssector. Betty de Keizer De Keizer Kennismakelaar

Duurzaam inkopen in de onderwijssector. Betty de Keizer De Keizer Kennismakelaar Duurzaam inkopen in de onderwijssector Betty de Keizer De Keizer Kennismakelaar Duurzaam inkopen is Het toepassen van milieuaspecten en sociale aspecten in alle fasen van het inkoopproces zodat dit uiteindelijk

Nadere informatie

Ab Arbo-advisering i en duurzaamheid + MVO

Ab Arbo-advisering i en duurzaamheid + MVO Ab Arbo-advisering i en duurzaamheid + MVO Esther Loozen Atze Boerstra (Stanley Kurvers) NvvA Symposium 2010 1 Programma Introductie door Esther Loozen Korte inleiding over duurzaamheid+ MVO door Atze

Nadere informatie

InHouD. Leeswijzer 15

InHouD. Leeswijzer 15 InHouD Leeswijzer 15 Deel I: DENKEN Hoofdstuk 1 Positief de toekomst in 21 1.1 Duurzaamheid, wat moet je ermee? 1.2 Van denken naar doen 1.3 Duurzaamheid van alle tijden 1.4 Mijlpaal 1.5 Duurzaamheid is

Nadere informatie

Kwaliteit en Toekomst. Verkenning van Duurzaamheid

Kwaliteit en Toekomst. Verkenning van Duurzaamheid Kwaliteit en Toekomst. Verkenning van Duurzaamheid Het RIVM heeft in 2004 een Duurzaamheidsverkenning ( Kwaliteit en Toekomst. Verkenning van Duurzaamheid, RIVM 2004) uitgevoerd. Een deze verkenning hebben

Nadere informatie

Uitvoeringsplan organisatieontwikkeling 2014

Uitvoeringsplan organisatieontwikkeling 2014 Uitvoeringsplan organisatieontwikkeling 2014 Theo van Waes Interim-secretaris December 2013 1 Inleiding In het kader van de Koersnotitie een viertal programma s ontwikkeld, o.a. het Programma Organisatieontwikkeling.

Nadere informatie

Rapportage Werksoorten. BIJ Voorbeeld. support@meurshrm.nl. Naam: Datum: 02.04.2015. Email:

Rapportage Werksoorten. BIJ Voorbeeld. support@meurshrm.nl. Naam: Datum: 02.04.2015. Email: Rapportage Werksoorten Naam: BIJ Voorbeeld Datum: 02.04.2015 Email: support@meurshrm.nl BIJ Voorbeeld / 02.04.2015 / Werksoorten (QWSN) 2 Inleiding Wat voor type werkzaamheden spreken jou aan? Wat voor

Nadere informatie

MVO-Control Panel. Instrumenten voor integraal MVO-management. Extern MVO-management. MVO-management, duurzaamheid en duurzame communicatie

MVO-Control Panel. Instrumenten voor integraal MVO-management. Extern MVO-management. MVO-management, duurzaamheid en duurzame communicatie MVO-Control Panel Instrumenten voor integraal MVO-management Extern MVO-management MVO-management, duurzaamheid en duurzame communicatie Inhoudsopgave Inleiding... 3 1 Duurzame ontwikkeling... 4 1.1 Duurzame

Nadere informatie

De motor van de lerende organisatie

De motor van de lerende organisatie De motor van de lerende organisatie Focus op de arbeidsmarkt Naast het erkennen van leerbedrijven is Calibris verantwoordelijk voor ontwikkeling en onderhoud van kwalificaties in de sectoren zorg, welzijn

Nadere informatie

De wereld achter onbenut vermogen

De wereld achter onbenut vermogen De wereld achter onbenut vermogen Goed voor de zaak en goed voor jezelf Op zoek naar een vitale organisatie U werkt, uw collega s en medewerkers werken. Dus het werkt zou u bijna denken. Maar ergens voelt

Nadere informatie

The Sustainable Suitcase. The Sustainable Suitcase is een handige koffer voor erfgoedinstellingen die met duurzaamheid actief aan de slag willen

The Sustainable Suitcase. The Sustainable Suitcase is een handige koffer voor erfgoedinstellingen die met duurzaamheid actief aan de slag willen The Sustainable Suitcase The Sustainable Suitcase is een handige koffer voor erfgoedinstellingen die met duurzaamheid actief aan de slag willen December 2011 The Sustainable Suitcase is een handige koffer

Nadere informatie

R U I MTE VI NDE N BINNE N DE KADE RS Een verslag van de workshops voor schoolleiders

R U I MTE VI NDE N BINNE N DE KADE RS Een verslag van de workshops voor schoolleiders Door Hartger Wassink R U I MTE VI NDE N BINNE N DE KADE RS Een verslag van de workshops voor schoolleiders De rol van de schoolleiders mag niet onderschat worden. Netwerkleren leidt, als het goed is, tot

Nadere informatie

Projectformat Agenda van Twente, jaarschijf 2010 Aanvrager: gemeente Almelo Project : Transitiestrategie Noordflank Bijlagen:

Projectformat Agenda van Twente, jaarschijf 2010 Aanvrager: gemeente Almelo Project : Transitiestrategie Noordflank Bijlagen: Projectformat Agenda van Twente, jaarschijf 2010 Aanvrager: gemeente Almelo Project : Transitiestrategie Noordflank Bijlagen: Algemene informatie over het project Aanleiding voor het project Het Almelose

Nadere informatie

PROFIELSCHETS BURGEMEESTER ROTTERDAM concept juni 2008

PROFIELSCHETS BURGEMEESTER ROTTERDAM concept juni 2008 PROFIELSCHETS BURGEMEESTER ROTTERDAM concept juni 2008 Deze profielschets is tot stand gekomen nadat de gemeenteraad uitgebreid heeft ingezet op het horen van meningen over het gewenste profiel van de

Nadere informatie

Slim verduurzamen gemeente gebouwen Eindhoven

Slim verduurzamen gemeente gebouwen Eindhoven Slim verduurzamen gemeente gebouwen Eindhoven Duurzaamheid loont! De vraag naar duurzaamheid in de bouwwereld én in het eigen huis is voor uw opdrachtgevers van steeds grotere betekenis. Met duurzame producten

Nadere informatie

Wagenparkscan. Schoon op Weg. Bewust rijden met groene energie. bouwen aan samenhang

Wagenparkscan. Schoon op Weg. Bewust rijden met groene energie. bouwen aan samenhang Wagenparkscan Schoon op Weg Bewust rijden met groene energie bouwen aan samenhang Schoon op Weg > Vrijblijvende wagenparkscan Stadsregio Rotterdam werkt onder de noemer Schoon op Weg aan een betere luchtkwaliteit

Nadere informatie

Contouren van morgen. Proces van materialiteitsanalyse

Contouren van morgen. Proces van materialiteitsanalyse Contouren van morgen Proces van materialiteitsanalyse Definitie en context Definitie Wat is echt materieel voor een goed begrip van de waardecreatie door een onderneming? Te onderzoeken aan de hand van:

Nadere informatie

Leergang Leiderschap voor Professionals

Leergang Leiderschap voor Professionals Leergang Leiderschap voor Professionals Zonder ontwikkeling geen toekomst! Leergang Leiderschap voor Professionals Tijden veranderen. Markten veranderen, organisaties en bedrijven veranderen en ook de

Nadere informatie

Introductie. Figuur 1 De actie van Coca Cola

Introductie. Figuur 1 De actie van Coca Cola Inhoud Introductie... 2 Maatschappelijk verantwoord ondernemen... 3 Duurzaamheid... 4 Maatschappelijk betrokken ondernemen... 5 Het verschil tussen MVO en MBO... 6 Bronnelijst... 7 MBO... 7 MVO... 7 Introductie

Nadere informatie

01-07-2002 ME/MW 02022387 RL/FvK/2002/131 1. Advies departementale actieprogramma s vermindering administratieve lasten 2002

01-07-2002 ME/MW 02022387 RL/FvK/2002/131 1. Advies departementale actieprogramma s vermindering administratieve lasten 2002 Aan de Minister van Economische Zaken Mevrouw A. Jorritsma-Lebbink Postbus 20101 2500 EC Den Haag Datum Uw kenmerk Ons kenmerk Bijlage(n) 01-07-2002 ME/MW 02022387 RL/FvK/2002/131 1 Onderwerp Advies departementale

Nadere informatie

Naheffing. orm. Jaarreken. Vergunningen DUURZAAM ONDERNEMEN IN HET MKB DAAROM EEN ACCOUNTANT

Naheffing. orm. Jaarreken. Vergunningen DUURZAAM ONDERNEMEN IN HET MKB DAAROM EEN ACCOUNTANT Naheffing orm Jaarreken Vergunningen DUURZAAM ONDERNEMEN IN HET MKB DAAROM EEN ACCOUNTANT Duurzaam ondernemen in het mkb Duurzaam of maatschappelijk verantwoord ondernemen (mvo) is niet alleen een thema

Nadere informatie

Iedereen sterk. Zo stimuleer je innovatief gedrag en eigenaarschap van medewerkers

Iedereen sterk. Zo stimuleer je innovatief gedrag en eigenaarschap van medewerkers Iedereen sterk Zo stimuleer je innovatief gedrag en eigenaarschap van medewerkers JANUARI 2016 Veranderen moet veranderen Verandering is in veel gevallen een top-down proces. Bestuur en management signaleren

Nadere informatie

Investeren in de dialoog. -drs. Jan Roddeman-

Investeren in de dialoog. -drs. Jan Roddeman- Investeren in de dialoog -drs. Jan Roddeman- Investeren in de dialoog: inhoud economische/maatschappelijke ontwikkelingen en de eisen die dit aan organisaties en medewerkers stelt; relatie tussen personality

Nadere informatie

Beleidsplan 2012 t/m 2016

Beleidsplan 2012 t/m 2016 Beleidsplan 2012 t/m 2016 Mei 2012 Beleidsplan 2012 t/m 2016 Inleiding Dit beleidsplan is het resultaat van een voortgaand proces, waar we sinds twee jaar aan werken. In die periode is het volgende gebeurd.

Nadere informatie

www.vavdz.nl Placotiweg 6, 4131 NL Vianen K.v.k. 30246214 info@verenigingautovandezaak.nl

www.vavdz.nl Placotiweg 6, 4131 NL Vianen K.v.k. 30246214 info@verenigingautovandezaak.nl Tweede Kamer Postbus 20018 2500 EA Den Haag Vianen, 17-06-2011 Betreft: Onzorgvuldige plannen inzake de bijtelling. Geachte heer mevrouw, Graag informeren wij u over de omissie in de autobrief inzake de

Nadere informatie

Strategisch Beleidsplan 2013-2015

Strategisch Beleidsplan 2013-2015 Strategisch Beleidsplan 2013-2015 Switch, samen naar duurzaam en rechtvaardig Switch stimuleert gedrag dat bijdraagt aan een duurzame en rechtvaardige wereld. Hier én daar, nu én in de toekomst. Switch

Nadere informatie

Medewerker interne dienst. Persoonlijke effectiviteit: 2. Accuratesse

Medewerker interne dienst. Persoonlijke effectiviteit: 2. Accuratesse Persoonlijke effectiviteit: 2. Accuratesse Werkt gedurende langere periode nauwkeurig en zorgvuldig, met oog voor detail, gericht op het voorkómen van fouten en slordigheden, zowel in eigen als andermans

Nadere informatie

Waar start je als ondernemer met duurzaamheid

Waar start je als ondernemer met duurzaamheid Waar start je als ondernemer met duurzaamheid www.will2sustain.com SPELREGELS PARTICIPATIEF INTERACTIEF MOBIELTJES GEBRUIK MAKEN VAN KENNIS IN DE GROEP CONCREET TOEPASSEN GEBRUIK MAKEND VAN VRAGEN EN

Nadere informatie

Keurmerk: Duurzame school

Keurmerk: Duurzame school Keurmerk: Duurzame school Doorlopende leerlijn voor duurzame ontwikkeling van basisonderwijs (PO) t/m voortgezet onderwijs (VO) PO-1 Kennis en inzicht (weten) Vaardigheden (kunnen) Houding (willen) Begrippen

Nadere informatie

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s In een globaliserende economie moeten regio s en ondernemingen internationaal concurreren. Internationalisatie draagt bij tot de economische

Nadere informatie

Regie op energie. Investeren in de productie van duurzame energie in de regio Arnhem-Nijmegen

Regie op energie. Investeren in de productie van duurzame energie in de regio Arnhem-Nijmegen Investeren in de productie van duurzame energie in de regio Arnhem-Nijmegen Regie op energie Wij, de 22 gemeenten in de regio Arnhem- Nijmegen, maken ons sterk voor een versnelde transitie van fossiele

Nadere informatie

Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG

Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG a 1 > Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Datum: 22 april 2013 Betreft: Beleidsreactie op het advies "De

Nadere informatie

HET NIEUWE ONDERNEMEN

HET NIEUWE ONDERNEMEN HET NIEUWE ONDERNEMEN HET BELANG VAN VERTROUWEN VOOR DE ONDERNEMING VAN DE TOEKOMST PROF. DR. E. ROOS LINDGREEN RE, PROF. DR. J. STRIKWERDA CMC, DRS. N. WIELAARD RA COLOFON SMO-begeleider: J.G. Smit Eindredactie:

Nadere informatie

Professionele en persoonlijke groei?

Professionele en persoonlijke groei? + Professionele en persoonlijke groei? Samen naar meer resultaat, meer gemak en meer plezier! Han Oei Oei voor Groei - www.oeivoorgroei.nl info@oeivoorgroei.nl 0633794681 + Meer resultaat, meer gemak en

Nadere informatie

Leiden is een typische studentenstad en heeft dus veel kamerbewoners.

Leiden is een typische studentenstad en heeft dus veel kamerbewoners. EC 01. EEN KAMER HUREN IN LEIDEN. Leiden is een typische studentenstad en heeft dus veel kamerbewoners. Vermoedelijk blijft het aanbod van kamers achter bij de vraag, waardoor er gemakkelijk prijsopdrijving

Nadere informatie

Leiderschap in Turbulente Tijden

Leiderschap in Turbulente Tijden De Mindset van de Business Leader Leiderschap in Turbulente Tijden Onderzoek onder 175 strategische leiders Maart 2012 Inleiding.. 3 Respondenten 4 De toekomst 5 De managementagenda 7 Leiderschap en Ondernemerschap

Nadere informatie

Wil je méér innerlijke balans en krachtiger persoonlijk leiderschap?

Wil je méér innerlijke balans en krachtiger persoonlijk leiderschap? Wil je méér innerlijke balans en krachtiger persoonlijk leiderschap? Zoek je een veilige leeromgeving, met humor en diepgang, die toelaat om wérkelijk stappen te zetten in je leven en je werk? DAN IS IETS

Nadere informatie

KOERSEN OP SUCCES Workshops strategische teamontwikkeling

KOERSEN OP SUCCES Workshops strategische teamontwikkeling KOERSEN OP SUCCES Workshops strategische teamontwikkeling Koersen op Succes Of het nu gaat om het verwezenlijken van plannen, het behalen van gestelde doelen, het leuker maken van een organisatie of het

Nadere informatie

Verkiezingsprogramma D66 Maastricht 2014-2018. Samen Sterker

Verkiezingsprogramma D66 Maastricht 2014-2018. Samen Sterker Samen Sterker Samenleven > niet gelijk, maar gelijkwaardig > aantrekkelijke, ecologische woonstad > iedereen een eerlijke kans op de arbeidsmarkt Samenleven Mensen zijn niet allemaal gelijk, maar wel gelijkwaardig.

Nadere informatie

De klimaatbestendige stad: hoe doe je dat?

De klimaatbestendige stad: hoe doe je dat? De klimaatbestendige stad: hoe doe je dat? De klimaatbestendige stad Klimaatadaptatie van stedelijk gebied staat sinds kort prominent op de publieke agenda. Op Prinsjes dag heeft het kabinet de Deltabeslissing

Nadere informatie

Change. Making Change Happen!

Change. Making Change Happen! Change MANaGEMENT Making Change Happen! 2 Uw organisatie verandert. Vaak onder druk van de markt, aandeelhouders of belanghebbenden. Maar soms gewoon omdat u zelf gelooft dat het beter kan. Het merendeel

Nadere informatie

Missionstatement en core values

Missionstatement en core values Missionstatement en core values Inhoud 1 Het formuleren van missionstatement en core values... 1 2 Het maken en uitdragen van missie en kernwaarden... 5 1 Het formuleren van missionstatement en core values

Nadere informatie

Communiceren met ouderen

Communiceren met ouderen Communiceren met ouderen 1. Introductie a) Het SEE-GREEN project Het SEE-GREEN project is een Europees initiatief om de gevolgen voor de oudere generatie burgers in onze gemeenschappen te bepalen wanneer

Nadere informatie

Blijvend beter inzetbaar. Levensfasegericht personeelsmanagement: een praktische uitwerking

Blijvend beter inzetbaar. Levensfasegericht personeelsmanagement: een praktische uitwerking Blijvend beter inzetbaar Levensfasegericht personeelsmanagement: een praktische uitwerking mogelijkheden Aanleiding Door vergrijzing en ontgroening kan in de nabije toekomst het aantal mensen dat met pensioen

Nadere informatie

HET NIEUWE WERKEN IN RELATIE TOT PERSOONLIJKE DRIJFVEREN VAN MEDEWERKERS. Onderzoek door TNO in samenwerking met Profile Dynamics

HET NIEUWE WERKEN IN RELATIE TOT PERSOONLIJKE DRIJFVEREN VAN MEDEWERKERS. Onderzoek door TNO in samenwerking met Profile Dynamics HET NIEUWE WERKEN IN RELATIE TOT PERSOONLIJKE DRIJFVEREN VAN MEDEWERKERS Onderzoek door TNO in samenwerking met Profile Dynamics 1 Inleiding Veel organisaties hebben de afgelopen jaren geïnvesteerd in

Nadere informatie

VOORSTEL AB AGENDAPUNT :

VOORSTEL AB AGENDAPUNT : VOORSTEL AB AGENDAPUNT : PORTEFEUILLEHOUDER : F.K.L. Spijkervet AB CATEGORIE : B-STUK (Beleidsstuk) VERGADERING D.D. : 26 november 2013 NUMMER : WM/MIW/RGo/7977 OPSTELLER : R. Gort, 0522-276805 FUNCTIE

Nadere informatie