Stichting Nationaal Erfgoed Hotel De Wereld

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Stichting Nationaal Erfgoed Hotel De Wereld"

Transcriptie

1 Stichting Nationaal Erfgoed Hotel De Wereld Onderwerp: Inleider: Nieuwe kansen om mondiale problemen, zoals energie, honger en financiële criminaliteit, aan te pakken. Professor Joris Voorhoeve Thema-avond: Dinsdag 10 juni 2013 U bent waarschijnlijk bekend met het feit dat de voedselhandel organisatie van de Verenigde Naties heeft doorgerekend dat in 2050 als de wereldbevolking 9,3 miljard mensen omvat de wereld ongeveer 70% meer voedsel nodig heeft dan nu. Die 70% komt door de toename van het aantal mensen, door de toename van het inkomen en ook door de meer verwesterde voedingspatronen in China en India. Hier wonen veel mensen die willen eten en consumeren zoals wij dat doen, dus met name de vraag naar dierlijke eiwitten stijgt gigantisch. Dat is een enorme belasting voor de aarde en waar gaan we nou die 70% vandaan halen? In het landbouw areaal zit weinig rek en de beperkende factor daar is vooral irrigatiewater. Ten eerste moeten we gaan kijken of die 70% stijging wel nodig is en of we misschien niet meer nadruk moeten gaan leggen op de consumptie van plantaardig eiwit. Dit is namelijk een veel minder grote belasting van de ecologie op aarde dan dierlijk eiwit. Dat verschil ligt rond een verhouding van 1 op 9, wat betreft gebruik van het land. Het wordt zelfs gezegd dat het ook veel gezonder is en daarmee zouden dus veel meer mensen verantwoord kunnen worden gevoed. Het geeft ook veel minder sociaal economische problemen. Er ligt nu namelijk enorm veel druk op landen waar dierlijke eiwitten worden geproduceerd. Landgrabbing komt bijvoorbeeld erg veel voor in Afrika. Land wordt opgekocht door Chinese, Europese of Indiase bedrijven, voor landbouw productie. Dit is een sociaal economisch en politiek vraagstuk, zeg maar probleem, dat zich vooral in zwakke staten voordoet. Behalve die landgrabbing politiek zijn er natuurlijk mogelijkheden om ons huidige voedselassortiment uit te breiden. Er zijn heel veel eetbare dingen, die nu niet worden gegeten. Veel gewassen kunnen verbouwd worden met brak water, zoals zeekraal. Er zijn mogelijkheden tot ontzilting van zeewater, iedereen weet hoe efficiënt de Israëlische landbouw is, daar wordt met behulp van kerncentrales ontzilt zeewater gebruikt. Dit is erg kostbaar, maar er zijn ook andere methodes. Wat ook een belangrijke optie is, is het bevorderen van lokale land- en tuinbouw. Momenteel wordt de lokale land- en tuinbouw vooral gebruikt voor het in toom houden van de mensenmassa s in de steden. En hoe hou je deze mensenmassa s in toom; door goedkoop voedsel. En dit gaat ten koste van de landelijke bevolking. Een groot deel van de wereldbevolking bevind zich op het platteland, in de rurale gebieden. Het is een groot sociaal economisch probleem, dat er grote inkomensverschillen zijn tussen rurale en stedelijke gebieden. Dit verklaart m.i. waarom er nog steeds een enorme hoeveelheid mensen vanaf het platteland richting de stad trekt; n.l. in de hoop daar een beter leven te vinden. 1

2 Wat ze vinden zijn slums, hele lange werkdagen, slechte lonen, weinig werk, kortom hele slechte leef- en werkomstandigheden, ook omdat deze slums erg kwetsbaar zijn voor de volksgezondheid. Deze wijze van verstedelijking is,vind ik, geen vooruitgang. Als we kijken naar ruimte in de landbouw, denk ik dat we vernieuwender moeten kijken naar twee hele grote ruimtes op aarde die we maar gedeeltelijk gebruiken. De zee en de woestijn. De zee, omdat dat het grootste oppervlak op aarde is en een enorme bron van voedsel. De zee speelt ook een cruciale rol in de klimaatbeheersing en de CO2 problematiek. Deze klimaatproblematiek is een ernstige probleem. Er is onderzocht dat de temperatuur op aarde deze eeuw gaat stijgen. Hier in Nederland vinden wij dat niet zo heel erg dat het een beetje warmer wordt. In bijvoorbeeld Afrikaanse landen daar en tegen gaat dat grote problemen opleveren, het wordt daar dan veel te warm en dit gaat honderdduizenden mensen in beweging brengen. Er zullen eilanden gaan onderlopen, wat mensen oplevert die wel een nationaliteit hebben maar geen bijbehorend territorium meer. En aan politieke en economische vluchtelingen zullen nu ook milieuvluchteling moeten worden toegevoegd. Daar zijn we nog helemaal niet op berekend. Nu weer terug naar het gebruik van de zee en de woestijnen als landbouw ruimte. Als we met een beter energiebeleid weten te realiseren, dat we veel meer woestijngrond kunnen gebruiken en ook dat kunnen bevloeien (irrigeren), heeft dat een gunstig effect op de klimaatproblematiek. Omdat je een hoop biomassa produceert en daarmee CO2 afvangt, de beperkende factor is echter water. Je schept daarmee wel additionele landbouw mogelijkheden. Maritieme landbouw is ook heel belangrijk, de zeeën worden leeggevist en het is niet zo dat de vispopulatie een onuitputtelijke bron is. Maatregelen om dit in goede banen te leiden werkt niet echt, omdat de algemene opvatting is, dat de zee van iedereen is. Er is geen krachtige internationale autoriteit, die voorkomt dat de zee wordt geplunderd. Dan nu de energieproblematiek. In onderzoeken lees je vooral over hoeveel energie er nog is en over mogelijkheden om op een andere manier energie te krijgen. Maar het allerbelangrijkste dat naar voren komt, is een noodzakelijke vermindering van het energieverbruik per hoofd van de bevolking. Daar hoef je weinig voor te investeren en het heeft direct enorme baten. We zijn gewend geraakt aan een energieverbruik dat, 10 tot 15 maal hoger is, dan dat van onze ouders en voorouders, die toch ook beschaafd konden leven. Een groot deel van het huidige energieverbruik is niet nodig. Vooral de Verenigde Staten en Japan zouden veel minder energie kunnen verbruiken en het zou een rendabele oplossing zijn om dit te verminderen. Een tweede oplossing is om veel meer zonne-energie te ontwikkelen. Daarom is er nu een enorme golf aan investeringen in goedkope zonnepanelen. Een voorbeeld is de enorme zonne-energie centrale in Marokko, die nu ontwikkeld wordt. Maar er zijn ook mogelijkheden in Zuid-Europa en de wat minder stabiele landen in Afrika om zonne-energie op grote schaal op te wekken. Dit zou bijvoorbeeld gebruikt kunnen worden voor grote ontzilting installaties en dan zijn we weer terug bij de landbouw en het gebruik van woestijngrond. We weten allemaal hoeveel onderzoek er wordt verricht naar duurzame bronnen van energie zoals waterkracht, windenergie, zoet- en zoutwater energie (omgekeerde osmose), aardwarmte en biomassa productie. Dit laatste lijkt mij niet de beste manier, omdat er vaak ook energie nodig is om deze energie te produceren, maar soms is het de enige oplossing, dus ik wijs het niet in zijn geheel af. 2

3 We hebben in de Europese Unie alle kaarten gezet op het beperken van de CO2 uitstoot via een handelssysteem. Emissiehandel. Er is een ingewikkelde wetgeving bedacht, maar er is nog geen grammetje minder CO2 uitgestoten. We maken geen vooruitgang met de EU en dat is jammer, omdat we er tijd mee verliezen. Hoe later je de bocht neemt die nodig is, hoe harder je moet remmen en hoe groter de kans is dat je toch tegen die muur aan knalt. En we hebben inmiddels al ruim 20 jaar verloren met de CO2 emissie handel. De uitstoot rechten zijn vrijwel niks waard voor het bedrijfsleven, omdat ze veel te ruim zijn uitgedeeld. Waarschijnlijk is er een beter systeem te bedenken, dat in Zweden, Australië en Nieuw-Zeeland wordt toegepast en dat is het belasten van koolstof. Naar aanleiding van het koolstof gehalte en verbruik een belasting toepassen, dat doet pijn en dat leidt sneller tot vermindering van het gebruik van fossiele brandstoffen. De Franse president speelde met de gedachte dit toe te passen, maar heeft het toch weer afgewezen. Wat er ook gebeurd, we zitten met veel te veel CO2 uitstoot. De balans die sowieso ieder jaar een beetje verschuift, is de laatste eeuw doorgeslagen naar een jaarlijks overschot aan CO2. Dat komt doordat we opgeslagen zonne-energie gebruiken; fossiele brandstoffen. Tot nu toe komen alle voorspellingen die klimatologen in de jaren 70 hebben gemaakt uit, de temperatuur van het zeewater stijgt, de omgevingstemperatuur stijgt en de Club van Rome krijgt tot nu toe geen ongelijk. Deze CO2 problematiek zal voorlopig niet worden opgelost, omdat er steeds meer energie verbruikt wordt in plaats van steeds minder. Je ziet dit in de Verenigde Staten, hun oplossing is steeds meer energie produceren. De VS wil in de loop van het volgende decennium volledig afhankelijk worden van energie import. Hoe doet men dat? Door op grote schaal teerzanden uit Canada te exporteren en te gaan boren naar schaliegas. Dat is gas, opgeslagen in gesteenten, dat kun je breken en dan komt er gas vrij. De milieubeweging in de VS verzet zich ertegen, maar de honger naar energie is zodanig groot dat er toch doorgegaan wordt. Nou is het zo dat er in de aardkorst verschrikkelijk veel schaliegas zit, ook onder Nederland, Polen heeft heel veel, China, Noord-Afrika. We zitten dus aan het begin van de schaliegas revolutie en we kunnen hoog of laag springen maar het gaat gewoon gebeuren, omdat er zo verschrikkelijk veel geld mee is gemoeid. Dat betekend dat de noodzaak van het oplossen van het CO2 probleem groter wordt. CO2 wordt onder andere opgenomen in de zee, maar de zee verzuurd hierdoor, deze verzuring kan bestreden worden door kalk in de zee te gooien. CO2 kan worden opgeslagen, Nederland heeft ook gasvelden waarin CO2 wordt opgeslagen, dit is geen lange termijn oplossing maar het kan wel veel gas opslaan. Er kan een klein beetje CO2 worden gebruikt in de tuinbouw, er wordt CO2 in de kassen gepompt om de productie te verhogen, maar ik denk niet dat dit wereldwijd dingen oplost. Er wordt onderzoek gedaan door bedrijven naar het maken van polymeren uit CO2, ik kan niet beoordelen of dat veel energie kost en hoe efficiënt dat is. Er zijn volop mogelijkheden om CO2 op te slaan in biomassa. Dat gebeurd natuurlijk in planten, die water en CO2 opnemen en zijn daardoor de bron van veel fossiele brandstoffen, die daar in het verleden in zijn opgeslagen. Ik noemde al de mogelijkheid van irrigeren van woestijnen, waardoor ook de CO2 opname toeneemt. Er zijn ook gesteentes die CO2 opnemen, ik weet niet hoe verantwoord het is, om dat te exploiteren. Maar ik denk dat we op grote schaal moeten gaan nadenken over manieren om CO2 te binden. Met het oog op klimaat wil ik ook nog even de Noordpool noemen, die is aan het krimpen. Rusland heeft een deel van zijn grondgebied op de Noordpool liggen omdat er enorme polygas voorraden liggen. De Chinezen denken ver vooruit en kopen grote delen van IJsland en Groenland op, omdat ze zien dat daar een toekomst ligt waar de Europeanen zelf nog niet aan denken. Dit is hetzelfde als dat Chinezen al ver van te voren delfstoffen en mijnbouwrechten hebben opgekocht. Ver voordat lithium nodig was voor moderne batterijen. 3

4 Dan het derde vraagstuk, waar wordt het geld vandaan gehaald voor al deze nieuwe, nuttige investeringen. Onze regering bezuinigd op internationale samenwerking, omdat er te weinig geld voor zou zijn. Er worden allemaal kortingen van binnenlandse aard toegepast en zo heeft ieder land zijn problemen. En de problemen van Nederland zijn nog klein vergeleken met bijvoorbeeld Griekenland. Kijkend naar deze problemen vind ik het gek, dat de belastingen relatief ongemoeid blijven. Allereerst belasting ontwijking, die is gigantisch, internationale werken met een intern prijssysteem wat ervoor zorgt dat de winsten neerdalen in de landen waar de belastingen het laagst zijn. Google betaalt 0.9% belasting wereldwijd, Starbucks ongeveer 1%, dat komt door de grote verschillen in belasting tussen landen, dit is legaal en het is belasting ontwijking. Als er betere belastingverdragen gesloten zouden worden en er harmonisering zou worden toegepast, zouden regeringen dit kunnen tegengaan. Ernstiger nog is de belasting ontduiking, het verkeerd opgeven van de persoonlijke- of bedrijfsinkomsten. Dat wordt nu in de EU wat beter gecontroleerd, door niet meer met genummerde bankrekeningnummers te werken. De VS heeft Zwitserse banken gedwongen om de gegevens achter genummerde bankrekeningnummers op te geven door te zeggen; als jullie de gegevens niet prijsgeven, trekken wij jullie vergunningen in New York in. De EU is nu ook wat manmoediger geworden en heeft recent afspraken gemaakt om het bankieren in secrecy jurisdictions tegen te gaan. Er zijn namelijk veel belastingparadijzen, ook dicht bij huis, zoals in Luxemburg. Er zijn nog veel ergere vormen van financiële criminaliteit, belasting ontwijking is geen criminaliteit, dat is gebruik maken van de mogelijkheden. Belasting ontduiking is wel een vorm van financiële criminaliteit, maar er zijn nog ergere. Ik heb net als lid van een adviescommissie een rapport samengesteld voor de Nederlandse overheid, over financiële criminaliteit en dat dat een enorme invloed heeft op de positie van ontwikkelingslanden. De bedragen die je dan tegenkomt zijn mind-blowing. Dit geld zou natuurlijk heel handig gebruikt kunnen worden voor het oplossen van financiële problemen van een aantal landen. Het beleggen van crimineel geld in onroerend goed en schepen, dat soort dingen, wordt geschat op 100 miljard dollar per jaar. En dat is alleen nog het geld dat grenzen passeert, drugsgeld dat wordt geïnvesteerd in panden in eigen land hoort daar dus nog niet eens bij. Dit soort witwas operaties kan alleen plaats vinden, omdat er juridische mogelijkheden toe zijn. Dit bied natuurlijk enorme mogelijkheden voor criminaliteit, criminaliteit is de meest geliberaliseerde sector in de wereldeconomie. En er gaat enorm veel geld in om. Alleen al kijkend naar de omzet van heroïne en cocaïne in de wereld, ligt op ongeveer 80 miljard dollar. Wij kunnen ons bij dat soort bedragen weinig voorstellen, maar het gaat om een vergelijking. Als de internationale witwas operaties minstens 1000 miljard dollar per jaar bedragen en je legt het onder de 5% belasting, dan levert dat zoveel geld op dat je genoeg drinkwater, scholing, gezondheidszorg voor iedereen zou kunnen leveren. Hiermee wil ik zeggen dat het niet zo is dat we niet genoeg geld hebben in de wereld. Het geld stroomt gewoon andere kanten uit. Het is dus een kwestie van andere prioriteiten en uitvoering van wetten. We zouden in Nederland veel meer kunnen doen door rationalisering van de belastingen, alleen al door de hypotheekrente aftrek mist de staat per jaar 10 miljard euro. Er is door het vorige kabinet een klein beginnetje gemaakt en het huidige kabinet is er een heel klein beetje op doorgegaan. Maar men durft het niet echt aan te pakken omdat het een heilige koe is. Uiteindelijk zal die koe toch geslacht moeten worden, er is geen ander land dat zo n systeem heeft en het is niet meer praktisch. Er zijn nog andere mogelijkheden; er is een grote werkloosheid en er is in Nederland een systeem dat heel erg draait op het belasten van arbeid. De belastingdruk op arbeid is 50%, het is een straf op inspanning. Zou het dus niet verstandig zijn om de belastingdruk te verschuiven van arbeid naar vermogen en van arbeid naar grondstoffen (ook met het oog op het milieu). 4

5 Als we in Nederland zouden overgaan tot een kleine hervorming van onze vermogensbelasting zou dat een paar miljard kunnen opbrengen, dat je zou kunnen gebruiken voor het aanpakken van de werkeloosheid in het onderste segment van de arbeid. Het Zweedse systeem bijvoorbeeld is veel beter en in de VS betaal je belasting over de groei van je vermogen. Zij hebben dus een winstbelasting en wij hebben een fictieve belasting. Er kan heel veel worden gedaan aan versterking van onze overheden door belastinghervorming en niet zomaar alles op de factor arbeid af te wentelen. Het vierde onderwerp is beter bestuur. Ik denk dat we in de wereld veel kunnen verbeteren door betere regionale integratie. Nou zullen veel mensen denken; nou die EU dat is toch niet zo n best voorbeeld. De EU staat inderdaad bloot aan veel kritiek, maar het is een prachtige uitvinding die ontzettend veel goeds heeft gebracht. Er valt zeker nog veel aan te verbeteren, maar het heeft ervoor gezorgd dat alle problemen in Europa door onderhandelen worden opgelost. Op die EU geven we zelf af, maar andere landen kijken er tegenop. Azië wil bijvoorbeeld gaan samenwerken volgens een zelfde systeem. Waar we ook bestuurlijk onder leiden is de korte termijn aandacht, lange termijn problemen worden niet genoeg aangesproken. Als we meer invloed zouden geven aan wetenschappelijke adviesraden, zou dit een voordeel zijn. Zeker als deze ongevraagd advies zouden kunnen geven aan de Tweede Kamer, veel van deze adviesraden zijn te veel gevormd op basis van welke partij mensen lid zijn of juist niet. Als deze adviesraden gevormd zouden worden op kwaliteiten, zoals iemand voor een hoogleraarsbenoeming gekozen wordt, zouden er betere, onafhankelijkere raden ontstaan. En deze onafhankelijke adviesraden maken het ook makkelijker voor politiek leiders om te reageren op uitkomsten. Als de adviesraad van een partij nu naar voren komt met iets waar de partij het eigenlijk niet mee eens is, heeft de leider een probleem om het uit te leggen aan de pers. Een onafhankelijkere adviesraad zou dit probleem ook oplossen. Ik pleit voor meer ruimte en gezag voor lange termijn, onafhankelijke adviesraden. Dat is beter dan wanneer problemen bij de politiek van dag tot dag blijven liggen. Want de aard van de politiek is dat het altijd gericht is op de toekomende verkiezingen. Ik denk ook dat het voor de commerciële media beter zou zijn als we zouden investeren in onderzoeksjournalistiek. De media bespaart enorm op personeelskosten en steeds minder professionele journalisten zijn de basis van het nieuws wat wij zien. Het moet steeds sneller en vluchtiger en er is geen tijd om bronnen te checken. Hier maken journalisten zich zorgen om, dit gaat de verkeerde kant uit. Als hierin geïnvesteerd wordt, kunnen misstanden sneller vastgesteld worden. Met bijvoorbeeld satellieten en andere moderne technologieën kunnen ook misstanden aan de kaak worden gesteld. Zelfs de meest corrupte regeringen zullen zich inhouden als ze weten dat de hele wereld mee kijkt. Deze moderne technologieën en sociale media kunnen gebruikt worden om de wereldwijde media te verbeteren. Tot slot wil ik nog een ding naar voren brengen; een van de plagen waar we onder leiden, zijn de ernstige vormen van financiële corruptie. Met name ontwikkelingslanden hebben hiermee te maken. We hebben prachtige verdragen internationaal tegen corruptie, deze worden echter nauwelijks nageleefd. We hebben sinds kort in Den Haag het internationaal strafhof. Het is een zwak begin van strafbaarstelling van oorlogsmisdadigers. Waarom bepleiten we als Nederland niet gewoon een internationaal financieel strafhof in Den Haag toe te voegen, aan de batterij van internationale instellingen. Dit zou het bedrijf van internationale financiën meer reliëf geven. Dat is een laatste gedachte die ik bij jullie neer zou willen leggen. Ik denk dat daar mooie mogelijkheden zouden ontstaan. Maar alleen als er goede mensen achter gezet zouden worden. 5

6 Sinds de jaren 90 zien we enorme groei van burger bewegingen zoals Amnesty International, die niet meer wachten op wat regeringen doen, maar hun handen laten wapperen als burger. Dat is een van de mooie lichtpunten in de wereld. 6

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces H 2 et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces Bij het ontstaan van de aarde, 4,6 miljard jaren geleden, was er geen atmosfeer. Enkele miljoenen jaren waren nodig voor de

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

CaseQuest 2: Kunnen de VS en China zich onttrekken aan een mondiaal klimaatbeleid?

CaseQuest 2: Kunnen de VS en China zich onttrekken aan een mondiaal klimaatbeleid? CaseQuest 2: Kunnen de VS en China zich onttrekken aan een mondiaal klimaatbeleid? Door Rik Lo & Lisa Gerrits 15-03-13 Inhoud: Inleiding Deelvraag 1 Deelvraag 2 Deelvraag 3 Deelvraag 4 Hoofdvraag & Conclusie

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2004 - II

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2004 - II Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. OMGAAN MET NATUURLIJKE HULPBRONNEN figuur 1 De kringloop van het water R * ** ** ** ** ** ** ** * S ** * ** ** * P Q LAND ZEE T

Nadere informatie

Op de vlucht. 1) Waarom vlucht men eigenlijk? Er zijn vele redenen; politieke vervolging, marteling, oorlog of burgeroorlog zijn enkele voorbeelden!

Op de vlucht. 1) Waarom vlucht men eigenlijk? Er zijn vele redenen; politieke vervolging, marteling, oorlog of burgeroorlog zijn enkele voorbeelden! Op de vlucht 1) Waarom vlucht men eigenlijk? Er zijn vele redenen; politieke vervolging, marteling, oorlog of burgeroorlog zijn enkele voorbeelden! 2) Waar komen de vluchtelingen vandaan? Syrië Sinds in

Nadere informatie

Les Koolstofkringloop en broeikaseffect

Les Koolstofkringloop en broeikaseffect LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Basisles Koolstofkringloop en broeikaseffect Werkblad Les Koolstofkringloop en broeikaseffect Werkblad Zonlicht dat de aarde bereikt, zorgt ervoor dat het aardoppervlak warm

Nadere informatie

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Referentiescenario De WETO-studie (World Energy, Technology and climate policy Outlook 2030) bevat een referentiescenario

Nadere informatie

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

Internationale varkensvleesmarkt 2012-2013

Internationale varkensvleesmarkt 2012-2013 Internationale varkensvleesmarkt 212-213 In december 212 vond de jaarlijkse conferentie van de GIRA Meat Club plaats. GIRA is een marktonderzoeksbureau, dat aan het einde van elk jaar een inschatting maakt

Nadere informatie

Werkvel opdracht 9 (Onderhandelingsspel: hoe neem je samen moeilijke besluiten?)

Werkvel opdracht 9 (Onderhandelingsspel: hoe neem je samen moeilijke besluiten?) Werkvel opdracht 9 (Onderhandelingsspel: hoe neem je samen moeilijke besluiten?) Toelichting op de opdracht Tijdens deze opdracht gaan jullie in kleine groepjes in onderhandeling met elkaar over een pakket

Nadere informatie

Werkvel opdracht 17 (Wat kunnen wij in Europa aan grensoverschrijdende problemen doen?)

Werkvel opdracht 17 (Wat kunnen wij in Europa aan grensoverschrijdende problemen doen?) Werkvel opdracht 17 (Wat kunnen wij in Europa aan grensoverschrijdende problemen doen?) Toelichting op de opdracht In deze opdracht gaan jullie kijken naar grensoverschrijdende problemen. Dit doen jullie

Nadere informatie

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 4 februari 2011 Inhoud 1 I. Waarom energiebeleid ertoe doet II. Waarom

Nadere informatie

Wat is energie? Als een lichaam arbeid kan leveren bezit het energie Wet van het behoud van energie:

Wat is energie? Als een lichaam arbeid kan leveren bezit het energie Wet van het behoud van energie: ENERGIE Wat is energie? Als een lichaam arbeid kan leveren bezit het energie Wet van het behoud van energie: energie kan noch ontstaan, noch verdwijnen (kan enkel omgevormd worden!) Energie en arbeid:

Nadere informatie

Alternatieve energiebronnen

Alternatieve energiebronnen Alternatieve energiebronnen energie01 (1 min, 5 sec) energiebronnen01 (2 min, 12 sec) Windenergie Windmolens werden vroeger gebruikt om water te pompen of koren te malen. In het jaar 650 gebruikte de mensen

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2003 - I

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2003 - I Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. OMGAAN MET NATUURLIJKE HULPBRONNEN figuur 1 De kringloop van het water A B LAND ZEE 2p 1 In figuur 1 staat de kringloop van het

Nadere informatie

Les Biomassa. Werkblad

Les Biomassa. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Biomassa Werkblad Les Biomassa Werkblad Niet windenergie, niet zonne-energie maar biomassa is de belangrijkste bron van hernieuwbare energie in Nederland. Meer dan 50%

Nadere informatie

Arm en Rijk. Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten

Arm en Rijk. Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten Arm en Rijk Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten 2.1 Rijk en arm in de Verenigde Staten De rijke Verenigde Staten Je kunt op verschillende manieren aantonen dat de VS een rijk land is. Het BNP

Nadere informatie

MINDER ARMOEDE MILLENNIUMDOEL 1. Beantwoord de volgende vragen en gebruik daarbij de kaart MINDER ARMOEDE.

MINDER ARMOEDE MILLENNIUMDOEL 1. Beantwoord de volgende vragen en gebruik daarbij de kaart MINDER ARMOEDE. MILLENNIUMDOEL 1 MINDER ARMOEDE kaart MINDER ARMOEDE. 1. Wat betekent de extreme armoedegrens? 2. In welk werelddeel liggen de meeste landen waar mensen onder de armoedegrens van 1,25 dollar per dag leven?

Nadere informatie

Klimaatafspraken van Parijs betekenis voor de Nederlandse akkerbouw

Klimaatafspraken van Parijs betekenis voor de Nederlandse akkerbouw Klimaatafspraken van Parijs betekenis voor de Nederlandse akkerbouw NAV Jaarcongres Swifterbant 17 februari 2016 Inleiding door prof. Pier Vellinga Waddenacademie en Urgenda voorheen Wageningen UR, Vrije

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

Examen HAVO. Economie 1

Examen HAVO. Economie 1 Economie 1 Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 21 juni 13.30 16.00 uur 20 00 Dit examen bestaat uit 31 vragen. Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel punten met een goed

Nadere informatie

NIVE masterclass Kansen van duurzaam ondernemen

NIVE masterclass Kansen van duurzaam ondernemen NIVE masterclass Kansen van duurzaam ondernemen Felix Gruijters Nuon Amsterdam ArenA 12 oktober 2011 1 A convenient truth 44 triljard dollar staat op het spel Die waarde biedt kansen A convenient truth

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 18 (De grote klimaat- en Europa- quiz)

Docentenvel opdracht 18 (De grote klimaat- en Europa- quiz) Docentenvel opdracht 18 (De grote klimaat- en Europa- quiz) Lees ter voorbereiding de volgende teksten en bekijk de vragen en antwoorden van de quiz. De juiste antwoorden zijn vetgedrukt. Wat wil en doet

Nadere informatie

een wereld apart Vanuit aardrijkskundige (= geografische) invalshoek

een wereld apart Vanuit aardrijkskundige (= geografische) invalshoek een wereld apart Vanuit aardrijkskundige (= geografische) invalshoek Wat is aardrijkskunde op zoek naar een verklaring voor de ruimtelijke verschijnselen aan het aardoppervlak. Beschrijvende vragen: bodem

Nadere informatie

Introductie Presentatie aan Bewonersorganisatie. Milieu en Kortenbos Wat kunnen we zelf doen

Introductie Presentatie aan Bewonersorganisatie. Milieu en Kortenbos Wat kunnen we zelf doen Introductie Presentatie aan Bewonersorganisatie Milieu en Kortenbos Wat kunnen we zelf doen Wie ben ik? Mijn naam is Graham Degens Ik heb >30 jaar in de olie industrie gewerkt, om olie en gas optimaal

Nadere informatie

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265).

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265). 5.2.1 Lezen In het leerboek krijgen de leerlingen uiteenlopende teksten te lezen. Op die manier worden de verschillende tekstsoorten en tekststructuren nogmaals besproken. Het gaat om een herhaling van

Nadere informatie

AquaPath Module 4 DUURZAME LEVENSSTIJLEN EN WATER

AquaPath Module 4 DUURZAME LEVENSSTIJLEN EN WATER AquaPath Module 4 DUURZAME LEVENSSTIJLEN EN WATER SAMENVATTING Weet je dat de meeste van onze dagelijkse activiteiten, inclusief voedsel, kleding en reizen, een hoog waterverbruik betekenen en daarmee

Nadere informatie

KLIMAATVERANDERING. 20e eeuw

KLIMAATVERANDERING. 20e eeuw KLIMAATVERANDERING 20e eeuw Vraag De temperatuur op aarde is in de afgelopen honderd jaar gestegen met 0.2-0.5 C 0.6-0.9 C Antwoord De temperatuur op aarde is in de afgelopen honderd jaar gestegen met

Nadere informatie

Ontwikkeling in de melkmarkt 21/04/2015

Ontwikkeling in de melkmarkt 21/04/2015 Ontwikkeling in de melkmarkt 21/04/2015 Melk- en voermarkt kort samengevat Vooruitzichten voor de melkmarkt zijn pover tot aan de zomer De melkmarkt is in de ban van het einde van de melkquotering o Afwachtende

Nadere informatie

Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering 8-10-2012. Klimaatverandering

Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering 8-10-2012. Klimaatverandering Zonne-energie 2012: prijs 21 ct per kwh; 2020 prijs 12 ct kwh Groen rijden; energiehuizen, biologisch voedsel Stimular, de werkplaats voor Duurzaam Ondernemen Stichting Stimular www.stimular.nl 010 238

Nadere informatie

Werkvel opdracht 8 (De Europese Unie en klimaatverandering)

Werkvel opdracht 8 (De Europese Unie en klimaatverandering) Werkvel opdracht 8 (De Europese Unie en klimaatverandering) Toelichting op de opdracht Jullie krijgen tijdens deze opdracht iets te horen over de Europese Unie, wat is het, wat hebben we eraan, etc. Ook

Nadere informatie

De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie

De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie Feike Sijbesma, CEO Royal DSM In de loop der tijd is het effect van bedrijven op de maatschappij enorm veranderd. Vijftig tot honderd

Nadere informatie

Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting

Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting DUTCH Wedstrijd Correspondentie en notuleren De wedstrijdtekst bevindt zich in de derde kolom van de lettergrepentabel in art. 19.1 van het Intersteno

Nadere informatie

WAAR WIJ VOOR STAAN. Socialisten & Democraten in het Europees Parlement. Fractie van de Progressieve Alliantie van

WAAR WIJ VOOR STAAN. Socialisten & Democraten in het Europees Parlement. Fractie van de Progressieve Alliantie van WAAR WIJ VOOR STAAN. Fractie van de Progressieve Alliantie van Socialisten & Democraten in het Europees Parlement Strijden voor sociale rechtvaardigheid, het stimuleren van werkgelegenheid en groei, hervorming

Nadere informatie

Draagvlak bij burgers voor duurzaamheid. Corjan Brink, Theo Aalbers, Kees Vringer

Draagvlak bij burgers voor duurzaamheid. Corjan Brink, Theo Aalbers, Kees Vringer Draagvlak bij burgers voor duurzaamheid Corjan Brink, Theo Aalbers, Kees Vringer Samenvatting Burgers verwachten dat de overheid het voortouw neemt bij het aanpakken van duurzaamheidsproblemen. In deze

Nadere informatie

Klimaatcompensatie investeren in een schone toekomst

Klimaatcompensatie investeren in een schone toekomst Klimaatcompensatie investeren in een schone toekomst Van warme douche, autorit en vliegvakantie tot het verwarmen van ons huis: alles wat we in ons dagelijks leven doen, leidt tot uitstoot van broeikasgassen.

Nadere informatie

Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso,

Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso, Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 22 mei 2013 Nieuwe omstandigheden op de wereldwijde energiemarkt

Nadere informatie

Tropisch Nederland. 1. Aanzetten. 1.a Tropisch Nederland

Tropisch Nederland. 1. Aanzetten. 1.a Tropisch Nederland 1. Aanzetten Tropisch Nederland 1.a Tropisch Nederland Jij gaat aan de slag met het dossier Tropisch Nederland. Welke onderdelen van het dossier ga jij maken? Overleg met je docent. GA IK DOEN STAP ONDERDEEL

Nadere informatie

Ik ben de Klomp. Europees landbouwbeleid groep 5-6. De Klomp is een boer. Wel een hele aardige boer. Maar wel met een boer n accent.

Ik ben de Klomp. Europees landbouwbeleid groep 5-6. De Klomp is een boer. Wel een hele aardige boer. Maar wel met een boer n accent. De Klomp is een boer. Wel een hele aardige boer. Maar wel met een boer n accent Zo! Goedemorgen of goedemiddag, wat is t? Ik moet zo de koeien weer melken, dus... Excuus, dat ik wat stink. Ik heb het zo

Nadere informatie

Tariefontwikkeling Energie 08 2015

Tariefontwikkeling Energie 08 2015 In dit bericht geeft Ploos Energieverlening (Ploos) haar visie op verschenen nieuwsberichten aangaande ontwikkelingen energietarieven van de afgelopen maand. Het betreft de analyses van verschillende partijen

Nadere informatie

Coöperatieve Vereniging voor Zonne-energie in Oosterhesselen UA

Coöperatieve Vereniging voor Zonne-energie in Oosterhesselen UA Coöperatieve Vereniging voor Zonne-energie in Oosterhesselen UA Wie zijn wij? Wat willen wij? 1 Het fundament, de basis van ons project, waarom willen wij de Coöperatieve Vereniging voor Zonne-energie

Nadere informatie

Wie bestuurt de Europese Unie?

Wie bestuurt de Europese Unie? Wie bestuurt de Europese Unie? De Europese Unie (EU) is een organisatie waarin 28 landen in Europa samenwerken. Eén ervan is Nederland. Een aantal landen werkt al meer dan vijftig jaar samen. Andere landen

Nadere informatie

Als de lonen dalen, dalen de loonkosten voor de producent. Hetgeen kan betekenen dat de producent niet overgaat tot mechanisatie/automatisering.

Als de lonen dalen, dalen de loonkosten voor de producent. Hetgeen kan betekenen dat de producent niet overgaat tot mechanisatie/automatisering. Top 100 vragen. De antwoorden! 1 Als de lonen stijgen, stijgen de productiekosten. De producent rekent de hogere productiekosten door in de eindprijs. Daardoor daalt de vraag naar producten. De productie

Nadere informatie

Bedreigingen. Broeikaseffect

Bedreigingen. Broeikaseffect Bedreigingen Vroeger gebeurde het nogal eens dat de zee een gat in de duinen sloeg en het land overspoelde. Tegenwoordig gebeurt dat niet meer. De mensen hebben de duinen met behulp van helm goed vastgelegd

Nadere informatie

Grootverdiener zwaarder belast

Grootverdiener zwaarder belast 4 september 2009 Grootverdiener zwaarder belast AMSTERDAM - De PvdA zint op de terugkeer van een toptarief van 60 procent in de inkomstenbelasting. Het toptarief is nu 52 procent. Acht jaar geleden was

Nadere informatie

Eindexamen economie 1 havo 2000-I

Eindexamen economie 1 havo 2000-I Opgave 1 Meer mensen aan de slag Het terugdringen van de werkloosheid is in veel landen een belangrijke doelstelling van de overheid. Om dat doel te bereiken, streeft de overheid meestal naar groei van

Nadere informatie

Vertegenwoordigers van de WTO Europese Unie voor tegen een beetje voor Landbouw: Exportsubsidies afschaffen

Vertegenwoordigers van de WTO Europese Unie voor tegen een beetje voor Landbouw: Exportsubsidies afschaffen Rol als voorzitter Elke werkgroep heeft een voorzitter. Als voorzitter ben je partijdig voor de EU en VS en laat je de inbreng/mening van de ontwikkelingslanden niet zo erg mee tellen. Jouw voorbereiding

Nadere informatie

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening 1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% kunnen wel even wachten met grote maatregelen 17% 1 Een beetje dringend, we kunnen nog wel even wachten met grote maatregelen,

Nadere informatie

Biodieselproductie uit palmolie en jatropha in Peru en impact voor duurzaamheid.

Biodieselproductie uit palmolie en jatropha in Peru en impact voor duurzaamheid. Biodieselproductie uit palmolie en jatropha in Peru en impact voor duurzaamheid. Een Levens Cyclus Duurzaamheids Analyse Auteur: Baukje Bruinsma November 2009 Samenvatting. Door het verbranden van fossiele

Nadere informatie

Nationale Energieverkenning 2014

Nationale Energieverkenning 2014 Nationale Energieverkenning 2014 Remko Ybema en Pieter Boot Den Haag 7 oktober 2014 www.ecn.nl Inhoud Opzet van de Nationale Energieverkenning (NEV) Omgevingsfactoren Resultaten Energieverbruik Hernieuwbare

Nadere informatie

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013 16% Energie van eigen bodem 17 januari 2013 Inhoud Klimaatverandering Energie in Nederland Duurzame doelen Wind in ontwikkeling Northsea Nearshore Wind Klimaatverandering Conclusie van het IPCC (AR4, 2007)

Nadere informatie

Achtergrondinformatie The Bet

Achtergrondinformatie The Bet Achtergrondinformatie The Bet Wedden dat het ons lukt in 2 maanden 8 % CO 2 te besparen! In 1997 spraken bijna alle landen in het Japanse Kyoto af hoeveel CO 2 zij moesten besparen om het broeikaseffect

Nadere informatie

Betalingsachterstand bij handelstransacties

Betalingsachterstand bij handelstransacties Betalingsachterstand bij handelstransacties 13/05/2008-20/06/2008 408 antwoorden 0. Uw gegevens Land DE - Duitsland 48 (11,8%) PL - Polen 44 (10,8%) NL - Nederland 33 (8,1%) UK - Verenigd Koninkrijk 29

Nadere informatie

Moeilijke besluiten voor de Europese Raad

Moeilijke besluiten voor de Europese Raad Moeilijke besluiten voor de Europese Raad Korte omschrijving: Leerlingen gaan aan de slag met actuele Europese dilemma s. Er zijn vijf dilemma s. U kunt zelf kiezen welke dilemma s u aan de orde stelt.

Nadere informatie

BOSATLAS VRAGENSET ANTWOORDMODEL VAN HET VOEDSEL NOORDHOFF ATLASPRODUCTIES

BOSATLAS VRAGENSET ANTWOORDMODEL VAN HET VOEDSEL NOORDHOFF ATLASPRODUCTIES DE BOSATLAS VAN HET VOEDSEL VRAGENSET ANTWOORDMODEL NOORDHOFF ATLASPRODUCTIES I. Voeding en welvaart 1. De Human Development Index (HDI) geeft aan hoe welvarend een land is. Vergelijk de HDI met de andere

Nadere informatie

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)!

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Vragen aangeduid met een * toetsen in het bijzonder het inzicht en toepassingsvermogen. Deze vragenreeksen zijn vrij beschikbaar.

Nadere informatie

Duurzame energie in balans

Duurzame energie in balans Duurzame energie in balans Duurzame energie produceren en leveren binnen Colruyt Group I. Globale energievraag staat onder druk II. Bewuste keuze van Colruyt Group III. Wat doet WE- Power? I. Globale energievraag

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

Belangen: Wel of niet ingrijpen in Syrië?

Belangen: Wel of niet ingrijpen in Syrië? Belangen: Wel of niet ingrijpen in Syrië? Korte omschrijving werkvorm: Leerlingen moeten zich inleven in een permanent lid van de Veiligheidsraad van de VN. Ze gaan aan de slag met het vraagstuk of de

Nadere informatie

Flipping the classroom

Flipping the classroom In dit projectje krijg je geen les, maar GEEF je zelf les. De leerkracht zal jullie natuurlijk ondersteunen. Dit zelf les noemen we: Flipping the classroom 2 Hoe gaan we te werk? 1. Je krijgt of kiest

Nadere informatie

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Bron 1: Elektrische auto s zijn duur en helpen vooralsnog niets. Zet liever in op zuinige auto s, zegt Guus Kroes. 1. De elektrische auto is in

Nadere informatie

Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager

Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager Als facilitair manager bent u verantwoordelijk voor de huisvesting. Daarmee ook voor het energiegebruik van de huisvesting. In deze

Nadere informatie

De nieuwe energie-efficiëntierichtlijn - Uitdagingen & oplossingen -

De nieuwe energie-efficiëntierichtlijn - Uitdagingen & oplossingen - De nieuwe energie-efficiëntierichtlijn l - Uitdagingen & oplossingen - DG Energie 22 juni 2011 ENERGIEVOORZIENING NOG AFHANKELIJKER VAN IMPORT Te verwachten scenario gebaseerd op cijfers in 2009 in % OLIE

Nadere informatie

Internationale Economie. Doorzettend, maar mager groeiherstel, veel neerwaartse risico s

Internationale Economie. Doorzettend, maar mager groeiherstel, veel neerwaartse risico s Internationale Economie Doorzettend, maar mager groeiherstel, veel neerwaartse risico s Wim Boonstra, 27 november 2014 Basisscenario: Magere groei wereldeconomie, neerwaartse risico s De wereldeconomie

Nadere informatie

Visie op Windenergie en solar Update 2014

Visie op Windenergie en solar Update 2014 Visie op Windenergie en solar Update 2014 De vooruitzichten voor hernieuwbare energie zijn gunstig Succes hangt sterk af van de beschikbaarheid van subsidies Naast kansen in Nederland kan de sector profiteren

Nadere informatie

Strategisch Beleidsplan 2013-2015

Strategisch Beleidsplan 2013-2015 Strategisch Beleidsplan 2013-2015 Switch, samen naar duurzaam en rechtvaardig Switch stimuleert gedrag dat bijdraagt aan een duurzame en rechtvaardige wereld. Hier én daar, nu én in de toekomst. Switch

Nadere informatie

1. Ecologische voetafdruk

1. Ecologische voetafdruk 2 VW0 THEMA 7 MENS EN MILIEU EXTRA OPDRACHTEN 1. Ecologische voetafdruk In de basisstoffen heb je geleerd dat we voedsel, zuurstof, water, energie en grondstoffen uit ons milieu halen. Ook gebruiken we

Nadere informatie

Vragen voor burgers die deelnemen aan WWViews

Vragen voor burgers die deelnemen aan WWViews Vragen voor burgers die deelnemen aan WWViews WWViews C/o The Danish Board of Technology Antonigade 4 DK-1106 Copenhagen K Denemarken Tel +45 3332 0503 Fax +45 3391 0509 wwviews@wwviews.org www.wwviews.org

Nadere informatie

economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen

economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen REDD+ een campagne voor bewustwording van suriname over haar grootste kapitaal Wat is duurzaam gebruik van het bos: Duurzaam

Nadere informatie

Les Kernenergie. Werkblad

Les Kernenergie. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Kernenergie Werkblad Les Kernenergie Werkblad Wat is kernenergie? Het Griekse woord atomos betekent ondeelbaar. Het woord atoom is hiervan afgeleid. Ooit dachten wetenschappers

Nadere informatie

Rabobank Food & Agri. Opslagregeling en kleiner aanbod ondersteunen langzaam herstel Europese varkensmarkt. Kwartaalbericht Varkens Q1 2016

Rabobank Food & Agri. Opslagregeling en kleiner aanbod ondersteunen langzaam herstel Europese varkensmarkt. Kwartaalbericht Varkens Q1 2016 Rabobank Food & Agri Kwartaalbericht Varkens Q1 2016 Opslagregeling en kleiner aanbod ondersteunen langzaam herstel Europese varkensmarkt Na een teleurstellend vierde kwartaal in het vorige jaar, start

Nadere informatie

PERIODESCHRIFT AARDRIJKSKUNDE EUROPA EN DE WERELD

PERIODESCHRIFT AARDRIJKSKUNDE EUROPA EN DE WERELD PERIODESCHRIFT AARDRIJKSKUNDE EUROPA EN DE WERELD HET KLIMAAT Het klimaat is, zo luidt de officiële definitie, het gemiddelde weer over een periode van 30 jaar. Dat wil zeggen dat het klimaat in een bepaald

Nadere informatie

Verslag bijeenkomst Vereniging voor Zonnekrachtcentrales 30 nov. 2012 Energietransitie te belangrijk! Kohnstammhuis

Verslag bijeenkomst Vereniging voor Zonnekrachtcentrales 30 nov. 2012 Energietransitie te belangrijk! Kohnstammhuis Verslag bijeenkomst Vereniging voor Zonnekrachtcentrales 30 nov. 2012 Energietransitie te belangrijk! Kohnstammhuis Global Energy Assessment Naar Een Duurzame Toekomst samenvatting van de lezing van Wim

Nadere informatie

Eindexamen economie 1 vwo 2001-I

Eindexamen economie 1 vwo 2001-I Opgave 1 Hoge druk op de arbeidsmarkt Gedurende een aantal jaren groeide de economie in Nederland snel waardoor de druk op de arbeidsmarkt steeds groter werd. Het toenemende personeelstekort deed de vrees

Nadere informatie

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling Op de internationale milieuconferentie in december 2015 in Parijs is door de deelnemende landen afgesproken, dat de uitstoot van broeikasgassen

Nadere informatie

Eindexamen economie havo II

Eindexamen economie havo II Opgave 1 Buitenland en overheid in de kringloop In de economische wetenschap wordt gebruikgemaakt van modellen. Een kringloopschema is een model waarmee een vereenvoudigd beeld van de economie van een

Nadere informatie

1 De onderneming in de wereldeconomie

1 De onderneming in de wereldeconomie 1 De onderneming in de wereldeonomie Meerkeuzevragen 1.1 1.1 Globalisering is een proes a van wereldwijde eonomishe integratie door een sterke toename van de internationale handel en investeringen. b waarbij

Nadere informatie

Meander. Aardrijkskunde WERKBOEK

Meander. Aardrijkskunde WERKBOEK 7 Meander Aardrijkskunde WERKBOEK 7 Meander Aardrijkskunde WERKBOEK Eindredactie: Carla Wiechers Leerlijnen: Mark van Heck Auteurs: Meie Kiel, Jacques van der Pijl, Maril Rijks THEMA 4 thema 4 les 1 Volop

Nadere informatie

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Werkblad 1, mbo Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Inleiding De wereldbevolking groeit al jaren vrij stevig. En de wereldwijde behoefte aan energie groeit mee: we kúnnen simpelweg niet meer zonder

Nadere informatie

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort Historisch perspectief 1945-1970 Keerpunten in de jaren 70 oliecrisis en milieu Tsjernobyl (1986) ramp door menselijke fouten Kyoto protocol (1997) (CO 2 en global warming problematiek) Start alternatieven

Nadere informatie

EUROPEES PARLEMENT. Zittingsdocument 11.1.2006 B6-0038/2006 ONTWERPRESOLUTIE. naar aanleiding van vraag voor mondeling antwoord B6-0345/2005

EUROPEES PARLEMENT. Zittingsdocument 11.1.2006 B6-0038/2006 ONTWERPRESOLUTIE. naar aanleiding van vraag voor mondeling antwoord B6-0345/2005 EUROPEES PARLEMENT 2004 Zittingsdocument 2009 11.1.2006 B6-0038/2006 ONTWERPRESOLUTIE naar aanleiding van vraag voor mondeling antwoord B6-0345/2005 ingediend overeenkomstig artikel 108, lid 5 van het

Nadere informatie

3.2 De omvang van de werkgelegenheid

3.2 De omvang van de werkgelegenheid 3.2 De omvang van de werkgelegenheid Particuliere bedrijven en overheidsbedrijven nemen mensen in dienst. Collectieve sector = Semicollectieve sector = De overheden op landelijk, provinciaal en lokaal

Nadere informatie

'Wat we ook voor een maatregelen nemen, het proces van de opwarming van de aarde kunnen we niet omkeren'

'Wat we ook voor een maatregelen nemen, het proces van de opwarming van de aarde kunnen we niet omkeren' EenVandaag Opiniepanel enquête Klimaattop Kopenhagen 20.000 respondenten december 2009 Ik maak me grote zorgen over de verandering van het klimaat Helemaal mee eens 15,5% Mee eens 35,6% Neutraal 26,1%

Nadere informatie

lezing door Dolf Hali voor de Probusclub Santpoort op 1 mei 2013 (de uitgesproken tekst volgt na dia 5)

lezing door Dolf Hali voor de Probusclub Santpoort op 1 mei 2013 (de uitgesproken tekst volgt na dia 5) lezing door Dolf Hali voor de Probusclub Santpoort op 1 mei 2013 (de uitgesproken tekst volgt na dia 5) 1. Politiek (nimby mentaliteit) 2. Onze heilige koe 3. Windturbines 4. Kernenergie Heilige koe Windturbines

Nadere informatie

Er bestaan toch verschillende soorten biomassa? Welke types biomassa zijn ecologisch aanvaardbaar?

Er bestaan toch verschillende soorten biomassa? Welke types biomassa zijn ecologisch aanvaardbaar? Q&A Biomassa A) Biomassa Er bestaan toch verschillende soorten biomassa? Welke types biomassa zijn ecologisch aanvaardbaar? Er wordt vooral een onderscheid gemaakt tussen biomassa die is geproduceerd op

Nadere informatie

Duurzame energie. Een wenked perspectief? 2003-2011 G.P.J. Dijkema, TU Delft, TBM, B.Sc Opleiding Technische Bestuurskunde

Duurzame energie. Een wenked perspectief? 2003-2011 G.P.J. Dijkema, TU Delft, TBM, B.Sc Opleiding Technische Bestuurskunde Duurzame energie Een wenked perspectief? Naar een nieuwe Delta Wet Energie Manifest van 6 politieke partijen 16 maart 2010 Ons land kan en moet voor 2050 helemaal overstappen op hernieuwbare energie, zoals

Nadere informatie

Energiemarkt moet op de schop

Energiemarkt moet op de schop jeroen de haas Energiemarkt moet op de schop De liberalisering van de Europese energiemarkt heeft niet goed uitgewerkt voor Nederland, zegt Jeroen de Haas, bestuursvoorzitter van Eneco. Zitten we straks

Nadere informatie

De overheid. Uitgaven: uitkeringen en subsidies. De overheid. Ontvangsten: belasting en premies. De grote herverdeler van inkomens

De overheid. Uitgaven: uitkeringen en subsidies. De overheid. Ontvangsten: belasting en premies. De grote herverdeler van inkomens Overheid H2 De overheid De grote herverdeler van inkomens Ontvangsten: belasting en premies De overheid Uitgaven: uitkeringen en subsidies De grote herverdeler van inkomens 2 De Nederlandse overheid Belangrijke

Nadere informatie

Mirtha Vásquez uitvoerend secretaris en hoofd van de juridische afdeling Grufides lid van de nationale Peruaanse mensenrechtencommissie

Mirtha Vásquez uitvoerend secretaris en hoofd van de juridische afdeling Grufides lid van de nationale Peruaanse mensenrechtencommissie Titel: Mijnbouw in Peru. Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen Locatie: Hogeschool Gent Datum en uur: 26 februari 2013, 11.00-12.30 Verslaggever: Inge Boudewijn Aantal aanwezigen, beschrijving doelpubliek:

Nadere informatie

DWSI Trendalert S E P T E D

DWSI Trendalert S E P T E D Dutch Water Sector Intelligence Vier Scenario's voor de Circulaire Economie DWSI Trendalert Vier Scenario's voor de Circulaire Economie Inleiding Het KIDV is op 1 januari 2013 opgericht naar aanleiding

Nadere informatie

Bouwstenen voor een nieuw energiebeleid. De uitdagingen in het energiebeleid. CD&V voorzitter Jo Vandeurzen

Bouwstenen voor een nieuw energiebeleid. De uitdagingen in het energiebeleid. CD&V voorzitter Jo Vandeurzen Bouwstenen voor een nieuw energiebeleid De uitdagingen in het energiebeleid CD&V voorzitter Jo Vandeurzen CD&V-studiedag, Vlaams Parlement 29 april 2006 Als ik zeg dat onze moderne westerse samenleving

Nadere informatie

Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid

Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid Leerkrachtinformatie Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid Lesduur: 30 minuten (zelfstandig) DOEL De leerlingen weten wat de gevolgen zijn van energie verbruik. De leerlingen weten wat duurzaamheid is. De leerlingen

Nadere informatie

Care IS klantbijeenkomst. Hotel Van der Valk oktober 2015

Care IS klantbijeenkomst. Hotel Van der Valk oktober 2015 Care IS klantbijeenkomst Hotel Van der Valk oktober 2015 Welkom Wij heten u van harte welkom in Van der Valk Hotel 2 Programma 19.00 uur Ontvangst 19.30 uur Opening 19.40 uur Chinese groeivertraging 20.00

Nadere informatie

Voorwoord. Voorzitter van stichting Blue Revolution Foundation. Karina Czapiewska 19-6-2014

Voorwoord. Voorzitter van stichting Blue Revolution Foundation. Karina Czapiewska 19-6-2014 Beleidsplan 2014 Voorwoord Dit beleidsplan voor de Blue Revolution Foundation geeft inzicht in de doelstellingen, activiteiten en verwachte besteding van gelden. Het plan is tevens opgesteld in het kader

Nadere informatie

Gevolgen van klimaatverandering voor Nederland

Gevolgen van klimaatverandering voor Nederland Gastcollege door Sander Brinkman Haagse Hogeschool Climate & Environment 4 september 2008 Introductie Studie Bodem, Water en Atmosfeer, Wageningen Universiteit Beroepsvoorbereidendblok UNFCCC CoP 6, Den

Nadere informatie

Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein

Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein De Verenigde Staten gaan meestal voorop bij het herstel van de wereldeconomie. Maar terwijl een gerenommeerd onderzoeksburo recent verklaarde dat de Amerikaanse

Nadere informatie