Gezondheidseffecten van blootstelling aan radiofrequente electromagnetische straling. Een actualisering

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Gezondheidseffecten van blootstelling aan radiofrequente electromagnetische straling. Een actualisering"

Transcriptie

1 Vraagbaak van het Steunpunt Milieu en Gezondheid Gezondheidseffecten van blootstelling aan radiofrequente electromagnetische straling Een actualisering Prof. dr. Nik van Larebeke mei 2009

2 Inleidende begrippen Niet-ioniserende straling heeft frequenties lager dan ongeveer 3 PHz en omvat ELF-velden (extreem lage frequentie) (zoals geproduceerd door het electriciteitsnet), RF-golven (radiofrequentie), microgolven, infrarood en licht. De energie van deze elektromagnetische velden is te zwak om de atomen in de absorberende massa te ioniseren. Van 0 tot 3 khz heeft men de extreem lage frequentie (ELF) Golflengtes zijn zeer groot waardoor we bij deze frequenties ons steeds in het nabije veld bevinden. Een typisch voorbeeld van een bron van ELF velden zijn hoogspanningslijnen. Frequenties die zowat tussen de de extreem lage frequenties en de radiofrequente velden liggen, worden ook soms aangeduid als de intermediaire frequenties (IF) of middenfrequenties. Er zijn verschillende definities voor deze frequenties in omloop. In het rapport aan VIWTA (Joseph & Martens, 2006) worden de frequenties tussen 3 khz en 3 MHz als intermediaire frequenties behandeld. Een voorbeeld hiervan zijn de EAS systemen (Electronic Article Surveillance) en de metaaldetectoren voor wapenopsporing. De termen radiofrequenties (RF) en microgolven worden vaak door elkaar gebruikt en omvatten frequenties van 3 MHz tot 300 GHz. Typische voorbeelden hiervan zijn radio, TV en de microgolfoven. Infraroodstraling (IR) of warmtestraling omvat het gedeelte van het elektromagnetisch spectrum met golflengten tussen 780 nanometer en 1 millimeter. Dit gebied situeert zich tussen het zichtbaar licht en de microgolven. Het zichtbare licht heeft een golflengte van 400 tot 700 nanometer. UV straling (UltraViolette) is het meest gekend onder de vorm van zonlicht en vormt de overgang tussen niet-ioniserende straling en ioniserende straling. UV-straling wordt ingedeeld volgens golflengte in UV-C ( nm), UV-B ( nm) en UV-A ( nm). Het UV-C deel behoort tot het ioniserende spectrum maar wordt door de bovenste lagen van de atmosfeer geabsorbeerd. UV-A en UV-B behoren tot het niet-ioniserende spectrum. Onderstaande figuur geeft een beeld van het electromagnetisch spectrum. from Lawrence Berkeley Lab website 2

3 Enkele afkortingen ELF: GSM: ICNIRP: OTM: RF: RMS: SAR: UMTS: Wi-Fi: WLAN: extreem laagfrequent Global system for Mobile Communications International Commission on non-ionising radiation protection Olive Tail Moment (maat voor DNA schade gemeten in de Comet assay) radiofrequente straling root mean square. De RMS of effectieve waarde is een waarde voor een spanning of stroom die een even groot vermogen in een weerstand dissipeerd als een gelijkstroom met dezelfde waarde. Specific absorption rate Universal Mobile Telecommunications System wireless fidelity wireless local area network Grootheden die het elektromagnetisch veld beschrijven Stroomdichtheid (A/m 2 ) De stroomdichtheid is de stroom per eenheid van oppervlakte en deze wordt uitgedrukt in ampère per vierkante meter (A/m2). SAR (Specific Absorption Rate) (W/kg) De SAR (specific absorption rate) is de snelheid waarmee de elektromagnetische energie in een bepaald volume weefsel wordt geabsorbeerd (en omgezet wordt in warmte). De SAR [W/kg] kan enerzijds gespecificeerd worden als de SAR uitgemiddeld over de volledige lichaamsmassa. Dit wordt de whole-body-averaged SAR genoemd. Anderzijds kan de SAR gespecificeerd worden als de localised SAR, d.w.z. de lokale waarde van de SAR uitgemiddeld over een kleine massa weefsel (b.v. 1 of 10 gram). Vermogendichtheid S (W/m 2 ) De vermogendichtheid is het vermogen per eenheid van oppervlakte en deze wordt uitgedrukt in watt per vierkante meter [W/m2]. Elektrische veldsterkte E (V/m) De elektrische veldsterkte E [V/m] op een bepaald punt is grootte van de kracht F op een oneindig kleine lading q, gedeeld door de grootte van de lading: E=F/q Magnetische veldsterkte B of Magnetische fluxdichtheid (T) Het B veld wordt gemeten in teslas (voorheen in gauss eenheden). De magnetische fluxdichtheid is de meest fundamentele karakteristiek van het magnetisch veld. Een deeltje met een electrische ladingq dat beweegt in een B veld met een snelheid v zal een kracht F (de Lorenz kracht) ondergaan gelijk aan F= q(vxb) waarin x het vector product is. Magnetische veldsterkte H (A/m) Het magnetisch veld H is afgeleid van de magnetische fluxdichtheid. Het weerspiegelt de modificatie van de magnetische fluxdichtheid B te wijten aan de magnetische eigenschappen van het medium. H=B/µ 0 -M, waarin M de magnetizering van het medium voorstelt en µ 0 de magnetische constante is. Het H veld wordt gemeten in Ampères per meter (A/m). In materialen voor dewelke M proportioneel is aan B kan de relatie tussen B en H beschreven worden door H=B/µ, waarin µ de permeabiliteit van het medium voorstelt. In de vrije ruimte 3

4 is er geen magnetizering M zodat H=B/µ 0. In vacuüm - en in goede benadering ook in lucht - zijn B en H evenredig met elkaar. De omrekening kan uitgevoerd worden met de volgende formule: B 1,26 H (B in µt, H in A/m) Eenheden Symbool grootheid Grootheid Symbool Eenheid Eenheid Stroom Ampère A f Frequentie Hz Hertz λ Golflengte m meter Vermogen W Watt (bijvoorbeeld van een zender). Dikwijls wordt het rms vermogen vermeld dat lager ligt dan het piekvermogen. J Electrische stroomdichtheid A/m2 Ampère per vierkante meter SAR Specific Absorption W/kg Watt per Kg Rate SAT Specifiek W/kg Watt per Kg absorptietempo S Stralingsfluxdichtheid of vermogendichtheid W/m2 Watt per vierkante meter E Electrische V/m Volt per meter veldsterkte Bestralingsdosis J/m2 Joule per vierkante B H Magnetische fluxdichtheid of sterkte van het B- magnetisch veld Magnetische veldsterkte (sterkte van het H-magnetisc veld) T A/m meter tesla Ampère per meter 4

5 1. Inleiding-situering In 2002 heeft het Steunpunt Milieu en Gezondheid een rapport opgesteld over gezondheidseffecten van blootstelling aan elektromagnetische straling van GSM-masten en GSMs. In het besluit van het rapport wordt gesteld dat toen nog niet met zekerheid kon gezegd worden of GSM straling een invloed kon hebben op de gezondheid. Gesteld werd: Strikt wetenschappelijk bekeken zijn er onvoldoende elementen om tot een besluit in het kader van mogelijke gezondheideffecten van de GSM-straling te komen. Er kan niet gezegd worden dat GSM-straling schadelijk is voor de gezondheid, maar ook het tegendeel kan niet worden beweerd. Op heden zijn heel wat nieuwe gegevens beschikbaar die erop wijzen dat GSM straling alleszins belangrijke biologische en gezondheidsschadende effecten kan hebben. De zeer grote Europese Reflex studie toonde aan dat radiofrequente straling op cellen in vitro duidelijke genotoxische effecten alsook effecten op de genexpressie kan hebben. Sommige recente epidemiologische gegevens wijzen erop dat radiofrequente straling het risico op hersenkanker, althans enigszins, doet toenemen, en nieuwe gegevens wijzen ook op een toename van het risico op kanker van speekselklieren. Daarom werd een rapport opgesteld waarin de essentie van de huidige inzichten wordt samenvat en een aangepaste conclusie wordt getrokken. De interactie van niet-ioniserende straling met levende materie is complex, met onder meer als gevolg dat de effecten ervan zeer gemakkelijk beïnvloed worden door allerhande factoren. Dit impliceert dat een negatief resultaat in een experiment niet betekent dat de straling geen effect kan hebben, maar alleen dat er, in de gegeven omstandigheden, geen effecten optraden. Een positief resultaat daarentegen toont aan dat er effecten kunnen optreden (en in de gegeven omstandigheden waargenomen worden), wat niet betekent dat deze effecten in andere omstandigheden zullen optreden. In de interpretatie van de literatuur inzake niet-ioniserende straling dient men ook bedacht te zijn voor belangenconflicten, vooral gezien de enorme materiële belangen die op het spel staan. Uit het Opinie document van het Scientific Committee on Emerging and Newly Identified Health Risks van de Europese Commissie blijkt duidelijk dat er zeker nog geen consensus bestaat over de gezondheidsrisico s verbonden aan GSM straling. 2.Intensiteit van blootstelling en normen Voor meer details wordt verwezen naar een rapport gericht aan VIWTA (Het paraparlementaire Instituut voor Samenleving en Technologie) door dr. ir. Wout Joseph en prof. dr. ir. Luc Martens (2006) Normen Inzake energie geabsorbeerd in het lichaam De hoeveelheid energie die wordt geabsorbeerd in het lichaam is de Specific Absorption Rate (SAR) of specifiek absorptietempo (SAT) [W/kg]. De normen in het K.B. van 29 april 2001 ([Belgisch Staatsblad (2001)], ) voor de bescherming tegen overmatige blootstelling aan elektromagnetische velden (in het frequentiegebied 10 MHz 10 GHz) zijn gedefinieerd in functie van mogelijke thermische effecten, rekening houdende met een extra veiligheidsfactor van 4 voor de SAR t.o.v. de ICNIRP richtlijnen [ICNIRP (1998)]. Nadat de Raad van State het Koninklijk Besluit over de normering van zendmasten voor elektromagnetische golven tussen de 10 MHz en 10 GHz 5

6 vernietigde verscheen op 22 september 2005 in het Belgisch Staatsblad het Koninklijk besluit van 10 augustus 2005 houdende de normering van zendmasten voor elektromagnetische golven tussen 10 MHz en 10 GHz. Dit K.B. is geldig voor zendmasten (b.v. basisstations) en geldt niet voor de mobiele telefoon zelf. Onderstaande tabel geeft de Belgische en ICNIRP normen voor enerzijds blootstelling van het volledige lichaam en anderzijds meer gelokaliseerde blootstellingen in het frequentiegebied 10 MHz 10 GHz: SAR (W/kg) volledige lichaam Lokale Sar (W/kg) hoofd en romp Lokale SAR (W/kg) ledematen ICNIRP Belgie Voor beroepsmatige blootstelling gelden in België de ICNIRP-richtlijnen: Lokale Sar (W/kg) hoofd en romp uitgemiddeld over ieder interval van 6 minuten en over iedere 10 gram weefsel SAR (W/kg) volledige lichaam uitgemiddeld over ieder interval van 6 minuten en over iedere 10 gram weefsel 0,4 W/kg 10 W/kg 20 W/kg Lokale SAR (W/kg) ledematen uitgemiddeld over ieder interval van 6 minuten en over iedere 10 gram weefsel In België bestaat geen blootstellingsnorm ter bescherming van het algemene publiek tegen elektromagnetische velden in het frequentiedomein van 0 Hz tot 10 MHz en ook niet boven 10 GHz (Joseph en Martens, 2006) Met betrekking tot de electromagnetische velden De ICNIRP heeft referentieniveaus opgesteld, terwijl de Hoge gezondheidsraad strengere normen heeft gedefinieerd voor het frequentiebereik 10 MHz-10 GHz. Deze waarden zijn vermeld in onderstaande tabel: ICNIRP (Veiligheidsfactor 50) Belgische norm Veiligheidsfactor 200) Frequentie S (W/m 2 ) E-veld (V/m) H-veld (A/m) S (W/m 2 ) E-veld (V/m) H-veld (A/m) MHz 400MHz- 2GHGz f f/ f f f/800 (1,125 W voor 900 MHz GSM) f (20.6V/m voor 900 MHz GSM) 2-10GHz Bron: KB van Belgisch Staatsblad van 22 mei 2001, f in MHz Wat microgolfovens betreft De emissienorm voor de maximale lek bij microgolfovens luidt: - vóór verkoop: mag de intensiteit van maximale lek op een afstand van 5 cm (en meer) niet groter zijn dan 1 mw/cm2. 6

7 - na verkoop: de maximale lek op een afstand van 5 cm (en meer) mag niet groter dan 5 mw/cm2. Dit wordt telkens gemeten volgens de IEC-norm (1988) [IEC-standard (1988)] met een standaardbelasting in de oven van 275 ml kraanwater aan 20 C. Gelijkaardige normen zijn van toepassing voor andere elektrische toestellen Bronnen Bronnen binnenshuis Emissies door GSM/UMTS toestellen Er zijn vier digitale systemen in België: Systeem Frequentiebanden voor het GSM toestel GSM (Global System for Mobile MHz Communications 900 (sinds 1994) E- GSM (Enhanced GSM) MHz GSM MHz UMTS(Universal Mobile Telecommunications MHz System) (sinds 2004) Sinds 2004 is UMTS beschikbaar in België voor professionele klanten. In 2005 werd UMTS voor het grote publiek gelanceerd. Het maximaal uitgestraalde vermogen van een GSM-toestel in de vrije ruimte is 2 W. Bij UMTS ligt het uitgezonden vermogen lager. Het rms-vermogen van UMTS-toestellen varieert van 125 tot 250 mw Emissies door Walkie-talkies en draagbare radio s Walkie-talkies en citizenband radio s opereren gewoonlijk in de gebieden van 27 tot 54 MHz, van 132 tot 174 MHz en van 403 tot 512 MHz. Het rms-vermogen van een walkietalkie bedraagt ongeveer 500 mw Emissies door TETRA toestel TETRA (Terrestrial Trunked Radio) is eveneens een digitaal radiocommunicatienetwerk, maar is in tegenstelling tot GSM900, GSM1800 en UMTS enkel gericht op professionele gebruikers, waaronder het ASTRID netwerk voor de hulpdiensten. Het maximaal piekvermogen van de mobilofoon is 3 W. De frequentieband die gebruikt wordt ligt rond de 400 MHz Emissies door DECT toestellen Het digitale lokaal telefoniesysteem DECT (Digital European Cordless Telecommunications / Digital Enhanced Cordless Telecommunications) werkt ook in de 1800 MHz band en is beperkt tot business en residentieel gebruik (de draagbare telefoon). DECT opereert meestal binnen een afstand van 300 m van het basisstation of de centrale. Het systeem gebruikt lagere vermogens (250 mw piekvermogen en 10 mw rms-vermogen). 7

8 Emissies door Wireless Local Area Network (WLAN) De belangrijkste WLAN-producten zijn Wi-Fi (Wireless Fidelity) en Bluetooth. Deze stations gebruiken een laag vermogen en kleine antennes. Het uitgezonden vermogen bedraagt maximaal 1W Zendmasten GSM/UMTS Eind 2005 zijn er zo n 7250 sites in Vlaanderen. Typische vermogens voor basisstations zijn 10 tot 20 W Tetra Het mobiele communicatienetwerk voor de hulpdiensten ASTRID wordt uitgebouwd met ca. 470 basisstations in België. Typisch bedraagt het vermogen van een basisstation 40 W Radio- en TV-zenders Typische uitgezonden vermogens voor FM-zenders zijn van de orde van enkele honderden Watt. Middengolfzenders kunnen een vermogen tot een megawatt in de ether brengen. Televisiezenders gebruiken de frequenties tussen 470 en 854 MHz. De uitgezonden vermogens van radio- en televisiezenders liggen tussen 50 en 5000 kw ERP (Effective Radiated Power). In Vlaanderen zijn er eveneens DAB (Digital Audio Broadcasting, digitale radio) zenders geïnstalleerd. Daarnaast zijn er ook zenders van waaruit digitale televisieprogramma s (DVB-T, Digital Video Broadcasting - Terrestrial) worden uitgezonden. In 2004 bedroeg het aantal FM radiozenders 368, het aantal AM (middengolf) zenders 4, het aantal DAB zenders 17, het aantal analoge TV zenders 8, en het aantal digitale TV-zenders (DVB-T) eveneens Zenders voor Breedband internet Dit is een recente technologie die nog in volle ontwikkeling is. Het vermogen van WiMax zenders zal liggen rond 3 W. Het kan gaan frequentiegebieden rond 2,4 GHz, 3,5 GHz 5,8 GHz Radar (naar Joseph & Martens, 2006) De krachtigste emissies van radiogolven worden opgewekt door radar (radio detection and ranging). Radars kunnen opgedeeld worden in hoogvermogentoestellen (voor het zoeken en opsporen van voorwerpen voor militaire of burgerlijke doeleinden) en gemiddeld- en laagvermogentoestellen (voor boot- en vliegtuignavigatie en snelheidsmeters). Opsporingsradars werken met hoge piekvermogens tot 30 GW in het 1 tot 9 GHz gebied en hebben meestal draaiende antennes, zodat het tijdsgemiddelde niveau op één plaats beperkt wordt. Toch kunnen in de omgeving van dergelijke radars hoge blootstellingen voorkomen. Radars met een gemiddeld vermogen werken typisch bij 4,5 of 9,375 GHz met 8

9 maximumvermogens van 20 tot 100 kw. De velden van de meeste radars zijn gepulseerd. Pulsen van extreem korte duur worden uitgestuurd met een ritme van enkele honderden pulsen per seconde. Daarom is het gemiddeld uitgezonden vermogen gewoonlijk 1000 maal lager dan het maximum vermogen. Verkeersradars gebruiken de frequenties 10 tot 30 GHz en hebben vermogens rond de 10 mw. De blootstelling van personen aan radarvelden gebeurt vooral beroepsmatig maar ook burgers (zoals bewoners van woningen in de buurt van een radar) kunnen dagelijks aan radar blootgesteld worden. De Universiteit Gent heeft de intensiteit van de radarstraling in en rond 4 woonhuizen op een afstand van 500 tot 800 meter van een radar voor controle van het luchtverkeer gemeten (zie ook punt ). Het electrisch veld bedroeg, wat piekwaarden betreft, tussen de 14,4 en de 63,7 V/m, en wat de rms waarden betreft, tussen de 0,175V/m en de 0,777 V/m. De piekwaarden liggen 12 maal lager dan de Belgische norm. Toch is het duidelijk dat, voor woningen gelegen in de buurt van krachtige radars (het gaat hier niet om radars gebruikt voor de controle van het wegverkeer) de intensiteit van de blootstelling aan radarstraling relatief belangrijker kan zijn dan deze aan andere stralingsbronnen Blootstelling GSM-UMTS toestellen Het uitgezonden vermogen van het GSM-toestel is afhankelijk van de kwaliteit van de verbinding tussen basisstation en mobilofoon: hoe beter die kwaliteit is (b.v. wanneer men zich dicht bij het basisstation bevindt), hoe lager het vermogen is, dat door de telefoon wordt uitgezonden. Het GSM-toestel is niet permanent in gebruik en geeft bij uitschakeling geen velden. In de standby -toestand zendt het GSM-toestel sporadisch signalen uit voor de communicatie met het dichtsbijzijnde basisstation. Aangezien het GSM-toestel dicht bij het hoofd op ongeveer 2 cm afstand wordt gehouden, moet men de nabije velden bepalen. Deze zijn sterk afhankelijk van het ontwerp van de telefoon. Ook het hoofd van de gebruiker wijzigt de velden sterk. Emissiewaarden en normen voor de emissie van elektromagnetische velden zouden volgens experten dan ook niet echt nut hebben (Joseph & Martens, 2006). Blootstellingsnormen worden gegeven door [Directive 1999/5/EC (1999)] waarbij de maximale lokale absorptie (SAR) onder de Europese norm moet liggen. De bepaling van de absorptie (SAR) is zeer moeilijk wegens de complexiteit van de mens en de elektromagnetische velden uitgezonden door de telefoon. Toch bevestigen alle studies dat 50 % of meer van het vermogen uitgezonden door een telefoon met klassieke draadantenne geabsorbeerd wordt in het hoofd. De SAR is meestal maximaal nabij het oor en neemt vrij snel af dieper in het hoofd van de gebruiker. De SAR is zeer afhankelijk van het type telefoon. Op de website [Cellular (2005)] (zie literatuurlijst) worden de SAR niveaus voor de verschillende types GSM mobilofoons per fabrikant getoond. De recentere toestellen hebben SAR waarden kleiner dan 1 W/kg. In [Cellular (2005)] variëren de waarden voor 49 toestellen van 0,02 tot 1,59 W/kg (deze hoogste waarde is voor een oud toestel van 1999). Voor oudere toestellen [Microwave News (1997)] varieerde de maximale SAR (bij 16 GSM mobilofoons) tussen 0,28 W/kg en 1,33 W/kg. Alle toestellen voldoen aan de Europese norm van 2 W/kg. Tegenwoordig zijn fabrikanten van mobilofoons in het kader van de R&TTE directieve (1999/5/EC) verplicht [Directive 1999/5/EC (1999)] een conformiteitsverklaring te geven waarin gesteld wordt dat de maximale lokale SAR van de telefoon onder de Europese norm ligt. Recente modellen hebben een maximale lokale SAR die kleiner is dan 1 W/kg. Als een mobilofoon met ingebouwde antenne in de auto of ander gesloten voertuig wordt gebruikt zal het uitgestraalde vermogen zeer moeilijk de auto verlaten zodat het 9

10 GSM-toestel op maximaal vermogen zal uitzenden. Het gebruik van de GSM, direct tegen het hoofd in een auto, zal een meer intense blootstelling met zich brengen dan in andere situaties. Meer antennes en bijgevolg kleinere cellen (gebieden bediend door een antenne) verlagen het nodige vermogen. Bij het GSM1800-systeem is het nodige vermogen tweemaal lager dan bij het GSM900-systeem. De SAR in het mobilofoonfrequentiegebied zal dalen met het verkleinen van de gebieden bediend door een antenne, met een evenredig lager vermogen gebruikt door de mobilofoon. Bij het UMTS systeem zullen kleinere cellen gebruikt worden en zal het uitgezonden vermogen lager liggen. Vanaf september 2005 zijn de eerste UMTSdiensten voor het grote publiek beschikbaar. Het rms-vermogen van UMTS-toestellen varieert van 125 tot 250 mw Blootstelling te wijten aan antennes voor omroep en mobiele communicatie Blootstelling binnenshuis tengevolge van antennes voor omroep en mobiele communicatie is een weinig onderzocht domein (Joseph & Martens, 2006) Onderstaande tabel geeft de betreffende frequentiegebieden. Aard middengolf radio (AM) FM-radio digitale radio (DAB) analoge televisie Digitale terrestriële televisie (DVB-T) ASTRID GSM/ UMTS Frequentie 1 MHz 100 MHz 200 MHz 200 MHz tot 800 MHz 800 MHz 400 MHz 900 MHz, 1800 MHz, 2000 MHz Onderstaande tabel (overgenomen uit het rapport van Joseph & Martens, 2006) geeft metingen van velden uitgevoerd door de Vakgroep Informatietechnologie van de Universiteit Gent op verschillende plaatsen in huizen, kantoorgebouwen, en ziekenhuizen. Deze waarden zijn over het algemeen lager dan waarden die buiten opgemeten worden. In onderstaande tabel zijn de waarden voor het elektrisch (E in V/m) en het magnetisch veld (H in ma/m) te vinden. In deze tabel is ook aangegeven hoeveel keer de veldwaarden kleiner zijn dan de Belgische limietwaarden (getallen in de kolommen R E en R H ). Dit werd zowel gedaan voor het elektrisch veld E (het getal R E is de verhouding van de limietwaarde voor het elektrisch veld (Eref) tot het gemeten elektrisch veld (E) als voor het magnetisch veld H (R H ). Hoe dichter deze getallen bij 1 liggen, des te meer benaderen de aanwezige elektromagnetische velden de limietwaarden. We observeren in onderstaande tabel dat het niet steeds dezelfde bron is die de hoogste elektromagnetische velden in huis levert. Joseph & Martens (2006) vermelden ook resultaten van metingen van het electrisch veld op 741 locaties in de buurt van 90 GSM en UMTS basisstations in Vlaanderen, zowel binnenshuis als buitenshuis. De waarden binnenshuis liggen over het algemeen lager dan buiten het huis. In meer dan 71 % van de meetposities lagen de elektrische veldwaarden meer dan 20 maal onder de Belgische referentieniveaus, en slechts in 11,6 % van de posities was de gecumuleerde verhouding groter dan 10 % van de Belgische norm. De velden zijn veelal gemeten op toegankelijke plaatsen waar de uitgezonden velden maximaal waren. Deze waarnemingen zouden dus eerder een worst-case beeld geven volgens de auteurs. 10

11 Blootstellingen te wijten aan microgolfovens Joseph & Martens (2006) vermelden volgende gegevens (afkomstig van verschillende auteurs) in verband met.lekken van microgolfovens: Het gemiddelde lek (gemeten volgens de IEC-norm [IEC-standard (1988)] met een ovenlast van 275 ml kraanwater aan 20 C) op 5 cm van de voorkant van de microgolfoven bedraagt 0,2 mw/cm² bedraagt. Dit is 25 keer kleiner dan de emissienorm van 5 mw/cm². De grootte van het lek is omgekeerd evenredig met de ovenlast. Bij gebruik van een ovenlast van 25 ml water i.p.v.275 ml was het gemiddelde lek 1 mw/cm². Er werd geen verband waargenomen tussen de intensiteit van het lek en het vermogen of de prijs van de microgolfoven. De intensiteit van het lek neemt af met het kwadraat van de afstand. Er kan 11

12 geconcludeerd worden [Verschaeve et al. (2004)] dat het lek op operatorafstand (40 cm), en zelfs dichter bij de oven, verwaarloosbaar is bij toepassing van 25 en 275 ml ovenlasten. Bij gebruik van een ovenlast van 275 ml is het lek 0,003 mw/cm², bij gebruik van 25 ml is dit 0,015 mw/cm². Dit houdt weinig risico in voor de gezondheid. Microgolfovens zijn zo ontworpen dat de microgolven binnen in de oven blijven en enkel aanwezig zijn als het toestel aangeschakeld en de deur gesloten is. Lekkage door het glas in de deur en door kieren langs de deur zijn beperkt. Door veroudering en beschadiging kan het lek toenemen. Om lekkage te vermijden is het belangrijk dat de oven goed onderhouden wordt Blootstellingen te wijten aan WLAN Blootstelling aan WLAN kaart (in een computer) Deze netwerken bieden slechts een zeer lokale dekking. Hun uitgezonden vermogen is dus beperkt. In [Verschaeve et al. (2004)] werd de blootstelling van een Wi-Fi kaart (AIR- PCM352, b, 11 Mbps) bepaald. De frequentie was 2462 MHz. De blootstelling werd voor verschillende omstandigheden bepaald: tijdens het elektronische verzenden van een pakket van 16Mbyte tijdens het laden en surfen op het internet tijdens normaal werken op de PC Onderstaande tabel toont de blootstelling verbonden aan het gebruik van een Wi-Fi kaart: Deze meetwaarden liggen onder de Belgische blootstellingslimieten van 30,5 V/m en 2,5 W/m² Blootstelling aan basisstations WLAN In [Neubauer et al. (2005)] werden metingen uitgevoerd in de universiteit van Bremen in de buurt van WLAN basisstations ( access points ). Onderstaande tabel toont de resultaten van deze metingen. Dicht bij de WLAN basisstations waren de velden van deze stations dominant in vergelijking met deze van andere technologiën( GSM, Radio, TV). De waarden zijn lager dan de Belgische norm [Belgisch Staatsblad (2001)]. Lokaties Omstandigheden Vermogendichtheid (mw/m 2 ) Kamer 122 Hoogte 1.2 m Hoogte 1.7 m Hoogte 2.0 m

13 Kamer 4200 Afstand 3.8 m 0.53 Afstand 2.5 m 0.67 Cafetaria Balkon Blootstelling te wijten aan een Bluetooth antenne Het gemiddeld uitgezonden vermogen van Bluetooth (2,45 GHz) varieert van 10 tot 100 mw. Metingen [Neubauer et al. (2005)] tonen dat elektrische velden van 0,3 V/m enkel gedetecteerd werden op 30 cm (of dichter) van de antenne. Op afstanden groter dan 30 cm van de antenne was geen relevante blootstelling detecteerbaar Blootstelling te wijten aan radar De vermogens van de radarantennes kunnen zeer hoog zijn, maar vermits de algemene bevolking bijna altijd ver van de antennes verwijderd is, zal deze slechts een beperkte blootstelling ondergaan. Militairen en luchtvaartpersoneel die in de buurt van antennes komen, kunnen wel onderhevig zijn aan hogere velden. Opsporingsradars werken met hoge piekvermogens tot 30 GW in het 1 tot 9 GHz gebied en hebben meestal draaiende antennes, zodat het tijdsgemiddelde niveau op één plaats beperkt wordt. Toch kunnen in de omgeving van dergelijke radars hoge blootstellingen voorkomen. Radars met een gemiddeld vermogen werken typisch bij 4,5 of 9,375 GHz met maximumvermogens van 20 tot100 kw. De velden van de meeste radars zijn gepulseerd. Pulsen van extreem korte duur worden uitgestuurd met een ritme van enkele honderden pulsen per seconde. Daarom is het gemiddeld uitgezonden vermogen gewoonlijk 1000 maal lager dan het maximum vermogen. Verkeersradars gebruiken de frequenties 10 tot 30 GHz en hebben vermogens rond de 10 mw. In onderstaande tabel wordt de blootstelling in en rond vier woonhuizen in de buurt van een radar (500 tot 800 m van de radar) voor controle van het luchtverkeer getoond. Deze radar zendt gedurende een korte tijd een puls uit met een piekvermogen van 110 kw in het frequentiegebied 1200 MHz 1400 MHz. De waarden werden gemeten voor het elektrisch veld (E in V/m) in de omgeving van de radar. In deze tabel wordt ook aangegeven hoeveel keer de gemeten waarden kleiner zijn dan de voorgestelde limietwaarden, zowel voor de piekwaarden (L pk /E pk ) van het gepulst signaal als voor de rms-waarden (L rms /E rms ). De verhoudingen werden berekend voor de limietwaarden die in België van toepassing zijn. Hoe dichter deze getallen bij 1 liggen, hoe dichter de gemeten veldwaarden bij de respectievelijke limietwaarden liggen. Het is duidelijk dat de intensiteiten van blootstelling, zelfs op een afstand van 500 tot 800 meter, hoger zijn dan deze veroorzaakt door de meeste andere bronnen waaraan mensen meestal zijn blootgesteld, maar ver onder de geldende limietwaarden liggen. 13

14 Persoonlijke binnenshuisblootstelling van kinderen in Vlaanderen Door VITO werd in opdracht van de Vlaamse overheid een studie uitgevoerd inzake de blootstelling van kinderen aan niet ioniserende electromagnetische straling: Persoonlijke exposimetrie voor het bepalen van de binnenhuisblootstelling van kinderen aan ELF, VLF en RF elektromagnetische velden afkomstig van interne en externe bronnen. Aan dit onderzoek namen 86 kinderen deel. Website: Externe en binnenshuisbronnen Wat radiofrequente straling betreft, zijn de resultaten samengevat in onderstaande tabel: 14

15 RG: Rekenkundig Gemiddelde GM: Geometrisch Gemiddelde Het rekenkundig gemiddelde, de mediane en de maximum waarde voor het totale radiofrequente electrische veld bedroegen respectievelijk V/m, V/m en 0.55 V/m, met DECT en WIFI (WLAN) als belangrijkste bijdragen, respectievelijk 0.083V/m,0.060V/m en 0.48V/m en 0.071V/m, V/m en 0.29 V/m. Deze waarden liggen veel lager dan de officiële normen (zie punt ), maar liggen vrij dicht (binnen één grootte-orde) bij de norm (0.614 V/m) voorgesteld door de Salzburg conferentie (zie punt 11.) Door actief gebruik van GSM toestellen Met een zekerheid van 95% kon gesteld worden dat de maximale waarde aan het oor tussen 22 en 24 V/m ligt en dat de rms-waarde die aan het oor gemeten werd tussen 3 en 3,8 V/m ligt Door passieve blootstelling aan GSM toestellen Onderstaande figuur geeft de maximale veldsterkte in functie van de afstand tot de verschillende zijden van het aangewende GSM toestel. Volgende figuur geeft de rms veldsterkte uitgemiddeld over 6 minuten in functie van de afstand tot de verschillende zijden van het aangewende GSM toestel. 15

16 Deze waarden liggen veel lager dan de officiële normen (zie punt 2.1.), maar zijn meestal duidelijk hoger dan de norm (0.614 V/m) voorgesteld door de Salzburg conferentie (zie punt 11) Blootstelling buitenshuis gemeten in Vlaanderen Het betreft hier waarden gemeten door VITO in opdracht van de Vlaamse Overheid op Vlaamse luchthavens te Deurne en Zaventem. Website: In de luchthaven van Deurne werd op 1 meter afstand van een antenne een elektrisch veld van 5,0V/m gemeten Op verschillende plaatsen in de luchthaven bedroegen de veldsterkten tussen de 0 en de 1,1 V/m (dit laatste cijfer werd gemeten ergens in de check-in ruimte) Op Zaventem bedroegen de maximale electrische velden tussen de 0,38 en de 1,8 V/m. Deze laatste waarde werd gemeten in de passagiersloods tussen de uitgangspoorten 67 en 69. Deze waarden liggen veel lager dan de officiële normen (zie punt 2.1.), maar overschrijden nogal frequent de norm (0.614 V/m) voorgesteld door de Salzburg conferentie (zie punt 11). 3. Biologische en Gezondheidseffecten 3.1 Genexpressie In het rapport Epigenetische mechanismen in de carcinogenese: Aangrijpingspunten van tumorpromotors en voor chemopreventie dat beschikbaar is op de website van het steunpunt Milieu en Gezondheid (http://www.milieu-en-gezondheid.be/rapporten.html) wordt een overzicht gegeven van de betekenis van wijzigingen in de genexpressie bij de inductie van kanker. De belangrijkste van de verschillende processen die daarbij een rol spelen worden beschreven. In het bijzonder kunnen een rol spelen: de stimulatie van de expressie van protooncogenen en van genen die een stimulerend effect hebben op de celcylcus; de inhibitie van de expressie van tumorsuppressorgenen (zowel van de care-taker gene betrokken bij het behoud van de integriteit van het genoom als van de gate-keeper genen betrokken bij de regulatie van de celproliferatie en de differentiatie), van genen betrokken bij de apoptose en van genen betrokken bij de gap junction intercellulaire communicatie; de beïnvloeding van de 16

17 expressie van genen betrokken bij de oxidatieve stress en bij de intercellulaire of intracellulaire signaaltransductie. Het is sedert lang duidelijk dat de inductie van kanker in essentie berust op de opstapeling, in dezelfde cel, van mutaties in meerdere genen. Het wordt echter steeds duidelijker dat ook verstoring van een groot aantal regulatorische processen het ontstaan van kanker kan bevorderen. De tumorpromotiefase, bij de mens wellicht hoofdzakelijk gesitueerd in de laatste tien jaar voor de klinische diagnose, berust zeer waarschijnlijk in essentie op deze verstoring van regulatorische processen en van de genexpressie. Gezien de veelheid van verstoringen, zowel met betrekking tot. het genoom als met betrekking tot. genexpressie en signaaltransductie, die kunnen bijdragen tot de carcinogenese lijkt het ontstaan van kanker als het ware een gevolg te zijn van een toename van entropie (wanorde) in een meercellig organisme. Vermoedelijk zal alles wat de entropie (wanorde) opdrijft enigszins bijdragen tot het kankerrisico Aantallen artikels waarin effecten op de genexpressie gevonden werden dan wel niet gevonden werden. Uiteraard heeft het aantal publicaties dat al of niet een bepaald effect rapporteert slechts een beperkte betekenis. Toch is het in dit verband belangwekkend kennis te nemen van die aantallen. Een electronisch literatuuronderzoek op 24 december 2008 middels Pubmed, gebruik makend van de zoektermen radiofrequency en gene expression vond 72 artikels, waarvan 43 werkelijk betrekking hadden op de invloed van niet-ioniserende straling van het radiofrequente type. Twintig van deze artikels beschreven wijzigingen in de expressie van sommige genen onder invloed van de radiofrequente straling, in twintig andere werden geen betekenisvolle wijzigingen in de genexpressie gevonden en in 3 artikels was het antwoord op deze vraag onduidelijk. In de meeste gevallen worden vrij realistische stralingsintensiteiten aangewend in deze publicaties, die ongeveer overeenstemmen met de maximale blootstelling die kan opgelopen worden bij het gebruik van een klassiek GSM toestel. In tegenstelling met wat meestal gebeurt worden in het toxicologisch onderzoek van radiofrequente straling meestal geen dosissen aangewend die grootte-orden hoger liggen dan de maximale blootstelling zoals die in werkelijkheid door de mens wordt opgelopen. Dit houdt verband met het feit dat bij duidelijk hogere stralingsintensiteiten opwarming plaats grijpt, en men dan mogelijk met totaal andere biologische fenomenen te maken krijgt. Hieronder wordt op een aantal van deze artikels ingegaan Gegevens uit de Reflex studie Een zeer belangrijk onderzoek inzake invloed van radiofrequente straling op de genexpressie is ongetwijfeld de (met ,- Euro) door de Europese Commissie gesubsidieerde Reflex studie (totale kost: ,- Euro) waarin 12 onderzoeksgroepen uit 7 landen deelnamen onder leiding van Prof. Dr. Franz Adlkofer, (VERUM - Stiftung für Verhalten und Umwelt, Pettenkoferstrasse 33, D München, Germany, Tel: / Fax: / De reflex studie is één van de grootste gecoördineerde studies ooit ondernomen op het vlak van het opsporen van biologische effecten inzake genotoxiciteit en beïnvloeding van de genexpressie. De studie maakt gebruik van in vitro technieken, voor een belangrijk deel met menselijke primaire cellen afgeleid van gezonde donoren en menselijke cellijnen, alsook met primaire cellen en cellijnen van zoogdieren. Deze studie had betrekking op genotoxische effecten (DNA schade,mutaties), genexpressie, aspecten die met differentiatie van cellen te maken hebben en inductie van apoptose. 17

18 De gegevens van de Reflex studie (http://www.starweave.com/reflex/) wijzen op een effect van radiofrequente straling (RF) op de gen en eiwit expressie in verschillende cellulaire systemen: - RF bij een SAR van 1,5 W/kg veroorzaakte een voorbijgaande opregulatie van p21 en c-myc genen en een langdurige opregulatie van het stress antwoord gen hsp 70 in embryonale stamcellen die deficiënt zijn in het p53 tumorsuppressor gen. De opregulatie van p21 en c-myc genen kan een groeibevorderend effect hebbenen en kan het ontstaan van kanker bevorderen. Een opregulatie van de stress-gevoelige heat shock proteïnen geeft aan dat de cel reageert op een schadelijke invloed. Deze effecten werden alleen waargenomen in cellen die drager zijn van mutaties in het p53 tumorsuppressor gen. Dergelijke cellen komen steeds voor in ieder menselijk lichaam. In de huid bijvoorbeeld wordt hun aantal opgedreven door blootstelling aan ultraviolet licht. - Rf bij een SAR van 2 W/kg verminderde de expressie van de receptor FGFR1 van de fibroblast growth factor FGF in menselijke neuroblastoma cellen (NB69) en in neurale stamcellen van ratten. - Rf bij een SAR van 1,3 W/kg vermeerderde of verminderde de expressie van verschillende genen en eiwitten in menselijke HL-60 cellen en in endotheliale cellen van menselijke oorsprong - Rf bij een SAR van 2,4W/kg activeerde de p38mapk/hsp27 stress response pathway in menselijke endotheliale cellen. - Rf bij een SAR van 2,4W/kg veranderde het globale patroon van eiwit phosphorylatie in endotheliale cellen van menselijke oorsprong met mogelijke gevolgen voor de signaal transductie pathway. - Rf bij een SAR van 2 W/kg beïnvloede de genexpressie in menselijke lymfocyten niet op significante wijze, alhoewel de expressie van enkele genen onder de verschillende duizenden die getest werden in het micro-array systeem gewijzigd was in twee humane immuuncompetente cellijnen. - Rf bij een SAR van 2 W/kg had geen effect op de expressie noch op de activiteit van induceerbaar nitric oxyde synthase (inos) noch op de expressie van hsp27 en hsp70 in zenuwcellen - De toename in de expressie van hsp 27 in endotheliale cellen (EA.hy926) na blootstelling aan RF kon niet gereproduceerd worden in een ander laboratorium waar licht verschillende methoden werden aangewend. Het valt op te merken dat de reflex studie geen aanwijzingen heeft gevonden voor belangrijke effecten van radiofrequente straling op apoptosis. Wel is het mogelijk dat de upregulatie van bcl-2 in differentiërende embryonale stamcellen en van hsp27 in endotheliale cellen indirect een apoptotisch proces bevorderen. Wat differentiatie en proliferatie betreft werden in de meeste celsystemen geen significante effecten van radiofrequente straling waargenomen. Dergelijke effecten zouden wel kunnen optreden bij neurale stamcellen middels upregulatie van bcl-2 en via inhibitie van nurr-1 en TH transcriptie Andere recente gegevens inzake genexpressie Effecten op de genexpressie werden onder meer waargenomen door Zhao et al (2007): rat neuronen in vitro intermittent bestraald met radiofrequente straling bij 1800MHz 18

19 gemoduleerd aan 217 Hz bij een gemiddelde SAR van 2W/kg vertoonden een op-regulatie van 24 genen en een neerwaardse regulatie van 10 genen onder de 1200 bestudeerde genen. Deze genen waren geassocieerd aan verschillende celfuncties waaronder het cytoskelet, signaal transductie en metabolisme. Zhao et al. (2006) namen een upregulatie waar van microtubule associated protein 2 in rat neuronen. Leszczynski et al. (2002) namen een nietthermale (bij stralingsintensiteiten die geen detecteerbare opwarming veroorzaken) activatie van de hsp27/p38mapk stress pathway waar in menselijke endotheelcellen in vitro. Nylund en Leszczynski (2006) namen in twee verschillende cellijnen van menselijke endotheelcellen in vitro wijzigingen in de genexpressie waar onder invloed van 900MHz radiofrequente straling aan 2,8W/kg: dezelfde genen en eiwitten werden echter op verschillende manier beïnvloed in de twee cellijnen. Dit wijst erop dat verschillende celtypes van verschillende diersoorten verschillende reacties kunnen hebben in antwoord op radiofrequente straling. Dit kan ook verklaren waarom replicatiestudies in verschillende laboratoria niet steeds dezelfde resultaten geven. Radiofrequente straling bij 1,71 GHz induceerde een verhoogde expressie van het proapoptotische bax gen en van het celcyclus regulerend "growth arrest DNA damage inducible" GADD45 gen in neurale progenitor cellen afgeleid van een embryonale stam cel (Nikolova et al. 2005). Een bevorderen van apoptose in neuronale cellen zou mogelijk kunnen bijdragen tot het ontstaan van neurodegeneratieve ziekten zoals amyotrofische lateraalsklerose en Alzheimer. Alhoewel in dit artikel zeker geen directe aanwijzingen te vinden zijn voor de inductie van ziekten, worden wel biologische effecten gerapporteerd die een rol kunnen spelen in de ontstaansmechanismen van neurodegeneratieve ziekten. Ook in dierproeven werden effecten gevonden (activatie van gliacellen, Brillaud et al. 2007, Ammari et al. 2008a), die een rol kunnen spelen in het ontstaan van neurodegeneratieve ziekten. Er zijn ons geen studies bekend over een associatie tussen blootstelling aan radiofrequente straling en neurodegeneratieve ziekten. Wel werd een dergelijke associatie reeds gerapporteerd voor Extreem Laag Frequente straling (ELF) (Roösli et al. 2007; Huss et al. 2009). Lee et al. (2005) bestudeerden de expressie van genen in menselijke cellen in vitro onder invloed van 2.45 GHz radiofrequente straling onder niet warmte opwekkende condities gebruik makend van de seriële analyse van genexpressie (SAGE). Na een blootstelling van 2 uur bleek de expressie van 221 genen veranderd te zijn. Na 6 uur was de expressie van 759 genen gewijzigd. Apoptosis-gerelateerde genen behoorden tot de opgereguleerde genen, en celcyclus-verbonden genen behoorden tot de neerwaarts gereguleerde genen. De expressie van heat shock eiwitten bleek niet significant toegenomen wat erop wijst dat de veranderingen in genexpresssie niet aan thermale mechanismen te wijten waren. In het bijzonder blijkt prenatale blootstelling gedurende drie dagen van ratten aan radiofrequente straling (9.4 GHz), bij zeer lage dosis (0,05 W/m 2 ), effecten te hebben op de expressie van Bone morphogenetic protein in de nieren van de pasgeboren dieren en dit effect verschilt naargelang van het tijdstip tijdens de zwangerschap waarop de zwangere dieren worden blootgesteld aan de straling (Pyrpasopoulou et al. 2004). Merkwaardig en bijzonder belangrijk is het onderzoek van Karinen et al. (2008) die het effect van radiofrequente straling op de expressie (in termen van eiwitconcentratie) van eiwitten, met een isoelectrisch punt begrepen tussen (pi) 4 en 7 en een moleculair gewicht van lager dan 40 kda, bestudeerden in de huid van proefpersonen. Zij stelden vast dat blootstelling van de huid van 10 vrouwelijke vrijwilligers aan 900 MHz radiofrequente straling aan 1,3 W/kg (een blootstelling die bij gebruik van draadloze telefonie kan 19

20 voorkomen) gedurende 1 uur een wijziging veroorzaakte in de aanwezigheid van 8 eiwitten. Voor 2 van deze eiwitten kwam de wijziging voor bij alle 10 vrijwilligsters (Karinen et al. 2008). Het percentage van eiwitten waarvan de expressie door de radiofrequente straling werd beïnvloed bleek gelijkaardig in deze in vivo studie op de mens als bij in vitro studies op humane endotheelcellen. De verhoging van de expressie van de eiwitten in kwestie heeft niet noodzakelijk een nadelig effect op de gezondheid. Het belang van deze waarneming berust hierin dat ze aantoont dat de radiofrequente straling wel degelijk effecten heeft op de genexpressie, en dat effecten in vivo (huid van de mens) in moleculaire termen van dezelfde grootte-orde zijn als deze in vitro Genotoxische effecten Gegevens uit overzichtspublicaties In 58% van de publicaties opgenomen in het overzicht van Vijayalaxmi en Obe (2004) werden geen genotoxische effecten beschreven, in 23% ervan wel terwijl in 19% van deze publicaties geen duidelijke conclusie kon getrokken worden. Een overzicht opgesteld in juli 2007 door Henry Lai, PhD Department of Bioengineering University of Washington Seattle, Washington USA in het kader van het BioInitiative Report (http://www.bioinitiative.org/report/index.htm) stelde vast dat ongeveer 50% van de studies genotoxische effecten vaststelden. Het Bioinitiative rapport is geschreven door wetenschappers die vrij kritisch staan tegenover de GSM technologie maar omvat een belangwekkend overzicht van gegevens (zie addendum 1). VIjayalaxmi and T. J. Prihoda (2008) deden een meta-analyse van 63 publicaties ( ) die betrekking hebben op zowel in vitro studies als in vivo studies op proefdieren als biomonitoringstudies bij de mens. Zij besloten dat onder sommige condities van blootstelling significante toenames in sommige genotoxische parameters werden gevonden. De waargenomen gestegen waarden voor chromosomale afwijkingen en micronuclei na bestraling lagen echter in hetzelfde bereik als de spontane waarden in de historische database, wat betekent dat voorheen dergelijke waarden ook reeds zonder extra bestraling geobserveerd werden. Daaruit kan besloten worden dat radiofrequente straling tenminste in sommige condities genotoxisch is. Het gaat daarbij om de intensiteit van straling zoals die opgelopen wordt bij het persoonlijk gebruik van GSM toestellen. Wat de intensiteit van blootstelling betreft veroorzaakt door GSM masten in de omgeving wijst slechts één studie (Phillips et al. 1998) op het veroorzaken van DNA schade, en dan nog alleen bij een welbepaalde frequentie en niet bij een lichtjes verschillende frequentie (misschien is dit resultaat niet zeer betrouwbaar). Waarschijnlijk is het belangrijkste mechanisme waarbij electromagnetische straling genotoxisch kan inwerken de vorming van vrije radikalen in de cellen. Deze productie van vrije radikalen zou gecataliseerd kunnen worden door ijzer (Zmyslony et al. 2004), en zou met grotere intensiteit plaatsgrijpen in metabool aktieve cellen De Europese reflex studie Het belangrijkste onderzoek inzake genotoxische effecten van radiofrequente straling is ongetwijfeld de, onder meer door de Europese Commissie gesubsidieerde, Reflex studie (http://www.starweave.com/reflex/) waarin 12 onderzoeksgroepen uit 7 landen deelnamen. Het betreft hier één van de grondigste studies inzake genotoxiciteit ooit ondernomen. 20

Reglementering voor draadloze telecommunicatie-apparatuur

Reglementering voor draadloze telecommunicatie-apparatuur Draadloze toestellen Reglementering voor draadloze telecommunicatie-apparatuur * Draadloze huistelefoons * Babyfoons * Draadloos op internet * Bluetooth * Vergelijking van SAT-waarden Inleiding Vraagt

Nadere informatie

Bestek nr LNE/OL /12031/M&G. WiCa - Universiteit Gent/iMinds

Bestek nr LNE/OL /12031/M&G.  WiCa - Universiteit Gent/iMinds Infosessie onderwijs 28 november te Brussel Opzetten van een meetcampagne om de stralingsblootstelling van nieuwe technologieën en Wifi in scholen te bepalen Bestek nr LNE/OL201100024/12031/M&G Prof. Luc

Nadere informatie

vervolg VEILIG werken in de buurt van antennes

vervolg VEILIG werken in de buurt van antennes ELEKRTOMAGNETISCH SPECTRUM Het elektromagnetische spectrum bevat de volgende frequenties, gerangschikt van uiterst lage tot ultrahoge frequentie: extreem lage frequenties laagfrequente golven radiogolven

Nadere informatie

GSM-straling - wat weten we zeker!

GSM-straling - wat weten we zeker! GSM-straling - wat weten we zeker! Prof. Dr. ir. Guy Vandenbosch ESAT-TELEMIC, K.U.Leuven tel.: 32-(0)16-32.11.10 email: guy.vandenbosch@esat.kuleuven.ac.be Guy Vandenbosch departement Elektrotechniek,

Nadere informatie

De minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer (VROM)

De minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer (VROM) De minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer (VROM) Uw kenmerk : - Bijlagen : - Geachte minister, In het overleg op 27 september met de leiding van de Gezondheidsraad bracht u

Nadere informatie

Zonnestraling. Samenvatting. Elektromagnetisme

Zonnestraling. Samenvatting. Elektromagnetisme Zonnestraling Samenvatting De Zon zendt elektromagnetische straling uit. Hierbij verplaatst energie zich via elektromagnetische golven. De golflengte van de straling hangt samen met de energie-inhoud.

Nadere informatie

Elektromagnetische velden en volksgezondheid Basisstations en draadloze technologieën

Elektromagnetische velden en volksgezondheid Basisstations en draadloze technologieën Fact sheet Nr 304 Mei 2006 Elektromagnetische velden en volksgezondheid Basisstations en draadloze technologieën Tegenwoordig is mobiele telefonie over de hele wereld gemeengoed. Deze draadloze technologie

Nadere informatie

Rapport Veldsterktemeting

Rapport Veldsterktemeting Zeewolde - Juttepeerlaan Plaats: Zeewolde Aanleiding: Steekproefmeting Datum meting: 22 september 2014 Copyright: AgentschapTelecom 2014 Onderdeel Ministerie van Economische Zaken Agentschap Telecom Samenvatting

Nadere informatie

Meten van elektromagnetische velden, een vak apart

Meten van elektromagnetische velden, een vak apart Meten van elektromagnetische velden, een vak apart Een handreiking voor het beoordelen van veldsterktemetingen. Inleiding Medewerkers van het Antennebureau, de GGD en en gemeentes krijgen geregeld vragen

Nadere informatie

meten van elektromagnetische velden, een vak apart Een handreiking voor het beoordelen van veldsterktemetingen

meten van elektromagnetische velden, een vak apart Een handreiking voor het beoordelen van veldsterktemetingen meten van elektromagnetische velden, een vak apart Een handreiking voor het beoordelen van veldsterktemetingen 2 inhoud 3 Inleiding Voorwaarden voor een goede oplossing Een goed omschreven meetprocedure

Nadere informatie

Rapport Veldsterktemeting

Rapport Veldsterktemeting Rapport Veldsterktemeting Plaats meting gemeente Heerde Plaats: Heerde Datum Meting: 19 maart 2014 Copyright: Agentschap Telecom 2014 Onderdeel Ministerie van Economische Zaken Agentschap Telecom Samenvatting

Nadere informatie

De straling van mijn gsm. in vragen en antwoorden

De straling van mijn gsm. in vragen en antwoorden De straling van mijn gsm in vragen en antwoorden Mobiel bellen en straling Mobiel bellen, draadloos internet, babyfoons, gps maar ook radio, televisie en walkie talkies. We kunnen niet meer zonder draadloze

Nadere informatie

Stralingshygiëne bij het gebruik van radiofrequente (RF-) stralingsbronnen door radiozendamateurs. EMC/EMF-commissie Willem J. van Gaalen, PAØWJG

Stralingshygiëne bij het gebruik van radiofrequente (RF-) stralingsbronnen door radiozendamateurs. EMC/EMF-commissie Willem J. van Gaalen, PAØWJG Introductie tot de.. Stralingshygiëne bij het gebruik van radiofrequente (RF-) stralingsbronnen door radiozendamateurs EMC/EMF-commissie Willem J. van Gaalen, PAØWJG 18 September 2010 N-WG001B Agenda In

Nadere informatie

vervolg VEILIG werken in de buurt van antennes

vervolg VEILIG werken in de buurt van antennes ELEKRTOMAGNETISCH SPECTRUM Het elektromagnetische spectrum bevat de volgende frequenties, gerangschikt van uiterst lage tot ultrahoge frequentie: extreem lage frequenties laagfrequente golven radiogolven

Nadere informatie

Elektrische en magnetische velden

Elektrische en magnetische velden Elektrische en magnetische velden 10 veelgestelde vragen EnergieNed Elektrische en magnetische velden 10 veelgestelde vragen EnergieNed januari 2003 2 Inleiding Elektriciteit is nauwelijks meer weg te

Nadere informatie

Floww health technology

Floww health technology Floww health technology Straling en Gezondheid Gerenommeerde wetenschappers zeggen dat straling de gezondheid kan beïnvloeden. Er zijn inmiddels vele duizenden wetenschappelijke onderzoeken die een verband

Nadere informatie

Vraagbaak van het Steunpunt Milieu en Gezondheid Kan wonen naast een elektriciteitscentrale gevaarlijk of hinderlijk zijn voor de bewoners?

Vraagbaak van het Steunpunt Milieu en Gezondheid Kan wonen naast een elektriciteitscentrale gevaarlijk of hinderlijk zijn voor de bewoners? Vraagbaak van het Steunpunt Milieu en Gezondheid Kan wonen naast een elektriciteitscentrale gevaarlijk of hinderlijk zijn voor de bewoners? Prof. dr. Nik van Larebeke Mei 2009 1. Inleiding Electriciteitscentrales

Nadere informatie

Rapport Veldsterktemeting

Rapport Veldsterktemeting Rapport Veldsterktemeting Plaats meting gemeente Amsterdam Plaats: Amsterdam Aanleiding: Verzoek Antennebureau Datum Meting: 29 augustus 2013 Copyright: Agentschap Telecom 2013 Onderdeel Ministerie van

Nadere informatie

Milieurapport Vlaanderen MIRA. Achtergronddocument Thema Niet-ioniserende straling

Milieurapport Vlaanderen MIRA. Achtergronddocument Thema Niet-ioniserende straling Milieurapport Vlaanderen MIRA Achtergronddocument Thema Niet-ioniserende straling Milieurapport Vlaanderen MIRA Achtergronddocument 2011 Niet-ioniserende straling Niet-ioniserende straling Achtergronddocument

Nadere informatie

Rapport Veldsterktemeting

Rapport Veldsterktemeting Tjerkgaast - Gaestdijk Plaats: Tjerkgaast Aanleiding: Steekproefmeting Datum Meting: 6 maart 2013 Copyright: Agentschap Telecom 2013 Onderdeel Ministerie van Economische Zaken Agentschap Telecom Samenvatting

Nadere informatie

VEMES protocol voor het meten van elektromagnetische straling

VEMES protocol voor het meten van elektromagnetische straling VEMES protocol voor het meten van elektromagnetische straling Versie 4. Datum: 15 maart 2016 Doel van dit protocol: Het vastleggen van de te hanteren meetmethoden voor het onderzoek naar laag- en hoogfrequente

Nadere informatie

viwta Blootstelling aan niet-ioniserende straling in huis Studie in opdracht van viwta Samenleving en technologie

viwta Blootstelling aan niet-ioniserende straling in huis Studie in opdracht van viwta Samenleving en technologie viwta Blootstelling aan niet-ioniserende straling in huis Studie in opdracht van viwta Samenleving en technologie 2007 door het Vlaams Instituut voor Wetenschappelijk en Technologisch Aspectenonderzoek

Nadere informatie

Meten en evalueren van de blootstelling van lassers aan elektromagnetische velden in het kader van de nieuwe Europese EMF-richtlijn 2004/40/EC

Meten en evalueren van de blootstelling van lassers aan elektromagnetische velden in het kader van de nieuwe Europese EMF-richtlijn 2004/40/EC Meten en evalueren van de blootstelling van lassers aan elektromagnetische velden in het kader van de nieuwe Europese EMF-richtlijn 2004/40/EC K. Broeckx - BIL G. Decat, G. Meynen, L. Deckx, E. Peeters

Nadere informatie

Bijlage bij memo van wethouder J. Helms aan de commissie Economie en Mobiliteit ten behoeve van de vergadering van 22 maart 2011.

Bijlage bij memo van wethouder J. Helms aan de commissie Economie en Mobiliteit ten behoeve van de vergadering van 22 maart 2011. Zendmast Croy Bijlage bij memo van wethouder J. Helms aan de commissie Economie en Mobiliteit ten behoeve van de vergadering van 22 maart 2011. AANVULLENDE INFORMATIE A Eigenschappen en toepassingen van

Nadere informatie

Antennebureau. Bart Huizing. Bleskensgraaf 8 oktober 2013

Antennebureau. Bart Huizing. Bleskensgraaf 8 oktober 2013 Antennebureau Bart Huizing Bleskensgraaf 8 oktober 2013 Inhoud Wat is het Antennebureau? Wat zijn antennes? Hoe zit het met de gezondheid? De rol van de gemeente Wat is het Antennebureau? Het bureau van

Nadere informatie

PRO-ACTIEF RAPPORT GSM-MASTEN. Door. De Bont, R., Van Larebeke, N.

PRO-ACTIEF RAPPORT GSM-MASTEN. Door. De Bont, R., Van Larebeke, N. PRO-ACTIEF RAPPORT GSM-MASTEN Door De Bont, R., Van Larebeke, N. 2002 Luik 1: Beleidsondersteuning 1 De Gezondheidseffecten van straling van GSM s en GSM-masten 1. Inleiding: Mobiele telecommunicatie heeft

Nadere informatie

Rapport Veldsterktemeting ambulancevoertuig

Rapport Veldsterktemeting ambulancevoertuig Rapport Veldsterktemeting ambulancevoertuig Meetlocatie: Meetveld Leusden Agentschap Telecom Plaats : Amersfoort Aanleiding : Voorlichting Datum : Meting 18 mei 2010 Copyright : Agentschap Telecom 2010

Nadere informatie

Elektromagnetische straling en kanker: is er een verband?

Elektromagnetische straling en kanker: is er een verband? Met wie kan ik erover praten? Zoekt u hulp of andere informatie? Behoefte om uw hart eens te luchten? Zoekt u informatie over een type kanker of de behandelingsmogelijkheden? Wilt u weten hoe u op een

Nadere informatie

Vragen en antwoorden over elektromagnetische velden en gezondheid

Vragen en antwoorden over elektromagnetische velden en gezondheid Vragen en antwoorden over elektromagnetische velden en gezondheid Elektromagnetische velden en gezondheid 1. Hoe zit het met de elektromagnetische velden zoals die uitgestraald worden door zenders voor

Nadere informatie

Handleiding FA106 / FA306 versie 1.0. Field Analyzer. FA106 en FA306. Handleiding

Handleiding FA106 / FA306 versie 1.0. Field Analyzer. FA106 en FA306. Handleiding Field Analyzer FA106 en FA306 Handleiding 1 Inhoud Inhoud...2 Inleiding...3 Hoofdstuk 1 Bediening algemeen...4 1.1 In- en uitschakelen...4 1.2 Keuze veldsoort...4 1.3 Afbeelding voorkant...5 1.4 Batterij...6

Nadere informatie

uitgevoerd met behulp van een smalbandmeettoestel. Met dit meettoestel kan de bijdrage van elke zendantenne afzonderlijk in kaart gebracht worden.

uitgevoerd met behulp van een smalbandmeettoestel. Met dit meettoestel kan de bijdrage van elke zendantenne afzonderlijk in kaart gebracht worden. Q & A 1. Metingen Hoeveel zendantennes voor gsm zijn er in Vlaanderen? In België zijn er in totaal een 50.000 vast opgestelde zendantennes van gsm-operatoren. Ongeveer 3/5 hiervan bevindt zich in Vlaanderen.

Nadere informatie

Even voorstellen. Tjaden woonbiologie. onderwerpen. Hoogfrequent. Verstoringen buiten. Ontmoetings- en bijscholingsdag Lecherantenne

Even voorstellen. Tjaden woonbiologie. onderwerpen. Hoogfrequent. Verstoringen buiten. Ontmoetings- en bijscholingsdag Lecherantenne 21-05-2011 Tjaden woonbiologie Ontmoetings- en bijscholingsdag Lecherantenne 21 mei 2011 onderwerpen Introductie Woonbiologische verstoringen Buiten Binnen Oplossingen Vuile stroom of dirty power Cursus

Nadere informatie

KENNISBERICHT 2013-1. Elektromagnetische velden bij 24-uurs stralers Michiel Haas

KENNISBERICHT 2013-1. Elektromagnetische velden bij 24-uurs stralers Michiel Haas Stichting Kennisplatform EMS High Tech Campus 9 5656 AE Eindhoven www.kennisplatformems.org KENNISBERICHT 2013-1 Eindhoven, 19 juni 2012 Elektromagnetische velden bij 24-uurs stralers Michiel Haas Op elektromagnetisch

Nadere informatie

Elektromagnetische straling voorrang voor gezondheid!

Elektromagnetische straling voorrang voor gezondheid! Elektromagnetische straling voorrang voor gezondheid! Stefaan Van Gool, M.D., Ph.D.; Kliniekhoofd kinderhemato-oncologie UZL Buitengewoon Hoogleraar KUL; Fundamenteel Klinisch Navorser FWO-V 400 nm

Nadere informatie

Gezondheidseffecten van blootstelling aan radiofrequente electromagnetische straling

Gezondheidseffecten van blootstelling aan radiofrequente electromagnetische straling Vraagbaak van het Steunpunt Milieu en Gezondheid Gezondheidseffecten van blootstelling aan radiofrequente electromagnetische straling Een actualisering Prof. dr. Nik van Larebeke December 2008 Enkele afkortingen

Nadere informatie

1 Fotonen zijn de elementaire deeltjes (lichtdeeltjes) waaruit elektromagnetische straling is samengesteld.

1 Fotonen zijn de elementaire deeltjes (lichtdeeltjes) waaruit elektromagnetische straling is samengesteld. Fabel 1 Onderzoeken hebben uitgewezen dat mensen, die zeggen gevoelig te zijn voor RF straling, in het algemeen niet in staat zijn aan te geven wanneer zij wel of niet aan deze straling blootgesteld zijn.

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/33222 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/33222 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/33222 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Braak, Bas ter Title: Carcinogenicity of insulin analogues Issue Date: 2015-06-18

Nadere informatie

Welkom. Informatieavond Basisschool Burgemeester Willeme i.r.t. zendmast

Welkom. Informatieavond Basisschool Burgemeester Willeme i.r.t. zendmast Welkom Informatieavond Basisschool Burgemeester Willeme i.r.t. zendmast 1 Blootstelling aan elektromagnetische straling in Nieuwstadt drs. Adèle Dummer 14 augustus 2012 2 Inhoud Nationaal Antennebeleid

Nadere informatie

A n t e n n e b u r e a u

A n t e n n e b u r e a u A n t e n n e b u r e a u Alles over antennes voor draadloze en mobiele communicatie Inhoud Inleiding 1 Waarom antennes? 2 Zonder antennes geen verbinding 3 Werking van een antenne 4 Antennes en gezondheid

Nadere informatie

Mobiele telefoon en gezondheid. Normen, wetenschappelijke feiten en tips voor verstandig gebruik

Mobiele telefoon en gezondheid. Normen, wetenschappelijke feiten en tips voor verstandig gebruik Mobiele telefoon en gezondheid Normen, wetenschappelijke feiten en tips voor verstandig gebruik Wat vindt u in deze brochure? Wenst u een gsm te kopen? Wilt u weten of de elektromagnetische golven van

Nadere informatie

De eigenaar: BASE Kolonel Bourgstraat, 115 1140 Brussel

De eigenaar: BASE Kolonel Bourgstraat, 115 1140 Brussel Ontvangstbewijs Pagina 1 De eigenaar: BASE Kolonel Bourgstraat, 115 1140 Brussel heeft bij het B.I.P.T. een technisch antennedossier ingediend, overeenkomstig de bepalingen in het bovenvermelde koninklijk

Nadere informatie

Risico s van elektromagnetische velden op het werk Wetgevende nota

Risico s van elektromagnetische velden op het werk Wetgevende nota Risico s van elektromagnetische velden op het werk Wetgevende nota De Europese richtlijn 2013/35/EU van 26 juni 2013 betreffende de minimumvoorschriften inzake gezondheid en veiligheid met betrekking tot

Nadere informatie

Registratie-richtlijnen B006 NIET-IONISERENDE STRALING

Registratie-richtlijnen B006 NIET-IONISERENDE STRALING en NIET-IONISERENDE STRALING 1 (Inclusief 502.01: Hittestaar; 502.02: Conjunctivale aandoeningen door UV-straling; 507: Mijnwerkers-nystagmus) Toelichting op de richtlijn Niet-ioniserende straling met

Nadere informatie

Belgisch Instituut voor postdiensten en telecommunicatie - Sterrenkundelaan 14 bus 21-1210 Brussel 02/226 88 88 Sectie RF-straling.

Belgisch Instituut voor postdiensten en telecommunicatie - Sterrenkundelaan 14 bus 21-1210 Brussel 02/226 88 88 Sectie RF-straling. Ontvangstbewijs betreffende de ontvangst van een technisch antennedossier, overeenkomstig de bepalingen in het koninklijk besluit houdende de normering van zendmasten voor elektromagnetische golven tussen

Nadere informatie

Belgisch Instituut voor postdiensten en telecommunicatie - Sterrenkundelaan 14 bus 21-1210 Brussel 02/226 88 88 Sectie RF-straling.

Belgisch Instituut voor postdiensten en telecommunicatie - Sterrenkundelaan 14 bus 21-1210 Brussel 02/226 88 88 Sectie RF-straling. Ontvangstbewijs betreffende de ontvangst van een technisch antennedossier, overeenkomstig de bepalingen in het koninklijk besluit houdende de normering van zendmasten voor elektromagnetische golven tussen

Nadere informatie

GSM s en GSM-antennes: Schadelijk voor je gezondheid?

GSM s en GSM-antennes: Schadelijk voor je gezondheid? GSM s en GSM-antennes: Schadelijk voor je gezondheid? GSM s en GSM-antennes: Schadelijk voor je gezondheid? In deze brochure vind je antwoorden op de meest gestelde vragen over GSM-antennes, maar ook over

Nadere informatie

Radiofrequente velden: risico s en voorzorgbeginsel. L.Reijnders

Radiofrequente velden: risico s en voorzorgbeginsel. L.Reijnders Radiofrequente velden: risico s en voorzorgbeginsel L.Reijnders Soorten velden 4 G: ~ 800 MHz GSM: ~ 900 & 1800 MHz UMTS: ~2100 MHz Bluetooth: 2400-2500 MHz Veldsterkte/flux in relatie tot zendmast voorbeeld:

Nadere informatie

Protocol onderzoek installatiemogelijkheden FHT. Voorbeeld Meetrapport Stralingsanalyse Woning en Manege

Protocol onderzoek installatiemogelijkheden FHT. Voorbeeld Meetrapport Stralingsanalyse Woning en Manege Protocol onderzoek installatiemogelijkheden FHT Voorbeeld Meetrapport Stralingsanalyse Woning en Manege Naam Adres Woonplaats Breda, 7 juli 2014 Geachte heer en mevrouw, Naar aanleiding van het meten van

Nadere informatie

Belgisch Instituut voor postdiensten en telecommunicatie - Sterrenkundelaan 14 bus 21-1210 Brussel 02/226 88 88 Sectie RF-straling.

Belgisch Instituut voor postdiensten en telecommunicatie - Sterrenkundelaan 14 bus 21-1210 Brussel 02/226 88 88 Sectie RF-straling. Ontvangstbewijs betreffende de ontvangst van een technisch antennedossier, overeenkomstig de bepalingen in het koninklijk besluit houdende de normering van zendmasten voor elektromagnetische golven tussen

Nadere informatie

Blootstellingseffectrelaties ELF-EM velden

Blootstellingseffectrelaties ELF-EM velden U% Blootstellingseffectrelaties ELF-EM velden In deze bijlage wordt ingegaan op de mogelijke gezondheidseffecten van blootstelling aan ELF-EM velden door de elektriciteitsvoorziening/hoogspanningslijnen

Nadere informatie

Het netwerk van T-Mobile

Het netwerk van T-Mobile Het netwerk van T-Mobile µ Het netwerk van T-Mobile T-Mobile is één van de grootste internationale aanbieders van mobiele communicatie en beschikt in Nederland over een eigen fijnmazig mobiel netwerk van

Nadere informatie

Waarom kunnen omgevingsfactoren een belangrijk risico op kanker inhouden?

Waarom kunnen omgevingsfactoren een belangrijk risico op kanker inhouden? Waarom kunnen omgevingsfactoren een belangrijk risico op kanker inhouden? 1.Mechanistische inzichten in belang van lage dosissen 1.1Carcinogenese berust op accumulatie van mutaties 1.2 Dosis-antwoord voor

Nadere informatie

betreffende de normering van vast opgestelde zendantennes voor elektromagnetische golven tussen 10 MHz en 10 GHz

betreffende de normering van vast opgestelde zendantennes voor elektromagnetische golven tussen 10 MHz en 10 GHz CONFORMITEITSATTEST betreffende de normering van vast opgestelde zendantennes voor elektromagnetische golven tussen 10 MHz en 10 GHz De eigenaar: Belgacom N.V. KONING ALBERT II-LAAN 27 1030 Brussel heeft

Nadere informatie

HOGE RAAD VOOR DE ZELFSTANDIGEN EN DE KMO

HOGE RAAD VOOR DE ZELFSTANDIGEN EN DE KMO HOGE RAAD VOOR DE ZELFSTANDIGEN EN DE KMO N HANDELSPR - SAT A Brussel, 17 oktober 2011 MH/EDJ/AS 671.2011 ADVIES over EEN ONTWERP VAN KONINKLIJK BESLUIT BETREFFENDE DE BESCHIKBAARHEID VAN CONSUMENTENINFORMATIE

Nadere informatie

Harmonischen: een virus op het net? FOCUS

Harmonischen: een virus op het net? FOCUS Amplitude Harmonischen: een virus op het net? FOCUS In het kader van rationale energieverbruik (REG) wordt steeds gezocht om verbruikers energie efficiënter te maken. Hierdoor gaan verbruikers steeds meer

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/35942 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/35942 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/35942 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Ent, Wietske van der Title: In vivo modelling of Ewing sarcoma in zebrafish Issue

Nadere informatie

Ioniserende straling - samenvatting

Ioniserende straling - samenvatting Ioniserende straling - samenvatting Maak eerst zélf een samenvatting van de theorie over ioniserende straling. Zorg dat je samenvatting de volgende elementen bevat: Over straling: o een definitie van het

Nadere informatie

Onderwerp : WiFi in Zeeland, open brief. Zierikzee, 18 oktober 2011. Aan Delta NV VVV Walcheren/Noord-Beveland Gemeente Veere Provincie Zeeland

Onderwerp : WiFi in Zeeland, open brief. Zierikzee, 18 oktober 2011. Aan Delta NV VVV Walcheren/Noord-Beveland Gemeente Veere Provincie Zeeland Onderwerp : WiFi in Zeeland, open brief. Zierikzee, 18 oktober 2011 Aan Delta NV VVV Walcheren/Noord-Beveland Gemeente Veere Provincie Zeeland Geachte mevrouw/mijnheer, Het voornemen van Delta om in Zeeland

Nadere informatie

Mobiele telefoon en gezondheid. Normen, wetenschappelijke feiten en tips voor verstandig gebruik

Mobiele telefoon en gezondheid. Normen, wetenschappelijke feiten en tips voor verstandig gebruik Mobiele telefoon en gezondheid Normen, wetenschappelijke feiten en tips voor verstandig gebruik Wat vindt u in deze brochure? Wenst u een gsm te kopen? Wilt u weten of de elektromagnetische golven van

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING 112 NEDERLANDSE SAMENVATTING Immuunsysteem Het immuunsysteem bestaat uit een samenwerkingsverband tussen verschillende cellen in het lichaam die samenwerken om schadelijke cellen en organismen (kankercellen,

Nadere informatie

PUBLICATIE VAN DE HOGE GEZONDHEIDSRAAD nr. 8433

PUBLICATIE VAN DE HOGE GEZONDHEIDSRAAD nr. 8433 PUBLICATIE VAN DE HOGE GEZONDHEIDSRAAD nr. 8433 Niet-ioniserende straling Overzicht adviezen 2000-2008 1 oktober 2008 1. INLEIDING EN VRAAGSTELLING Niet-ioniserende elektromagnetische straling is een natuurlijk

Nadere informatie

Fiche 1. Hoe is het hoogspanningsnet ontstaan?

Fiche 1. Hoe is het hoogspanningsnet ontstaan? Fiche 1 Hoe is het hoogspanningsnet ontstaan? Het industriële gebruik van elektriciteit gaat terug tot de 19e eeuw, toen Zénobe Gramme in 1869 de dynamo uitvond. In die tijd was er alleen sprake van gelijkstroom.

Nadere informatie

betreffende de normering van vast opgestelde zendantennes voor elektromagnetische golven tussen 10 MHz en 10 GHz

betreffende de normering van vast opgestelde zendantennes voor elektromagnetische golven tussen 10 MHz en 10 GHz CONFORMITEITSATTEST betreffende de normering van vast opgestelde zendantennes voor elektromagnetische golven tussen 10 MHz en 10 GHz De eigenaar: Belgacom N.V. KONING ALBERT II-LAAN 27 1030 Brussel heeft

Nadere informatie

Project 5 TEE: Studie van de microgolfoven.

Project 5 TEE: Studie van de microgolfoven. Project 5 TEE: Studie van de microgolfoven. Bepaling van het energieverbruik en rendement van een microgolfoven. Daarnaast worden er ook stralingsmetingen uitgevoerd. Een studie gerealiseerd door de studenten

Nadere informatie

Samenvatting De kleurverandering van bladeren is een van de opvallendste kenmerken van de herfst voordat ze afsterven en afvallen. Tijdens de herfst worden de bouwstoffen die aanwezig zijn in het blad

Nadere informatie

HiFi over 8,33 khz channel spacing? Ik dacht het niet.

HiFi over 8,33 khz channel spacing? Ik dacht het niet. HiFi over 8,33 khz channel spacing? Ik dacht het niet. Op veler verzoek heb ik me verdiept in het fenomeen 8,33 khz. Waarom komt dit op ons af, en wat betekent dit voor de techniek van zenders en ontvangers.

Nadere informatie

RI & E Elektromagnetische velden

RI & E Elektromagnetische velden RI & E Elektromagnetische velden Een onzichtbaar gezondheidsrisico? 17 april 2013 Marijke Smulders Sieben Arbeidshygiëniste Océ Technologies BV Inleiding 1. Inleiding 2. Gezondheidsrisico s 3. Methode

Nadere informatie

Informatie over wifi- en gsm-straling

Informatie over wifi- en gsm-straling Informatie over wifi- en gsm-straling 1 Inhoudstafel 1 Hoe werkt straling? 4 Wat is straling? 4 Hoe ontstaat straling? 5 Wat is het effect van straling? 5 Ioniserende en niet-ioniserde straling 5 2 Meer

Nadere informatie

Je weet dat hoe verder je van een lamp verwijderd bent hoe minder licht je ontvangt. Een

Je weet dat hoe verder je van een lamp verwijderd bent hoe minder licht je ontvangt. Een Inhoud Het heelal... 2 Sterren... 3 Herzsprung-Russel-diagram... 4 Het spectrum van sterren... 5 Opgave: Spectraallijnen van een ster... 5 Verschuiving van spectraallijnen... 6 Opgave: dopplerverschuiving...

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING Wat verandert er in het zenuwstelsel als een dier iets leert? Hoe worden herinneringen opgeslagen in de hersenen? Hieraan ten grondslag ligt het vermogen van het zenuwstelsel om

Nadere informatie

Alles over antennes. voor mobiele communicatie. Antennebureau

Alles over antennes. voor mobiele communicatie. Antennebureau Alles over antennes voor mobiele communicatie Antennebureau 2 Inhoud Inleiding 5 Waarom zijn antennes nodig? 6 Antennes zijn overal 6 Kleine antennes 7 Nieuwe technieken 7 Hoe werken antennes? 8 Draadloze

Nadere informatie

Biofysische Scheikunde: NMR-Spectroscopie

Biofysische Scheikunde: NMR-Spectroscopie Inleiding & Kernmagnetisme Vrije Universiteit Brussel 19 maart 2012 Outline 1 Overzicht en Context 2 3 Outline 1 Overzicht en Context 2 3 Doelstelling Eiwitten (en andere biologische macromoleculen) Functionele

Nadere informatie

BIJLAGE 9. Methode(n) voor het testen van de immuniteit van elektrische/elektronische subeenheden voor elektromagnetische straling

BIJLAGE 9. Methode(n) voor het testen van de immuniteit van elektrische/elektronische subeenheden voor elektromagnetische straling BIJLAGE 9 Methode(n) voor het testen van de immuniteit van elektrische/elektronische subeenheden voor elektromagnetische straling 1. ALGEMEEN 1.1. De in deze bijlage beschreven testmethoden zijn van toepassing

Nadere informatie

Radiofrequente elektromagnetische velden (300 Hz - 300 GHz) Radiofrequency electromagnetic fields (300 Hz - 300 GHz)

Radiofrequente elektromagnetische velden (300 Hz - 300 GHz) Radiofrequency electromagnetic fields (300 Hz - 300 GHz) Radiofrequente elektromagnetische velden (300 Hz - 300 GHz) Radiofrequency electromagnetic fields (300 Hz - 300 GHz) Radiofrequente elektromagnetische velden (300 Hz - 300 GHz) Gezondheidsraad: Commissie

Nadere informatie

Niet-technische samenvatting 2015245. 1 Algemene gegevens. 2 Categorie van het project

Niet-technische samenvatting 2015245. 1 Algemene gegevens. 2 Categorie van het project Niet-technische samenvatting 2015245 1 Algemene gegevens 1.1 Titel van het project De rol van Nucleaire Hormoon Receptoren in de regulatie van het glucose- en lipidemetabolisme en de ontwikkeling van type

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting. Inleiding

Nederlandse samenvatting. Inleiding Nederlandse samenvatting 157 Inleiding Het immuunsysteem (afweersysteem) is een systeem in het lichaam dat werkt om infecties en ziekten af te weren. Het Latijnse woord immunis betekent vrijgesteld, een

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting 143 Nederlandse samenvatting Stamcellen zijn primitieve cellen met het vermogen zichzelf te vernieuwen en te differentiëren in andere celtypen. Ze hebben het unieke vermogen schade in weefsels te herstellen

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting In dit proefschrift worden diagnostische en therapeutische aspecten van acute leukemie bij kinderen beschreven, o.a. cyto-immunologische en farmacologische aspecten en allogene

Nadere informatie

Wonen in nabijheid van hoogspanning. Elektrische en magnetische velden

Wonen in nabijheid van hoogspanning. Elektrische en magnetische velden Wonen in nabijheid van hoogspanning Elektrische en magnetische velden Inleiding TenneT heeft als elektriciteitstransporteur vanuit de overheid de taak gekregen om in Nederland iedereen van elektriciteit

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/22544 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/22544 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/22544 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Speksnijder, Niels Title: Determinants of psychosis vulnerability : focus on MEF2

Nadere informatie

Rekenkunde, eenheden en formules voor HAREC. 10 april 2015 presentator : ON5PDV, Paul

Rekenkunde, eenheden en formules voor HAREC. 10 april 2015 presentator : ON5PDV, Paul Rekenkunde, eenheden en formules voor HAREC 10 april 2015 presentator : ON5PDV, Paul Vooraf : expectation management 1. Verwachtingen van deze presentatie (inhoud, diepgang) U = R= R. I = 8 Ω. 0,5 A =

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting 8. * COgnitive Functions And Mobiles; in dit advies aangeduid als het TNO-onderzoek.

Samenvatting. Samenvatting 8. * COgnitive Functions And Mobiles; in dit advies aangeduid als het TNO-onderzoek. Samenvatting In september 2003 publiceerde TNO de resultaten van een onderzoek naar de effecten op het welbevinden en op cognitieve functies van blootstelling van proefpersonen onder gecontroleerde omstandigheden

Nadere informatie

Attest van conformiteit

Attest van conformiteit Attest van conformiteit Pagina 1 Het Belgisch Instituut voor postdiensten en telecommunicatie (BIPT) bevestigt dat de hieronder vermelde antennes aan de volgende eisen voldoen: - het technisch dossier

Nadere informatie

Elektromagnetische (omgevings-)compatibiliteit

Elektromagnetische (omgevings-)compatibiliteit Elektromagnetische (omgevings-)compatibiliteit Inhoud Elektrische spanning veroorzaakt elektrische velden en elektrische stroom veroorzaakt magnetische velden. Aangezien ook alle menselijke functies (spiercontractie,

Nadere informatie

Verstandig zonnen. J.L.M. van Houtum, dermatoloog. 8 mei 2012

Verstandig zonnen. J.L.M. van Houtum, dermatoloog. 8 mei 2012 Verstandig zonnen J.L.M. van Houtum, dermatoloog 8 mei 2012 Inhoud Wat is zonlicht? Ultraviolet licht Huidtypes Effecten van zonlicht: acuut en chronisch Zonnebrandcrèmes Hoe beschermt u uw huid het best

Nadere informatie

Grondslagen mobiele communicatie

Grondslagen mobiele communicatie De Wetenschapswinkel heeft de leerstoel Signalen & Systemen, verbonden aan de Universiteit Twente, verzocht om advies te geven over de plaatsing van een UMTS-mast aan de rand van het dorp A, nabij een

Nadere informatie

Samenvat ting en Conclusies

Samenvat ting en Conclusies Samenvat ting en Conclusies Samenvatting en Conclusies 125 SAMENVAT TING EN CONCLUSIES In dit proefschrift werd de invloed van viscerale obesitas en daarmee samenhangende metabole ontregelingen, en het

Nadere informatie

STRALING IN HUIS: EEN STAND VAN ZAKEN

STRALING IN HUIS: EEN STAND VAN ZAKEN STRALING IN HUIS: EEN STAND VAN ZAKEN 1. INLEIDING Dagelijks worden we blootgesteld aan verschillende soorten van straling. Denk maar aan gsmgolven, hoogspanningsmasten en -cabines, microgolven, draadloos

Nadere informatie

SAMENVATTING Samenvatting Coeliakie is een genetische aandoening waarbij omgevingsfactoren en meerdere genen bijdragen aan de ontwikkeling van de ziekte. De belangrijkste omgevingsfactor welke een rol

Nadere informatie

6.5 Verslag expertworkshop

6.5 Verslag expertworkshop 60 6.5 Verslag expertworkshop Er is een relatie gevonden tussen wonen in de buurt van bovengrondse hoogspanningslijnen en verhoogde kans op leukemie bij kinderen. Veel van de experts in het algemeen zijn

Nadere informatie

Samenvatting, conclusies en aanbevelingen

Samenvatting, conclusies en aanbevelingen Samenvatting, conclusies en aanbevelingen Mobiele telecommunicatie heeft zich de afgelopen jaren sterk ontwikkeld: meer dan de helft van de Nederlandse bevolking heeft tegenwoordig een mobiele telefoon.

Nadere informatie

GGD RICHTLIJN GEZONDHEIDSRISICO S RF EM VELDEN VAN ZENDINRICHTINGEN VOOR MOBIELE TELECOMMUNICATIE & OMROEP

GGD RICHTLIJN GEZONDHEIDSRISICO S RF EM VELDEN VAN ZENDINRICHTINGEN VOOR MOBIELE TELECOMMUNICATIE & OMROEP GGD RICHTLIJN GEZONDHEIDSRISICO S RF EM VELDEN VAN ZENDINRICHTINGEN VOOR MOBIELE TELECOMMUNICATIE & OMROEP Penvoerder: Werkgroepleden: N. van Brederode P. Esser C. Hegger R. van de Weerdt A. van der Zijden

Nadere informatie

Phospoinositides and Lipid Kinases in Oxidative Stress Signalling and Cancer W.J.H. Keune

Phospoinositides and Lipid Kinases in Oxidative Stress Signalling and Cancer W.J.H. Keune Phospoinositides and Lipid Kinases in Oxidative Stress Signalling and Cancer W.J.H. Keune Nederlandse samenvatting Het menselijk lichaam bestaat uit meer dan 100.000 miljard cellen die we in grote groepen

Nadere informatie

Workshop Straling Go!

Workshop Straling Go! Workshop Straling Go! Workshop straling Dienst Milieu & Gezondheid, Afd. LHRMG, LNE i.s.m. Medische Milieukundigen van de Logo s en VIGeZ Voorstellingsrondje Wie ben jij en hoe sta je in het dagelijkse

Nadere informatie

Beoordeling elektromagnetische veldsterkte rondom hoogspanningslijnen in Nieuwland, Amersfoort. November 2009 GGD Midden-Nederland

Beoordeling elektromagnetische veldsterkte rondom hoogspanningslijnen in Nieuwland, Amersfoort. November 2009 GGD Midden-Nederland Beoordeling elektromagnetische veldsterkte rondom hoogspanningslijnen in Nieuwland, Amersfoort November 2009 GGD Midden-Nederland Beoordeling elektromagnetische veldsterkte rondom hoogspanningslijnen

Nadere informatie

In de figuur hieronder zie je een Elektromagnetische golf: een golf die bestaat uit elektrische en magnetische trillingen.(zie figuur).

In de figuur hieronder zie je een Elektromagnetische golf: een golf die bestaat uit elektrische en magnetische trillingen.(zie figuur). 2.1 Wat is licht? In de figuur hieronder zie je een Elektromagnetische golf: een golf die bestaat uit elektrische en magnetische trillingen.(zie figuur). Licht is een elektromagnetische golf. Andere voorbeelden

Nadere informatie

Samenvatting. Blootstelling

Samenvatting. Blootstelling Samenvatting Blootstelling aan ioniserende straling levert risico s voor de gezondheid op. Daar is al veel over bekend, met name over de effecten van kortdurende blootstelling aan hoge doses. Veel lastiger

Nadere informatie

SAMEN ME VAT A T T I T N I G

SAMEN ME VAT A T T I T N I G SAMENVATTING 186 Inleiding Het renine-angiotensine-aldosteron-systeem (RAAS) is een hormonaal systeem dat in belangrijke mate betrokken is bij de regulatie van bloeddruk en nierfunctie. Het RAAS is een

Nadere informatie

Dosisbegrippen stralingsbescherming. /stralingsbeschermingsdienst SBD-TU/e

Dosisbegrippen stralingsbescherming. /stralingsbeschermingsdienst SBD-TU/e 13 Dosisbegrippen stralingsbescherming 1 13 Ioniserende straling ontvanger stralingsbron stralingsbundel zendt straling uit absorptie van energie dosis mogelijke biologische effecten 2 13 Ioniserende straling

Nadere informatie