Jaaroverzicht Verantwoord beleggen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Jaaroverzicht 2013. Verantwoord beleggen"

Transcriptie

1 Jaaroverzicht 23 Verantwoord beleggen

2 u ESG: Environmental, Social, Governance ESG Council Postadres Erik Luttenberg (voorzitter) Lars Dijkstra Marieke de Leede (secretaris) Almar Rietberg Ulrike Beyrich Karen McGrath Postbus AR Amsterdam Telefoon Adviseurs ESG Council Harry Hummels (ECCE) Sander Boleij (Van Lanschot) Magnus Furugard (GES) Website Locatie Kempen & Co N.V. Beethovenstraat 3 77 WZ Amsterdam

3 Inhoudsopgave Managementsamenvatting Introductie 5 Organisatorische ontwikkelingen 6 Verantwoord beleggingsbeleid 7 Implementatie verantwoord beleggingsbeleid 8 Stemmen Onroerend goed 2 Duurzame beleggingsoplossing 3 Vooruitblik 2 Jaaroverzicht 23 Verantwoord beleggen 3

4 Managementsamenvatting Kempen Capital Management (KCM) wil als verantwoorde vermogensbeheerder een positieve bijdrage leveren aan maatschappelijke ontwikkeling. Binnen KCM geloven we in een geïntegreerde aanpak, waar niet-financiële criteria (ESG) een vast onderdeel van het beleggingsproces zijn. Middels engagement spreken wij onze medewerkers, klanten, en andere fondsmanagers aan om op een verantwoorde manier te ondernemen. Op deze manier stimuleren we onze stakeholders om het kapitaal dat ze beheren in de juiste bedrijven te beleggen. Bovendien geloven we ook dat dit goed is voor de business; beleggen in controversiële ondernemingen resulteert in hoge risico s terwijl duurzame ondernemingen een interessante investering zijn, zeker op de lange termijn. Verantwoord beleggen is volop in ontwikkeling, zowel binnen de sector als binnen KCM. Het aantal seminars, bijeenkomsten en conferenties over verantwoord beleggen neemt toe, alsmede de media aandacht. Ook binnen KCM zien we een groeiend aantal klantvragen over dit onderwerp. In 23 hebben we een director responsible investment aangenomen die zich volledig richt op de ontwikkeling van verantwoord beleggen binnen KCM en op de communicatie hiervan. Het ESG beleid dat KCM sinds 29 heeft geïmplementeerd is afgelopen jaar meer onder de aandacht gebracht. Binnen KCM hebben we bijeenkomsten georganiseerd om de bewustwording over ons ESG beleid te vergroten en om collega s te betrekken bij onze aanpak als verantwoorde belegger. Tegelijkertijd hebben we op intranet een website ontwikkeld waar alle collega s toegang hebben tot relevante ESG informatie en mee kunnen denken over de ontwikkeling van onze visie op verantwoord beleggen. Ook extern hebben we meer aandacht besteed aan verantwoord beleggen. We hebben een seminar over thematische engagement georganiseerd en zetten verantwoord beleggen op de agenda van onze kwartaalbijeenkomsten met klanten. Wij geloven dat verantwoord beleggen noodzakelijk is om op lange termijn positieve resultaten te bewerkstelligen. Als betrokken aandeelhouder kiezen we voor een engagement aanpak boven uitsluiting. Om focus aan te brengen in dit proces, gebruiken we een thematische engagement benadering. Zo zijn we bijvoorbeeld met vijf verschillende ondernemingen in dialoog over kinderarbeid in de cacao sector. We geloven dat we via deze thematische aanpak meer invloed uit kunnen oefenen om de arbeidsomstandigheden in de cacao sector te verbeteren. KCM heeft een lange termijn beleggingshorizon en we blijven ons ontwikkelen om ESG volledig te integreren in ons beleggingsproces. In 23 hebben we verscheidene stappen gezet om onze visie over verantwoord beleggen beter op de kaart te zetten. We realiseren ons dat de implementatie soms complex is en dat de werkelijkheid genuanceerd kan zijn. We vinden het belangrijk om hier continu met collega s en klanten over in gesprek te gaan. In bijgaand rapport leest u op welke gebieden we al voortgang hebben geboekt en wat onze plannen voor de toekomst zijn. Voorgaande jaren hebben we onze jaarlijkse ESG update in een annual sustainability report gepubliceerd. Dit jaar hebben we dit verslag in een nieuw jasje gestoken: Het Jaaroverzicht 23 - Verantwoord beleggen. Paul Gerla Erik Luttenberg Verantwoord beleggen Jaaroverzicht 23

5 Introductie In bijgaand verslag kunt u lezen welke veranderingen en ontwikkelingen er hebben plaatsgevonden in 23 op het gebied van verantwoord beleggen. Na een korte introductie van de ontwikkelingen in de sector worden de belangrijkste ontwikkelingen binnen KCM besproken. Ontwikkelingen in de sector gepubliceerd. Dit jaar is voor het eerst gekeken naar de rol van besturen van pensioenfondsen in het duurzaam beleggingsbeleid. De VBDO is positief over de intenties van pensioenfondsen en verschillende partijen hebben in vergelijking met vorig jaar stappen in de goede richting gezet. Het onderzoek wees onder andere uit dat bestuurders van pensioenfondsen verantwoord beleggen voor een groot deel over laten aan fondsmanagers. Er is een groeiende belangstelling voor verantwoord beleggen. Het aantal ondertekenaars van de Principles for Responsible Investment (PRI) is wederom gestegen het afgelopen jaar. Eind 23 had de PRI 238 leden, hiervan is het meerendeel institutionele belegger. In totaal vertegenwoordigt de PRI meer dan 3 USD triljoen (5% van het totaal belegd vermogen wereldwijd). Dit groeiende belang voor de PRI betekent echter niet dat er geen verbeterpunten meer zijn op het gebied van verantwoord beleggen. Tijdens een van de grootste jaarlijkse conferenties over verantwoord beleggen, Responsible Investor Europe in juni 23 in Londen, was er veel aandacht voor bijvoorbeeld ESG-integratie, het vergroten van transparantie, verantwoord beleggen bij passieve fondsen en de materialiteit van ESG-risico s. Dit zijn belangrijke thema s waar de sector zich momenteel mee bezig houdt. Ontwikkelingen KCM Dit rapport geeft een overzicht van de ontwikkelingen op het gebied van verantwoord beleggen binnen KCM. In 23 heeft KCM het ESG-beleid verder geformaliseerd en zijn er verschillende stappen gezet om de communicatie van KCM als een verantwoorde belegger te versterken. Dit verslag begint met de organisatorische ontwikkelingen en het verantwoord beleggingsbeleid. In het tweede deel kijken we naar de implementatie en invulling van het ESG-beleid en naar de ontwikkelingen rondom engagement en uitsluiting. Hierbij komt onder andere de thematische engagement aan de orde. Ook het stembeleid en de stemresultaten van 23 worden toegelicht. In Nederland zoeken verschillende institutionele instellingen de samenwerking actief op. Begin september vond de tweede CIO Dialoog plaats. Tijdens deze bijeenkomst werken CIO s (Chief Investment Officers) samen om concreet invulling te geven aan de ondertekening van de PRI. De verschillende financiële instellingen delen best-practices en zoeken in subgroepen naar oplossingen voor uitdagingen die ze tegen komen bij de implementatie van de PRI. KCM heeft binnen deze CIO Dialoog een voortrekkersrol op zich genomen op het gebied van lange termijn betrokken aandeelhouderschap. Vervolgens worden de duurzaamheidsontwikkelingen in de onroerendgoedsector besproken. Hier ligt de focus op GRESB: de Global Real Estate Sustainability Benchmark, een belangrijk initiatief voor het bevorderen van duurzaamheid in de onroerendgoedsector. Tot slot worden twee nieuwe duurzame beleggingsoplossingen besproken welke in 23 door KCM zijn geïntroduceerd. Het rapport sluit af met een vooruitblik op 2. In november 23 heeft de Vereniging van Beleggers voor Duurzame Ontwikkeling (VBDO) voor de zevende keer de Benchmark Verantwoord Beleggen door Pensioenfondsen Jaaroverzicht 23 Verantwoord beleggen 5

6 Organisatorische ontwikkelingen KCM heeft ESG-criteria geïntegreerd in haar beleggingsproces. ESG staat voor Environmental, Social en Governance. Het ESG-beleid is geformuleerd op basis van internationaal geaccepteerde richtlijnen zoals de UN Global Compact en de Principles for Responsible Investment (PRI). Naast integratie van ESG-criteria in het beleggingsproces geeft KCM invulling aan haar ESG-beleid door middel van engagement en uitsluiting. De ESG-screening en engagement worden uitgevoerd in samenwerking met een externe Engagement Manager, GES Investment Services (GES). GES screent de ondernemingen in de beleggingsportefeuille op schendingen van de UN Global Compact. GES heeft de brede en algemene bepalingen van de UN Global Compact vertaald naar meer specifieke en goed te hanteren screeningscriteria. Dit betekent dat ondernemingen worden getoetst op mensenrechten, arbeidsrechten, milieu, anticorruptie, en wapens. Twee voorbeelden ter illustratie: Voor het thema arbeidsrechten wordt onder andere gescreend op de bepalingen in de conventies van de International Labour Organisation (ILO), bijvoorbeeld op de bepaling die betrekking heeft op het verbod op dwangarbeid. Betrokkenheid bij controversiële wapens wordt onder andere getoetst door middel van internationale wapenverdragen, zoals de internationale conventie over clustermunitie. Indien een bedrijf of beleggingsfonds niet voldoet aan een of meerdere van deze criteria, start KCM een engagementproces. Via een actieve dialoog met de onderneming of het beleggingsfonds proberen we positieve verbeteringen te bewerkstelligen. Voor meer informatie over het gevoerde ESG-beleid, zie ESG Council KCM s ESG Council is verantwoordelijk voor het opstellen en actualiseren van het verantwoorde beleggingsbeleid. De ESG Council bestond in 23 uit de volgende zes personen: Erik Luttenberg (Managing Director KCM), Lars Dijkstra (CIO), Karen McGrath (Responsible Investment KCM UK), Almar Rietberg (Client Relations), Ulrike Beyrich (Multi- Management) en Marieke de Leede (Responsible Investment). De ESG Council is in 23 vier keer bijeengekomen. De ESG Council laat zich adviseren door twee onafhankelijke partijen: GES Investment Services en ECCE, de European Centre for Corporate Engagement. Deze twee organisaties zijn in 23 bij alle ESG Council bijeenkomsten aanwezig geweest. Engagement Working Group In 23 heeft de ESG Council een Engagement Working Group (EWG) opgezet. De EWG bestaat uit drie ESG-specialisten en heeft een faciliterende rol richting de ESG Council. De EWG vergadert iedere twee weken. In deze bijeenkomsten worden nieuwe engagement cases en de voortgang van lopende engagement cases besproken. Ook worden de onderzoeksresultaten van GES gereviewd en besproken met de Engagement Managers van GES. Tot slot worden alle memo s en stukken voor de ESG Council voorbereid. De director responsible investment is de voorzitter van de EWG en heeft de dagelijkse verantwoordelijkheid voor het implementeren van het ESG-beleid. In 23 zijn enkele organisatorische aanscherpingen doorgevoerd. De ESG Council werd aangevuld met de Chief Investment Officer (CIO) van KCM en er is een director responsible investment benoemd die de verantwoordelijkheid heeft voor de implementatie, coördinatie en communicatie van het ESG beleid. Ook is er een Engagement Working Group opgezet die verantwoordelijk is voor de monitoring van de engagement cases. 6 Verantwoord beleggen Jaaroverzicht 23

7 Verantwoord beleggingsbeleid ESG Charter Beleid staatsobligaties Het ESG-beleid en de engagementaanpak die sinds 29 de basis vormen van het verantwoorde beleggingsbeleid, zijn in 23 voortgezet. Bedrijven en fondsmanagers die in strijd met vooraf vastgestelde conventies en verdragen handelen, worden hier op aangesproken (engagement). En indien er geen of onvoldoende verandering optreedt behoort uitsluiting (verkoop van de beleggingen) tot de mogelijkheden. Het ESG-beleid is verder geformaliseerd en uitgewerkt in een ESG Charter. Dit ESG Charter beschrijft de ESG-principes en criteria, de implementatie van het beleid, de verantwoordelijkheden binnen KCM en Van Lanschot, en de communicatie over verantwoord beleggen. In 23 is gewerkt aan het verbeteren van de communicatie over verantwoord beleggen. Zo heeft KCM de informatie op de website vernieuwd, zijn er brochures over verantwoord beleggen opgesteld en is er een separate ESG-rapportage ontwikkeld met gedetailleerde informatie over de engagement cases en de engagement thema s. Tijdens de ESG Council in december 23 heeft KCM besloten om het ESG-beleid voor staatobligaties aan te scherpen. De nieuwe aanpak is gebaseerd op meer en betere landendata, is ondergebracht in bestaande processen en sluit goed aan bij de engagementaanpak die ook voor aandelen wordt gehanteerd. Onder het nieuwe beleid (vanaf januari 2) wordt er specifieke ESG-informatie opgenomen in het bestaande landenwaarderingsselectieproces. Deze ESG-informatie bestaat uit drie componenten: de ratificatie van essentiële verdragen en conventies, de eventuele EU- en/of VN-sancties, en een specifieke ESG-landenscore (geleverd door een externe data provider). Op basis van deze informatie gaan we in dialoog met fondsmanagers (engagement) indien zij landen met lage ESG-scores hebben opgenomen in hun fondsen of benchmarks. Daarnaast worden ook benchmarkproviders en credit rating agencies over deze laag scorende ESG-landen geïnformeerd. Het doel hiervan is dat zij deze ESG informatie kunnen verwerken in hun ratings. Naast de scores worden de kwalitatieve ESG-rapporten ook gebruikt in de landenrapporten die de portefeuillemanagers opstellen. Jaaroverzicht 23 Verantwoord beleggen 7

8 Implementatie verantwoord beleggingsbeleid Thematische engagement Gedurende 23 is er meer focus in de engagementaanpak van KCM aangebracht. De verschillende engagementcases zijn daartoe gebundeld onder zeven verschillende duurzaamheidsthema s: palmolie, omstreden arbeidsomstandigheden, kinderarbeid in de cacaosector, issues in de olie-, gas-, en mijnbouwsector, omstreden damprojecten, corruptie en kernwapens. Voor ieder thema is een thematisch engagement paper beschikbaar dat de achtergronden beschrijft. Van iedere onderneming waar KCM mee in gesprek is, is een engagement factsheet opgesteld. Deze sheets beschrijven de achtergrond van de case, de tot nu toe behaalde resultaten en de toekomstige engagementdoelen. Ook heeft KCM richtlijnen gedefinieerd voor deelname aan collaboratieve engagement initiatieven. Dit zijn initiatieven waar een groep beleggers gezamenlijk een onderneming aanspreekt op schendingen van ESG-criteria. KCM wil graag participeren in gezamenlijke engagement projecten om de impact en effectiviteit van de dialoog te vergroten. Dit kan bijvoorbeeld via de PRI, via GES of in samenwerking met een groep beleggers die geïnteresseerd zijn in hetzelfde thema. Assets under screening Engage: intensieve dialoog met ondernemingen over ESG-gerelateerde problemen. In 23 hebben we een intensief engagementtraject met 29 ondernemingen gehad. Engage to inform: KCM maakt een onderscheid tussen de producenten van kernkoppen en de producenten van raketten die deze koppen kunnen dragen. De eerste groep ondernemingen zal worden uitgesloten. Producenten van kernraketten worden niet uitgesloten, maar worden geïnformeerd over het ESG beleid omdat betrokkenheid bij kernkoppenproductie resulteert in uitsluiting. In 23 had KCM vier ondernemingen in de beleggingsportefeuilles die zich classificeren als Engage to inform. Observe: ondernemingen die mogelijk betrokken zijn bij schendingen van ESG-criteria. De schendingen zijn momenteel onvoldoende materieel om een engagement traject te starten. De casus wordt wel naar de portefeuillemanagers gecommuniceerd en de Engagement Manager blijft in gesprek met de onderneming. In 23 had KCM 2 ondernemingen op de observatielijst staan. Closed: dit zijn engagement cases die afgerond zijn. In 23 zijn er zes engagement cases gesloten: Bridgestone, H&M, Walt Disney, TeliaSonera, FMC, en Eutelsat. Het gescreende vermogen (gemeten als percentage van de assets under management (AuM)) nam in 23 opnieuw toe. Dit hangt direct samen met een verdere uitbreiding van het aantal asset classes dat onder de onafhankelijke ESGscreening valt. Inmiddels worden naast actieve aandelen beleggingsfondsen, onroerendgoedfondsen, individuele staatsobligaties en enkele creditfondsen, ook diverse passieve beleggingsfondsen en de matchingportefeuille gescreend. In totaal werd eind 23 7% van het totaal beheerde vermogen van KCM door GES gescreend (22: 2%). Engage, Observe, Engage to inform Op basis van de ESG-screening van de beleggingsportefeuilles kwalificeert KCM ondernemingen naar verschillende categorieën: In onderstaande tabel staat een samenvatting van de engagement activiteiten en resultaten van onze Engagement Manager in 23. Engagement activities GES Engagement Forum Number of subsequent changes made by companies Positive changes in development 32 Revision criteria met 6 Achieved Milestones 89 Activities Nr of contacts with companies on ESG issues 8 Nr of meetings held with companies on ESG issues 57 8 Verantwoord beleggen Jaaroverzicht 23

9 Implementatie verantwoord beleggingsbeleid Klantenbijeenkomst In oktober 23 heeft KCM een ESG-klantenbijeenkomst georganiseerd. Aan de hand van drie gedefinieerde thema s ging KCM met haar klanten in gesprek over thematische engagement met ondernemingen in de beleggingsportefeuilles. Tijdens de bijeenkomst verzorgden een viertal externe organisaties presentaties: het European Center for Corporate Engagement (ECCE) sprak over de effectiviteit van engagement; Solidaridad over het verduurzamen van goudproductie; het Wereld Natuurfonds over de negatieve effecten van de productie van palmolie; en Oxfam over slechte arbeidsomstandigheden in de cacaosector. De bijeenkomst gaf klanten de mogelijkheid meer te leren over het nut van thematische engagement en mee te discussiëren over belangrijke onderwerpen en strategieën voor toekomstige engagement. Gevraagd naar hun mening gaven de aanwezige klanten aan dat het palmoliethema hen het meeste aansprak en dat KCM haar engagementinspanningen hier meer op zou mogen richten. Om meer invulling te geven aan dit verzoek is KCM in oktober toegetreden tot de Sustainable Palm Oil Investor Working Group. Dit is een initiatief vanuit de PRI waarin beleggers samenwerken om de productie van duurzame palmolie te bevorderen. Engagement met fondsmanagers KCM voert engagement gesprekken met fondsmanagers om ESG ontwikkelingen en concrete engagement cases te bespreken. In 23 heeft KCM met fondsmanagers gesproken en zijn er 29 engagement cases besproken. Enkele fondsmanagers hebben concrete verbeteringen laten zien op het gebied van verantwoord beleggen. Zo heeft T. Rowe Price een extra corporate governance analist aangenomen om meer invulling te geven aan het geformuleerde ESG-beleid en om de ESG-specialist te ondersteunen. Fidelity heeft in 23 een ESG-beleid geformuleerd en op haar website gepubliceerd. Verder heeft Fidelity een nieuwe ESG-dataprovider geselecteerd, interne ESG-kwartaalrapportages geïntroduceerd, een ESG-training gerealiseerd voor portefeuillemanagers en is Fidelity met meer bedrijven in dialoog gegaan over ESG-issues. KCM is in 23 ook begonnen met engagement met investment grade credit managers, zoals Standard Life Investments en Legal & General Investment Management. In het vierde kwartaal van 23 is een Fund Manager Rating geïntroduceerd om de bereidheid van fondsmanagers omtrent verantwoord beleggen beter te monitoren. De methodiek en de eerste ratings zijn met diverse fondsmanagers besproken in de periodieke engagement calls. Er zijn gesprekken geweest met onder andere Fidelity, Blackrock, T. Rowe Price en Standard Life Investments. Uitsluitingen Per januari 23 geldt er voor financiële instellingen in Nederland een wettelijk verbod op het beleggen in of financieren van bedrijven die clustermunitie (of cruciale onderdelen daarvan) produceren, distribueren en/of verkopen. Het verbod geldt voor leningen en niet vrij verhandelbare deelnemingen, en tevens voor vermogensbeheer, beleggingsadvies en execution only beleggingen. Hoewel KCM al een strikt uitsluitingsbeleid had ten aanzien van clustermunitiebedrijven, heeft bovenstaande wet geleid tot een verdere uitbreiding van de uitsluitingslijst. In het begin van 23 zijn er zes ondernemingen uitgesloten wegens betrokkenheid bij de productie van clustermunitie: Aeroteh SA, Aryt Industries, Ashot Ashkelon, Kaman Corp, Norinco en Splav State Research. In september 23 is er nog een bedrijf uitgesloten wegens clustermunitie (Poongsan Holding Corp) en zijn vier bedrijven uitgesloten wegens betrokkenheid bij kernkoppen: Bechtel, Honeywell International, Newport News Nuclear en Fluor Corporations. In totaal staan er nu 2 bedrijven op de uitsluitingslijst, zie Jaaroverzicht 23 Verantwoord beleggen 9

10 Stemmen Het uitoefenen van stemrecht is een essentieel onderdeel van verantwoord beleggen en betrokken aandeelhouderschap. KCM stemt op aandeelhoudersvergaderingen van Nederlandse ondernemingen en bij volmacht in geval van internationale ondernemingen. In 23 heeft KCM veel aandacht besteed aan de governance van de ondernemingen waarin werd belegd. Daar waar de onafhankelijkheid van de te (her)benoemen bestuurders, toezichthouders of accountants niet vaststond, is er tegen deze voorstellen gestemd. Bij een aantal ondernemingen heeft KCM tegen aanpassing van statuten of reglementen gestemd omdat niet duidelijk was of de belangen van alle aandeelhouders hiermee waren gediend. Dit ging onder andere over voorgenomen beschermingsconstructies en wijzigingen in zeggenschap. KCM is ook streng geweest bij beloningsvoorstellen die te hoog of slecht onderbouwd waren. Bij de onderneming Atlantia waren de plannen voor een fusie mogelijk nadelig voor de aandeelhouders. In dit geval heeft KCM tegen het fusievoorstel gestemd. De fusie is wel doorgegaan. In dit geval was de invloed van de kleinere aandeelhouders beperkt omdat er één dominante aandeelhouder was (~5% van de aandelen). Deze aandeelhouder heeft voor de fusie gestemd omdat hij ook in Gemina (de andere partij van de fusie) groot aandeelhouder is. Ondanks de beperkte invloed bij dit stemvoorstel, vindt KCM het belangrijk om haar stem te laten horen. Bij een aantal vergaderingen in Duitsland heeft KCM geen gebruik van haar stemrecht kunnen maken. Door gewijzigde wettelijke bepalingen worden belangen in Duitse ondernemingen soms geblokkeerd tot na de vergadering. Dit betekent dat de aandelen geruime tijd niet verhandelbaar zijn. In het belang van de beleggers in de fondsen heeft KCM veelal voor flexibiliteit in de verhandelbaarheid gekozen. Aandeelhouders maken (nog) weinig gebruik van de mogelijkheid om voorstellen voor een vergadering te agenderen. Slechts 3 van de in totaal bijna 25 agendapunten waar in 23 op gestemd kon worden waren door aandeelhouders zelf op de agenda gezet. KCM heeft met nagenoeg al deze voorstellen ingestemd. Vooruitkijkend naar 2 zal KCM scherp blijven letten op onafhankelijkheid en beloning van bestuurders en toezichthouders, en op ondernemingen die giften aan politieke partijen verstrekken. Stemvoorstellen over duurzame ontwikkeling en ESG gerelateerde onderwerpen blijven onverminderd hoog op de agenda staan. Het grootste deel van de stemvoorstellen in 23 betrof reguliere zaken zoals benoemingen, decharges, vaststellingen van jaarrekeningen en dividend. In ongeveer 5% van het totaal aantal voorstellen heeft KCM een tegenstem uitgebracht. Verantwoord beleggen Jaaroverzicht 23

11 Stemmen Land Totaal aantal vergaderingen Aantal veraderingen tegen Totaal aantal resoluties gestemd gestemd management gestemd of van stem onthouden Australië Oostenrijk 29 Belgie 8 6 Bermuda Cyprus 7 Denemarken 3 5 Finland 7 8 Frankrijk 9 23 Duitsland 5 7 Griekenland 6 Hong Kong 5 39 Ierland 2 Israel 52 Italië 7 32 Japan 3 Jersey 7 Luxemburg 8 Nederland Nieuw Zeeland Noorwegen 2 3 Polen 2 66 Portugal 2 Rusland 3 Singapore 2 9 Zuid Afrika 8 Spanje Zweden Zwitserland 6 6 Turkije 5 Verenigd Koninkrijk Verenigde Staten Jaaroverzicht 23 Verantwoord beleggen

12 Onroerend goed Alle ondernemingen in de onroerendgoedportefeuilles van KCM worden gescreend door GES. In 23 zijn er geen controversiële bedrijven in deze portefeuilles gevonden. Naast deze ESG screening is de Global Real Estate Sustainability Benchmark (GRESB) een belangrijke bron voor KCM. GRESB stimuleert onroerendgoedondernemingen en onroerendgoedfondsen om te rapporteren over duurzaamheidsindicatoren, zoals de uitstoot van afval, water en energie. Door de data met elkaar te vergelijken en een benchmark te publiceren creëert GRESB peer pressure en ontstaat er een positief effect op ondernemingen om hun duurzaamheidsscores te verbeteren. In 23 is het aantal leden bij GRESB verder gestegen, met name bij niet-genoteerd onroerend goed. Voorgaande jaren zat de groei vooral aan de beursgenoteerde kant. Het aantal onroerendgoedobjecten waarover werd gerapporteerd is ca. 3% hoger dan in 22 en ook het aantal deelnemende fondsen (beursgenoteerd en niet-genoteerd) nam toe met 23%. Efficiency van energie- en watergebruik vormen belangrijke aandachtspunten in de duurzaamheidsprestaties van onroerend goed en onroerendgoedfondsen. De resultaten van GRESB over 23 laten een reductie van energiegebruik van,8% zien ten opzichte van 22. Verder blijkt dat 97% van de deelnemers een beleid heeft op het gebied van fraude en corruptie. Onroerend goed is een van de sectoren die een grote impact heeft op duurzaamheid, met name door de bijdrage aan CO2-emissies door het gebruik van airco en verwarming. De bereikbaarheid met het openbare vervoer is bepalend voor de CO2 voetafdruk van een onroerendgoedobject. Daarnaast is de sector vaak negatief in het nieuws geweest wegens vermeende corruptie. ESG-criteria kunnen impact hebben op de waardering van onroerend goed. De maintenance capex (i.e de investeringen ten behoeve van onderhoud) - en daarbinnen duurzaamheid capex is bijvoorbeeld noodzakelijk om in de toekomst leegstand te voorkomen. Een huurder kijkt in zijn afweging voor huisvesting naast de huur ook naar kosten die beïnvloed worden door duurzaamheidsfactoren, zoals energiekosten. KCM is actief lid van GRESB en heeft onder andere in 23 deelgenomen aan een paneldiscussie op een seminar in Londen waar circa deelnemers uit de onroerendgoedwereld aanwezig waren. De meeste beursgenoteerde ondernemingen participeren reeds in GRESB en presteren redelijk goed op het gebied van duurzaamheid. Alle beursgenoteerde onroerendgoedondernemingen die momenteel nog geen GRESB-lid zijn, worden gestimuleerd om zich bij het initiatief aan te sluiten. Aanvullend aan GRESB gaat KCM in actieve dialoog met fondsbeheerders van niet-genoteerd onroerendgoedfondsen, en - met name - van mandaten met onroerend goed. Er worden afspraken met de beheerders gemaakt over concrete maatregelen, verbeterpunten en beleid op korte en lange termijn. Rapportage van resultaten vormt onderdeel van de reguliere kwartaalrapportages. Tijdens reguliere participantenvergaderingen met de beheerders worden deze resultaten geëvalueerd. Eén van de concrete maatregelen die met een Nederlands onroerendgoedfonds in 23 is geëvalueerd was de toepassing van zonnepanelen op huurwoningen, de budgettaire analyse daarvan op langere termijn en de mogelijke verwerking in de huren van de betreffende woningen. Naar aanleiding van deze gesprekken is het fonds met een pilot gestart. Een ander voorbeeld is dat onder druk van brancheverenigingen richtlijnen zijn opgesteld om personeel te screenen en integriteit te verankeren binnen het bedrijfsmodel. Dit zorgt dat corruptie minder makkelijk plaatsvindt. KCM maakt tijdens de selectie gebruik van (i) haar eigen netwerk middels referenties en (ii) externe gespecialiseerde bureaus om de integriteit van bestuurders van niet-genoteerde onroerendgoedfondsen te verifiëren. 2 Verantwoord beleggen Jaaroverzicht 23

13 Duurzame beleggingsoplossing In oktober 23 heeft KCM twee duurzame beleggingsfondsen gelanceerd: het duurzaam aandelenfonds (Kempen Global Sustainable Equity Fund) en het duurzame creditfonds (Kempen Lux Euro Credit Fund). Voor deze fondsen gelden strengere uitsluitingscriteria dan voor de verantwoorde beleggingsoplossing van KCM. De duurzame beleggingsoplossing onderscheidt zich van de verantwoorde beleggingsoplossing door de toepassing van additionele ethische richtlijnen. Deze richtlijnen zijn gebaseerd op de Richtlijn Financieel Beheer Goede Doelen van de Vereniging Fondsenwervende Instellingen (VFI). ESG Criteria Beleggingsoplossingen KCM Criteria. Mensenrechten UN Global Compact Additioneel Verantwoord Duurzaam 2. Kinderarbeid 3. Gedwongen arbeid. Recht op collectieve onderhandeling 5. Discriminatie 6. Corruptie 7. Milieubescherming 8. Controversiële wapens 9. Biodiversiteit. Verantwoord ketenbeheer. Gebruik van milieugevaarlijke stoffen 2. Militaire wapens 3. Productie van kernenergie. Productie / distributie van alcohol 5. Productie / distributie van tabak 6. Gebruik van proefdieren 7. Productie van pornografie 8. Productie van bont 9. Aanzetten tot gokverslaving 2. Bio-industriële productie 2. Genetische modificatie-technieken De additionele ethische richtlijnen zijn opgesteld voor verenigingen en stichtingen die strengere duurzaamheidscriteria in het beleggingsbeleid toe willen passen. Dit betekent bijvoorbeeld dat ondernemingen die systematisch betrokken zijn bij kinderarbeid, corruptie, kernenergie, wapens, alcohol, bont, porno of tabak, worden uitgesloten van belegging. Op basis van de additionele ethische criteria wordt ongeveer procent van het totale beleggingsuniversum uitgesloten wegens schending van deze duurzaamheidscriteria. Jaaroverzicht 23 Verantwoord beleggen 3

14 Vooruitblik 2 In 2 gaat KCM verder met de thematische engagement aanpak en zullen we ons specifiek richten op het thema palmolie. Verder blijven we werken aan het verder integreren van ESG-informatie in het beleggingsproces en het verbeteren van de communicatie over verantwoord beleggen. Ook willen we particuliere klanten de mogelijkheid aanbieden om te beleggen in de nieuwe duurzame beleggingsoplossingen. Tot slot staat betrokken aandeelhouderschap hoog op onze agenda. We gaan o.a een seminar over dit onderwerp organiseren en stellen ons actief op in de ontwikkelingen op dit gebied. Zo neemt onze CIO deel aan het initiatief CIO dialoog. Binnen dit platform werken verschillende Nederlandse institutionele beleggers samen om meer invulling te geven aan de implementatie van de zes principes van de PRI. Vanuit KCM nemen we een voortrekkersrol in de werkgroep die zich bezighoudt met lange termijn betrokken aandeelhouderschap. In april staat een strategiesessie verantwoord beleggen op de agenda. Tijdens deze bijeenkomst gaan we reflecteren en evalueren wat we momenteel doen op het gebied van verantwoord beleggen en gaan we plannen maken voor de toekomst. Disclaimer De informatie in deze publicatie is uitsluitend opgesteld voor informatiedoeleinden. Hoewel de inhoud van deze publicatie met de meeste zorg is samengesteld en gebaseerd is op betrouwbare informatiebronnen, wordt ten aanzien van de volledigheid of juistheid ervan, uitdrukkelijk of stilzwijgend, geen enkele aansprakelijkheid aanvaard, garantie of verklaring gegeven. Verantwoord beleggen Jaaroverzicht 23

Stichting bedrijfstakpensioenfonds voor de Houthandelindustrie september 2015

Stichting bedrijfstakpensioenfonds voor de Houthandelindustrie september 2015 Maatschappelijk verantwoord beleggen Stichting bedrijfstakpensioenfonds voor de Houthandelindustrie september 2015 Beleid ten aanzien van Maatschappelijk verantwoord beleggen Inleiding BPF Houthandel draagt

Nadere informatie

Jaaroverzicht 2014. Verantwoord beleggen

Jaaroverzicht 2014. Verantwoord beleggen Jaaroverzicht 2014 Verantwoord beleggen u ESG: Environmental, Social, Governance ESG Council Postadres Erik Luttenberg (voorzitter) Lars Dijkstra Marieke de Leede (secretaris) Almar Rietberg Theo Nijssen

Nadere informatie

De leden van de beleggingscommissie. 10 januari 2011 Beleid Maatschappelijk Verantwoord Beleggen

De leden van de beleggingscommissie. 10 januari 2011 Beleid Maatschappelijk Verantwoord Beleggen NOTITIE Van Aan CC Datum Betreft Sjoerd Hoogterp De leden van de beleggingscommissie 10 januari 2011 Beleid Maatschappelijk Verantwoord Beleggen Inleiding Het pensioenfonds Werk en (re)integratie (PWRI)

Nadere informatie

Maatschappelijk Verantwoord Beleggingsbeleid

Maatschappelijk Verantwoord Beleggingsbeleid SPMS en Maatschappelijk Verantwoord Beleggen In dit document wordt het Maatschappelijk Verantwoord Beleggingsbeleid (MVB-beleid) van Stichting Pensioenfonds Medisch Specialisten (SPMS) uiteengezet. Dit

Nadere informatie

Maatschappelijk Verantwoord Beleggingsbeleid

Maatschappelijk Verantwoord Beleggingsbeleid Stichting Bedrijfstakpensioenfonds voor de Houthandel en Maatschappelijk Verantwoord Beleggen In dit document wordt het Maatschappelijk Verantwoord Beleggingsbeleid (MVB-beleid) van Stichting Bedrijfstakpensioenfonds

Nadere informatie

Code maatschappelijk verantwoord beleggen 1 januari 2010 PF-B-2009 / 324

Code maatschappelijk verantwoord beleggen 1 januari 2010 PF-B-2009 / 324 Code maatschappelijk verantwoord beleggen 1 januari 2010 PF-B-2009 / 324 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 3 2. Beleid maatschappelijk verantwoord beleggen... 3 2.1. Maatschappelijke verantwoordelijkheid...

Nadere informatie

Het Verantwoord Beleggingsbeleid van Ahold Pensioenfonds

Het Verantwoord Beleggingsbeleid van Ahold Pensioenfonds INTRODUCTIE Het Verantwoord Beleggingsbeleid van Ahold Pensioenfonds Ahold Pensioenfonds (APF) belegt op lange termijn en wereldwijd. Als belegger heeft APF de taak om het beste resultaat te behalen in

Nadere informatie

Verantwoord beleggen beleid Stichting Pensioenfonds voor Fysiotherapeuten

Verantwoord beleggen beleid Stichting Pensioenfonds voor Fysiotherapeuten Verantwoord beleggen beleid Stichting Pensioenfonds voor Fysiotherapeuten Inleiding Fysiotherapeuten heeft als eerste doelstelling zorg te dragen voor een goed en betaalbaar pensioen. Binnen deze fiduciaire

Nadere informatie

Maatschappelijk Verantwoord beleggen Beleid

Maatschappelijk Verantwoord beleggen Beleid Maatschappelijk Verantwoord beleggen Beleid 8 januari 205 Inleiding In de Investment Policy Statement heeft SPT de volgende beleggingsovertuiging geformuleerd: Een pensioenfonds is een institutionele,

Nadere informatie

10 oktober 2014. Beleid Verantwoord Beleggen

10 oktober 2014. Beleid Verantwoord Beleggen 10 oktober 2014 Beleid Verantwoord Beleggen Beleid Verantwoord Beleggen SPW Verantwoord beleggen is voor SPW een belangrijk onderdeel van de beleggingsfilosofie en een integraal onderdeel van de beleggingsbeginselen.

Nadere informatie

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2014

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2014 Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2014 In dit verslag: 1. Stemresultaten over 2014 2. Implementatie Nederlandse Corporate Governance Code Verantwoordelijkheid van institutionele beleggers

Nadere informatie

Voorwoord. Patrick Mol Managing partner

Voorwoord. Patrick Mol Managing partner Voorwoord In 2011 ondertekende Wealth Management Partners (WMP) zowel de United Nations Principles for Responsible Investments (UNPRI) als de UN Global Compact (UNGC). Dit was voor ons de stimulans om

Nadere informatie

Lange termijn betrokken aandeelhouderschap bij small cap ondernemingen. Lars Dijkstra 11 februari 2014, Amsterdam

Lange termijn betrokken aandeelhouderschap bij small cap ondernemingen. Lars Dijkstra 11 februari 2014, Amsterdam bij small cap ondernemingen Lars Dijkstra 11 februari 2014, Amsterdam Lange termijn betrokken aandeelhouderschap bij small cap ondernemingen Agenda De rol van aandeelhouders Betrokken aandeelhouderschap

Nadere informatie

verantwoord beleggen

verantwoord beleggen verantwoord beleggen Verantwoord beleggen bij Delta Lloyd Delta Lloyd Groep ziet beleggen als een effectieve manier om waarde te vermeerderen, zolang dat op een verantwoorde manier gebeurt. Maar wat is

Nadere informatie

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2014

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2014 Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2014 In dit verslag: 1. Stemresultaten over 2014 2. Implementatie Nederlandse Corporate Governance Code Verantwoordelijkheid van institutionele beleggers

Nadere informatie

Beleggen: Verantwoord, duurzaam of met impact? Themapublicatie februari 2015

Beleggen: Verantwoord, duurzaam of met impact? Themapublicatie februari 2015 Beleggen: Verantwoord, duurzaam of met impact? Themapublicatie februari 2015 Steeds meer beleggers willen hun beleggingskeuzes baseren op financiële criteria én niet-financiële criteria. Dit betekent dat

Nadere informatie

Het Verantwoord Beleggingsbeleid van Ahold Pensioenfonds

Het Verantwoord Beleggingsbeleid van Ahold Pensioenfonds Het Verantwoord Beleggingsbeleid van Ahold Pensioenfonds INTRODUCTIE Ahold Pensioenfonds (APF) belegt op lange termijn en wereldwijd. Als belegger heeft APF de taak om het beste resultaat te behalen in

Nadere informatie

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2013

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2013 Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2013 In dit verslag: 1. Stemresultaten over 2013 2. Implementatie Nederlandse Corporate Governance Code Verantwoordelijkheid van institutionele beleggers

Nadere informatie

Viertal pijlers voor verantwoord beleggen

Viertal pijlers voor verantwoord beleggen Achmea Beleggingsfondsen Beheer BV (Achmea Beleggingsfondsen) is beheerder van meerdere beleggingsinstellingen van Achmea en voert daarvoor een verantwoord beleggingsbeleid. In dit document wordt het Verantwoord

Nadere informatie

Stembeleid ASR Nederland

Stembeleid ASR Nederland Stembeleid ASR Nederland Inhoudsopgave 1. Inleiding 2. Nadere toelichting op het stembeleid van ASR Nederland 2.1. Algemene uitgangspunten van het stembeleid 2.1.1. Socially Responsible Investments (SRI)

Nadere informatie

Het Verantwoord Beleggingsbeleid van Ahold Pensioenfonds

Het Verantwoord Beleggingsbeleid van Ahold Pensioenfonds INTRODUCTIE Het Verantwoord Beleggingsbeleid van Ahold Pensioenfonds Ahold Pensioenfonds (APF) belegt op lange termijn en wereldwijd. Als belegger heeft APF de taak om het beste resultaat te behalen in

Nadere informatie

Beleggingsstatuut Longfonds (voorheen Astma Fonds)

Beleggingsstatuut Longfonds (voorheen Astma Fonds) Beleggingsstatuut Longfonds (voorheen Astma Fonds) April 2012 Inhoud 1. Algemeen...3 1.1 Inleiding...3 1.2 Wet- en regelgeving...3 2. Financiële middelen...3 2.1 Algemeen...3 2.2 Schulden en reserves...4

Nadere informatie

VERANTWOORD BELEGGINGSBELEID

VERANTWOORD BELEGGINGSBELEID Providence Capital NV Meerweg 7, 1405 BA Bussum Postbus 286, 1400 AG Bussum Nederland T +31 (0)35 6926 750 F +31 (0)35 6926 740 info@providencecapital.eu www.providencecapital.eu ProvCapBussum VERANTWOORD

Nadere informatie

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2012

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2012 Achmea Pensioen- en Levensverzekering inzake gesepareerd beleggingsdepot Stichting Pensioenfonds Achmea Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2012 In dit verslag: 1. Stemresultaten over 2012

Nadere informatie

DoubleDividend Management B.V.

DoubleDividend Management B.V. Management B.V. Best practices voor betrokken aandeelhouderschap Amsterdam, januari 2015 Management B.V. Herengracht 252 1016 BV Amsterdam Tel: +31 20 520 7660 contact@doubledividend.nl KVK nr. 30199843

Nadere informatie

Hoe Triodos bedrijven selecteert op duurzaamheid. Presentatie voor TNM- werkgroep fondsen Ton Rennen, 25 Augustus 2015

Hoe Triodos bedrijven selecteert op duurzaamheid. Presentatie voor TNM- werkgroep fondsen Ton Rennen, 25 Augustus 2015 Hoe Triodos bedrijven selecteert op duurzaamheid Presentatie voor TNM- werkgroep fondsen Ton Rennen, 25 Augustus 2015 Inhoud Selectie van bedrijven Onderzoeksproces in vogelvlucht Bedrijven met duurzame

Nadere informatie

Beleid Verantwoord Beleggen Loyalis

Beleid Verantwoord Beleggen Loyalis 6 juli 2015 Beleid Verantwoord Beleggen Loyalis 1 / 16 INHOUDSOPGAVE 1 Inleiding... 3 2 Wat is maatschappelijk verantwoord beleggen?... 4 3 Waarom willen wij maatschappelijk verantwoord beleggen?... 5

Nadere informatie

Beleid ethisch beleggen

Beleid ethisch beleggen Beleid ethisch beleggen 1. Inleiding Ethisch of verantwoord beleggen houdt verband met maatschappelijk verantwoord ondernemen 1. Dit laatste komt erop neer dat ondernemers rekening houden met de omgeving

Nadere informatie

Maatschappelijk Verantwoord Beleggen en Corporate Governance

Maatschappelijk Verantwoord Beleggen en Corporate Governance Maatschappelijk Verantwoord Beleggen en Corporate Governance Uitgave mei 2015 Disclaimer De in deze brochure verstrekte informatie van Stichting Pensioenfonds SABIC, gevestigd te Sittard (het pensioenfonds

Nadere informatie

Dutch Sustainability Research

Dutch Sustainability Research Dutch Sustainability Research Helpt u beter geïnformeerd beleggen ANP 2002/FOTO: PICTOR UNIPHOTO Dutch Sustainability Research Helpt u beter geïnformeerd beleggen Uw klant, bestuur of management vraagt

Nadere informatie

1/5. Stembeleid BNG Vermogensbeheer B.V. februari 2009

1/5. Stembeleid BNG Vermogensbeheer B.V. februari 2009 Stembeleid BNG Vermogensbeheer B.V. februari 2009 Inleiding In hoofdstuk 5.6 van de Wet op het financieel toezicht (Wft) zijn de bepalingen uit de Nederlandse corporate governance code (Code Tabaksblat)

Nadere informatie

Aan de basis van onze dienstverlening. ligt een transparant en duurzaam beleid. Hoe gaan we met onze klanten om?

Aan de basis van onze dienstverlening. ligt een transparant en duurzaam beleid. Hoe gaan we met onze klanten om? Because we care Onze missie is het realiseren van beleggingsdoelen voor onze klanten door het leveren van duurzame performance, service en advies. Verantwoord in alles wat we doen, blijven verrassen en

Nadere informatie

Beleggingsaanbod a.s.r. Presentatie Astra Zeneca 27 oktober 2015

Beleggingsaanbod a.s.r. Presentatie Astra Zeneca 27 oktober 2015 Beleggingsaanbod a.s.r. Presentatie Astra Zeneca 27 oktober 2015 Onderdeel van a.s.r. a.s.r. is de Nederlandse verzekeringsmaatschappij voor alle verzekeringen. Bij a.s.r. werken ruim 3.900 medewerkers

Nadere informatie

Maatschappelijk verantwoord beleggen en Corporate governance

Maatschappelijk verantwoord beleggen en Corporate governance Maatschappelijk verantwoord beleggen en Corporate governance Uitgave april 2015 Disclaimer De in deze brochure verstrekte informatie van Stichting Pensioenfonds DSM Nederland, gevestigd te Heerlen (het

Nadere informatie

Waarom engagement belangrijk is

Waarom engagement belangrijk is 1/7 Petercam Institutional Asset Management vindt drie zaken belangrijk wanneer het aankomt op Verantwoord Beleggen: 1. Belangrijke vragen stellen bij de gevolgen van onze activiteiten; 2. Een aandeelhouder

Nadere informatie

28 01 2014 1/9 Rapport over stemactiviteit 2013

28 01 2014 1/9 Rapport over stemactiviteit 2013 28 01 2014 1/9 INLEIDING Petercam als verantwoorde speler In september 2011 ondertekende Petercam Institutional Asset Management (IAM) de Principes voor Verantwoord Beleggen (UN PRI) van de Verenigde Naties,

Nadere informatie

Samenvatting stembeleid MN

Samenvatting stembeleid MN Samenvatting stembeleid MN MN is van mening is dat actief aandeelhouderschap van groot belang is voor een verantwoorde bedrijfsvoering door de bedrijven waar zij in belegt. Daarom voert MN wereldwijd een

Nadere informatie

RICHTLIJN FINANCIEEL BEHEER GOEDE DOELEN

RICHTLIJN FINANCIEEL BEHEER GOEDE DOELEN RICHTLIJN FINANCIEEL BEHEER GOEDE DOELEN Deze richtlijn heeft betrekking op reserves en fondsen en het verantwoord beheer daarvan. Hierbij gaat het om alle vormen van beheer, dat wil zeggen alle spaar-

Nadere informatie

2 VERANTWOORD BELEGGEN

2 VERANTWOORD BELEGGEN VER ANT WOORD BELEGGEN Samenvatting jaarverslag 2009 VERANTWOORD BEL Verantwoord beleggen loont en financieel en maatschappelijk rendement gaan heel goed samen. Verantwoord beleggen is het geheel van beleggingsactiviteiten

Nadere informatie

Beleggingsstatuut Longfonds

Beleggingsstatuut Longfonds Beleggingsstatuut Longfonds April 2016 Inhoud 1. Algemeen... 3 1.1 Inleiding... 3 1.2 Wet- en regelgeving... 3 2. Financiële middelen... 3 2.1 Algemeen... 3 2.2 Schulden en reserves... 4 2.3 Doel en tijdshorizon

Nadere informatie

Met gemak betrouwbaar en verantwoord beleggen

Met gemak betrouwbaar en verantwoord beleggen INVESTMENT OPPORTUNITY december 2013 Voor professionele adviseurs DE ROL VAN ESG IN HET BELEGGINGSPROCES VAN HET FONDS ROBECO Met gemak betrouwbaar en verantwoord beleggen Ondernemingen die rekening houden

Nadere informatie

Halfjaarbericht eerste helft 1997 ABN AMRO Asset Management TOTAAL BEHEERD VERMOGEN TOEGENOMEN MET 21 PROCENT

Halfjaarbericht eerste helft 1997 ABN AMRO Asset Management TOTAAL BEHEERD VERMOGEN TOEGENOMEN MET 21 PROCENT Amsterdam, 11 juli 1997 Halfjaarbericht eerste helft 1997 ABN AMRO Asset Management TOTAAL BEHEERD VERMOGEN TOEGENOMEN MET 21 PROCENT Totaal vermogen beheerd door ABN AMRO Asset Management wereldwijd in

Nadere informatie

- Vaststelling van de jaarrekening 2014 van ABN AMRO Group N.V.

- Vaststelling van de jaarrekening 2014 van ABN AMRO Group N.V. Verantwoording stemgedrag eerste half jaar 2015 Stemgedrag op vergaderingen van aandeelhouders en genomen aandeelhoudersbesluiten buiten vergadering 1. Inleiding NLFI onderschrijft het belang van de Nederlandse

Nadere informatie

Verklaring inzake de beleggingsbeginselen

Verklaring inzake de beleggingsbeginselen Verklaring inzake de beleggingsbeginselen van Stichting Bedrijfspensioenfonds AVH 1. Introductie 1.1 Inleiding Deze verklaring inzake de beleggingsbeginselen geeft beknopt de uitgangspunten weer van het

Nadere informatie

VGZ verantwoord beleggingsbeleid in vergelijking met Code Duurzaam Beleggen VVV. geen. geen

VGZ verantwoord beleggingsbeleid in vergelijking met Code Duurzaam Beleggen VVV. geen. geen VGZ verantwoord beleggingsbeleid in vergelijking met Code Duurzaam Beleggen VVV Code Duurzaam Beleggen VvV onderdeel inhoud verschil artikel 1 De Code Duurzaam Beleggen opgesteld door het Verbond van Verzekeraars

Nadere informatie

BEST PRACTICES VOOR BETROKKEN AANDEELHOUDERSCHAP BESTEMD VOOR EUMEDION-DEELNEMERS VASTGESTELD OP 30 JUNI 2011

BEST PRACTICES VOOR BETROKKEN AANDEELHOUDERSCHAP BESTEMD VOOR EUMEDION-DEELNEMERS VASTGESTELD OP 30 JUNI 2011 BEST PRACTICES VOOR BETROKKEN AANDEELHOUDERSCHAP BESTEMD VOOR EUMEDION-DEELNEMERS VASTGESTELD OP 30 JUNI 2011 1.0 Inleiding 1.1 Eumedion-deelnemers vinden dat het op verantwoorde wijze uitoefenen van de

Nadere informatie

Algemeen. 6. Publicatie Priciples De meest actuele versie van deze Principles of Fund Governance is te vinden op www.gilissen.nl.

Algemeen. 6. Publicatie Priciples De meest actuele versie van deze Principles of Fund Governance is te vinden op www.gilissen.nl. FUND GOVERNANCE Algemeen 1. Compliance functie Een directielid van de Beheerder is aangesteld als Compliance Officer. Deze ziet toe op de correcte naleving van: (i) de Prospectussen van de TG Fondsen;

Nadere informatie

Duurzaam beleggen Een nieuwe rol voor investeerders?

Duurzaam beleggen Een nieuwe rol voor investeerders? Duurzaam beleggen Een nieuwe rol voor investeerders? Carolus van de Ven Hoofd vermogensadvies 18 december 2006 Agenda - Definitie duurzaam beleggen - Hoofdvormen - Historie / Huidige situatie - Corporate

Nadere informatie

Duurzaam Beleggen. Niels Faassen, Fund Analyst HCC Beleggen Symposium "Hoe te beleggen in turbulente tijden?" 2 april 2016

Duurzaam Beleggen. Niels Faassen, Fund Analyst HCC Beleggen Symposium Hoe te beleggen in turbulente tijden? 2 april 2016 Niels Faassen, Fund Analyst HCC Beleggen Symposium "Hoe te beleggen in turbulente tijden?" 2 april 2016 2014 Morningstar. All Rights Reserved. Agenda Morningstar Duurzaam Beleggen Introductie Morningstar

Nadere informatie

ING Private/Business Banking

ING Private/Business Banking ING Private/Business Banking Workshop Duurzaam Beleggen Congres Grip op je Vermogen 5/6 oktober 2012, Den Haag Jan van Hoven, consultant Susanne van de Wateringen, senior analist 1 Welkom op planeet Aarde

Nadere informatie

Dufas Code Vermogensbeheerders. Verslag over 2014

Dufas Code Vermogensbeheerders. Verslag over 2014 Dufas Code Vermogensbeheerders Verslag over 2014 Inhoud 1. Over dit verslag 3 2. Algemene principes 4 2.1 Vermogensbeheerders handelen in het belang van hun klanten 4 2.2 Vermogensbeheerders kennen hun

Nadere informatie

bpfbouw Maatschappelijk verantwoord beleggen

bpfbouw Maatschappelijk verantwoord beleggen bpfbouw Maatschappelijk verantwoord beleggen INHOUDSOPGAVE 1 Inleiding 3 2 Wat is maatschappelijk verantwoord beleggen? 4 3 Waarom willen wij maatschappelijk verantwoord beleggen? 6 4 Hoe willen wij maatschappelijk

Nadere informatie

INFORMATIE BELEGGINGSFONDSEN (NETTO) WERKNEMERS PENSIOEN

INFORMATIE BELEGGINGSFONDSEN (NETTO) WERKNEMERS PENSIOEN INFORMATIE BELEGGINGSFONDSEN (NETTO) WERKNEMERS PENSIOEN Informatie voor werkgevers Ingangsdatum 1 januari 2016 Als uw werknemer niet kiest voor een gegarandeerde uitkering wordt zijn premie belegd. Dit

Nadere informatie

CZ Code maatschappelijk verantwoord beleggen 2014

CZ Code maatschappelijk verantwoord beleggen 2014 CZ Code maatschappelijk verantwoord beleggen 2014 1 Inhoudsopgave 1. Inleiding...3 2. Beleid maatschappelijk verantwoord beleggen...3 2.1. Maatschappelijke verantwoordelijkheid...3 2.2. ESG-criteria...3

Nadere informatie

LAUDATO SI INSPIRATIEDAG DOUBLEDIVIDEND WORKSHOP DUURZAAM BELEGGEN

LAUDATO SI INSPIRATIEDAG DOUBLEDIVIDEND WORKSHOP DUURZAAM BELEGGEN LAUDATO SI INSPIRATIEDAG DOUBLEDIVIDEND WORKSHOP DUURZAAM BELEGGEN 23 april 2016 Agenda Doelstelling: het verbinden van de maatschappelijke missie van kerkelijke instellingen met de beleggingen Wat betekent

Nadere informatie

Vereniging van Vermogensbeheerders & - Adviseurs. 23 september 2014. Alex Poel. Beleggingsbeleid

Vereniging van Vermogensbeheerders & - Adviseurs. 23 september 2014. Alex Poel. Beleggingsbeleid Vereniging van Vermogensbeheerders & - Adviseurs 23 september 2014 Alex Poel Beleggingsbeleid 1 Achtergrond 2 Dienstverleningsproces 3 Beleggingsbeleid 4 VBA Discussion Paper 5 Kanttekeningen discussion

Nadere informatie

RFM Regulated Fund Management BV Registratiedocument (als bedoeld in artikel 4:48 lid 1 Wet op het financieel toezicht)

RFM Regulated Fund Management BV Registratiedocument (als bedoeld in artikel 4:48 lid 1 Wet op het financieel toezicht) RFM Regulated Fund Management BV Registratiedocument (als bedoeld in artikel 4:48 lid 1 Wet op het financieel toezicht) I Gegevens betreffende de werkzaamheden van de beheerder RFM Regulated Fund Management

Nadere informatie

1. ALGEMENE RICHTLIJNEN

1. ALGEMENE RICHTLIJNEN Beleggingsstatuut JULI 2015 1. ALGEMENE RICHTLIJNEN 1.1. Statutaire doelstelling De Stichting voor Vluchteling-Studenten UAF, zich beroepend op de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens, stelt

Nadere informatie

FUND GOVERNANCE CODE VAN DELTA LLOYD ASSET MANAGEMENT N.V.

FUND GOVERNANCE CODE VAN DELTA LLOYD ASSET MANAGEMENT N.V. FUND GOVERNANCE CODE VAN DELTA LLOYD ASSET MANAGEMENT N.V. I. INLEIDING Doel Delta Lloyd Asset Management N.V. (DLAM) wenst de DUFAS Principles of Fund Governance na te leven. De onderhavige code heeft

Nadere informatie

GEDRAGSCODE FUND GOVERNANCE

GEDRAGSCODE FUND GOVERNANCE GEDRAGSCODE FUND GOVERNANCE ACHMEA BELEGGINGSFONDSEN BEHEER B.V. Inleiding, statutair gevestigd te s-gravenhage (KvK nr. 8062738), beschikt over een vergunning als beheerder van beleggingsinstellingen,

Nadere informatie

Persbericht. Jaarcijfers 2012 Triodos Investment Management. Triodos Beleggingsfondsen groeien met 7% in 2012

Persbericht. Jaarcijfers 2012 Triodos Investment Management. Triodos Beleggingsfondsen groeien met 7% in 2012 Persbericht Jaarcijfers 2012 Triodos Investment Management Triodos Beleggingsfondsen groeien met 7% in 2012 Zeist, 28 februari 2013 Het totaal aan vermogen van de door Triodos Investment Management beheerde

Nadere informatie

CONSULTATIEDOCUMENT BEST PRACTICES VOOR BETROKKEN AANDEELHOUDERSCHAP BESTEMD VOOR EUMEDION-DEELNEMERS

CONSULTATIEDOCUMENT BEST PRACTICES VOOR BETROKKEN AANDEELHOUDERSCHAP BESTEMD VOOR EUMEDION-DEELNEMERS CONSULTATIEDOCUMENT BEST PRACTICES VOOR BETROKKEN AANDEELHOUDERSCHAP BESTEMD VOOR EUMEDION-DEELNEMERS 1.0 Inleiding 1.1 Eumedion-deelnemers vinden dat het op verantwoorde wijze uitoefenen van de aan de

Nadere informatie

Kenmerk : B/09/2459/TW 21 december 2009 Onderwerp : Inventarisatie verantwoord beleggen

Kenmerk : B/09/2459/TW 21 december 2009 Onderwerp : Inventarisatie verantwoord beleggen Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid T.a.v. de heer mr J.P.H. Donner Postbus 90801 2509 LV DEN HAAG Kenmerk : B/09/2459/TW Onderwerp : Inventarisatie verantwoord beleggen Geachte heer Donner,

Nadere informatie

NN First Class Balanced Return Fund

NN First Class Balanced Return Fund NN First Class Balanced Return Fund Alle Fonds onder de loep cijfers zijn per 31/03/015 Het NN First Class Balanced Return Fonds won in het eerste kwartaal 8,9% Zeer sterke performances van aandelen en

Nadere informatie

Kosten 14. Zijn er kosten verbonden aan de ontbinding? 15. Blijven de doorlopende kosten hetzelfde?

Kosten 14. Zijn er kosten verbonden aan de ontbinding? 15. Blijven de doorlopende kosten hetzelfde? Algemeen 1. Waarom wordt Robeco Duurzaam Aandelen N.V. gefuseerd? 2. Heeft het vertrek van de voormalige fondsmanager invloed gehad op het besluit tot fuseren? 3. Hoe zal de fusie worden uitgevoerd? 4.

Nadere informatie

KENMERK: B/13/7252/HL DATUM: 25 april 2013 ONDERWERP VcTantwoord beleggen

KENMERK: B/13/7252/HL DATUM: 25 april 2013 ONDERWERP VcTantwoord beleggen -p ENSIOEN EDERATIE Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid T.a.v. de Staatssecretaris, mevrouw J. Klijnsma Postbus 90801 2509 LV DEN HAAG Pensioenfederatie Prinses Margrietplantsoen 90 2595 BR

Nadere informatie

Maximale transparantie voor Stichtingen en Instellingen

Maximale transparantie voor Stichtingen en Instellingen Maximale transparantie voor Stichtingen en Instellingen WMP heeft zowel de UN PRI als de UN Global Compact getekend Wealth Management Partners is actief als vermogensbeheerder en vermogensregiseur (investment

Nadere informatie

Teslin Capital Management BV. Fatsoenlijk Ondernemen en Investeren

Teslin Capital Management BV. Fatsoenlijk Ondernemen en Investeren Teslin Capital Management BV Fatsoenlijk Ondernemen en Investeren Versie november 2014 2 Onze visie: Een onderneming heeft als doel waarde te creëren op de lange termijn, met inachtneming van de belangen

Nadere informatie

Beleid verantwoord beleggen Stichting Pensioenfonds Zorg en Welzijn

Beleid verantwoord beleggen Stichting Pensioenfonds Zorg en Welzijn Beleid verantwoord beleggen Stichting Pensioenfonds Zorg en Welzijn Juni 2014 Inleiding In juni 2013 heeft het bestuur van Stichting Pensioenfonds Zorg en Welzijn, hierna te noemen PFZW of het pensioenfonds,

Nadere informatie

Beleggingsbeleid in de bedrijfsvoering

Beleggingsbeleid in de bedrijfsvoering De Handreiking Kwaliteit Beleggingsbeleid in de praktijk 26 maart 2015 Alex Poel Beleggingsbeleid in de bedrijfsvoering 1 Achtergrond 2 Dienstverleningsproces 3 Beleggingsbeleid 4 Handreiking beleggingsbeleid

Nadere informatie

Stichting Pensioenfonds voor Personeelsdiensten

Stichting Pensioenfonds voor Personeelsdiensten Wat waren in 2013 de belangrijkste ontwikkelingen en resultaten voor aangesloten werkgevers en deelnemers bij pensioenfonds StiPP? We hebben ze voor u op een rij gezet in deze verkorte versie van het jaarverslag

Nadere informatie

FUND GOVERNANCE CODE VAN HOF HOORNEMAN FUND MANAGEMENT NV

FUND GOVERNANCE CODE VAN HOF HOORNEMAN FUND MANAGEMENT NV FUND GOVERNANCE CODE VAN HOF HOORNEMAN FUND MANAGEMENT NV INLEIDING Doel Hof Hoorneman Fund Management NV wenst de DUFAS Principles of Fund Governance na te leven. De onderhavige code heeft tot doel de

Nadere informatie

Investment beliefs. Uitgangspunten vermogensbeheer. bpfhibin.nl. stichting bedrijfstakpensioenfonds voor de handel in bouwmaterialen

Investment beliefs. Uitgangspunten vermogensbeheer. bpfhibin.nl. stichting bedrijfstakpensioenfonds voor de handel in bouwmaterialen Investment beliefs bpfhibin.nl stichting bedrijfstakpensioenfonds voor de handel in bouwmaterialen Uitgangspunten vermogensbeheer Milieu, maatschappij en corporate governance zijn belangrijk Inhoudsopgave

Nadere informatie

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 21 januari 2014 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter,

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 21 januari 2014 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter, > Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 2008 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Rijnstraat 50 255 XP DEN HAAG T 070 340 79 F 070 340 78 34

Nadere informatie

Seminar 'Aandeelhouderschap op de schop'

Seminar 'Aandeelhouderschap op de schop' Seminar 'Aandeelhouderschap op de schop' Case study collectief engagement 11 februari 2013 Ger Fehrenbach Senior Advisor Responsible Investment Stelling Institutionele beleggers dragen een grotere verantwoordelijkheid

Nadere informatie

Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken

Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken De Nederlandse bancaire vorderingen 1 op het buitenland zijn onder invloed van de economische crisis en het uiteenvallen van ABN AMRO tussen

Nadere informatie

Duurzaam en maatschappelijk verantwoord ondernemen

Duurzaam en maatschappelijk verantwoord ondernemen Duurzaam en maatschappelijk verantwoord ondernemen Duurzaam en maatschappelijk verantwoord ondernemen in KBC Duurzaam en Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen (Corporate Social Responsibility of CSR)

Nadere informatie

Sterke toename van beleggingen in Duits en Frans schuldpapier. Grafiek 1 - Nederlandse aankopen buitenlandse effecten

Sterke toename van beleggingen in Duits en Frans schuldpapier. Grafiek 1 - Nederlandse aankopen buitenlandse effecten Sterke toename van beleggingen in Duits en Frans schuldpapier Nederlandse beleggers hebben in 21 per saldo voor bijna EUR 12 miljard buitenlandse effecten verkocht. Voor EUR 1 miljard betrof dit buitenlands

Nadere informatie

VERGADERING VAN AANDEELHOUDERS 12 MEI 2015 AMSTERDAM

VERGADERING VAN AANDEELHOUDERS 12 MEI 2015 AMSTERDAM VERGADERING VAN AANDEELHOUDERS 12 MEI 2015 AMSTERDAM Inhoud 1. Introductie DoubleDividend Management B.V. 2. Kenmerken DD Property Fund N.V. (voorheen: ActivInvestor Real Estate N.V.) & beleggingsproces

Nadere informatie

Generali beleggingsmogelijkheden pensioen informatie voor de werkgever

Generali beleggingsmogelijkheden pensioen informatie voor de werkgever Generali beleggingsmogelijkheden pensioen informatie voor de werkgever Inhoudsopgave Algemene informatie over dit document 2 1. Zorgvuldig beleggingsbeleid 3 2. Algemene informatie over een pensioen op

Nadere informatie

Jaarbericht 1996 ABN AMRO Asset Management TOTAAL BEHEERD VERMOGEN TOEGENOMEN MET 39 PROCENT

Jaarbericht 1996 ABN AMRO Asset Management TOTAAL BEHEERD VERMOGEN TOEGENOMEN MET 39 PROCENT Amsterdam, 21 januari 1997 Jaarbericht 1996 ABN AMRO Asset Management TOTAAL BEHEERD VERMOGEN TOEGENOMEN MET 39 PROCENT Totaal vermogen beheerd door ABN AMRO Asset Management wereldwijd in 1996 gegroeid

Nadere informatie

Vastgoed en vastgoedfinancieringen

Vastgoed en vastgoedfinancieringen Vastgoed en vastgoedfinancieringen Dé strategisch vastgoedpartner voor pensioenfondsen Syntrus Achmea Real Estate & Finance is dé strategisch vastgoedpartner voor pensioenfondsen. Dankzij onze unieke

Nadere informatie

Vastgoed en vastgoedfinancieringen

Vastgoed en vastgoedfinancieringen Vastgoed en vastgoedfinancieringen Dé strategisch vastgoedpartner voor pensioenfondsen is dé strategisch vastgoedpartner voor pensioenfondsen. Dankzij onze unieke combinatie van pensioenexpertise en vastgoedexpertise

Nadere informatie

Duurzaamheidsanalyse bedrijven

Duurzaamheidsanalyse bedrijven De inspanningen van bedrijven op het vlak van duurzaam en maatschappelijk verantwoord ondernemen worden door KBC Asset Management beoordeeld volgens een evaluatiemodel dat werd opgesteld in samenwerking

Nadere informatie

Vragen en antwoorden met betrekking tot de liquidatie van Robeco Life Cycle N.V.

Vragen en antwoorden met betrekking tot de liquidatie van Robeco Life Cycle N.V. Vragen en antwoorden met betrekking tot de liquidatie van Robeco Life Cycle N.V. Algemeen 1. Waarom wordt Robeco Life Cycle Funds N.V. geliquideerd? 2. Waarheen wordt het geliquideerde vermogen overgebracht?

Nadere informatie

Media Relations. UBS Asset Management noteert 52 ETF's aan de Euronext Amsterdam Stock Exchange

Media Relations. UBS Asset Management noteert 52 ETF's aan de Euronext Amsterdam Stock Exchange Media Relations 27 januari 2016 Persbericht UBS Asset Management noteert 52 ETF's aan de Euronext Amsterdam Stock Exchange UBS is hiermee gelijk goed voor 25% van het totale aantal ETF s genoteerd in Amsterdam

Nadere informatie

Maatschappelijk verantwoord beleggen en Corporate governance. Versie 14-04-2016

Maatschappelijk verantwoord beleggen en Corporate governance. Versie 14-04-2016 Maatschappelijk verantwoord beleggen en Corporate governance Versie 14-04-2016 Versie 14-04-2016 Maatschappelijk verantwoord beleggen en Corporate governance Deze brochure gaat over Maatschappelijk Verantwoord

Nadere informatie

Verantwoord beleggen 2011

Verantwoord beleggen 2011 Verantwoord beleggen 2011 Verantwoord beleggen Pensioenfonds Zorg en Welzijn is verantwoordelijk voor een goede fi nanciële uitvoering van de pensioenregeling. Tegelijkertijd heeft het pensioenfonds een

Nadere informatie

Rapportage Verantwoord Beleggen Eerste halfjaar 2015 Index

Rapportage Verantwoord Beleggen Eerste halfjaar 2015 Index Rapportage Verantwoord Beleggen Eerste halfjaar 2015 Index 1 Inleiding Verantwoord Beleggen 2 Uitsluitingsbeleid 3 Engagement 4 Collectief engagement 5 Corporate governance en stemmen 6 Bijlagen 1 Inleiding

Nadere informatie

Delta Lloyd Groep. Duurzaam ondernemen bij Delta Lloyd Groep. Nyenrode Business Universiteit, 28 mei 2010

Delta Lloyd Groep. Duurzaam ondernemen bij Delta Lloyd Groep. Nyenrode Business Universiteit, 28 mei 2010 Delta Lloyd Groep Duurzaam ondernemen bij Delta Lloyd Groep Nyenrode Business Universiteit, 28 mei 2010 Aanwezige leden van de Raad van Bestuur Niek Hoek CEO Emiel Roozen CFO Voorzitter van de Raad van

Nadere informatie

Monitoring rapportage 2014. betreffende de toepassing van. Eumedion Best Practices. Betrokken Aandeelhouderschap

Monitoring rapportage 2014. betreffende de toepassing van. Eumedion Best Practices. Betrokken Aandeelhouderschap Monitoring rapportage 2014 betreffende de toepassing van Eumedion Best Practices Betrokken Aandeelhouderschap 18 december 2014 1 1. Samenvatting en conclusie De Eumedion best practices worden door steeds

Nadere informatie

De LifeCycle Mix bij Mijn Pensioen. LifeCycle Mix (LCM): online oplossing met maximale transparantie en gemak

De LifeCycle Mix bij Mijn Pensioen. LifeCycle Mix (LCM): online oplossing met maximale transparantie en gemak De LifeCycle Mix bij Mijn Pensioen LifeCycle Mix (LCM): online oplossing met maximale transparantie en gemak Gespecialiseerd team onderhoudt en ontwikkelt LCM WWW.INGIM.COM 2 ING INVESTMENT MANAGEMENT

Nadere informatie

Wat is Eumedion? Missie van Eumedion. Invulling aan de missie best practices

Wat is Eumedion? Missie van Eumedion. Invulling aan de missie best practices Wat is Eumedion? Eumedion is een stichting die de belangen behartigt van de bij haar aangesloten institutionele beleggers op het gebied van corporate governance en duurzaamheid. Doel van de pensioenfondsen,

Nadere informatie

Maatschappelijk Jaarverslag

Maatschappelijk Jaarverslag Maatschappelijk Jaarverslag 2013 inhoudsopgave bericht van de voorzitter van de raad van bestuur 2 over van lanschot 3 Profiel Strategie Kerngegevens 1. verantwoord ondernemen 8 1.1. Beleid 1.2 Organisatie

Nadere informatie

Rapportage Verantwoord Beleggen Tweede halfjaar 2014 Index

Rapportage Verantwoord Beleggen Tweede halfjaar 2014 Index Rapportage Verantwoord Beleggen Tweede halfjaar 2014 Index 1 Inleiding Verantwoord Beleggen 2 Uitsluitingsbeleid 3 Engagement 4 Collectief engagement 5 Corporate governance en stemmen 6 Bijlagen 1 Inleiding

Nadere informatie

AANDEELHOUDERSREGELEMENT

AANDEELHOUDERSREGELEMENT AANDEELHOUDERSREGELEMENT Amsterdam, 22 juni 2015 BiQ Group N.V. Versie 1 A. Doelstellingen van het stembeleid van BiQ Group N.V. Het stembeleid van BiQ Group N.V. beschrijft de doelstelling van en de strategie

Nadere informatie

Verantwoord beleggen 2012

Verantwoord beleggen 2012 Verantwoord beleggen 2012 Verantwoord beleggen Pensioenfonds Zorg en Welzijn (PFZW) is verantwoordelijk voor een goede fi nanciële uitvoering van de pensioenregeling. Tegelijkertijd hebben we een maatschappelijke

Nadere informatie