Inhoud. Colofon. colofon / inhoud. Contactadressen Werkgroepen. Ontwerp & Layout: Elisabeth Hoek- 2D Digital Design

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Inhoud. Colofon. colofon / inhoud. Contactadressen Werkgroepen. Ontwerp & Layout: Elisabeth Hoek- 2D Digital Design"

Transcriptie

1 Colofon Uitgave van Natuurbeschermingsvereniging verschijnt 4x per jaar. Overname is toegestaan, mits bronvermelding. Auteurs zijn verantwoordelijk voor de inhoud van hun artikelen. Contributie De contributie bedraagt 20,00. Betalingen op rekeningnummer Iban: NL81 RABO EUR Bic: RABONL2U t.n.v. Natuurbechermingsvereniging Inhoud Steltkluut In de schijnwerper 2 Familiedag / Najaarsvergadering 3 Veldwaarnemingen 4-6 Zwartenhoekse zeesluis 6 Vergeten groenten 7 5 jaar telpost / Euro Birdwatch 8-9 Excursie Brenne Invloed maanlicht Vissenatlas - tussenstand colofon / inhoud Adresgegevens: Postbus 319, 4530 AH Terneuzen Contactadressen Werkgroepen Planologie A. Paauwe G.v.d. Nissestraat 48, 4532 AE Zaamslag Vogels A. Wieland Liniestraat 13, 4561 ZS Hulst Landschapsbeheer / Bomen L. Calle Walstraat 7, 4531 ED Terneuzen Planten P. Maas Rembrandtlaan 11, 4532 HP Terneuzen Insecten J. de Bakker Past. Willemsstraat 5, 4586 AJ Lamswaarde Jeugd M. Spruyt Notendijksepad 2, 4583 SZ Terhole t Stekkertje Recordvangst Stekkertjes 1 Bladval in de herfst 2 De lariks 3 Spinnen 4-5 Slakkenliefde 6 Lekker op kamp! 7 Bestuur: A. Paauwe, voorzitter L. Calle, secretaris W. Wisse, penningmeester Leden K. Rijk, R. Kregting, P. Calle Redactie: Website: B. de Maat Excursies: Verenigingsruimte: Walstraat 7, 4531 ED Terneuzen openingstijden: woensdag 10:30-17:00 uur zaterdag 10:30-16:00 uur ISSN Uiterste inleverdatum voor de kopij: Ontwerp & Layout: Elisabeth Hoek- 2D Digital Design 1

2 schijnwerper Foto: Pepijn bij zijn groentetuin - Rob Kregting Over (toe)val Ook Steltkluutlid Pepijn Calle woont op een heel bijzondere plaats. In De Val, een piepklein buurtschapje. Toeval? Pepijn (Terneuzen, 1982) raakte al jong in de ban van de natuur. Als jongetje ging ik mee knotten met mijn vader. Eerst was ik een Stekkertje. Met een aantal anderen richtte ik later een afdeling van de Nederlandse Jeugdbond voor Natuurstudie op. Toen wij allemaal gingen studeren ging dat ten gronde. Maar later kwamen de Gaaien. Eigenlijk zijn bijna al die mensen van toen in de natuursector terechtgekomen. Na zijn middelbare school in Terneuzen ging hij Bos- en Natuurbeheer studeren in Velp. Ik had geen zin om daar ook nog drie jaar vervolgstudie aan vast te plakken. Ik wilde echt de natuur in. Daar kreeg ik meteen een kans voor: ik kon aan de slag in het Rivierengebied de Gelderse Poort. Daar heb ik een analyse gemaakt van de succes- en faalfactoren van vijftien jaar natuurontwikkeling. De belangrijkste conclusie was dat natuurlijke begrazing en het terugbrengen van natuurlijke processen fundamenteel zijn voor de terugkeer van biodiversiteit. Ik heb als freelancer gewerkt, en daarna een eigen adviesbureau gehad. In 2009 heb ik een sabbatical year gehad. Ik ben eerst een paar maanden in Australië geweest. Daar heb ik onderzoek gedaan naar de bedreiging van oerbossen en bedreigde diersoorten door houtkap. Daar heb ik enkele rapporten over gemaakt. Daarna ben ik naar Bulgarije gegaan. Eigenlijk een hotspot in biodiversiteit. Azië en Europa komen daar samen, er zijn extreem veel diersoorten. Terug in Nederland ben ik eerst weer voor mezelf begonnen. En vervolgens bij een ecologisch adviesbureau in Culemborg. t Is ook leuk om met collega s te kunnen werken. Waarom ik nu in Zeeuws- Vlaanderen woon? Vanwege Katarzyna, mijn vrouw. Zij is van origine Poolse, maar woonde in Terneuzen. En bij toeval kon ik aan de slag bij Het Zeeuwse Landschap. Daar ben ik ecoloog. Ik maak beheersplannen, coördineer de Visatlas Zeeland. Daarnaast werk ik als PR-medewerker in het bezoekerscentrum Saeftinghe. En doe de monitoring van broedvogels, planten en insecten in alle gebieden van Het Zeeuwse Landschap. Zeeuws-Vlaanderen bevalt me erg goed om te wonen. Ook omdat we nogal op België gericht zijn. We komen bijvoorbeeld graag in Gent. Die stad spreekt me aan vanwege zijn multiculturele karakter. Tevens hou ik er van de chaos, ik noem het wel eens een enclave van Oost-Europa in het westen. Ik ben mijn hele leven al vegetariër, en Gent heeft de grootste dichtheid vegetarische restaurants van Europa. Het is politiek gezien een sociale stad, anders dan bijvoorbeeld Antwerpen. Daar heersen Vlaams Belang en N-VA behoorlijk. Politiek heeft me altijd geïnteresseerd. Ik probeer zoveel mogelijk naar mijn idealen te leven. Verder vind ik de Balkan erg interessant. De cultuur, de muziek, het eten, de gastvrijheid. Ik probeer er met vakanties zoveel mogelijk heen te gaan. Toen ik terug in Zeeuws-Vlaanderen kwam ben ik gevraagd voor het bestuur van De Steltkluut. Ik zit ook in de planologiewerkgroep. En ons zoontje Diego is natuurlijk Stekkertje geworden. Ik vind het belangrijk dat mensen zich blijven inzetten voor de natuur. Ook in de directe omgeving. In het kleinschalige groen ligt een belangrijke taak voor vrijwilligersgroepen. Voor de foto staat Pepijn bij zijn biologische groenten- en kruidentuin. Vanuit De Val is de horizon weids. En ver. Toeval. Rob Kregting Ledendag 28 sept. in St. Jansteen De Natuur is een Feest! De in het vorige nummer van de Steltkluut aangekondigde ledendag is op zaterdag 28 september a.s. Deze dag is speciaal voor onze leden, niet-leden zijn ook van harte welkom! Wij verwachten u allemaal in het waterwingebied van St. Jansteen aan het einde van de Hogendorplaan, waar u ook kunt parkeren. Er is een uitgebreid programma van tot uur met voor ieder wat wils. U kunt kiezen uit verschillende excursies, op de akkers wordt op nostalgische wijze met paarden geploegd en u kunt daar zelf een stukje inzaaien,u kunt helpen bij snoeiwerk in het bos of op het prachtig in bloei staande heideveldje. Kijk vooral ook naar de vlinders die daar feest vieren! Voor de jeugd vanaf 6 jaar is er vanaf uur een speurtocht en voor de allerkleinsten en hun (groot)ouders wordt er rondom de feesttent een kabouterpad uitgezet. Vanaf 17u kunnen de kinderen helpen pannenkoeken bakken en daarna helpen met ze op te eten! In de tent staan kraampjes met informatie (o.a. ook over Het Steenpad) en is er koffie of fris. Voor geïnteresseerden is er na afloop om uur nog een vleermuizenexcursie. We vinden het prettig als u laat weten dat u komt. Mail naar Voor meer informatie over de route, parkeren en het programma Vooraankondiging Najaarsvergadering dinsdag 17 december De ledenvergadering wordt gehouden op dinsdag 17 december om uur in De Halle te Axel. Agenda: Welkom Mededelingen Begroting 2014 Verslagen werkgroepen over Rondvraag Pauze Presentaties van de leden over eigen projecten Presentaties kunnen bijvoorbeeld een onderzoek zijn wat een werkgroep uitvoert, een speciale klus of bijzonder natuur beleefmoment ed. Wil je een presentatie houden dan graag even aanmelden bij Lucien Calle. Bij meerdere aanmeldingen graag even overleggen over de lengte daarvan. je ook? kom 2 3

3 veldwaarneming Waarnemingen 1-4- t/m In onderstaand overzicht zijn alleen bijzondere waarnemingen van vogels vermeld. Regio: Midden en Oost Zeeuws-Vlaanderen (vanaf grofweg het Paulinaschor tot en met Saeftinghe). Nieuwe meldingen: Nieuwe meldingen kunt u sturen naar De voorkeur gaat uit naar registratie via Bij de waarnemingen vermelden: datum, aantal, leeftijd, geslacht, ter plaatse of overtrekkend en dergelijke. Gebruikte afkortingen: Diverse waarnemers = Div.wrns, Braakman-Noord BN, Braakman-Zuid BZ, Telpost Margarethapolder TELM, Telpost t Hellegat TELH, Autriche Polder AP, Verdronken Land van Saeftinghe VLVS, Groot Eiland GE, Paulinaschor PS. Futen tot en met eenden: Op 11-4 werd bij PS een man Eider gezien door TM. Van 24-4 tot 18-5 was er bij GE een Kleine Rietgans aanwezig (div.wrns). 2 meldingen van Kuifduikers, op 11-4 (1) bij PS (TM) en op 29-4 (1) BN (PM). Nonnetjes tot maximaal 5 waren tussen 1-4 en 6-4 nog aanwezig bij GE (LB). 1 Roodkeelduiker werd bij BN gezien op 15-4 en 16-4 (HC). Een 2e melding is van TELM waar op overvliegende exemplaren werden gezien (HM,BvB). Bij Ossenisse waren op 13-4 Rotganzen (6) aanwezig (MvB). Een Zwarte Zee-eend is op 19-4 door HC gezien op de Spraakbekken bij de Braakman. Roofvogels: 5 meldingen van de Grauwe Kiekendief, een vogel die we hier niet veel zien. Op 22-4 (1) bij Sluiskil (LB), op 9-5 (1) bij Kloosterzande (HH), op 18-5 (1) bij AP (LB), op 22-6 (1) bij Ossenisse (AW) en op 30-6 (1) bij BN (FV). Het aantal meldingen van de Havik neemt gestaag toe. Van 1-4 tot 25-6 max 2 in BN (div wrns). Op 7-4 (10 bij GE (LB), op 17-4 (1) bij Terneuzen (MC), op 24-4,28-4, 30-4, en 2-6 (1) bij Axel (HC, PMei), er werd daar ook een nest met eieren gevonden, op 28-4 (1) bij GE (MC), op 1-5 (1) bij Hengstdijk (LB), Op 29-6 en 30-6 (1) bij Terneuzen (LB,MC). De Rode Wouw is op de volgende plaatsen gezien: op 28-4 (1) bij Koewacht (AW), op 5-5 (2) bij Terneuzen (JK), op 11-5 (1) bij Hulst (C,JK) en de laatste op ) bij Heikant (RR). Slechts 1 waarneming van de Ruigpootbuizerd die werd gezien op 17-5 bij Vogelwaarde (TdlR). Velduilen worden steeds schaarser, de waarnemingen zijn: op 2-4 (2) bij AP (JK), op 8-4 (1) bij Zandberg (HB), van 10-4 tot 2-6 (1) bij MP (BvB,HM), van 15-5 tot 17-6 (1) bij GE (HN,LB,HB), op 28-5 (1) bij Kloosterzande (LB,MvB) en op 25-6 (1) bij VLRS (PvD,MvD). Enkele meldingen van de Visarend, op 9-4 (1) bij TELM (BvB), op 13-4 (1) bij Terneuzen (BvB,HM) en op 14-4 (1) bij TELH (HB). De voor onze regio zeldzame Wespendief is 2 keer gezien. Op 17-6 (1) bij BZ (JK) en op 18-6 (1) bij Nieuwemolen (HC). Tussen 11-5 en 9-6 zijn (1-3) Zwarten Wouwen gezien in BN (JdB, PM, HC,BvB). Hoenders t\m Sterns: Een roepende Draaihals werd op 29-4 gehoord in BZ (PMei). 2 meldingen van het Bokje. Op 9-4 (1) in BZ (MB) en op 13-4 (1) bij Zandberg (HN). Op 4-4 en 12-4 werd bij TELM een Dwergstern gezien (BvB). In VLVS was op 24-5 een Hop aanwezig (LL,GJV,JK,EP). De enige locatie met Kleine Bonte Specht was BN, deze is gezien op 9-4 (1) en op 7-5 (1) (MB,PM). Van 5-6 tot 30-6 was in de buurt van Zaamslag en Axel langdurig een Kraanvogel te bewonderen. Vele hebben deze vogel gezien en gefotografeerd. Overige meldingen van Kraanvogel: op 1-4 (1) bij AP (LB), op 6-4 (15) bij VLVS (LC), Op 11-4 (1) bij PS (TM), op 2-6 (10) bij GE (LB). Slecht 1 melding van de Krombekstrandloper op 22-5 (1) bij TELH (LB). 5 keer werd de kenmerkende roep van de Kwartel gehoord, op 10-5 (1) bij Hengstdijk (HB), op 24-5 (1) bij BN (MB), op 2-6 (1) bij Vogelwaarde (AvdW), op 7-6 (1) bij Sint Jansteen (AW) en op 22-6 (1) VLVS (HC). Slechts 2 meldingen van de Middelste Bonte Specht die in het najaar van 2012 een nieuwe soort voor Zeeuws Vlaanderen betekende. Op 6-4 (1) roepend in Clinge (AW, BdM) en op 2-5 (1) waarschijnlijk hetzelfde exemplaar bij Clinge (SL). Meldingen van de Ooievaar: op 4-4 (14-19) bij Hulst (HN, AW), op 6-4 (1) bij Kloosterzande, op 9-4 (2) bij TELM (MvB,BvB), op 9-4 (1) bij BN (MB), op 12-4 (1) bij Terneuzen (HM), op 14-4 (10) bij Hulst (RdH), op 15-4 (1) bij Hoek en (2) bij Vogelwaarde (ED,PM), op 17-4 (3) bij Zaamslag (AvdW), op 18-4 (1) bij TELM (BvB), op 27-4 (1) bij AP (HN, LB,HH), op 27-4 (4) bij Axel (GJ), op 2-6 (1) bij Mauritsfort (KS), op 3-6 (1) bij Koewacht (LP), op 14-6 (1) bij Hoe (BdM), op 16-6 (1) bij Axel (RR). 1 Melding van het Porseleinhoen die door TM bij PS werd waargenomen. Opvallend veel meldingen van Purperreigers dit voorjaar. Op 8-4 (1) bij GE (RR), op 12-4 (1) bij TELM (BvB), op 13-4 (1) bij BN (PM, op 14-4 (1) bij Hengstdijk (HN,HM), op 18-4 (2) bij TELM (BvB), op 20-4 (1) bij Zandberg (HB), op 21-4 (1) bij TELM (HM,LC,BvB,BV,BdM), op 1-5 (1) bij Axel (LB), op 8-5 (1) bij Kloosterzande (HB), op 9-5 (1) bij Zandberg (HB) op 9-5 (1) bij Axel (AdS), op 15-5 (1) bij AP (LB), op 18-5 (1) bij BN (HN,HH), op 5-6 bij Canisvliet (TS, LB), op 10-6 (1) bij Zandberg (HB), op 14-6 (1) bij BN (KVV), op 19-6 (1) en 25-6 (1) bij Zandberg (HB). Bijzonder is de melding van de Ralreiger die op 17-5 door FT werd waargenomen bij Canisvliet. Deze zeldzame reigersoort wordt hier zelden gezien. LC zag op 1-4 een Roerdomp bij Axel. Vanaf 27-4 tot 30-6 was langdurig een vrouwtje Steltkluut aanwezig bij Ossenisse die zich goed liet bekijken en fotograferen (Div.wrns). Op 8-5 en 9-5 waren bij AP 1-3 Stelkluten aanwezig (LB,HH). En van 13-6 tot 30-6 was 1 Steltkluut aanwezig in de Braakmanpolder (HC,PM,LB,YP). Een laatste losse melding op 5-5 (2) bij Axel (AD,CH). De meldingen van de Strandplevier die gelukkig in onze regio nog tot broeden kwam. Er zijn enkele jongen gezien. Tussen 24-4 en 3-6 (1-5) bij Terneuzen. Tussen 25-4 en 30-6 (1-5) bij Ossenisse, tussen 25-4 en 18-6 (1-6) bij het Hellegatschor. Verder nog enkele meldingen uit VLVS nl: op 24-6 (1) (AW), op 7-5 (3) (AW), op 11-5 (4) (AW), op 24-5 (1) (AW) en op 3-6 (1) (KM). De Temmincks Strandloper werd gezien tussen 1-5 en 14-5 (1-3) (LB, MB,YP,JB,CB,JK,) bij AP. Verder werden ze gezien op 1-5 (2) en op 18-5 (2) bij de Putting (MC,KK,HN). Witvleugelsterns werden allen bij Ossenisse gezien van 10-5 tot 15-5 (2) (AW,JK,HC,LB,CB,BdR,HH,PW,HN). De Witwangstern, ook geen alledaagse verschijning in onze regio, werd ook op 1 locatie gezien nl bij BN op 13-5 en 14-5 (2 (HD, PM, PdK, PW, JK, HC, YB, LB, TL). 1 melding van de Zwarte Ooievaar van RR op 14-4 bij Heikant. Duiven tot en met gorzen: De Appelvink werd op 2 locaties gezien en wel op 3-4 (1) en 7-6 (1) bij Hulst (HB), en op 24-5 (1) en 7-6 (3) bij BZ (MB). Baardmannen weer op de gebruikelijke locaties: bij VLVS tussen 7-4 en 26-6 (1-8) (AdW, KK,FS,GT,HB), tussen 20-4 en 24-6 bij Zandberg (1-3) (HB) en op 9-5 bij Axel (2) (AdS). Enkele meldingen van overvliegende Barmsijzen, op 14-4 (1) en 21-4 (1) bij Kloosterzande (HB), op 23-4 (1) en op 24-4 (1) bij BN (MB). Tussen 10-4 en 2-5 werden redelijk wat doortrekkende Beflijsters waargenomen. Op 10-4 (1) bij BN (MB), op 13-4 (1) bij VLVS (KM), op 14-4 (1) bij Hoek (ES), op 15-4 (5) bij St Jansteen (AW), op 16-4 (1) Foto: Opvliegende Bontbekplevieren en Bonte Strandlopers - Bert van Broekhoven veldwaarneming 4 5

4 veldwaarneming bij Sluiskil (HC), op 17-4 (1) bij Koewacht (EM), op 17-4 (4) bij BN (MC), op 18-4 (1) bij Axel (LB), op 19-4 (1) bij BZ (HC), op 20-4 (4) bij Terneuzen (BvB), op 22-4 (1) bij Axel (LB), op 23-4 (1) bij Terneuzen (BvB), op 23-4 (1) bij Koewacht (LP), op 24-4 (3) bij BN (MB), op 24-4 (2) bij Hulst (AW), op 24-4 (1) bij Sluiskil (AW), op 27-4 (2) bij Axel (PM), op 1-5 (1) bij BZ (KK), op 2-5 (1) bij Koewacht (LP). Zes meldingen van de Bonte Vliegenvanger, op 14-4 (1) bij Terneuzen (LC), op 15-4 (1) bij Nieuw Namen (WvS), op 1-5 (1) bij BZ (KK), op 12-5 (1) bij Hoek (ED), op 12-5 (1) bij Zuiddorpe (HH) en op 26-5 (1) bij Zaamslag (BV). Meldingen van de Cettis Zanger: op 7-4 en 18-5 (1) bij GE (LB,RR,MC), op 9-4 (1) bij BN (MB), tussen 27-4 en 30-6 (1) bij Spui (BvB, KK,EN,JK,BW,LB,HN,HM), en op 27-4 (1) bij Axel (PM). De Europese Kanarie is op geluid gevonden door HB op 21-4 (1) bij Kloosterzande en op 2-6 (1) bij Terneuzen door AW. De Goudvink werd gezien op 8-4 (3) bij Hengstdijk (MK) en op 9-4 (1) bij BZ (MB). De Graszanger is alleen vanuit VLVS gemeld. Tussen 18-6 en 25-6 werden 1-4 exemplaren gehoord (PB,HC,PD,MD). De Grauwe Vliegenvanger is 4 x gemeld, op 24-5 (1) bij BZ (MB), op 1-6 (1) bij Vogelwaarde (MC), op 7-6 (1) bij BZ (MB) en op 25-6 (1) bij Hulst (HC). In Terneuzen zag MC op Grote Barmsijs. Enkele meldingen van de IJsvogel, op 13-4 (1) bij VLVS (MC), op 11-5 (1) bij Philippine (LB), op 16-5 (1) bij Hulst (RR), tussen 17-5 en 24-6 (1) bij Canisvliet Zwartenhoekse Zeesluis (HH,LB,AvH, en op 10-6 (1) bij Koewacht (LP). 1 opvliegende Kleine Barmsijs op 28-4 bij AP werd gemeld door LB. Opvallend is de melding van een zingende Nachtegaal op 12-5 (1) bij BZ (HD). De zeldzame Draaihals is op 15-5 door LB gezien nabij Zuiddorpe. Ook dit jaar werd in BN op exact dezelfde locatie als vorig jaar de Roodmus zingend aangetroffen. Hij werd tussen 2-6 en 25-6 enkele keren gehoord. (LB,AW,MB,HN,JK). Hieronder volgen de namen van de mensen, van wie ik gegevens heb verwerkt in bovenstaande. De afkortingen zijn in de tekst verwerkt. C Beeke (CB), P Beeke (PB), L Bekaert (LB), A d Bliek (AdB), J Boot (JB), B v Broekhoven (BvB), Bun (HB), M v Bunderen (MvB), M Bunskoek (MB), J du Burck (JdB), L Calle (LC), M Capello (MCa), H Castelijns (HC), ), L Cieters (LCi), A Delzenne (AD), H Derks (HD), E Dieleman (ED), R v Dijk (RvD), P Doorm (PD), M Doorm (MD), W Ducheine (WD), A v Herrewege (AvH), H Hiel (HH), C Hiensch (CH), RdHondt (RD),G Jager (GJ), M Janse (MJ), R Joos (RJ), P d Keuning (PdK), M Kievit (MK), J Kolijn (JK), K Kuiper (KK), M Lieman (ML), S Lilipaly (SL), T Luiten (TL), P Maas (PM), B d Maat (BdM), E Matthijs (EM), P Meininger (PMe), K Minnaar (KM), T Moens (TM), H Molenaar (HM), E Neve (EN), H Nijskens (HN),A Nijssen (AN), L Persijn (LP), Y Pieters (YP), E Pomp (EP), R Remmerts (RR), ), K d Rouck (KdR), Tdl Ruelle (TdlR), B d Ruiter (BdR), K Samyn (KS), A d Smet (AdS), M Sponselee (MS), F Schoeters (FS), J Schwiebbe (JS), W vd Sompele (WvdS), T Spuessens (TS), G Tanis (GT), F Tombeur (FT), B Vastenhouw (BVa), GJ Versteeg (GJV), K Vliet Vlietland (KVV), B Vroegindeweij (BV), F Verbelen (FV), B Wetsteyn (BW), A vd Wiel (AvdW), A Wieland (AW), P Wolf (PW) Bert van Broekhoven Bij Westdorpe ligt een nieuw natuurgebied, de Groene Knoop. Dat gebied is onlangs aangelegd als compensatie voor verloren gegane natuur als gevolg van de kassenbouw aldaar. Er zijn drinkputten gegraven, heggen aangelegd, knotwilgen zijn verplaatst, een zwaluwwand aangelegd evenals een collectieboomgaard waarin we oude fruitrassen vinden. Centraal in deze natuur ligt een cultuurhistorisch monument, de Zwartenhoekse Zeesluis. Deze zeesluis kwam gereed in 1789 en maakte eens deel uit van een waterlinie die zich uitstrekte van Saeftinghe (de sluis met stenen beer bij Zandberg) tot aan de stad Sluis in West-Zeeuws-Vlaanderen. De sluis telt drie doorlaatkokers en het is een fraai staaltje van zowel waterstaatkundig als militair bouwmanschap. Onlangs is de het voormalige zoute front van de sluis, uitgevoerd in hardsteen, geheel gerestaureerd. De rest van de sluis is geconsolideerd, dat wil zeggen dat al het metselwerk is gepreserveerd in de huidige toestand. Vanwege het militaire belang werd kort na de aanleg van de sluis ook een verdedigingswerk aangelegd om het te beschermen, dat heette de batterij. Het noordelijke gedeelte van deze batterij is in het kader van de Groene Knoop ook gerestaureerd en wordt sinds afgelopen winter bekroond met een kanon. Zowel de sluis als de batterij zijn voorzien van de nodige informatieborden en maken deel uit van een wandelroute in de Groene Knoop. Momenteel wordt de hand gelegd aan een lees- en kijkboek over de sluis en zijn omgeving. Vergeten groenten Elke week krijgen wij ons biologische groentepakket en ik vind dat altijd weer een feestje. Wat zou er nu weer in zitten? Onze oudste kan dit niet zo waarderen en hij vindt die groenten zoals pastinaak, aardperen, schorseneren maar niets. Ik vertel dat die vergeten groenten juist hartstikke hip zijn want Sergio gebruikt ze en ook heb ik gelezen dat bij de Kromme Watergang een biologische kruiden- en moestuin is aangelegd waarbij ook de vergeten groenten weer in de schijnwerper staan. Nee, zegt hij die groenten zijn juist vergeten en volgens hem verdwijnt er niets zonder reden. Ze waren gewoon helemaal niet lekker en daarom wilden de mensen ze juist vergeten. Alleen heb je weer van die oude mensen die weer naar vroeger verlangen en denken dat vroeger alles beter was. Laat ik eens rondvragen wat mensen denken bij vergeten groenten. Een buurvrouw denkt dat het de groente is die je vergeet uit je groentelade te halen en er niet zo fris meer uitziet, vergeten dus! Maar gelukkig zijn er ook veel mensen die de groenten wel kennen en ook gebruiken! Enige tijd geleden had ik wel erg veel pastinaken, op zoek naar een recept dus. Ik kwam een recept tegen van pastinaakfriet. Dat klinkt erg goed! De kinderen kwamen thuis en vroegen wat we gingen eten, nou frietjes dus! Het viel niet bij iedereen even goed maar ik vond de frietjes heerlijk! Ik wil het recept graag delen. Naar verwachting zal het omstreeks 1 november uitkomen. Het is mogelijk om te reserveren bij M. Kindt / De prijs zal naar verwachting tussen de 13 en 16 euro komen te liggen. Het recept voor pastinaakfriet: Pastinaakfrietjes Ingrediënten voor ongeveer 4 personen: 500 g pastinaak Frituurolie Zeezout Bereidingswijze: Schil de pastinaak, verwijder indien nodig de harde kern en snijd de pastinaak in frietjes. Breng in een pan de pastinaak met water aan de kook en kook deze in ca. 3 minuten beetgaar. Giet de pastinaak af en laat ze uitdampen. Verhit de frituurolie in een pan op 180 C en bak hierin de pastinaakfriet in 2 porties goudgeel en knapperig. Schep de pastinaakfriet uit de frituurpan en laat ze op keukenpapier uitlekken. Bestrooi de pastinaakfriet licht met zeezout. Om het gerecht gezonder te maken, kunt u er ook voor kiezen om de frietjes in de oven af te bakken in plaats van in de frituurpan. Smullen maar! Marc Buise Silvia Murre smullen maar! 16 17

5 5 jaar telpost Foto: Telpost Mp bij zonsondergang - Bert van Broekhoven 5 jaar telpost Margarethapolder Enkele conclusies/bevindingen: - Jaarlijks worden verschillende soorten trekvogels waargenomen; - Op werden 61 verschillende soorten geteld op 1 dag; - Op werden vogels geteld, een absoluut record, het betrof vooral Spreeuwen en Vinken. Dit aantal was 30% van het jaartotaal van 2012; - In voorjaar hebben we de grens van vogels gepasseerd; - Het totaal aantal verschillende trekkende De Telpost voorziet in een behoefte Wat gaat de tijd snel, ongekend! In het voorjaar van 2008 werden de voorbereidingen getroffen om op de Scheldedijk bij de Margarethapolder een telpost voor vogels te realiseren. Begin oktober 2008 werd de post officieel geopend door de gedeputeerde Hamelink. Dat alles is nu al weer vijf jaar geleden. Dat betekent het eerste lustrum voor de telpost. We kunnen concluderen dat de telpost aan de verwachtingen heeft voldaan. Het is een mooie plek die naast de trouwe tellers ook frequent gebruikt wordt door passerende recreanten, jongeren die er af en toe komen chillen en iemand die hier in de nachtelijke uren sterren komt bekijken. De tellers hebben veel plezier van het houten bouwwerk doordat ze zelfs onder de meest ongunstige omstandigheden kunnen blijven tellen. De prullenbak waarin tijdens de bouw in is voorzien wordt goed gebruikt. De hoeveelheid rommel die rond de telpost slingert, blijft daardoor beperkt. In de afgelopen vijf jaar hebben we één keer met vandalisme te maken gehad. En sinds kort is de telpost voorzien van hedendaagse kunst, kom het maar eens bekijken. De cijfertjes Omdat we tellen om informatie over de vogeltrek te verzamelen kunnen we er niet omheen u ook wat getallen voor te schotelen. Vijf jaar is een mooie periode om de balans op te maken. Omdat alle tellingen worden geregistreerd op kunnen we eenvoudig zelf getallen over aantallen en soorten produceren. De cijfers in de tabel hieronder spreken voor zich. Jaartal Totaal Aantal teldagen Aantal teluren Aantal soorten Aantal vogels vogelsoorten dat op de telpost is gezien, is 205. Inclusief het aantal ter plaatse soorten (niet trekkend) is dat aantal 220; - Er wordt geteld door enkele enthousiaste vaste tellers: Hans, Bram, Alex en Bert. Bijzondere waarnemingen: Enkele bijzonder soorten die we hebben waargenomen zijn: Papegaaiduiker (2009), Bijeneter (2008), Roerdomp (2010), Klapekster (2008, 2011), Kraanvogels (2009, 2011), Zwarte Ibis (2012), Zwarte Ooievaar (2012), Kuifduiker (2010) en Witvleugelstern (2012). Een soort die we nog steeds niet hebben waargenomen is de Zeearend, maar dat is slechts een kwestie van tijd, dat weet ik zeker. Mocht ik met bovenstaande uw interesse hebben gewekt dan bent u elke zondagochtend welkom op de telpost om eens mee te komen tellen. U hoeft zich daar niet voor aan te melden. We starten meestal rond zonsopkomst. Ook een mooi moment om eens langs te komen, is tijdens de Birdwatch. Dit jaar vindt dat op zaterdag 5 oktober plaats. Zie de uitnodiging hieronder. Bert van Broekhoven Uitnodiging voor de Euro Birdwatch zaterdag 5 oktober Op zaterdag 5 oktober wordt de traditionele Euro Birdwatch gehouden. In heel Nederland en daarbuiten worden dan gelijktijdig vogels geteld. Ook de Vogelwerkgroep van de Steltkluut doet weer mee. Iedereen, jong en oud, is van harte welkom. Kennis van vogels is niet noodzakelijk. Op elke post zullen één of meerdere ervaren vogelaars aanwezig zijn. We tellen van 7.30 tot minimaal uur. Mocht het een goede teldag zijn dan gaan we nog wat langer door. Als u komt, is het verstandig wat eten en drinken mee te nemen, evenals een kijker en warme kleding. Op de dijk kan het frisjes zijn. We tellen op 3 locaties: Kijkhut Land van Saeftinghe Contactpersoon Walter van Kerkhoven / t Hellegat (bij gemaal Kampen) Contactpersoon Huub Bun / Telpost Margarethapolder (tussen Terneuzen en Griete) Contactpersoon Bert van Broekhoven / Wilt u meer informatie dan kunt u een van de contactpersonen benaderen voor meer inlichtingen. De tellingen kunt u raadplegen via of viahttp://telpostmargarethapolder.jouwweb.nl Foto: Twee vaste tellers - Margarethapolder - Bert van Broekhoven Foto: Vroege start - Bert van Broekhoven Margarethapolder 8 9

6 prachtige natuur Foto: Bijeneter vliegend - WimH Excursie naar de Brenne, mei Zelf waren Suus en ik al enkele malen in de Brenne geweest, we stonden daar op een mooie camping en maakten regelmatig een tocht door de Brenne waarbij de vogelkijkhutten bij ons nogal favoriet waren, vooral door de mooie ligging en de grote variaties aan vogels die je daar kan waarnemen. Toen we vorig jaar weer op de camping in de Brenne stonden, was er op een avond een lezing door een Nederlander, Geert Engels, die daar woont. De lezing was bijzonder interessant, zeker als je van de natuur houdt. Hij vertelde dat je ook met hem mee op pad kon gaan waarbij hij onderweg van alles vertelde en zou laten zien. Wij zijn dan ook, met nog 2 andere camping gasten, een dag met hem op pad geweest, waarbij bleek dat hij geen woord had overdreven. Het was heel interessant en we hebben er erg van genoten, temeer daar we veel meer zagen en meemaakten dan wanneer we er zelf heen gingen, want naast de vogels kwamen ook de bloemen en planten, vlinders en insecten ruimschoots aan bod. Bij mij kwam toen de gedachte op dat dit een prachtige uitstap zou kunnen zijn voor leden van de Vogelwerkgroep, omdat we dat in het verleden wel vaker deden naar o.a. Tsjechië, Slowakije, Hongarije en Polen. Ik vroeg aan Geert of dat mogelijk zou zijn, waarop hij positief reageerde. In een vergadering van de Vogelwerkgroep heb ik dat naar voren gebracht, waar nogal enthousiast op werd gereageerd, zodat we begonnen met e.e.a. verder uit te werken. In de vorige Steltkluut heeft u kunnen lezen over de Brenne en de presentatie die Geert Engels hierover zou geven, dit alles in het kader van de plannen van een deel van de vogelwerkgroep om een excursie te organiseren naar dit prachtige gebied met zijn 3000 meren en meertjes. Zondag 19 mei vertrokken er 2 campers en 2 auto s vanuit Zeeuws-Vlaanderen, en nog 1 auto vanuit Antwerpen naar de Brenne in Frankrijk, allemaal met enthousiaste leden van de Vogelwerkgroep, sommigen vergezeld van echtgenote, en 2 leden van de vogelwerkgroep van het Duumpje. De dag ervoor was er ook al een stel daarheen vertrokken met de caravan. De totale groep bestond zodoende uit 15 personen, en we logeerden in de Chambres d Hotes die Geert en zijn vrouw Annette daar exploiteren. Foto: Het gezelschap voor het huis van Geert - Geert Engels We zijn 3 volle dagen op pad geweest, waarvan we 2 dagen van de begeleiding van Geert konden genieten, want Geert kent dit gebied als zijn broekzak en wist ons steeds op plaatsen te brengen waarvan hij wist dat de kans op het waarnemen van..(vul maar in) heel groot was. Ook zijn in dat gebied veel mooie kijkhutten waarvan we er diverse hebben bezocht. Ondanks het feit dat de weergoden ons niet zo goed gezind waren, we hebben maar 1 bui gehad maar die duurde wel 2 dagen en waren we dus niet beter af dan u op dat moment in Nederland, hebben we toch 115 soorten vogels mogen waarnemen en daarnaast nog Haas, Beverrat, Muskusrat, Wild zwijn, Ree, Europese Moerasschildpad, Rugstreeppad, Boomkikker, Groene Kikker, Citroenvinder en Koningspage. Ook veel bloemen en planten waaronder veel soorten orchideeën, o.a. de Tongorchis. Natuurlijk kunnen we niet alle 115 soorten vogels gaan opnoemen, maar de bij ons toch minder voorkomende soorten wil ik u niet onthouden, al was het alleen maar om u een beetje een indruk te geven van wat we zoal hebben gezien; Kwak, Ralreiger, Koereiger, Purperreiger, Wespendief, Zwarte Wouw, Slangenarend, Grauwe Kiekendief, Havik, Rode Patrijs, Kwartel, Steltkluut, Griel, Geelpootmeeuw, Witwangstern, Zwarte Stern, Bijeneter, Hop, Cetti s Zanger, Orpheusspotvogel, Bergfluiter, Grauwe Vliegenvanger, Grauwe Klauwier, Krooneend en Grote Karekiet. Gelukkig zijn de wegen in het gebied niet erg druk bereden, want als je met 16 personen in 4 auto s op pad bent en er wordt wat waargenomen, wordt er direct gestopt, vliegen de deuren open, worden de kijkers gericht en wordt de omgeving en het overige verkeer even vergeten, maar gelukkig is alles goed verlopen. De waarneming van de Bijeneter had nogal wat voeten in de aarde, want op hun gebruikelijke broedplaats, waar ik ze zelf ook al eerder had gezien waren ze niet te bekennen. We waren wel tot ons kruis nat omdat we toch op de bekende plaats zijn gaan kijken. Daarvoor moesten we een aardig stuk door hoog nat gras ploeteren. Gelukkig zagen we ze even later, bij het kasteel een km verderop, in vrij grote aantallen. De reden waarom ze daar nu zaten had hoogst waarschijnlijk te maken met hun voedsel situatie, want de weersomstandigheden lokte hun voedsel, voornamelijk bijen, nu ook niet direct uit om eens op pad te gaan. Hans en Bernadette hebben ze enkele dagen later toch weer op hun gebruikelijke broedplaats waargenomen. Verder was er nog een IJs- vogel die zo vriendelijk was om vanaf het dak van de hut, waarin we op dat moment zaten, zijn visjes te vangen en die dan op een boomstronk binnen ons blikveld te gaan zitten oppeuzelen, dit is voor ons toch ook geen dagelijkse waarneming. Donderdag 23 mei zijn we tevreden weer huiswaarts gegaan, alleen Hans en Bernadette, die met de caravan waren gingen nog niet naar huis, die zetten hun vakantie in Frankrijk nog even voort. Voor de volledige lijst met waarnemingen kunt u op de site van de Steltkluut kijken. Er zijn tijdens de excursie veel foto s gemaakt, het is mij momenteel niet bekend of hier nog een presentatie van wordt gegeven, wel wordt er een film gemaakt die komende winter zal worden gepresenteerd. We hebben het gezellig gehad, zeker toen de ouderen gingen zingen ;-)) Namens de hele excursiegroep, Cor Sol Foto: Tongorchis - Bert van Broekhoven Foto: Pas op overstekende schildpadden - B. van Broekhoven Foto: Zwarte Wouw in beeld - Bert van Broekhoven prachtige natuur 10 11

7 onderzoek INVLOED MAANLICHT OP NACHT- VLINDERVANGSTEN (ONDERZOEK IN OOST ZEEUWS VLAANDEREN IN ) De aanleiding voor het onderzoek was de deelname van onze vlinderwerkgroep aan de Nacht van de Nacht, waarbij aandacht wordt gevraagd voor de lichtvervuiling en lichthinder in Nederland. Last van licht Lichtvervuiling is de verhoogde helderheid van de nachtelijke omgeving door overmatig gebruik van kunstlicht. Lichthinder is de overlast die mensen en dieren van lichtvervuiling ondervinden zoals slaapstoornissen, desoriëntatie, uitputting, grotere kans op predatie, ontregeling van de biologische klok en verstoring van de biologische kalender, versnippering van leefgebieden en mortaliteit (verkeerslachtoffers). In welke mate lichtvervuiling bijdraagt aan de negatieve ontwikkeling van onze nachtvlinders is onbekend. Maar het gaat niet goed met onze nachtvlinders. Aantalsontwikkeling De laatste decennia komen er steeds meer gegevens over nachtvlinders beschikbaar. Kort samengevat: 33% afname van het aantal nachtvlinders in de periode % van de soorten heeft een negatieve trend 50% van de soorten zou op Rode Lijst komen Onderzoeksvraag We stelden ons de vraag of er ook een relatie bestaat tussen natuurlijke lichtbronnen en de invloed daarvan op het nachtvlinderleven. Invloed natuurlijke lichtbronnen De belangrijkste natuurlijke lichtbronnen zijn de zon, de maan en de sterren. Het maanlicht is in feite zonlicht dat weerkaatst op het maanoppervlak. Op het schemerdiagram geven de verticale lichtgrijze banen de invloed van het maanlicht op de aarde weer. Maancyclus duurt 29, dagen nieuwe maan eerste kwartier wassende maan cyclus krimpende maan De maan draait in een elliptische baan in 29,53 dagen rond de aarde. Vanaf nieuwe maan tot volle maan is sprake van een wassende maan (WM). Vervolgens neemt de maan weer af en dit wordt krimpende maan (KM) genoemd. Bij Eerste Kwartier (EK) is de rechter helft van de maan zichtbaar en heeft de maan een kwart van de baan om de aarde afgelegd. Bij Laatste Kwartier (LK) is de linker helft van de maan zichtbaar en heeft de maan driekwart van de baan om de aarde afgelegd. Verlichtingssterkte Kenmerkend voor de verlichtingssterkte is dat deze niet verdubbeld, maar vertienvoudigd. Bij volle maan is deze 10 keer zo sterk als bij kwartiermaan en 100 keer zo sterk als bij nieuwe maan. % van het etmaal volle maan laatste kwartier Verlichtingssterkte Volle maan: 0,1-0,25 lux Kwartier maan: 0,01-0,02 lux Nieuwe maan: 0,001-0,002 lux Sterrenhemel zonder maan: 0,0001 lux Grens kleuren zien (mens) 0,1 lux Leesdrempel 0,3 lux 100% 90% 80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% Schematische weergave verloop maanlicht november datum nieuwe maan geen maan maanlicht ochtend maanlicht avond avond schemer dag ochtend schemer Tijdsduur maanlicht Van nieuwe maan tot volle maan neemt het aantal uren maneschijn toe en na volle maan neemt het aantal uren weer af. Bij wassende maan schijnt de maan 8 dagen alleen voor middernacht en bij krimpende maan 7 dagen alleen na middernacht. Onderzoekers Het onderzoek werd verricht door leden van de Insectenwerkgroep van de Steltkluut t.w.; Eddy Taelman, Joop de Bakker en Joop Rijnders. Onderzoeksgebied Het onderzoek werd gehouden in de periode Met behulp van een nachtvlinderval werden nachtvlinders gevangen in het waterwingebied van Evides te Clinge en St. Jansteen. In beide gebieden is de invloed van kunstmatige lichtbronnen minimaal. Biotoop onderzoek St Jansteen Resultaten LICHTVAL CLINGE + ST. JANSTEEN Onderzoeksjaar Vangstnachten Aantal vlinders Gemid.. aantal per nacht Aantal soorten Soorten cumulatief Nieuwe soorten NACHTVLINDERS PER MAANFASE WATERWINGEBIED CLINGE EN ST JANSTEEN 2008 T/M Totaal Tijdens de 163 vangstnachten verspreid over de maanden en jaren werden macronachtvlinders gevangen en op naam gebracht. Totaal werden er 306 verschillende nachtvlindersoorten vastgesteld. Het aantal gevangen vlinders is afgezet tegen het verlichte maanoppervlak bij wassende of krimpende maanfase. Extreme vangstpieken werden nader bekeken; Bij 21 nachten is sprake van EXTREME VANGSTEN (hoger dan 2x het gemiddelde dus meer dan 178 vlinders). Bij 14 EXTREME vangsten is sprake van EXTREME VANGSTEN VAN één SOORT (meer dan 25% van het totaal aantal vlinders) De soort is dan gecorrigeerd tot het aantal van max. 25% Bij alle maanfasen worden er nachtvlinders gevangen. Iets hoger zijn de aantallen bij wassende maan. Opvallend is de piek tussen Nieuwe Maan en Eerste Kwartier. In onderstaande grafiek is te zien dat de extremen nauwelijks van invloed zijn op de uitkomst, omdat ze bij alle maanfasen voorkomen y = -6,8812x + 126,97 R 2 = 0,3244 y = -6,0699x + 113,12 R 2 = 0, NM NM-EK EK EK-VM VM VM-LK LK LK-NM % VERLICHT MAANOPPERVLAK GECOR. AANTAL NACHTVLINDERS AANTAL NACHTVLINDERS Lineair (GECOR. AANTAL NACHTVLINDERS) Lineair (AANTAL NACHTVLINDERS) onderzoek 12 13

8 tussenstand Conclusie Is er een hypothese of verklaring voor dit fenomeen? Zien nachtvlinders, op zoek naar nectarplanten, waardplanten of paringspartner, beter bij gering maanlicht? In het kader van de Zeeuwse vissenatlas wordt sinds eind 2012 de verspreiding van de Zeeuwse vissen in kaart gebracht. De voorlopig verzamelde gegevens + activiteiten zijn in te zien via de website: Uiteindelijk zullen de resultaten van dit project in de vorm van een boek in de Fauna Zeelandica reeks worden gepresenteerd. Het project is een initiatief van: Het Zeeuwse Landschap, RAVON & Zeeschelp. Daarnaast leveren tal van organisaties, waaronder de Steltkluut, hieraan een bijdrage. Dit artikel gaat kort in op de verrichte activiteiten, de visfauna en het vervolg van het atlasproject in het deelgebied van de Steltkluut. Het eerste jaar zit er op Sinds de start van het project zijn er diverse excursies/inventarisaties door de Vissenwerkgroep Zeeland i.s.m. de Steltkluut gedaan. Zo was er een excursie in het krekengebied rondom Axel en waren er vier inventarisatiedagen in Het Verdronken Land van Saeftinghe. Stagiaires en leden van de Steltkluut hebben daarnaast zelfstandig nog veel watergangen bevist. De locaties die bemonsterd zijn, waren veelal slecht of al lang niet meer onderzocht. Daarnaast zijn er diverse actieve sportvissers (waaronder Steltkluut leden) geïnterviewd om zo extra waarnemingen te verzamelen. Het Waterschap Scheldestromen en Sportvisserij Nederland stelden daarnaast hun data beschikbaar. Uiteraard wordt alle data eerst kritisch gevalideerd voordat deze op de digitale atlas wordt weergegeven. In Oost Zeeuws-Vlaanderen beschikken we nu al over enkele duizenden viswaarnemingen. Westerschelde van groot belang voor vissen Uniek voor Zeeland en zelfs bijzonder voor Trekken nachtvlinders, op zoek naar nieuw habitat of bij migratie, bij voorkeur meer bij gering maanlicht? Trekt de vlinderlamp meer vlinders aan bij gering maanlicht? Is het een ingebouwde overlevingsstrategie tussen zien en gezien worden? Komen er meer vlinders uit de pop na nieuwe maan? WIJ TASTEN NOG IN HET DUISTER! Joop de Bakker Het vissen atlas-project in Oost Zeeuws-Vlaanderen, een tussenstand Europa is de zeer geleidelijke en nog vrijwel intacte zout/zoet overgang in de Westerschelde. Het is de enige zeetak in de Delta waar nu nog sprake is van een estuarium met open verbinding naar zee. Hier mengt het zoete Scheldewater zich met het zoute Noordzeewater. Qua natuurwaarden is de Westerschelde vooral bekend van haar waarde voor vogels en de aanwezigheid van bijzondere habitattypes, maar haar belang voor vissen (foerageer-, trekgebied en kraamkamer) is eveneens groot. Deze is ook vanuit Europa erkend, zo zijn er vanuit Natura2000 voor drie vissoorten (zeeprik, rivierprik en fint) instandhoudingsdoestellingen geformuleerd. Voor diverse zeevissen, waaronder tong, zeebaars, schol en sprot, vervult de Westerschelde de functie van kraamkamer. Enkele vissen brengen het grootste deel van hun levenscyclus in het estuarium door, zoals de kleine zeenaald, bot, driedoornige stekelbaars en brakwatergrondel. Van speciaal belang is het estuarium voor anadrome trekvissen, die de rivier opgaan om te paaien. Op de Schelde gaat het dan om zeeprik, rivierprik en fint (allen Natura2000 doelsoorten). De fint (rode lijst status; verdwenen) werd hier in de 16e en 17e eeuw nog intensief bevist. Door verlies aan paaigebieden en verslechterde waterkwaliteit verdween de soort in het begin van de 20ste eeuw, maar sinds 1996 worden in de Westerschelde weer stijgende aantallen van de soort aangetroffen. Bovenstrooms in de Zeeschelde (nabij Bornem) werden in 2012 voor het eerst (21) jonge fintjes gevangen. De zandbanken bij de monding van de Rupel in de Schelde waren vroeger bekend als dé paaiplaats van de Scheldepopulatie (bron: website Gazet van Antwerpen ). Foto: Bas de Maat Dunlipharders zijn in Nederland vrij zeldzaam maar in de Westerschelde relatief talrijk. Brakwater ook binnendijks nog redelijk veel aanwezig Brakwater is een landelijk en Europees zeldzaam biotoop maar is hier nog op vrij grote schaal aanwezig. Met name de kreken en sloten nabij de Westerschelde zijn brak van karakter. Mits deze voor vissen enigszins goed met de Westerschelde verbonden zijn, kunnen deze een vrij rijke visfauna bevatten. De wateren bevatten vaak een mix van soorten die voornamelijk in zoutwater leven (o.a. bot & brakwatergrondel), zoetwatervissen (karper, rietvoorn & snoekbaars) en soorten die zowel in zout als zoet water kunnen leven (paling & driedoornige stekelbaars). Rijke zoetwater visgemeenschappen Binnen Zeeland bevat vooral Oost Zeeuws- Vlaanderen rijke zoetwater visgemeenschappen. Deze wateren zijn hier uiteraard vooral aan de zuidrand te vinden. Een wettelijk beschermde soort die hier lokaal nog vrij veel voorkomt is de kleine modderkruiper. Voorheen kwam ook de tevens beschermde bittervoorn hier voor, maar recente waarnemingen van deze soort ontbreken. Geschikte wateren met rijke waterplantenvegetaties en zwanenmossels (gastheer) zijn nog wel aanwezig, dus het is goed mogelijk dat deze soort op korte termijn wordt herontdekt. In dit soort wateren komen ook andere provinciale zeldzaamheden als kroeskarper (rode lijst; kwetsbaar), alver en zeelt voor. De kleine modderkruiper is een wettelijk beschermde soort, die in Zeeland vooralsnog alleen bekend is uit Oost Zeeuws-Vlaanderen. Soorten van de Flora- en faunawet worden op uurhok-niveau (5 km2) afgebeeld i.p.v. per kilometerhok. Lever een bijdrage aan de visatlas! Momenteel zijn de verspreidingskaarten die weergegeven zijn op de digitale atlas nog van veel soorten incompleet. We verwachten dat we voor het einde van dit atlasproject nog een grote inhaalslag kunnen slaan. De inzet van leden van de Steltkluut is hierbij van groot belang, omdat vrijwel al het veldwerk voor de visatlas door vrijwilligers en stagiaires word gedaan. Uiteraard zijn ook oude waarnemingen meer dan welkom. Via de website kan je je aanmelden voor excursies, of om samen met andere vrijwilligers aan de slag te gaan. Veldwerk kan je eenvoudig plannen m.b.v. de witte gebiedenkaart op de website. Hierin is overzichtelijk te zien welke gebieden zijn onderzocht en welke soorten hier zijn aangetroffen. Naast de slecht onderzochte gebieden heeft onderzoek naar Rode lijst, beschermde soorten en exoten prioriteit. Het determineren van de meeste vissen is vrij eenvoudig en mogelijk met goedkope boekjes of m.b.v. de website (of gratis apps) van Sportvisserij Nederland. Maak bij twijfel aan de determinatie een goede foto met hierop duidelijk de vinnen afgebeeld. Waarnemingen kunnen worden ingevoerd op Waarneming.nl of Telmee.nl, en kan uiteraard ook (naar hetzeeuwselandschap.nl). Kaartje: Verspreiding tiendoornige stekelbaars De tiendoornige stekelbaars behoort binnendijks (samen met driedoornige stekelbaars) tot de talrijkste soorten. De weergegeven verspreidingskaart is nog verre van compleet, eenvoudig uit te voeren veldwerk kan voor vele nieuwe waarnemingen zorgen. Op de digitale atlas is een witte gebiedenkaart in te zien. Door op een uurhok (5 x 5 km2) te klikken is te zien welke soorten hier zijn aangetroffen, en welke gebieden goed of slecht onderzocht zijn. Pepijn Calle (coördinator van de Vissenwerkgroep Zeeland) tussenstand

9 De Agenda Excursies, wandelingen, fietstochten Zaterdag 28 september: familiedag Steltkluut Plaats: waterwingebied Sint Jansteen Alle leden zijn van harte welkom met hun familie om mee te doen aan de familiedag van de Steltkluut. Zie aankondiging op pagina 2 in deze Steltkluut. Zie voor actuele informatie aanmelden a.u.b. op 09 Steltkluut Zaterdag 5 oktober: excursie Groot Eiland Tijd: uur tot uur Plaats: parkeerplaats 8e Verkorting te Hulst Contact: Adri Paauwe: Vooraf aanmelden is verplicht. oktober Steltkluut Zaterdag 5 oktober: Euro Birdwatch Tijd: 7.30 uur tot uur Plaats en contact: Kijkhut Land van Saeftinghe, Walter van Kerkhoven, t Hellegat (bij gemaal Kampen), Huub Bun, Telpost Margarethapolder Bert van Broekhoven, In heel Nederland maar ook daarbuiten worden gelijktijdig vogels geteld. Ook de Vogelwerkgroep van de Steltkluut doet weer mee. Iedereen is van harte welkom. Kennis van vogels is niet noodzakelijk. Op elke post zullen één of meerdere ervaren vogelaars aanwezig zijn. Als u komt, is het verstandig wat eten en drinken mee te nemen, evenals een kijker en warme kleding. Op de dijk kan het frisjes zijn. De tellingen kunt u raadplegen via of Vogelwerk groep Zaterdag 12 oktober: bosexcursie Tijd: uur tot uur Plaats: oude Axelse bossen Contact: Hanneke Smulders, Met microscopen en loepen gaan we eens goed kijken naar de paddestoelen en mossen, die wij tijdens de wandeling tegenkomen. Neem je vriendje en/of vriendinnetje mee. t Stekkertje Zondag 13 oktober: Klingspoorwandeling met als thema Natuur Plaats: Buitenstraat in 9170 De Klinge (België) Contact: Fien Bussens, Voor meer informatie kun je terecht op de website Je kunt van hieruit ook wandelingen maken door de bossen van het Waterwingebied aan de Nederlandse kant of van de Stroper aan de Belgische kant. Het gebied van de Stroper is de moeite waard. Dit 300 hectare grote bos is enkele jaren geleden heringericht waarbij ook de elzenbroekbossen weer in de oude staat zijn teruggebracht. Verschillende routes lopen over mooie wandelpaden waarbij nog restanten van de oude Staats-Spaanse linies zichtbaar zijn. Bij het vertrekpunt staat een oud treinstel, bestaande uit een locomotief en een wagon. Dit treinstel is afgestaan door Maldegem, waar het ook helemaal is opgeknapt. Als de wagon open is, kun je naar een film kijken. Voor kinderen is het zeker leuk om in de lokomotief te kruipen. Bij het station staat informatieborden met wetenswaardigheden en interessante Wist je dat -jes over de voor deze streek belangrijke thema s: natuur, klompen, grens en spoor. De borden zijn voorzien van QR-codes voor nog meer informatie. Ook staat de grote waterpomp er nog waarmee de tank in de locomotief gevuld werd. Na een mooie wandeling en terwijl de kinderen zich nog wat vermaken in het treinstel en zich verbazen over de vreemde klompen kunnen de volwassenen genieten van een lekkere pint in Het oude Station. Steltkluut Donderdag 17 oktober: lezing over Saeftinghe en Helgoland Tijd: uur Plaats: bezoekerscentrum Saeftinghe te Emmadorp Contact: Bram Vroegindeweij, of Huub Bun vertelt over Saeftinghe en Frank van Waterschoot vertelt over Helgoland. Vogel werkgr. Zaterdag 2 november: natuurwerkdag Tijd: uur tot uur Plaats: Hoek aan de Hoekse Kreek, langs de Lovenpolderweg (te herkennen aan vlaggen) Contact: Anja van der Giessen, We kunnen zagen, knotten, snoeien en er zijn vast weer leuke extra activiteiten verzonnen voor jullie. Voor eten en drinken wordt gezorgd. Neem wel een regenpak, laarzen en werkhandschoenen (als je die hebt) mee. Wil/moet je eerst nog sporten, moet je s middags mee op visite of iets anders? Geen probleem: kom je de tijd die wel kunt! Laat het mij (=Anja) a.u.b. wel weten. Neem je vriendje en/of vriendinnetje mee. november t Stekkertje Zaterdag 2 november: natuurwerkdag Tijd: uur Plaats: Hoek Toorenbos, Hulst Het Jagertje en Clinge Tragel Contact: Lucien Calle Er zijn veel en diverse klussen. Iedereen die meewerkt, krijgt een versnapering en we proberen op alle plaatsten voor koffie of chocomel te zorgen. Liefst ruim van tevoren opgeven op Knot werkgroep Zaterdag 16 november: terug naar de Steenovens Tijd: 9.30 uur Plaats: De Steenovens, tussen Zaamslag en Axel Contact: Lucien Calle (graag vantevoren opgeven) In dit schitterende weiland met eeuwenoude tronken, begon zo n 40 Jaar geleden De Knotwerkgroep met haar eerste werkdagen!!! Eigenaar Alex zorgt voor koffie en wat lekkers. Iedereen is welkom om te helpen knotten. Knot werkgr. Donderdag 21 november: vergadering vogelwerkgroep Tijd: uur Plaats: lokaal schaakclub Terneuzen, Edvard Grieghof 113, Terneuzen Contact: Bram Vroegindeweij, of Donderdag 21 november: vergadering planologiewerkgroep Tijd: uur Plaats: Walstraat 7, Terneuzen Contact: Lucien Calle Zaterdag 30 november: knotten in het land van Koewacht, Tweede Verkorting Tijd: 9.30 uur Plaats: rondom de Tweede verkorting bij Axel, aan de zuidzijde van de Lange weg Contact: Lucien Calle (graag vantevoren opgeven) Iedereen is welkom om mee te helpen knotten. Zaterdag 14 december: boswerk bij familie Kersten/Heijnen op Zuiddorpe Tijd: 9.30 uur Plaats: Kruisdreef 1, Zuiddorpe Contact: Lucien Calle (graag vantevoren opgeven) Er is hier een plan gemaakt om het bos natuurvriendelijker te beheren. Al enkele jaren werken we s winters een werkdag in dit bos. Er wordt vooral gedund, in het sparrenbos en in het berkenbos. Er worden houtrillen gemaakt. Uit de sparren kunnen we mooie kerstboompjes zagen. Alle vrijwilligers kunnen er een meenemen! Ook als vrijwilligers eens wat kachelhout willen meenemen is dat mogelijk. december Dinsdag 17 december: najaarsvergadering Tijd: uur Plaats: De Halle Axel Contact: Lucien Calle Voor het napauze programma vragen we aan de leden om projecten waaraan gewerkt is te presenteren. Zie ook elders in dit blad. Vogel werk- Planologie Knot- werk- Knotwerkgroep Steltkluut Zaterdag 28 december: het oudejaarsknotten Tijd: uur tot uur Plaats: Westdorpe, Graaf Jansdijk B175 Contact: Anja van der Giessen, We gaan weer knotten en jullie kennen ons al: we verzinnen nog wel een leuk spel of iets anders leuks om te doen. Neem je regenpak, laarzen en werkhandschoenen weer mee, dan nemen wij iets te drinken en oliebollen mee. t Stekkertje De Agenda t Stekkertje 16 17

10 Recordvangst Stekkertjes Stekkertjes op stap deze pagina is leeg vanwege het layout, omdat het Stekkertje met een rechte pagina begint- is alleen bij de opmaak niet in het boekje Foto: Eddy Taelman Zaterdagmiddag 24 augustus, de vakantie zit er weer op en acht Stekkertjes verzamelen zich samen met de drie experts van de insectenwerkgroep in Kapellebrug. De nacht ervoor zijn met een lichtval al bijna 200 nachtvlinders gevangen en gedetermineerd. De Stekkertjes kijken vol bewondering naar de slapende Huismoeder, de Muntspanners, de Lieveling, de Windeverdermot (bijna niet als vlinder te herkennen) en de vele andere soorten. Iedereen bewondert de vele variaties in kleur en tekening van de vleugels. Het blinken van de Koperuil vinden de kinderen heel bijzonder. Als de vlinders goed zijn bekeken, laten de kinderen ze weer vliegen. raakte opgetogen van de vondst van het mooie Rozenblaadje, een zeldzame nachtvlinder. Intussen vertelde Joop Rijnders allerlei leuke weetjes over de bloemen en liet hij ons zien waarom het Leeuwenbekje zo genoemd is. Foto: Eddy Taelman Foto: Eddy Taelman Dan gaan we het bos in op jacht naar dagvlinders, sprinkhanen en krekels. Zowel Eddy Taelman als de Stekkertjes vinden allerlei soorten, waaronder enkele bijzondere: een Muntvlindertje, een Bruin blauwtje, een Bont Zandoogje, Geaderde Witjes... eigenlijk te veel om op te noemen. Waar de kinderen ook mee kwamen, Joop de Bakker wist te vertellen welke soort ze hadden gevangen. Ontelbare sprinkhanen in alle soorten en maten, tot een hele grote groene aan toe, met een legboor van wel 4 cm lang. Iedereen Verderop in het bos bij het krekelveldje stond de Zuring en de Heide volop in bloei. Eddy wist wel drie Zuringspanners te vangen, mooi van kleur; deze komt in Zeeland alleen in de Clingse bossen voor. En de Stekkertjes wisten twee Veldkrekels uit hun holletjes te lokken. Knap! Als klap op de vuurpijl vonden we in een heidestruik de zeldzame Wespenspin of tijgerspin. Nat maar voldaan gingen de Stekkertjes, als volleerde vlinder- en krekellokkers weer naar huis. Hanneke Smulders Foto: Eddy Taelman 1

11 waarom? 2 Bladval in de herfst Planten beschermen zich tegen de kou door bijvoorbeeld gedeeltelijk dood te gaan. Van sommige planten sterven de bovengrondse delen af. In de grond wachten de wortels, bollen of knollen op beter weer. Andere planten gaan zelfs echt dood, maar ze hebben eerst hun zaden in het rond gestrooid. Bomen laten hun bladeren vallen, omdat ze verdrogen als ze door de vorst geen water kunnen opnemen. Laten alle bomen hun bladen vallen? Het zijn voornamelijk de loofbomen die hun blad verliezen. Bomen verdampen water via hun bladeren en nemen water op met hun wortels. Loofbomen stoppen met water opnemen als de temperatuur onder de grond lager als 4 C daalt. Dan moeten ze hun bladeren kwijt zijn om te voorkomen dat ze uitdrogen. Daarom laten ze hun bladeren vallen zodra het kouder wordt. Rustperiode Omdat de zon minder schijnt en de dagen koeler worden gaan bomen in de herfst bijna geen water meer verdampen. Ook de wortels kunnen bijna geen water meer opnemen en de sapstroom in de boom staat in de winter bijna stil. De sapstroom vervoert voedingsstoffen en planthormonen die ervoor zorgen dat de boom groeit. Deze komen in de winter niet voldoende aan waar ze nodig zijn. De boom heeft tijdens het koude seizoen dus een rustperiode waarin hij bijna niet groeit. Het Voorjaar voor zijn Tijdens de rustperiode bereidt de boom zich voor op het nieuwe voorjaar. Voordat de bomen hun bladeren laten vallen, zorgen ze ervoor dat ze het meeste bladgroen uit Foto: Herfstkleuren: beuk kleurt rood, esdoorn geel, naaldboom blijft groen - Lucien Calle de oude bladeren in de takken opslaan. Dit bladgroen wordt in het voorjaar gebruikt voor de nieuwe bladeren. Bijna alle bomen beginnen met de aanleg van knoppen voordat de winter begint. Sommige bomen hebben op dat moment zelfs al volgroeide knoppen, zodat ze in het voorjaar zo snel mogelijk nieuwe bladeren hebben. Opwarming en versnelling Zodra de zon de grond en de boom verwarmt, komt de verdamping weer op gang. De sapstroom versnelt en er komen meer voedingsstoffen en planthormonen bij de knoppen. Hierdoor lopen de knoppen uit en krijgt de boom bladeren. Omdat er via de bladeren meer water kan verdampen, versnelt de sapstroom nog meer en groeit de boom weer harder. Regels en uitzonderingen Sommige loofbomen zoals de hulst hebben verdikte bladeren die minder water verdampen. Zij laten hun bladeren niet vallen maar blijven de hele winter groen. Hetzelfde geldt voor de winterharde palmen in de tuin. Het uitdrogen van de meeste naaldbomen wordt voorkomen doordat de naalden voorzien zijn van een waslaag die de verdamping sterk verhindert. Bladval in de herfst is hierdoor meestal niet nodig. Naaldbomen verliezen elk jaar ongeveer een kwart van hun naalden. Ze doen er 4 jaar over om een volledig nieuw bladerdak te krijgen. Een uitzondering is de lariks die elk jaar al zijn naalden verliest. Ook de ginkgobomen verliezen elk jaar hun bladeren. Hoewel hun bladeren niet opgerold zijn, zijn ze nauw verwant aan naaldbomen. Elisabeth Hoek Foto: Lariks in de winter - Lucien Calle De Lariks Lariks is een naaldboom. Naaldbomen hebben kegels. In de kegels groeien zaden. Uit de zaden kunnen weer nieuwe planten groeien. De lariks lijkt veel op de spar en de den. Je kunt deze drie soorten uit elkaar houden door de manier waarop hun naalden uit de takken groeien. Hoe houd je de naaldbomen uit elkaar? Hier heb je een trucje voor: Lariksen hebben naalden die allemaal in groepjes van grotere aantallen dan twee uit de takken groeien. Lariks begint met de L van legio, wat ontelbaar betekent, dus in ieder geval meer dan twee! Spar, de naalden van de spa staan los op de stam, ze staan solo. Solo begint met een S. Den, de D van Den staat voor duo. De naalden staan twee aan twee aan de tak, ze staan duo. Het is geen groenblijver Naaldbomen zoals de spar zijn groenblijvers. Hun naalden blijven dus groen in de winter en blijven ook aan de takken vast zitten. Sparren laten wel naalden vallen, maar nooit allemaal tegelijk. De naalden verliezen door hun vorm en vetlaagje nauwelijks water. Daarom kan de boom ze gewoon vasthouden, zonder risico op uitdroging. De lariks vormt daarop een uitzondering. Als je in de herfst een naaldboom helemaal bruin ziet worden en zijn naalden ziet verliezen, weet je bijna zeker dat het een lariks is. Nog andere kenmerken De bomen worden zo n m hoog, hebben een open kroon en knobbelige takken. De kleine naaldachtige bladeren zijn in de lente eerst heldergroen, worden dan zachtgroen, en in de herfst kleuren ze fel oranje-geel. De twijgen kennen twee vormen: de lange loten van cm, en de dwergloten van 2-5 mm. Aan de lange loten staan de naalden solitair, aan de dwergloten staan ze in dichte kransjes van tien tot twintig stuks. De mannelijke bloemen verschijnen net even eerder dan de naalden en bestaan uit dichte bundeltjes gelige meeldraden. De vrouwelijke bloemen zijn schubbige rozetjes die verticaal aan de lange loten groeien. Eerst zijn ze groen of rood of paars van kleur; na bevruchting rijpen ze in ongeveer een halfjaar tot grauwbruine frommelige kegeltjes van 1-5 cm groot. Waar kan je ze vinden? De Europese lariks komt van nature voornamelijk voor in de Alpen en de Karpaten, nabij de boomgrens, maar wordt in sommige tuinen en parken ook aangeplant als sierboom. De in de Nederlandse bossen voorkomende lariks is meestal een kruising van deze Europese lariks met de Japanse lariks. Deze groeit bijzonder snel en is dus geschikt voor de bosbouw en als houtleverancier. Wat wordt eruit gemaakt? Larikshout of dikwijls ook Lorkenhout genoemd, is duurzaam, watervast en sterk. Het is de meest duurzame Europese naaldhoutsoort. Het wordt onder andere gebruikt voor omheiningen, als bouwhout (zowel binnen als buiten) en voor scheepsrompen. Het kernhout is donker-roodbruin en tekent zich scherp af tegen het bleekbruine spinthout. Elisabeth Hoek onder de loep 3

12 beesten met... Spinnen Het is herfst. De tijd dat iedereen aan spinnen moet denken. Vieze spinnenwebben en enge beesten met acht poten. Weg ermee! Maar als je er eens goed naar kijkt, zul je ontdekken dat spinnen heel mooi zijn en interessant. Ze kunnen allerlei kleuren hebben en verschillen in grootte. De ene soort kijkt je met vier ogen aan, de andere met wel acht! Ga eens op spinnentocht in je eigen huis of tuin en je zult versteld staan. In het donker Je kunt het beste s nachts op zoek gaan naar spinnen. Pak een zaklantaarn en kijk maar eens tussen de planten, in hoeken of in gaatjes in de muur. Schijn je met je zaklamp in de ogen van de spin, dan zie je ze opgloeien. Dat komt door een reflecterende laag achter in het oog. Deze laag zorgt er voor dat het licht wordt terug gekaatst en nog een keer door het oog gaat. Daardoor kan het oog in het donker heel goed zien. Veel nachtdieren hebben dat. Man of vrouw Iedereen weet dat spinnen acht poten hebben, maar waarom tel je er dan steeds tien? Waarschijnlijk tel je de twee pootachtige dingen mee, die aan de zijkant van de kop zitten. Dit zijn de palpen. Spinnen gebruiken ze om mee te voelen, te grijpen en om te proeven. Bij mannetjes lijken het wel bokshandschoenen. Hun palpen zijn aan het eind wat dikker, net als trommelstokjes. Met de palpen kunnen mannetjesspinnen sperma in het vrouwtje brengen. Sommige soorten wolf- en zebraspinnen gebruiken ze als vlaggen om te dreigen of om een vrouwtje te versieren. Vier of acht Als je door een loep naar de kop van een spin kijkt zie je kleine zware kraaloogjes. De meeste spinnenogen zijn zo eenvoudig dat ze helmaal niet zo goed kunnen zien. Ze zijn niet blind en we weten dat sommige soorten andere spinnen en roofdieren kunnen waarnemen doordat ze details en beweging zien. De meeste soorten spinnen hebben acht ogen in twee rijen. Er zijn er ook die zes ogen hebben, zoals de roodwitte celspin. Weer andere hebben er maar vier. Harige voeten Dankzij hun haren kunnen spinnen tegen gladde muren klimmen en over het plafond lopen. Elke spinnenvoet heeft een heleboel speciale haren. Ze lijken op borsteltjes en hebben elk haartje heeft een afgeplat einde dat werkt als een soort sticker. Een spin heeft zo veel grip, omdat hij als het ware blijft pakken. Op de poten zitten haren die gebruikt worden om mee te kammen. Niet alleen om alle andere haren gezond te houden, maar ook om de zijde (waarmee spinnendraden worden gemaakt) de juiste vorm te geven. Geen web maar Elke spin heeft zijn eigen manier om zijn prooi te vangen. Het ronde spinnenweb kennen we allemaal wel. Als je door de tuin loopt, kun je nog veel andere soorten webben ontdekken. Wat dacht je van trechters of hangwebben? Springspinnen maken helemaal geen web. Juist ja, die springen gewoon op hun prooi als die even niet op let. Surfen Geloof het of niet, maar spinnen worden op zee gevonden en in de lucht, zelfs op een hoogte van 3 kilometer! Ze gebruiken luchtstromingen om de wereld rond te zwerven. In de herfst merk je het beste hoe ze dat doen. Als het gras nat is van de dauw, zie je vaak overal tussen het gras lange spinnendraden. Wie goed zoekt, zal zien dat er piepkleine spinnetjes in het gras zitten. Ze wachten tot de wind hun draad pakt en omhoog voert. Als de wind sterk genoeg is, zweeft de spin mee. Foto: Roodwitte celspin - Lucien Calle Foto: Hangwebben - Lucien Calle Foto: Trilspin - Lucien Calle Foto: Kruisspin - Sandra Dobbelaar Foto: Kraamwebspin - Sandra Dobbelaar Kijk onder de trap of in een hoekje van je kamer en je zult hem vinden. Blaas je voorzichtig tegen het web, dan gaat ze heftig gaan schudden. Het gaat dan zo snel dat je nog maar een vage vlek ziet. Handig als je niet opgegeten wilt worden. De echte meester van het web, maakt het grootste wielweb van alle Nederlandse soorten. Het vrouwtje heeft een dik lijf met een tekening in de vorm van een kruis. Het grootste deel van het jaar jagen ze tussen het gras. Ze rusten vaak op plantenstengels met uitgestrekte poten: de voorste twee paar bij elkaar. Het vrouwtje van de tijgerspin heeft mooie strepen als een tijger. Ze is veel groter dan het mannetje. Oppassen dus! Hoewel hij acht poten heeft, is dit toch geen spin. Hooiwagens hebben geen gifklieren, kunnen geen zijde maken en hebben een knoopvormig lijf laag tussen de poten. Sandra Dobbelaar Foto: Tijgerspin - Sandra Dobbelaar Foto: Hooiwagen - Sandra Dobbelaar... acht poten! 4 5

13 op het eerste gezicht Foto : Deze slakken doen het met elkaar, Sandra Dobbelaar Slakkenliefde Wat ben jij? Bij slakken bestaan er geen mannetjes of vrouwtjes. Iedere slak is allebei. Dat is gek, maar ook weer niet. Slakken komen maar langzaam vooruit. Als ze op zoek moeten naar een ander om te paren, dan gaat dat niet erg snel. Komen ze elkaar tegen, dan is het maar wat handig dat ze allebei zijn. Ze kunnen dan sowieso paren en daarna bevrucht verder kruipen. Allebei kunnen ze rustig eieren gaan leggen. Vrijpartij Maar hoe gaat dat dan? Meestal gebeurt het s nachts. Liefst als het vochtig, donker en warm is. Slakkenliefde begint met een achtervolging. De ene slak volgt het spoor van de ander tot hij (of zij) deze gevonden heeft. Snel (op slakkensnelheid natuurlijk) geven ze elkaar een knuffel. Daarbij wisselen ze sperma uit, via hun geslachtsopening aan de zijkant van hun lichaam. Daarna gaan ze allebei weer op weg. Bij sommige huisjesslakken gaat het er iets ingewikkelder aan toe. Wanneer bijvoorbeeld een segrijnslak een partner tegenkomt, gaan ze met de koppen tegen elkaar zitten. Dan gaan ze rechtop staan met de monden tegen elkaar en zoenen een tijdje. Om elkaar in de stemming te brengen steken ze een liefdespijl bij de ander in de geslachtsopening naar binnen. Zo n pijl is van hard kalkachtig materiaal. De paring volgt. Niemand weet wat deze pijlen precies doen. Misschien helpen ze om bij de andere slak sperma vrij te maken of zorgen ze er juist voor dat er niet met iemand anders wordt gepaard. Supersexy slak De grote aardslak heeft misschien wel de meest spectaculaire sex van alle slakken. Eerst ontmoeten ze elkaar. Ze zitten elkaar achterna en maken daarbij veel slijm. Dan klimmen ze recht omhoog langs een stengel, tak of muur. Wanneer ze een plekje hebben gevonden dat ze allebei goed vinden, beginnen ze elkaar met de voelsprieten te kietelen. Ze raken steeds opgewondener en blijven slijm maken. Ze krullen zich om elkaar heen en dan ineens laten ze zich langzaam naar beneden zakken aan een touw van slijm. Die slijmdraad kan wel een meter lang zijn. Als ze aan het eind van de draad zijn vrijen ze met elkaar. Als je ooit geluk hebt, kun je parende slakken zien. Pak je zaklantaarn maar eens, en ga er op een zwoele avond maar eens op uit. Je weet nooit wat je ziet. En vergeet je fototoestel niet. Want zoiets gelooft vast niemand. Sandra Dobbelaar Foto: Grote aardslak - Sandra Dobbelaar Foto: Aardslak - Lucien Calle Mag ik me even voorstellen? Lekker op kamp! 6 7 Fikkie stoken,... andere lievelingsdieren, goede bewaarplek!...en marsh-mellows bakken, lekkerrrr!!... de vriendelijke muizenval, heeft iedereen m gezien? Ik vind het nachtdierenkamp zo leuk! Geluksvogels zijn wij! Oef, net nog ontsnapt!... nachtvlinders willen we ook zien. Ja, ik ook! Wanneer gaan we weer? De hoofdrolspeler: de bosmuis! Stekkertjes en Visdiefjes nemen hun intrek in het nieuwe insectenhotel. was weer erg leuk!

Bijzondere Vogels Strabrechtse Heide 2011

Bijzondere Vogels Strabrechtse Heide 2011 Bijzondere Vogels Strabrechtse Heide 2011 Dit overzicht bevat bijzondere vogelwaarnemingen die gemaakt zijn op de Strabrechtse Heide. Hieronder vallen fenologische waarnemingen, opmerkelijke trekvogels,

Nadere informatie

De Steltkluut schijnwerper. Natuurmens

De Steltkluut schijnwerper. Natuurmens Foto: Anja in haar tuin - Rob Kregting Natuurmens Wie Anja van der Giessen is? Gewoon, een natuurmens. Ik ben graag buiten, de ruimte en de vrijheid ervaren. Ik ben altijd veel buiten geweest, hutten bouwen

Nadere informatie

Nieuwsbrief Jaar van de Patrijs in Zeeland

Nieuwsbrief Jaar van de Patrijs in Zeeland Nieuwsbrief Jaar van de Patrijs in Zeeland 2013 is door Vogelbescherming Nederland en Sovon uitgeroepen tot het Jaar van de Patrijs. Deze fraaie vogel is de laatste decennia sterk afgenomen (-95%).Ten

Nadere informatie

Activiteiten bij De Helderse Vallei - maart 2016

Activiteiten bij De Helderse Vallei - maart 2016 dinsdag 1 maart en donderdag 3 maart: Aan de slag op de kinderboerderij 14.30-16.00 uur Kom kijken welke dieren er allemaal op de kinderboerderij leven! Je ontdekt hoe de dieren heten, wat ze eten, welk

Nadere informatie

De Steltkluut schijnwerper. Van Bécaud naar Othene

De Steltkluut schijnwerper. Van Bécaud naar Othene Foto: Nathalie in haar tuin - Rob Kregting Van Bécaud naar Othene Meteen na binnenkomst in het huis aan het water zegt Nathalie de Somer (Gent, 1965, een jaar nadat Nathalie van Gilbert Bécaud het licht

Nadere informatie

De ringslang een bijzondere bewoner van Gouda

De ringslang een bijzondere bewoner van Gouda De ringslang een bijzondere bewoner van Gouda Uit de serie Natuur in Gouda 10 2 colofon tekst: Cyclus, gemeente Gouda en RAVON lay-out: Steenbergen Ontwerp Studio foto s: André van Kleinwee en Richard

Nadere informatie

Inhoud. Redactie: redactie@steltkluut.nl. Website: webmaster@steltkluut.nl B. de Maat. Excursies: excursies@steltkluut.nl. Verenigingsruimte:

Inhoud. Redactie: redactie@steltkluut.nl. Website: webmaster@steltkluut.nl B. de Maat. Excursies: excursies@steltkluut.nl. Verenigingsruimte: Colofon Uitgave van Natuurbeschermingsvereniging verschijnt 4x per jaar. Overname is toegestaan, mits bronvermelding. Auteurs zijn verantwoordelijk voor de inhoud van hun artikelen. Contributie 2014 De

Nadere informatie

Vissenweekend Overijssel 2013

Vissenweekend Overijssel 2013 Vissenweekend Overijssel 2013 REPTIELEN AMFIBIEËN VISSEN ONDERZOEK NEDERLAND Vissenweekend Overijssel 2013 Een rapportage van RAVON M.E. Schiphouwer & A. de Bruin December 2013 STICHTING RAVON POSTBUS

Nadere informatie

De Steltkluut. Van Hulst tot Tokyo. schijnwerper

De Steltkluut. Van Hulst tot Tokyo. schijnwerper Foto: Henk Knibbeler - Bram Vroegindeweij Van Hulst tot Tokyo Henk Knibbeler past perfect in de traditie van deze rubriek: hij woont op een heel bijzondere plaats. Een oud parochiehuis in het centrum van

Nadere informatie

Inhoud. Colofon. colofon / inhoud. Contactadressen Werkgroepen. Ontwerp & Layout: Elisabeth Hoek- 2D Digital Design

Inhoud. Colofon. colofon / inhoud. Contactadressen Werkgroepen. Ontwerp & Layout: Elisabeth Hoek- 2D Digital Design Colofon Uitgave van Natuurbeschermingsvereniging verschijnt 4x per jaar. Overname is toegestaan, mits bronvermelding. Auteurs zijn verantwoordelijk voor de inhoud van hun artikelen. Contributie /2012 20,00

Nadere informatie

Nieuwsbrief 8 van RAVON Afdeling Utrecht juli 2012

Nieuwsbrief 8 van RAVON Afdeling Utrecht juli 2012 Nieuwsbrief 8 van RAVON Afdeling Utrecht juli 2012 Contactpersoon RAVON Utrecht Wim de Wild Couwenhoven 7221 3703 HW Zeist wim.de.wild@ziggo.nl tel. 030-6963771 RAVON Utrecht verstuurt onregelmatig een

Nadere informatie

Natuurreis naar Estland

Natuurreis naar Estland Natuurreis naar Estland Estland is een heel interessant land door haar ongerepte natuur. Deze reis zal vooral de focus leggen op flora en broedvogels! Daarnaast zoeken we tijdens een boottocht naar Bevers

Nadere informatie

ZEEUWS GESCHIEDENIS. Sindsdien vormt het gebied een eldorado voor talloze, vaak unieke, planten en dieren.

ZEEUWS GESCHIEDENIS. Sindsdien vormt het gebied een eldorado voor talloze, vaak unieke, planten en dieren. Meeneemfolder GESCHIEDENIS ZEEUWS Het Verdronken Land van Saeftinghe is de grootste brakwaterwildernis van Europa. Het is een uitgestrekt, ruig natuurgebied op de rand van land en water. Het bestaat uit

Nadere informatie

Aan de kinderen en de ouders van de kinderen van de jeugdnatuurgroep De Biesboschonderzoekers

Aan de kinderen en de ouders van de kinderen van de jeugdnatuurgroep De Biesboschonderzoekers Nieuws brief Aan de kinderen en de ouders van de kinderen van de De Biesboschonderzoekers De laatste paar maanden hebben we weer interessante activiteiten ondernomen. Hiervan eerst weer wat korte verslagen.

Nadere informatie

Instandhoudingsdoelen Nederlandse Natura 2000- gebieden

Instandhoudingsdoelen Nederlandse Natura 2000- gebieden Bijlage C. Instandhoudingsdoelen Nederlandse Natura 2000- gebieden Waddenzee Habitat H1110A H1140A Permanent overstroomde zandbanken (getijdengebied) Slik- en zandplaten, (getijdengebied) Behoud oppervlakte

Nadere informatie

Nieuwsbrief de XXXste, december 2013 Stichting Eendenkooi Maaspoort

Nieuwsbrief de XXXste, december 2013 Stichting Eendenkooi Maaspoort Nieuwsbrief de XXXste, december 2013 Stichting Eendenkooi Maaspoort Voor U ligt de laatste nieuwsbrief van het 8 ste jaargang. Waarin U kunt zien wat er in de maanden oktober, november en december gebeurd

Nadere informatie

BMP rapport. Gat van Pinte 2014. Bert van Broekhoven VWG De Steltkluut September 2014

BMP rapport. Gat van Pinte 2014. Bert van Broekhoven VWG De Steltkluut September 2014 BMP rapport Gat van Pinte 2014 Bert van Broekhoven VWG De Steltkluut September 2014 1 van 10 BMP Gat van Pinte 2014 Inhoud 1. Inleiding... 3 2. Gebiedsbeschrijving Gat van Pinte... 3 3. De telronden...

Nadere informatie

Enquête Vogelwerkgroep Zuid-Kennemerland

Enquête Vogelwerkgroep Zuid-Kennemerland Samenvatting en conclusies Respons Op 4 maart 2014 is een digitale enquête verstuurd naar 342 leden van de VWG Zuid- Kennemerland. Alleen de leden waarvan het e-mailadres bekend is bij de VWG, jeugd en

Nadere informatie

Vogelringstation Schiermonnikoog. Verslag activiteiten 2014 voor CCWO

Vogelringstation Schiermonnikoog. Verslag activiteiten 2014 voor CCWO Vogelringstation Schiermonnikoog Verslag activitei 2014 voor CCWO Verslag veldwerk 2014 Inleiding In 2014 zijn de activitei van het Vogelringstation Schiermonnikoog in de onderzoeksopzet voortgezet: 1.

Nadere informatie

Monitoring en inventarisatie reptielen en amfibieën Loonse en Drunense Duinen / Huis ter Heide

Monitoring en inventarisatie reptielen en amfibieën Loonse en Drunense Duinen / Huis ter Heide Monitoring en inventarisatie reptielen en amfibieën Loonse en Drunense Duinen / Huis ter Heide 2010 Mark Klerks November 2010 Inleiding: Het jaar 2010 kwam maar langzaam op gang. Vooral het voorjaar was

Nadere informatie

Meer over de ooievaar. Even voorstellen. Hier wonen ze. Echte natuur. Hieraan herken je hem

Meer over de ooievaar. Even voorstellen. Hier wonen ze. Echte natuur. Hieraan herken je hem Overname en dupliceren van dit materiaal is alleen toegestaan voor educatieve en niet-commerciële doeleinden en alleen als het materiaal is voorzien van een bronvermelding. Vogelbescherming Nederland,

Nadere informatie

Inhoud. Redactie: redactie@steltkluut.nl. Website: webmaster@steltkluut.nl H. Hamelinck, Bas de Maat. Excursies: excursies@steltkluut.

Inhoud. Redactie: redactie@steltkluut.nl. Website: webmaster@steltkluut.nl H. Hamelinck, Bas de Maat. Excursies: excursies@steltkluut. Colofon Uitgave van Natuurbeschermingsvereniging verschijnt 4x per jaar. Overname is toegestaan, mits bronvermelding. Auteurs zijn verantwoordelijk voor de inhoud van hun artikelen. Contributie 2012 20,00

Nadere informatie

Donderdag 19 mei 2016: Avondexcursie Oostvaardersplassen. Gids: Pim

Donderdag 19 mei 2016: Avondexcursie Oostvaardersplassen. Gids: Pim Donderdag 19 mei 2016: Avondexcursie Oostvaardersplassen. Gids: Pim Om 18.15 uur trof ik mijn enthousiaste excursiedeelnemers uit het Nood Hollandse Uitgeest. We reden allereerst naar de Grote praambult

Nadere informatie

De Steltkluut. Inhoud. Colofon. colofon / inhoud. Contactadressen Werkgroepen. Ontwerp & Layout: Elisabeth Hoek- 2D Digital Design ISSN 1875-1385

De Steltkluut. Inhoud. Colofon. colofon / inhoud. Contactadressen Werkgroepen. Ontwerp & Layout: Elisabeth Hoek- 2D Digital Design ISSN 1875-1385 Colofon Uitgave van Natuurbeschermingsvereniging verschijnt 4x per jaar. Overname is toegestaan, mits bronvermelding. Auteurs zijn verantwoordelijk voor de inhoud van hun artikelen. Contributie 20,00 contributie,

Nadere informatie

Checklist van de vastgestelde vogelsoorten binnen Blokkersdijk

Checklist van de vastgestelde vogelsoorten binnen Blokkersdijk Checklist van de vastgestelde vogelsoorten binnen Blokkersdijk Gegevens bijgewerkt tot 12.12.2008 1. Toelichting Lijst A: alle soorten, uitgenomen die van Lijst B Lijst B: soorten die mogelijk, waarschijnlijk

Nadere informatie

natuurpunt WAL Wase Linkerscheldeoever Schor Ouden Doel

natuurpunt WAL Wase Linkerscheldeoever Schor Ouden Doel natuurpunt WAL Wase Linkerscheldeoever Schor Ouden Doel Het Schor Ouden Doel Het Schor Ouden Doel is een natuurgebied op de linkerscheldeoever tegen de scheldedijk. Aan de grens met Nederland sluit het

Nadere informatie

De Wiershoeck- Kinderwerktuin, dinsdag 3 en donderdag 5 maart 2015

De Wiershoeck- Kinderwerktuin, dinsdag 3 en donderdag 5 maart 2015 De Wiershoeck- Kinderwerktuin, dinsdag 3 en donderdag 5 maart 2015 Beste natuurliefhebber/- ster, Op dinsdag heb ik maar weinig foto s gemaakt. Ik, of beter gezegd mijn camera, werd tijdelijk ingehuurd

Nadere informatie

Het Meetnet Agrarisch Soorten van start in de Provincies Drenthe, Flevoland en Groningen.

Het Meetnet Agrarisch Soorten van start in de Provincies Drenthe, Flevoland en Groningen. Het Meetnet Agrarisch Soorten van start in de Provincies Drenthe, Flevoland en Groningen. Beste mensen, Het MAS+ toegelicht en een oproep tot deelname! De Lente begint - al knipperend - te ontwaken. Het

Nadere informatie

AMSTERDAM OPEN AIR FESTIVAL GAASPERPLAS

AMSTERDAM OPEN AIR FESTIVAL GAASPERPLAS NATUURBELEVEN AMSTERDAM OPEN AIR FESTIVAL GAASPERPLAS QUICKSCAN FLORA- EN FAUNAWET NatuurBeleven b.v. dr. M. Kuiper Oostermeerkade 6 1184 TV Amstelveen 020/4720777 mark@natuurbeleven.nl Opdrachtgever:

Nadere informatie

4. Hoeveel rupsjes verdwijnen per dag in het opengesperde bekje van een jong koolmeesje?

4. Hoeveel rupsjes verdwijnen per dag in het opengesperde bekje van een jong koolmeesje? Bos- en natuurquiz 1. Hoeveel procent van de oppervlakte van Vlaanderen is bos? a. 10% b. 30% c. 50% d. 80% 2. Er bestaan verschillende soorten spechten: de zwarte specht, de groene specht, de grote bonte

Nadere informatie

Inhoud. Colofon. colofon / inhoud. Contactadressen Werkgroepen. Ontwerp & Layout: Uiterste inleverdatum voor de kopij: 01-08-2014 ISSN 1875-1385

Inhoud. Colofon. colofon / inhoud. Contactadressen Werkgroepen. Ontwerp & Layout: Uiterste inleverdatum voor de kopij: 01-08-2014 ISSN 1875-1385 Colofon Uitgave van Natuurbeschermingsvereniging verschijnt 4x per jaar. Overname is toegestaan, mits bronvermelding. Auteurs zijn verantwoordelijk voor de inhoud van hun artikelen. Contributie De contributie

Nadere informatie

Voorbereiding post 3. Vogels op reis Groep 7-8

Voorbereiding post 3. Vogels op reis Groep 7-8 Voorbereiding post 3 Vogels op reis Groep 7-8 Welkom bij IVN Valkenswaard-Waalre Dit is de digitale voorbereiding op post 3: Vogels op reis voor groep 7 en 8. Inhoud: Algemeen Verhaal Spel Werkvel Opruimen

Nadere informatie

Nieuwsbrief 18 van RAVON Afdeling Utrecht Maart 2015

Nieuwsbrief 18 van RAVON Afdeling Utrecht Maart 2015 Nieuwsbrief 18 van RAVON Afdeling Utrecht Maart 2015 Contactpersoon RAVON Utrecht Wim de Wild wim.de.wild@ziggo.nl tel. 030-6963771 RAVON Utrecht verstuurt onregelmatig een nieuwsbrief naar de RAVON waarnemers

Nadere informatie

VOGELRINGSTATION OUD NAARDEN 4 e KWARTAAL OVERZICHT 2012

VOGELRINGSTATION OUD NAARDEN 4 e KWARTAAL OVERZICHT 2012 VOGELRINGSTATION OUD NAARDEN 4 e KWARTAAL OVERZICHT 2012 Rudy Schippers Het afgelopen kwartaal werd gekenmerkt door veel regen en ook veel harde wind waardoor er minder geringd kon worden dan gebruikelijk.

Nadere informatie

Van 11 tot 18 mei waren mijn vrouw en ik op Kreta. Zij was hier 27 jaar geleden als eens geweest, maar voor mij was het de eerste keer.!

Van 11 tot 18 mei waren mijn vrouw en ik op Kreta. Zij was hier 27 jaar geleden als eens geweest, maar voor mij was het de eerste keer.! Reisverslag Kreta 2012 Van 11 tot 18 mei waren mijn vrouw en ik op Kreta. Zij was hier 27 jaar geleden als eens geweest, maar voor mij was het de eerste keer. We hadden een hotel geboekt in Ano Vouves,

Nadere informatie

Monitoring op natuurboerenerven. Uitleg over de systematiek van het monitoren

Monitoring op natuurboerenerven. Uitleg over de systematiek van het monitoren Monitoring op natuurboerenerven Uitleg over de systematiek van het monitoren Inleiding Boerenzwaluwen op het erf, korenbloemen in de akkers, fladderende citroenvlinders tussen de schuren. Al dat pracht

Nadere informatie

Natuur inventarisaties in de gemeente Arcen en Velden

Natuur inventarisaties in de gemeente Arcen en Velden Natuur inventarisaties in de gemeente Arcen en Velden 2006 Bosuil Inleiding: In begin 2006 is een hernieuwde poging gedaan om de natuur inventarisaties die in het verleden een belangrijke plaats innamen

Nadere informatie

Roofvogel gegevens Loonse en Drunense duinen e.o. Jaar 2013

Roofvogel gegevens Loonse en Drunense duinen e.o. Jaar 2013 Roofvogel gegevens Loonse en Drunense duinen e.o. Jaar 2013 Londenring 35 5152 NN Drunen 0416 37 88 73 Pagina 1 van 7 Inhoudsopgave Inleiding 3 Onderzoeksgebied 3 Voedselaanbod 4 Resultaten 5 In getallen

Nadere informatie

Voordelta Een bijzondere zee

Voordelta Een bijzondere zee Voordelta Een bijzondere zee Voordelta Een bijzondere zee Wist je dat de Voordelta, de zee voor de Zeeuwse en Zuid-Hollandse eilanden, een bijzonder natuurgebied is? Terwijl je geniet op het strand, gaan

Nadere informatie

Validatie. Beste Atlastellers,

Validatie. Beste Atlastellers, Beste Atlastellers, de eerste periode van het tweede winterseizoen zit er net op en het verheugt me te zien dat er veel tellingen zijn ingevoerd! Het weer in dit seizoen is stukken beter geweest dan vorig

Nadere informatie

Required species Belgium Number 1, 2 and 3 are required for pictures and sounds No number means not required

Required species Belgium Number 1, 2 and 3 are required for pictures and sounds No number means not required Required species Belgium Number 1, 2 and 3 are required for pictures and sounds No number means not required Species Pictures Sounds Dodaars 2 2 Kuifduiker 3 Geoorde Fuut 3 Kuhls Pijlstormvogel 3 Noordse

Nadere informatie

Met vogels op trektocht

Met vogels op trektocht Met vogels op trektocht Leerdagboek van:... Een (on)bekend geluid Wat voor geluid hoor je? Waar komt het geluid vandaan? Dit wil ik opschrijven over de vogel: Denk aan vragen als: Hoe ziet de vogel eruit?

Nadere informatie

Faunaonderzoek met de fotoval op 11 kerkterreinen van de Stichting Oude Groninger Kerken

Faunaonderzoek met de fotoval op 11 kerkterreinen van de Stichting Oude Groninger Kerken Faunaonderzoek met de fotoval op 11 kerkterreinen van de Stichting Oude Groninger Kerken Albert-Erik de Winter Oktober 2012 Dankwoord Dank gaat uit naar de Stichting Oude Groninger Kerken voor toestemming

Nadere informatie

Johanna Kruit. Gedichten, geïnspireerd door bomen. Geheimen

Johanna Kruit. Gedichten, geïnspireerd door bomen. Geheimen 1 Gedichten, geïnspireerd door bomen Geheimen In het donker huizen bomen die overdag gewoner zijn. Wij slaan de bochten van een pad mee om en gaan, ontkomen aan het licht af op geheimen.kleine geluiden

Nadere informatie

6+ 10 WAT MAAKT EEN BOS TOT EEN BOS? 3+ 8 + Opdracht EDUKIT 3

6+ 10 WAT MAAKT EEN BOS TOT EEN BOS? 3+ 8 + Opdracht EDUKIT 3 WAT MAAKT EEN BOS TOT EEN BOS? 6+ 10 + Wanneer is een bos een bos? Een paar bomen samen vormen pas een bos als ze een oppervlakte van 1/2 hectare beslaan. Je zou dit kunnen vergelijken met een voetbalvel

Nadere informatie

Monitoring bij Natuurboeren. 31 maart 2015

Monitoring bij Natuurboeren. 31 maart 2015 Monitoring bij Natuurboeren 31 maart 2015 problematiek Afname Plant- en dieren leven in het buitengebied Intensivering grondgebruik, verdroging Monitoring bij natuurboeren 2 Monitoring bij natuurboeren

Nadere informatie

En anders kijk je maar naar beneden, paddestoelen zijn ook mooi, en er waren vele varianten te vinden.

En anders kijk je maar naar beneden, paddestoelen zijn ook mooi, en er waren vele varianten te vinden. Op 16 september was er voor het eerst in Lelystad de 1000 soortenzoekdag, in de Gelderse hout. Een dag die stiekem op zaterdagavond al begon, om zoveel mogelijk soorten dieren, planten in de Gelderse hout

Nadere informatie

Welke uilen en roofvogels zijn dat?

Welke uilen en roofvogels zijn dat? . Welke uilen en roofvogels zijn dat? De vogels zijn volgens de kleurcode onderverdeeld in de volgende groepen: Uilen 10 Valken 30 Overige roofvogels 46 Extra: Vliegsilhouet van de belangrijkste soorten

Nadere informatie

Waterlanders : op weg met Sam de salamander. Poelenproject Herzele ter uitbreiding van de amfibieënpopulatie met als kernsoort de kamsalamander.

Waterlanders : op weg met Sam de salamander. Poelenproject Herzele ter uitbreiding van de amfibieënpopulatie met als kernsoort de kamsalamander. Waterlanders : op weg met Sam de salamander Poelenproject Herzele ter uitbreiding van de amfibieënpopulatie met als kernsoort de kamsalamander. 1 De kamsalamander... Hallo, Ik ben Sam, de salamander met

Nadere informatie

SPREEKBEURT VINK VOGELS OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN. l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n

SPREEKBEURT VINK VOGELS OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN. l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n SPREEKBEURT VINK l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n VOGELS OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN WE HEBBEN DE BELANGRIJKSTE INFORMATIE OVER DE VINK BIJ ELKAAR GEZOCHT.

Nadere informatie

Grote vos Nymphalis polychloros

Grote vos Nymphalis polychloros Nymphalis polychloros Jan Goedbloed Soortbeschrijving De is een grote bruinrode vlinder, behorend tot de familie van de schoenlappers Nymphalidae waar ook, Atalanta, Dagpauwoog, Gehakkelde aurelia en Distelvlinder

Nadere informatie

Schwäbische Alb. 24 oktober t/m 1 november 2009

Schwäbische Alb. 24 oktober t/m 1 november 2009 Schwäbische Alb 24 oktober t/m 1 november 2009 Zaterdag 24 oktober Heel - Tuttlingen 560 km Na het ontbijt vertrekken we richting de Schwäbische Alb, een gebied waar we nog nooit zijn geweest. Het is rustig

Nadere informatie

De Steltkluut. Inhoud. Colofon. colofon / inhoud. Contactadressen Werkgroepen. Ontwerp & Layout: Elisabeth Hoek- 2D Digital Design

De Steltkluut. Inhoud. Colofon. colofon / inhoud. Contactadressen Werkgroepen. Ontwerp & Layout: Elisabeth Hoek- 2D Digital Design Colofon Uitgave van Natuurbeschermingsvereniging verschijnt 4x per jaar. Overname is toegestaan, mits bronvermelding. Auteurs zijn verantwoordelijk voor de inhoud van hun artikelen. Contributie De contributie

Nadere informatie

Loof-en naaldbomen. Naam :

Loof-en naaldbomen. Naam : Loof-en naaldbomen Naam : Veel bomen maken een bos In een boomgaard staan soms honderden bomen, en toch is een boomgaard geen bos. Ook in een park kun je veel bomen zien, maar een park is beslist geen

Nadere informatie

Wandeling rond Tanthof

Wandeling rond Tanthof Wandeling rond Tanthof Koninklijke Nederlandse Natuurhistorische Vereniging KNNV afdeling Delfland Postbus 133 2600 AC DELFT afdelingdelfland@knnv.nl www.knnv.nl/afdelingdelfland http://twitter.com/#!/knnvafddelfland

Nadere informatie

Jaarverslag steenuilen 2013. uitgebreide versie

Jaarverslag steenuilen 2013. uitgebreide versie Jaarverslag steenuilen 2013 uitgebreide versie Jaarverslag steenuilen 2013 uitgebreid Broedseizoen 2013 zit er weer op. Tijd om de balans op te maken en dit met jullie te delen. We hebben qua aantallen

Nadere informatie

Project Planten ABC. Week 1ABC: Algemeen

Project Planten ABC. Week 1ABC: Algemeen Project Planten ABC Week 1ABC: Algemeen Info: Planten Planten eten, ademen en groeien. Sommige planten houden van natte grond. Anderen van droge grond. Sommige planten houden van veel zon en warmte. Anderen

Nadere informatie

Oele de uil vertelt over hoe de verschillende dieren de winter doorkomen

Oele de uil vertelt over hoe de verschillende dieren de winter doorkomen Hier zien jullie alweer de derde uitgave van ons jeugdblad. Ook nu heeft de Oele weer heel wat te vertellen. Lees maar gauw. Oele de uil vertelt over hoe de verschillende dieren de winter doorkomen Zoogdieren

Nadere informatie

Het geheim van de piramide

Het geheim van de piramide colofon Uitgave 2015 Nationaal Park Weerribben-Wieden www.np-weerribbenwieden.nl Illustraties Femke van Gent Vormgeving Ontwerpbureau Lood Velp Het geheim van de piramide In samenwerking met Natuurmonumenten

Nadere informatie

Effecten op de boomvalk van het Bp Lelylaan te Amsterdam

Effecten op de boomvalk van het Bp Lelylaan te Amsterdam Effecten op de boomvalk van het Bp Lelylaan te Amsterdam Effecten op de boomvalk van het Bp Lelylaan te Amsterdam Auteur Opdrachtgever Projectnummer Ingen foto omslag P.J.H. van der Linden Amsterdam Nieuw

Nadere informatie

Zeeuws-Vlaanderen een bolwerk van de Bosuil Strix aluco in Zeeland, maar hoe lang nog?

Zeeuws-Vlaanderen een bolwerk van de Bosuil Strix aluco in Zeeland, maar hoe lang nog? Zeeuws-Vlaanderen een bolwerk van de Bosuil Strix aluco in Zeeland, maar hoe lang nog? Sinds het eind van de jaren negentig is het aantal waarnemingen van de Bosuil in Zeeuws- Vlaanderen sterk toegenomen.

Nadere informatie

Required species Netherlands Number 1, 2 and 3 are required for pictures and sounds No numbers means not required

Required species Netherlands Number 1, 2 and 3 are required for pictures and sounds No numbers means not required Required species Netherlands Number 1, 2 and 3 are required for pictures and sounds No numbers means not required Species Pictures Sounds Dodaars 2 2 Roodhalsfuut 3 Fuut 2 Kuifduiker 3 Geoorde Fuut 3 Kuhls

Nadere informatie

OPKOMST VAN DE HALSBANDPARKIET IN NEDERLAND EN UTRECHT André van Kleunen

OPKOMST VAN DE HALSBANDPARKIET IN NEDERLAND EN UTRECHT André van Kleunen OPKOMST VAN DE HALSBANDPARKIET IN NEDERLAND EN UTRECHT André van Kleunen De halsbandparkiet (Psittacula krameri) komt van oorsprong voor in Afrika, in een gordel ten zuiden van de Sahara en op het Indisch

Nadere informatie

Lente. groep 3, 4 en 5

Lente. groep 3, 4 en 5 Lente groep 3, 4 en 5 Inhoud Lente 3 1. Langer licht 4 2. Bollen 5 3. Wakker worden 6 4. Frisse blaadjes 7 5. Kikkerdril 8 6. Op reis 9 7. In de wei 10 8. Er op uit! 11 9. Filmpjes 12 Werkblad lente 14

Nadere informatie

Nieuwsbrief Vogelwerkgroep IVN Oisterwijk

Nieuwsbrief Vogelwerkgroep IVN Oisterwijk 4 e jaargang 2014 Editie steenuil Nieuwsbrief Vogelwerkgroep IVN Oisterwijk Inhoud: * Verslag broedseizoen 2014 * Broedresultaten steenuil 2014 * Terugmeldingen geringde vogels * Oorkonde vijf jaar broeden

Nadere informatie

Goois Jaaroverzicht 2005

Goois Jaaroverzicht 2005 Goois Jaaroverzicht 2005 Ik ga eens een nieuwe traditie in het leven roepen, een jaaroverzicht van Gooise vogels en andere leuke waarnemingen. Gezellig om te lezen in deze donkere dagen en wellicht een

Nadere informatie

Op stap met Wim en Loes (aflevering 21)

Op stap met Wim en Loes (aflevering 21) Op stap met Wim en Loes (aflevering 21) De zon schijnt en bij een temperatuur van 22 is het prima wandelweer. Op deze prachtige dag gaan Wim en ik wandelen vanaf Lennisheuvel. Bij de kerk staat een overzichtsbord

Nadere informatie

Peter in de polder, week 20.

Peter in de polder, week 20. Peter in de polder, week 20. Vissen blijft toch vissen, en niet altijd vangen. Hemelvaartsdag was het prachtig weer, en dus gingen de Peters met een bootje naar het Overdie. Overal was brasem te zien,

Nadere informatie

Beheerplan bijzondere natuurwaarden Broekvelden, Vettenbroek & Polder Stein Samenvatting

Beheerplan bijzondere natuurwaarden Broekvelden, Vettenbroek & Polder Stein Samenvatting Beheerplan bijzondere natuurwaarden Broekvelden, Vettenbroek & Polder Stein Samenvatting Samenvatting van het beheerplan 2012-2017 een bijdrage aan het Europese programma Natura 2000 Het beheerplan is

Nadere informatie

DE BANEN NAAR EEN HOGER PEIL

DE BANEN NAAR EEN HOGER PEIL DE BANEN NAAR EEN HOGER PEIL Bekijk op https://www.youtube.com/watch?v=pgyczqy-krm voor het herinirichtingplan Sarsven en De Banen. Begin vorige eeuw kwamen plantenliefhebbers uit het hele land al naar

Nadere informatie

Quick scan ecologie Watergang, Kanaaldijk 63

Quick scan ecologie Watergang, Kanaaldijk 63 Quick scan ecologie Watergang, Kanaaldijk 63 Quick scan ecologie Watergang, Kanaaldijk 63 Auteur P.J.H. van der Linden Opdrachtgever Projectnummer Ingen Buro Vijn 10.109 januari 2011 foto omslag het huidige

Nadere informatie

BMP Reuzenhoekse Kreek Zaamslag 2011

BMP Reuzenhoekse Kreek Zaamslag 2011 BMP Reuzenhoekse Kreek Zaamslag 2011 Inhoudsopgave Inhoudsopgave... 2 Luchtfoto van het gebied... 3 Algemene Informatie.... 4 Gebiedsbeschrijving... 5 Gebiedsindeling... 6 Info over de telronden... 7 Territoria

Nadere informatie

Een moeilijk woord voor Natuurbrug is Ecoduct. Wat dat nu precies is, legt de schrijver Frank van Pamelen hieronder nog eens uit.

Een moeilijk woord voor Natuurbrug is Ecoduct. Wat dat nu precies is, legt de schrijver Frank van Pamelen hieronder nog eens uit. Ecoduct Een moeilijk woord voor Natuurbrug is Ecoduct. Wat dat nu precies is, legt de schrijver Frank van Pamelen hieronder nog eens uit. Ecoduct Wat is dat dan precies, een ecoduct? Zo vroeg een jonge

Nadere informatie

Overzicht broedperiode 1) en voorkeur broedgebied (bos)vogels.

Overzicht broedperiode 1) en voorkeur broedgebied (bos)vogels. Overzicht broed 1) en voorkeur broedgebied (bos)vogels. Voorkeur bos Vogelsoorten van Bijlage 1 vogelrichtlijn Gemengd bos Zwarte specht #1 1500-2500 2300-2900 1100-1600 - Naald- en loofbos Wespendief

Nadere informatie

Vogelwerkgroep De Kempen. Nieuwsbrief. Wespendievenonderzoek in de Kempen 2012.

Vogelwerkgroep De Kempen. Nieuwsbrief. Wespendievenonderzoek in de Kempen 2012. Vogelwerkgroep De Kempen Postadres: Kermisberg 6, 5508 DW Veldhoven Website: www.vwgdekempen.nl Gironummer: 5859111 - Kamer van Koophandel: 40238962 Nieuwsbrief Wespendievenonderzoek in de Kempen 2012.

Nadere informatie

STICHTING IT EIBERTSHIEM

STICHTING IT EIBERTSHIEM 4/6/2013 WWW.OOIEVAARS.NL STICHTING IT EIBERTSHIEM Jaarverslag 2012 H.Folkertsma TOP. Van stadsmensen wordt vaak beweerd dat ze geen verstand van de natuur hebben. Of dat zo is waag ik te betwijfelen,

Nadere informatie

Spot diesperweruil met je Swarovski kijker

Spot diesperweruil met je Swarovski kijker Spot diesperweruil met je Swarovski kijker Rob Gordijn (28) is een fanatieke vogelaar, op zijn lijst staan al 3.100 soorten. Vogels zijn niet aaibaar, het is liefde op afstand. Maar het geeft een enorme

Nadere informatie

Grootschalige reactie van planten en dieren op klimaatverandering

Grootschalige reactie van planten en dieren op klimaatverandering Grootschalige reactie van planten en dieren op klimaatverandering 19 november 2011, Minisymposium Klimaatverandering en gevolgen voor de natuur Dr. Ir. Arnold van Vliet Leerstoelgroep Milieusysteemanalyse,

Nadere informatie

Op Stap in het Binnenveld. Willem van Raamsdonk & Christa Heijting

Op Stap in het Binnenveld. Willem van Raamsdonk & Christa Heijting Op Stap in het Binnenveld Willem van Raamsdonk & Christa Heijting Bennekom februari 2011 Hoogtekaart van het Binnenveld en omstreken. Het Binnenveld is een laag gelegen gebied tussen de Veluwe en de Utrechtse

Nadere informatie

Monitoringsnieuwsbrief 1 mei 2016

Monitoringsnieuwsbrief 1 mei 2016 Monitoringsnieuwsbrief 1 mei 2016 Monitoring akkerranden in Zeeland Afgelopen winter (2015 2016) is er een start gemaakt met het monitoren van akkervogels. Poldernatuur Zeeland was hiermee één van de eerste

Nadere informatie

2012 Rebo International b.v. deze uitgave 2012 Rebo Productions b.v., Lisse www.rebo-publishers.com info@rebo-publishers.com

2012 Rebo International b.v. deze uitgave 2012 Rebo Productions b.v., Lisse www.rebo-publishers.com info@rebo-publishers.com Colofon Inhoud 2012 Rebo International b.v. deze uitgave 2012 Rebo Productions b.v., Lisse www.rebo-publishers.com info@rebo-publishers.com coverfoto s (Roodborst) Michel Geven (voorzijde) Nico van Kappel

Nadere informatie

Bijlage 9 - Toetsing typische soorten in Natura 2000 gebieden zonder vogeldoelen

Bijlage 9 - Toetsing typische soorten in Natura 2000 gebieden zonder vogeldoelen Bijlage 9 - Toetsing typische soorten in Natura 2000 en zonder vogeldoelen Erratum Bijlage 9 Toetsing typische soorten in Natura 2000 en zonder vogeldoelen Onderstaande tekst vervangt bijlage 9 bij het

Nadere informatie

Batumi Raptor Count nodigt u uit op de. Batumi Vogelweek. 21-28 September 2014

Batumi Raptor Count nodigt u uit op de. Batumi Vogelweek. 21-28 September 2014 Raptor Count nodigt u uit op de Vogelweek 21-28 September 2014 Slechts op 3 plaatsen in de wereld kan men gedurende één seizoen meer dan een miljoen roofvogels zien doortrekken: Veracruz (Mexico), Eilat

Nadere informatie

Snippentocht. Activiteiten (bouwsteen 4) De hele groep heeft zich prima vermaakt.

Snippentocht. Activiteiten (bouwsteen 4) De hele groep heeft zich prima vermaakt. De Biesbosch leent zich uitstekend om met een groep actief bezig te zijn. Gezellig een dagje weg met vrienden of familieleden. Peddelend met een kano of al varend met een fluisterboot door de kronkelende

Nadere informatie

Beste natuurliefhebbers,

Beste natuurliefhebbers, Nieuwsbrief 2 september 2015 Beste natuurliefhebbers, Zoals je weet zetten wij ons voortdurend in om de Bommelerwaard mooier te maken. Mede dankzij de financiële bijdrage als lid van de Natuurwacht Bommelerwaard

Nadere informatie

Het onderzoek van de burgemeester 5/6

Het onderzoek van de burgemeester 5/6 Het onderzoek van de burgemeester De burgemeester hoorde dat kinderen ongerust zijn. Nee, ze zijn niet bang voor onweer of harde geluiden. Ze maken zich zorgen over de natuur. Dieren krijgen steeds minder

Nadere informatie

Het begin van de winter

Het begin van de winter WINTER 21 december WINTER 2 Het begin van de winter Vanaf 21 juni worden de dagen weer langzaam korter. De zomer duurt tot 22 of 23 september. Dan zijn de dag en de nacht overal even lang. Met andere woorden:

Nadere informatie

Werk mee aan het herstel van biodiversiteit en cultuurhistorie in uw eigen streek. Start uw eigen project voor de terugkeer van de vlechtheg.

Werk mee aan het herstel van biodiversiteit en cultuurhistorie in uw eigen streek. Start uw eigen project voor de terugkeer van de vlechtheg. Werk mee aan het herstel van biodiversiteit en cultuurhistorie in uw eigen streek. Start uw eigen project voor de terugkeer van de vlechtheg. Rond 1900 lag er rond akkers en weilanden in Oost- en Zuid-Nederland

Nadere informatie

Voorbereiding post 3. Vogels op reis Groep 1-3

Voorbereiding post 3. Vogels op reis Groep 1-3 Voorbereiding post 3 Vogels op reis Groep 1-3 Welkom bij IVN Valkenswaard-Waalre Dit is de digitale voorbereiding op post 3: Vogels op reis voor groep 1, 2 en 3. Inhoud: Algemeen Verhaal Spel Werkvel Opruimen

Nadere informatie

Quickscan FF-wet voor ontwikkelingen aan Wedderstraat 18 te Vlagtwedde.

Quickscan FF-wet voor ontwikkelingen aan Wedderstraat 18 te Vlagtwedde. Quickscan FF-wet voor ontwikkelingen aan Wedderstraat 18 te Vlagtwedde. Quickscan FF-wet voor ontwikkelingen aan Wedderstraat 18 te Vlagtwedde. Status Definitief Datum 7 april 2015 Handtekening Matthijs

Nadere informatie

WEIDEVOGELS LOPIKERWAARD

WEIDEVOGELS LOPIKERWAARD WEIDEVOGELS LOPIKERWAARD 214 Er is goed nieuws en er is slecht nieuws WEIDEVOGELS LOPIKERWAARD 214: ER IS GOED NIEUWS EN ER IS SLECHT NIEUWS Sinds 211 telt DNatuur voor ANV Lopikerwaard hoeveel Grutto

Nadere informatie

Werkprotocol visbemonsteringen FF-wet

Werkprotocol visbemonsteringen FF-wet Visserij Service Nederland sterk in viswerk Werkprotocol visbemonsteringen FF-wet Bemonstering, vaststellen ecologisch effect, aanvragen ontheffing Opgesteld: Januari 2012 Update februari 2014 Visserij

Nadere informatie

Birdwatching: hoofdstuk 1/3 evaluatie van de beheersmaatregelen

Birdwatching: hoofdstuk 1/3 evaluatie van de beheersmaatregelen Birdwatching: hoofdstuk 1/3 evaluatie van de beheersmaatregelen Alle bij de NGF aangesloten clubs worden jaarlijks uitgenodigd deel te nemen aan een vogelteldag. De bedoeling is op dezelfde dag eind april

Nadere informatie

Bureauonderzoek natuurwaarden wijzigingsplan Boekenrode

Bureauonderzoek natuurwaarden wijzigingsplan Boekenrode Bureauonderzoek natuurwaarden wijzigingsplan Boekenrode Natuurwaardenkaart Voor het inventariseren van de natuurwaarden van Heemstede zijn in het rapport Natuurwaardenkaart van Heemstede Waardering van

Nadere informatie

MET DE VLINDERWERKGROEP NAAR DE HEEMTUIN RUCPHEN

MET DE VLINDERWERKGROEP NAAR DE HEEMTUIN RUCPHEN MET DE VLINDERWERKGROEP NAAR DE HEEMTUIN RUCPHEN Op 12 augustus ging de Vlinderwerkgroep van Ken en Geniet samen op excursie naar de Heemtuin in Rucphen. De ruim 2 hectare grote wilde bloementuin is aangelegd

Nadere informatie

WERKBLAD OPDRACHTEN. Locatie: De Drie Linden Giersbergen 8 Drunen. 2008 Nationaal Park De Loonse en Drunense Duinen

WERKBLAD OPDRACHTEN. Locatie: De Drie Linden Giersbergen 8 Drunen. 2008 Nationaal Park De Loonse en Drunense Duinen Dassenwerk WERKBLAD OPDRACHTEN Locatie: De Drie Linden Giersbergen 8 Drunen 2008 Nationaal Park De Loonse en Drunense Duinen 1. Waar ben je? Je gaat een onderzoek doen in een klein gebied van Nationaal

Nadere informatie

GANZEN IN NEDERLAND OVERZOMERENDE GANZEN

GANZEN IN NEDERLAND OVERZOMERENDE GANZEN GANZEN IN NEDERLAND Nederland is met zijn laaggelegen graslanden, veel water en zachte winters een ideaal gebied voor vele ganzensoorten. Veel ganzen die Nederland aandoen zijn afkomstig uit het hoge noorden;

Nadere informatie

Bevordering van natuurbeleving in Moerenburg

Bevordering van natuurbeleving in Moerenburg Bevordering van natuurbeleving in Moerenburg Bakkers, S. & Bloemberg, M.S., s-hertogenbosch, 26 juni 2015 Eindrapportage afstudeeropdracht, opleiding Toegepast Biologie Bee-o-topen Moerenburg-Piushaven

Nadere informatie

NATUURNIEUWS DE FRISSE WIND

NATUURNIEUWS DE FRISSE WIND NATUURNIEUWS DE FRISSE WIND Gortdroog voorjaar speelt weidevogels parten, enkele deelgebieden nader bekeken, Grutto s en grutto nesten Grutto nest met 5 eieren gevonden door Tinus Mooy. Het gortdroge voorjaar

Nadere informatie