Mijnbouw en groene technologie: een oxymoron? Is de toekomst van metalen groen?

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Mijnbouw en groene technologie: een oxymoron? Is de toekomst van metalen groen?"

Transcriptie

1 Research paper Mijnbouw en groene technologie: een oxymoron? Is de toekomst van metalen groen? September 2010 Synthesenota Kan de metaal- en mijnsector (M&M) zijn blazoen oppoetsen? Kan de sector ooit als groen worden beschouwd? Vanuit duurzaamheidsoogpunt heeft de M&M-sector ontegensprekelijk geen al te beste reputatie. De algemeen gangbare mening is dat de sector aan de basis ligt van veel vervuiling en het milieu heel wat schade berokkent. Tegelijk wordt stilaan erkend dat de sector ook de bron is van een aantal grondstoffen die basisproducten zijn voor verschillende groene technologieën rond hernieuwbare energie, de beperking van de uitstoot van broeikasgassen en energie-efficiëntie. De metaal- en mijnsector in groene technologietoepassingen Wat is een groen metaal? Terwijl milieu- of groene technologieën op brede erkenning kunnen rekenen als belangrijke oplossingen voor de wereldwijde duurzaamheidsuitdagingen, gebeurt het maar zelden dat men bij die oplossingen ook aan de metaal- en mijnsector (M&M) denkt. Nochtans is groene technologie in veel gevallen gebaseerd op ontgonnen metalen die van cruciaal belang zijn voor het functioneren van die toepassingen. Zo zijn deze metalen de sleutelmaterialen voor de sector van hybride wagens en elektrische voertuigen, en zijn ze essentieel voor energie-efficiënte verlichting, efficiënte windturbines en zelfs voor katalysatoren in auto s. together to the essence 1

2 Aangezien er geen algemeen gangbare definitie bestaat voor groene metalen, kan bij het beoordelen van de groene en duurzame kenmerken van een metaal rekening worden gehouden met verschillende factoren. Traditionele groene kenmerken en duurzaamheidskenmerken: voorstanders van de M&M-sector hebben lang geopperd dat sommige metalen over kenmerken beschikken waardoor ze bijvoorbeeld onbeperkt recycleerbaar zijn. Dit beperkt niet alleen de druk op de schaarsheid, maar kan ook leiden tot milieuvoordelen zoals energiebesparingen (bijvoorbeeld aluminium). Andere metalen, zoals zink, kunnen de levensduur van producten verlengen. Tot slot hebben een aantal metalen, zoals aluminium en titanium, het voordeel dat ze heel weinig wegen. Belangrijke grondstof voor groene technologie: hoewel ze niet cruciaal zijn voor de eigenlijke groene technologie, kunnen sommige metalen wel een belangrijke structurele component zijn van het groene eindproduct. Dat is bijvoorbeeld het geval bij het opwekken van hernieuwbare windenergie en in de carrosserie van hybride wagens en elektrische voertuigen. Cruciale component in vernieuwende toepassingen rond groene technologie: het minst bekend is allicht dat sommige metalen van vitaal belang zijn voor het functioneren van specifieke milieutechnologieën (bijvoorbeeld hybride wagens, zonnecellen, windturbines). Hierna bespreken we een aantal vitale toepassingen rond groene technologie. Hernieuwbare energietoepassingen Door de bezorgdheid rond de klimaatverandering en het waarborgen van de energiebevoorrading zijn wereldwijd politieke maatregelen uitgevaardigd met de bedoeling de CO2-uitstoot te verminderen, de energie-efficiëntie te verhogen en het gebruik van hernieuwbare energie te bevorderen. In dat laatste domein zijn een aantal sleuteltechnologieën gebaseerd op metaalgrondstoffen. Zonnecellen: deels als gevolg van de hoge kostprijs van kristallijn silicone is het gebruik van dunne film-zonnecellen de jongste jaren fors gestegen. Volgens voorspellingen van isupply zullen zonnecellen die gebaseerd zijn op de dunne filmtechnologie, tegen 2013 instaan voor 35 % van de wereldwijde productie van zonne-energie, terwijl dat in 2008 nog maar 14,2 % was. Windturbines: sommige van de meest efficiënte windturbinetypes steunen op het gebruik van een type generator met een permanente magneet. Het toevoegen van bijkomende metalen zoals dysprosium kan de prestaties van de permanente magneet nog versterken. Groenere transportoplossingen Het concept van duurzaam transport wint steeds meer veld, zoals ook blijkt uit de combinatie van almaar strengere emissieregels voor voertuigen en de groeiende aandacht voor het openbaar vervoer. Er is duidelijk sprake van een forse toename van het aantal schonere en groenere transportoplossingen. Hybride elektrische voertuigen (HEV s) beperken het brandstofverbruik door de combinatie van een benzinemotor, een elektrisch aangedreven accu en remmen die energie halen uit het stoppen. Deze processen zijn gebaseerd op herlaadbare accu s en magneten, die allebei heel belangrijke metaalelementen bevatten. 2

3 Herlaadbare accu s: voornamelijk twee types van herlaadbare accu s lijken de markt te gaan domineren de nikkel-metaalhydride (NiMH) accu en de lithium-ion accu. Bijna alle volledig hybride wagens gebruiken nu NiMH-accu s (bijvoorbeeld Toyota Prius). Permanente magneten: momenteel gebruiken de meeste HEV s een borstelloze PMDC-motor (permanent-magneetgelijkstroommotor). De autokatalysatoren zetten ruim 90 % van de koolwaterstoffen, koolstofmonoxide en stikstofoxiden uit benzinemotoren om in minder schadelijke koolstofdioxide, stikstof en waterdamp. Autokatalysatoren zijn het ook gewend om de vervuilende elementen van de dieseluitstoot te beperken. Heel wat regeringen, waaronder die van de VS en Japan, blijven net als de Europese Unie almaar strengere emissienormen voor voertuigen hanteren.. Energie-efficiënte verlichtingsoplossingen Een combinatie van nieuwe regelgevingen om het gebruik van gloeilampen geleidelijk af te bouwen en een beleid met fiscale voordelen voor ondernemingen die het gebruik van energiebesparende verlichting aanmoedigen, hebben de vraag naar energiebesparende verlichting een flinke duw in de rug gegeven. Kort na elkaar konden twee soorten verlichtingstechnologieën, die allebei gebaseerd zijn op het gebruik van metalen, een doorbraak realiseren: Compact Fluorescent Lights (CFLs) en Light Emitting Diodes (LEDs). CFL-verlichting is vier keer efficiënter en gaat tot tien keer langer mee dan gloeilampen. Ook LED-verlichting biedt een aantal voordelen ten opzichte van gloeilampen, waaronder een lager energieverbruik, een langere levensduur, meer robuustheid, kleinere afmetingen, een snellere switch en een grotere duurzaamheid en betrouwbaarheid. Volgens het marktonderzoeksbureau Strategies Unlimlited zal de markt van de LED-verlichting in 2012 meer dan 5 miljard dollar waard zijn. Dat stemt voor de periode overeen met een gemiddelde jaarlijkse groei van 28 %. Wat is de huidige stand van zaken voor groene metalen? Waar komen groene metalen vandaan? Is het aanbod schaars? De jongste maanden is heel wat aandacht besteed aan de bezorgdheid over de productie en beschikbaarheid van de zogenaamde zeldzame aardmetalen (rare earth elements, REE s) en aan het feit dat het aanbod momenteel wordt gedomineerd door één land, namelijk China. Hoewel China slechts over 30 % beschikt van de wereldreserves van zeldzame aardmetalen, heeft het land een virtueel monopolie op de productie ervan. Dat komt vooral omdat de REE-mijnen er van relatief hoge kwaliteit zijn en tegen een vrij lage kostprijs kunnen worden uitgebaat. Toen China midden 2009 aankondigde dat het land de exportquota van zeldzame aardmetalen wil beperken, vergrootte dat de vrees dat de bevoorrading in het gedrang kan komen. China heeft de exportquota verlaagd met 6 tot 7 % per jaar. Terwijl alle aandacht de jongste tijd uitging naar de zeldzame aardmetalen is het interessant om even aan te stippen dat de dominantie van één land in de metaalproductie en -bevoorrading niet alleen geldt voor dit type metalen. Het gaat bijvoorbeeld ook op voor platina in Zuid-Afrika. Daarnaast zouden het uitvaardigen van protectionistische maatregelen of welbepaalde lokale factoren de bezorgdheid over de regelmaat van de bevoorrading kunnen doen toenemen. 3

4 Sommige groene metalen kunnen enkel en alleen door extractie uit andere metalen worden gehaald. Zo is zink de enige bron ter wereld waaruit germanium, cadmium en indium kunnen worden gemaakt. Het aanbod van deze metalen is sterk afhankelijk van de beschikbaarheid van het hoofdproduct. Verschillende risicofactoren kunnen een rem zetten op het aanbod van groene metalen: Importrisico, waarbij de grondstoffen afhangen van de import uit een regio of land. Productierisico, met potentiële problemen zoals toegang tot het land, lange periodes die nodig zijn voor het ontwikkelen van nieuwe mijnen om er te kunnen produceren, enzovoort. Milieurisico, gebaseerd op indicatoren zoals lucht- en bodemvervuiling, waarbij de impact van het gebruik van grondstoffen wordt gemeten vanuit milieu-oogpunt. Hoe zal de vraag naar groene metalen waarschijnlijk evolueren? Eenvoudig uitgedrukt is het duidelijk dat de vraag naar groene metalen nauw zal samenhangen met de vraag naar en de groei van daarmee geassocieerde groene technologieën. Dat zal nog meer het geval zijn naarmate een groot gedeelte van de ontgonnen en geproduceerde metaalsoort in eerste instantie in deze toepassingen wordt gebruikt. REE s: de volledige REE-markt is in de periode tussen 2003 en 2008 enorm gegroeid, en de verwachting luidt dat die groei zal aanhouden. De groeiverwachtingen voor zeldzame aardmetalen zijn in ieder geval hoger dan het gekende potentiële aanbod dat op de markt zal komen. Al bij al wordt aangenomen dat er in de nabije toekomst wellicht een tekort aan REE s zal zijn. Lithium: terwijl bijna alle HEV s gebruik maken van NiMH-accu s, zijn veel specialisten bijzonder enthousiast over lithium-ion accu s. Met een hogere vermogen/gewichtsratio en een opmerkelijke verschuiving van hybride elektrische voertuigen naar volledig elektrische voertuigen, geloven velen dat de lithium-ion accu s uiteindelijk de norm zullen worden. Mogelijke tekorten in het aanbod overwinnen De jongste maanden was er regelmatig aandacht voor de bezorgdheid rond het feit dat de bevoorrading van sommige groene metalen en vooral van zeldzame aardmetalen in het gedrang zou komen. Dat fenomeen werd ook in de hand gewerkt door de aanzienlijke prijsstijging van bepaalde groene metalen. Om de aanvoer van groene metalen te kunnen blijven garanderen, zijn er verschillende strategieën, waarbij de ene al meer succes heeft dan de andere: Aanleggen van voorraden: op nationaal niveau zijn in China, Japan, Zuid-Korea en Europa strategische programma s opgezet om voorraden aan te leggen van een aantal strategische en essentiële metalen. Dat moet in die landen de bevoorrading van zowel de burgerlijke als de militaire industrie veilig stellen. De EU bijvoorbeeld zegde trouwens van 40 metalen dat ze van strategisch belang zijn voor de economische instandhouding van haar industriële basis. Niet alleen regeringen zijn bezorgd over de mogelijke bedreiging van de bevoorrading. Ook bedrijven zien er het belang van in en hebben daarom van het aanleggen van voorraden een prioriteit gemaakt. 4

5 Ontwikkelen van nieuwe productiesites: dit thema is van het grootste belang voor de REE s, aangezien momenteel zowat 30 % van de gekende metalen worden ontgonnen in China. Er worden wel verschillende productiesites ontwikkeld of opnieuw ontwikkeld in landen als Australië, Canada, Zuid-Afrika en Groenland. Hoewel de recente ontwikkelingen rond de productiesites gebeuren buiten China, wordt de groei ervan belemmerd door een aantal ernstige hinderpalen. Recycleren: er bestaan al markten voor sommige groene metalen zoals platina, selenium, tellurium en indium. Gezien de hoge waarde van groene metalen is het recycleren ervan een steekhoudende optie, zowel vanuit economisch als vanuit milieustandpunt. Daar staat tegenover dat de mogelijkheid om groene metalen te recupereren en te recycleren, onvermijdelijk afhangt van twee vragen: beschikt men daarvoor over de nodige infrastructuur (bijvoorbeeld voor het ophalen, smelten, enzovoort) en is de juiste technologie aanwezig om het groene metaal te recycleren? Tot slot moet er een voldoende grote kritische massa zijn van afval van groen metaal, om het recycleren ook economisch rendabel te maken. Vervanging: meestal bestaat er geen vervangingsmiddel voor de gebruikte groene metalen, of leidt vervanging niet tot dezelfde resultaten. Soms hebben bedrijven daarom ook al geprobeerd om helemaal geen groene metalen te gebruiken. Weerleggen van de bezorgdheid rond milieu en duurzaamheid Hoewel groene metalen worden gebruikt in bepaalde toepassingen die tastbare milieuvoordelen bieden, blijft het een feit dat de M&M-sector inherent vervuiling veroorzaakt. Er is ook al sprake geweest van bezorgdheid over de toxiciteit van bepaalde metalen en over de impact die het gebruik ervan heeft op de gezondheid. De sector kan maar succesvol zijn als hij erin slaagt om goed om te gaan met de maatschappelijke verwachtingen en om de almaar strengere wetgeving na te leven. Ontginning en verwerking: de milieukosten van de ontginnings- en verwerkingsactiviteiten verschillen van land tot land en van regio tot regio. Wel is het zo dat de ontwikkelingslanden doorgaans minder strenge milieuwetten hanteren. In landen als China is er echter ook sprake van consolidatie, en de ontginningskosten nemen toe omdat de overheid steeds meer druk uitoefent om te werken in een milieuveilige omgeving. Het is ook duidelijk dat de ontginning en verwerking van sommige groene metalen, en vooral van zeldzame aardmetalen, voor bijkomende complexiteit en milieu-implicaties zorgt. Meer dan ooit moeten de concepten van groene, verantwoorde en duurzame mijnexploitatie worden uitgedragen en in de praktijk worden gebracht door de bedrijven uit de M&M-sector. Het is duidelijk dat de elementen van een groene mijnbouw in de eerste plaats zouden moeten focussen op het productieproces, want daarin schuilt de belangrijkste negatieve milieu-impact. Er zijn onder meer schonere processen nodig om het milieu beter te beschermen, en er moeten schonere alternatieven komen voor de bestaande technologieën bij de ertsontginning, de verwerking en het beantwoorden aan de milieueisen in het algemeen. Toxiciteit van de gebruikte metalen en daaruit resulterende bezorgdheid over de gezondheid: aan sommige metalen die in groene toepassingen worden gebruikt, wordt een potentieel negatieve impact op de gezondheid toegeschreven. Dat is bijvoorbeeld het geval voor het cadmium dat wordt gebruikt in dunne film-zonnecellen. Het garanderen van veilige inzamel- en afvoersystemen aan het einde van de levenscyclus van de producten is van essentieel belang om de bezorgdheid over de gezondheid te verminderen. 5

6 Slotbedenkingen De hamvraag blijft of het gebruik en de ontwikkeling van groene technologieën die gebruik maken van vitale metalen componenten, de negatieve milieu-impact van alles wat bij de ontginning komt kijken, teniet kunnen doen. Het valt nog af te wachten of de M&M-sector het imago van zich af kan schudden dat hij enkel vervuilt en het milieu beschadigt, en of hij zich daadwerkelijk kan profileren als een sector die nu en in de toekomst het potentieel heeft om via de ontgonnen producten en de daaruit gemaakte metalen voor een positieve impact te zorgen op het milieu. Stakeholders zouden bij het afwegen van de voor- en nadelen van de M&M-sector vanuit het milieu- en duurzaamheidsperspectief moeten opteren voor een meer holistische benadering, en meer moeten kijken naar de levenscyclus van de producten. Sterker nog, ze zouden ook oog moeten hebben voor alle milieuvoordelen van sommige toepassingen van M&M-producten in het domein van de groene technologie, en komaf moeten maken met alle boodschappen die enkel lippendienst bewijzen aan milieu en duurzaamheid. 6

7 Onze benadering Hoe integreren we nu deze visie op groene metalen in de duurzaamheidsanalyse van Dexia AM? De mate waarin een bedrijf uit de M&M-sector actief is in groene metalen, wordt natuurlijk onderzocht in onze macroanalyse, waarin we proberen om bepaalde businessmodellen en producten te vinden die een positieve bijdrage kunnen leveren in de aanpak van belangrijke duurzaamheidsproblemen zoals de klimaatverandering. Het gebruik van groene metalen als vitale componenten van technologieën die de uitstoot van broeikasgassen willen beperken bij het opwekken van energie en in transport- en verlichtingsproducten, wordt dus als bijzonder positief beoordeeld. In onze Best-in-Class-kernfondsen stelt onze macroanalyse ons in staat om M&M-bedrijven te vinden met geschikte producten en cruciale componenten voor bepaalde groene technologieën. Mijnbedrijven die louter platina ontginnen, zijn gemakkelijk te vinden. Het beste voorbeeld is een bedrijf als Lonmin, terwijl andere gediversifieerde M&M-bedrijven ook posities hebben in platina en daarmee verwante metalen. Dat geldt onder meer voor Anglo American (platina is goed voor zowat 16 % van de omzet) en Dowa Holdings. Dit laatste bedrijf haalt niet enkel inkomsten uit platina en palladium, maar ook uit indium en tellurium, metalen die normaal gebruikt worden in zonneceltoepassingen. Andere gediversifieerde M&M-bedrijven die ook posities hebben in groene metalen, zijn Teck Resources, een van de belangrijkste producenten ter wereld van indium, en Umicore, met zowat de grootste capaciteit voor het recycleren van edele metalen en met de mogelijkheid om groene metalen te produceren zoals PGM s, indium en tellurium. In ons Emerging Market-fonds hebben we enerzijds een aantal zuivere en anderzijds een aantal gediversifieerde M&M-bedrijven geïdentificeerd. De meest in het oog springende zuivere mijnbedrijven zijn de zeldzame aardmetalenbedrijven in China, waaronder Inner Mongolia Baotou Steel Rare Earth High Tech Co, het grootste REE-mijnbedrijf. Maar ook gediversifieerde bedrijven zijn zich bewust van de opportuniteiten die groene metalen te bieden hebben. Zo ondertekende Jiangxi Copper in december 2009 een overeenkomst voor een gezamenlijke investering van 1 miljard yuan, die bestemd is om de tweede grootste voorraadlaag van zeldzame aardmetalen te ontwikkelen in de provincie Sichuan in Zuidwest-China. Ook Aluminium Corp of China kondigde recent aan dat het wil diversifiëren door activa te kopen in het domein van de zeldzame aardmetalen. Ons Green Planet Strategy focust niet zozeer op de producenten van de uiteindelijke groene technologie, zoals zonnepanelen en windturbines. Het baseert zich wel op ons inzicht in de groene metalen, waardoor we een betere kijk hebben op deze technologieën in de hele waardeketen, en in het bijzonder aan de aanbodzijde. Vandaar dat het identificeren van de mijnexploitanten die deze groene metalen aanbieden de mogelijkheid biedt tot het verbreden van het universum van bedrijven waarin dit fonds kan beleggen. Ook het begrijpen van de complexiteit van de aanvoerketen en het kunnen identificeren van mogelijke grondstoffenschaarste versterken ons inzicht in het reilen en zeilen van groene technologiebedrijven. 7

8 Belgium Dexia Asset Management Belgium Place Rogier Bruxelles Tel.: France Dexia Asset Management SA 40, rue Washington Paris Cedex 08 Tel.: Luxembourg Dexia Asset Management Luxembourg SA 136, route d Arlon 1150 Luxembourg Tel.: Australia Ausbil Dexia Ltd Veritas House Level Kent Street Sydney NSW 2000 Tel.: Bahrain Dexia Asset Management Luxembourg SA, Middle East Representative Office Bahrain Financial Harbour, Financial Center, West Harbour Tower, Level 23 King Faisal Highway PO Box Manama Tel.: Canada Dexia Asset Management 155 Wellington Street West 6th Floor Toronto, ON M5V 3L3 Tel.: Germany Dexia Asset Management Luxembourg SA Zweigniederlassung Deutschland An der Welle Frankfurt Tel.: Italy Dexia Asset Management Luxembourg SA, Succursale italiana Corso Italia Milano Tel.: Spain Dexia Asset Management Luxembourg SA, Sucursal en España Calle Ortega y Gasset, Madrid Tel.: Switzerland Dexia Asset Management Luxembourg SA, succursale de Genève 2, rue de Jargonnant 1207 Genève Tel.: The Netherlands Dexia Asset Management Nederlands bijkantoor Lichtenauerlaan ME Rotterdam Tel.: Disclaimer Dit document heeft een louter informatief karakter. Het bevat geen aanbod tot aan- of verkoop van financiële instrumenten en houdt geen beleggingsadvies in. Het vormt evenmin de bevestiging van enige transactie tenzij uitdrukkelijk anders overeengekomen. De informatie in dit document is afkomstig van verschillende bronnen. Dexia Asset Management legt de grootst mogelijke zorg aan de dag bij het kiezen van zijn informatiebronnen en het doorgeven van de informatie. Fouten of weglatingen in deze bronnen of processen kunnen echter niet van tevoren worden uitgesloten. Dexia Asset Management kan niet aansprakelijk worden gesteld voor rechtstreekse of onrechtstreekse schade die voortvloeit uit het gebruik van dit document. De inhoud van dit document mag niet worden overgenomen zonder de voorafgaande schriftelijke toestemming van Dexia Asset Management. De intellectuele eigendomsrechten van Dexia Asset Management moeten te allen tijde worden gerespecteerd. OPGELET: Als dit document melding maakt van resultaten behaald in het verleden van een financieel instrument, een financiële index of een beleggingsdienst, verwijst naar simulaties van zulke resultaten of gegevens bevat met betrekking tot toekomstige resultaten, is de cliënt zich ervan bewust dat de in het verleden behaalde resultaten en/of prognoses geen betrouwbare indicator vormen voor toekomstige resultaten. Meer nog, Dexia Asset Management preciseert dat: indien het gaat om brutoresultaten, het resultaat kan worden beïnvloed door provisies, bijdragen en andere lasten. indien het resultaat in een andere valuta luidt dan die van het land waar de cliënt verblijft, de vermelde winsten kunnen stijgen of dalen, afhankelijk van de valutaschommelingen. Indien dit document verwijst naar een bepaalde fiscale behandeling, is de belegger zich ervan bewust dat zulke informatie afhangt van de individuele omstandigheden van elke belegger en in de toekomst aan wijzigingen onderhevig kan zijn. Dit document bevat geen onderzoek op beleggingsgebied zoals gedefinieerd in artikel 24 1 van de richtlijn 2006/73/EG van 10 augustus 2006 tot uitvoering van de richtlijn 2004/39/EG van het Europees Parlement en de Raad. Indien deze informatie een publicitaire mededeling is, wenst Dexia AM te verduidelijken dat deze niet werd opgesteld overeenkomstig de wettelijke voorschriften ter bevordering van de onafhankelijkheid van het onderzoek op beleggingsgebied en niet onderworpen is aan een verbod om te handelen reeds vóór de verspreiding van onderzoek op beleggingsgebied. If you would like more detailed information concerning the Dexia Asset Management product range, contact us by mail at You will also find information on our internet site at together to the essence 8

Alternatief beheer: Nieuwe uitdagingen voor een nieuwe groei

Alternatief beheer: Nieuwe uitdagingen voor een nieuwe groei Alternatief beheer: Nieuwe uitdagingen voor een nieuwe groei Roadshow Alternatief Beheer 2010 Fabrice CUCHET, Member of the Executive Committee Global Head of Alternative Investments Een vloedgolf aan

Nadere informatie

Alleen een koploper in Alternatief Beheer kan u zo n keuze voorstellen. samen naar de essentie

Alleen een koploper in Alternatief Beheer kan u zo n keuze voorstellen. samen naar de essentie Alleen een koploper in Alternatief Beheer kan u zo n keuze voorstellen samen naar de essentie Dexia Asset Management, een Europese topper in Alternatief Beheer n Actief in Alternatief Beheer sinds 1996

Nadere informatie

Alternatief beheer: Nieuwe uitdagingen voor een nieuwe groei

Alternatief beheer: Nieuwe uitdagingen voor een nieuwe groei Alternatief beheer: Nieuwe uitdagingen voor een nieuwe groei Roadshow Alternatief Beheer 2010 Fabrice CUCHET, Member of the Executive Committee Global Head of Alternative Investments Een vloedgolf aan

Nadere informatie

Overheidsobligatiestrategie Focus op Griekenland

Overheidsobligatiestrategie Focus op Griekenland December 29 Overheidsobligatiestrategie Inhoud 1 Recente marktontwikkelingen... 2 2 De economische situatie... 3 3 Strategie... 4 Dexia Asset Management Zie wettelijke verklaring aan het einde van het

Nadere informatie

KENNISMAKING MET UMICORE

KENNISMAKING MET UMICORE KENNISMAKING MET UMICORE Kennismaking met Umicore CATALYSIS ENERGY MATERIALS PERFORMANCE MATERIALS RECYCLING 1 We zijn een materiaaltechnologie- en recyclagegroep op wereldschaal. We richten ons op toepassingen

Nadere informatie

Alternatief Beheer Een nieuwe veilige haven voor beleggers?

Alternatief Beheer Een nieuwe veilige haven voor beleggers? Alternatief Beheer Een nieuwe veilige haven voor beleggers? 2011 Alternative Investment Roadshow Paris Geneva Madrid Milan Brussels Zurich Luxembourg Frankfurt London Amsterdam Middle East Fabrice CUCHET

Nadere informatie

Nulrentes: is Europa Japan geworden? Zoektocht naar opportuniteiten voor obligatiebeleggers. Koen Van de Maele, CFA. Zaterdag 1 juni 2013

Nulrentes: is Europa Japan geworden? Zoektocht naar opportuniteiten voor obligatiebeleggers. Koen Van de Maele, CFA. Zaterdag 1 juni 2013 Nulrentes: is Europa Japan geworden? Zoektocht naar opportuniteiten voor obligatiebeleggers Koen Van de Maele, CFA Zaterdag juni Obligatievooruitzichten Zijn de Centrale Banken het noorden kwijt? Balanstotaal

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

INVESTEREN IN. Strategische Metalen

INVESTEREN IN. Strategische Metalen INVESTEREN IN Strategische Metalen Neodium Neodium BVBA werkt nauw samen met een van de grootste leveranciers van strategische metalen in Europa. In tijden van crisis, inflatie, politieke instabiliteit

Nadere informatie

VFB DAG VAN DE TIPS AANDELENTIPS. Ken Van Weyenberg Investment Specialist - Asset Allocation & Private Clients

VFB DAG VAN DE TIPS AANDELENTIPS. Ken Van Weyenberg Investment Specialist - Asset Allocation & Private Clients VFB DAG VAN DE TIPS AANDELENTIPS Ken Van Weyenberg Investment Specialist - Asset Allocation & Private Clients Kinepolis Antwerpen, 10 oktober 2015 1 TERUGBLIK 2 ALGEMENE INSTEEK FAVORIETE AANDELEN 3 DASSAULT

Nadere informatie

rofiel Rendement sinds 31/12/2013

rofiel Rendement sinds 31/12/2013 Belfius Pension Fund Maandelijkse Reporting Januari 2014 Profiel Rendement sinds 31/12/2013 Belfius Pension Fund Low 0.31% Belfius Pension Fund Balanced Plus -0. Belfius Pension Fund High -0.45% Gegevens

Nadere informatie

Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau, Dames en heren,

Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau, Dames en heren, Vrijdag 10 september 2010 Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR Comité van de Regio s Resource Efficient Europa Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau,

Nadere informatie

Belfius Pension Fund Maandelijkse Reporting. September 2013

Belfius Pension Fund Maandelijkse Reporting. September 2013 Belfius Pension Fund Maandelijkse Reporting September 2013 Markten Aandelen Sterke economische cijfers en QE tapering in de focus Equity Indices - 1 month YTD (%, in EUR) MSCI Europe 4.32% 10.22% MSCI

Nadere informatie

Assetallocatie - Vooruitzichten 2011. Koen Maes Global Head of Private Mandates & Allocation strategy Funds

Assetallocatie - Vooruitzichten 2011. Koen Maes Global Head of Private Mandates & Allocation strategy Funds Assetallocatie - Vooruitzichten 211 Koen Maes Global Head of Private Mandates & Allocation strategy Funds Een gunstige omgeving voor risicovolle activa: een zwak macroscenario Zeker de eerste helft van

Nadere informatie

Energietechnologieën

Energietechnologieën pagina 1/6 Wetenschappelijke Feiten Bron: over IEA (2008) Energietechnologieën Scenario s tot 2050 Samenvatting en details: GreenFacts Context - Het toenemende energiegebruik dat aan de huidige economische

Nadere informatie

Cleantech Markt Nederland 2008

Cleantech Markt Nederland 2008 Cleantech Markt Nederland 2008 Baken Adviesgroep November 2008 Laurens van Graafeiland 06 285 65 175 1 Definitie en drivers van cleantech 1.1. Inleiding Cleantech is een nieuwe markt. Sinds 2000 heeft

Nadere informatie

SETIS VOOR EEN KOOLSTOFARME TOEKOMST

SETIS VOOR EEN KOOLSTOFARME TOEKOMST E u r o p e s e Commissie INFORMATIESYSTEEM VOOR STRATEGISCHE ENERGIETECHNOLOGIEËN SETIS VOOR EEN KOOLSTOFARME TOEKOMST http://setis.ec.europa.eu Europese Commissie Informatiesysteem voor strategische

Nadere informatie

Nuon Helianthos. Een doorbraak in zonne-energie.

Nuon Helianthos. Een doorbraak in zonne-energie. Nuon Helianthos Een doorbraak in zonne-energie. 2 Nuon Helianthos Een doorbraak in zonne-energie. Nuon Helianthos 3 Een duurzame samenleving staat hoog op de politieke en maatschappelijke agenda. Een wezenlijke

Nadere informatie

Umicore in uw dagelijks leven

Umicore in uw dagelijks leven Umicore op weg Umicore in uw dagelijks leven Katalysatoren voor de vermindering van de schadelijke uitstoot van uw wagen Kathodematerialen in de herlaadbare batterijen van uw GSM, laptop, en elektrische

Nadere informatie

Naar een nieuwe industrialisering van en voor de metaalsector. Een kringloopeconomie binnen de context van duurzame ontwikkeling.

Naar een nieuwe industrialisering van en voor de metaalsector. Een kringloopeconomie binnen de context van duurzame ontwikkeling. Naar een nieuwe industrialisering van en voor de metaalsector. Een kringloopeconomie binnen de context van duurzame ontwikkeling. Bernard MAZIJN Instituut vóór Duurzame Ontwikkeling vzw Universiteit Gent

Nadere informatie

De nieuwe energie-efficiëntierichtlijn - Uitdagingen & oplossingen -

De nieuwe energie-efficiëntierichtlijn - Uitdagingen & oplossingen - De nieuwe energie-efficiëntierichtlijn l - Uitdagingen & oplossingen - DG Energie 22 juni 2011 ENERGIEVOORZIENING NOG AFHANKELIJKER VAN IMPORT Te verwachten scenario gebaseerd op cijfers in 2009 in % OLIE

Nadere informatie

Onze visie op de markten en ons aanbod van beleggingsdiensten. Trends Finance Day 01-06-2013

Onze visie op de markten en ons aanbod van beleggingsdiensten. Trends Finance Day 01-06-2013 Onze visie op de markten en ons aanbod van beleggingsdiensten Trends Finance Day 01-06-2013 Samenvatting wereldeconomie Economie Monetair Aandelen Obligaties EMU Core* - + + - EMU PIIGS** - - 0 - USA 0

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

Archieven van de vorige deelnemingen ontvangen vanaf 1 september 2008

Archieven van de vorige deelnemingen ontvangen vanaf 1 september 2008 Archieven van de vorige deelnemingen ontvangen vanaf 1 september 2008 Datum van kennisgeving (1) 20 oktober 2008 AXA S.A. AXA Rosenberg AllianceBernstein AXA Investment Managers 23 oktober 2008 Rebelco

Nadere informatie

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces H 2 et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces Bij het ontstaan van de aarde, 4,6 miljard jaren geleden, was er geen atmosfeer. Enkele miljoenen jaren waren nodig voor de

Nadere informatie

De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie

De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie Feike Sijbesma, CEO Royal DSM In de loop der tijd is het effect van bedrijven op de maatschappij enorm veranderd. Vijftig tot honderd

Nadere informatie

Persconferentie 2011: de herleving van de aandelenmarkten. Frédéric BUZARE - Global Head of Fundamental Equity Brussel 2 december 2010

Persconferentie 2011: de herleving van de aandelenmarkten. Frédéric BUZARE - Global Head of Fundamental Equity Brussel 2 december 2010 Persconferentie 2011: de herleving van de aandelenmarkten Frédéric BUZARE - Global Head of Fundamental Equity Brussel 2 december 2010 Verwachtingen Voor de aandelen is een nieuwe sweet spot mogelijk 2

Nadere informatie

het groenste papier ter wereld spaart bomen spaart energie spaart water

het groenste papier ter wereld spaart bomen spaart energie spaart water het groenste papier ter wereld spaart bomen spaart energie spaart water 100%eco & north river écht duurzaam produceren 100%eco 100% betrouwbaar - 100% transparant Ons doel is een kleurrijk voetspoor op

Nadere informatie

Belfius Pension Fund Maandelijkse Reporting Mei 2014

Belfius Pension Fund Maandelijkse Reporting Mei 2014 Belfius Pension Fund Maandelijkse Reporting Mei 2014 112 110 104 98 96 94 Rendement sinds 31/12/2013 (% verandering in EUR) MSCI Europe MSCI EMU MSCI United Kingdom ( ) MSCI World ex-europe ( ) MSCI EMU

Nadere informatie

ASPIRAVI. Project E403 Lichtervelde en Wingene

ASPIRAVI. Project E403 Lichtervelde en Wingene ASPIRAVI Project E403 Lichtervelde en Wingene Groei naar een duurzame samenleving Europese doelstelling tegen de opwarming van het klimaat : 20-20-20 tegen 2020 : 20% minder CO 2 uitstoot 20% minder energie

Nadere informatie

Umicore sluit de cirkel: Duurzaamheid werkt!

Umicore sluit de cirkel: Duurzaamheid werkt! Umicore sluit de cirkel: Duurzaamheid werkt! Flanders Inland Shipping Network Johan Brusselaers 03/12/2012 Umicore s business approach We transformeren metalen in hoogtechnologische materialen. We gebruiken

Nadere informatie

lezing door Dolf Hali voor de Probusclub Santpoort op 1 mei 2013 (de uitgesproken tekst volgt na dia 5)

lezing door Dolf Hali voor de Probusclub Santpoort op 1 mei 2013 (de uitgesproken tekst volgt na dia 5) lezing door Dolf Hali voor de Probusclub Santpoort op 1 mei 2013 (de uitgesproken tekst volgt na dia 5) 1. Politiek (nimby mentaliteit) 2. Onze heilige koe 3. Windturbines 4. Kernenergie Heilige koe Windturbines

Nadere informatie

Optie strategieën. Brochure bestemd voor particuliere beleggers BASIC. Member of the KBC group

Optie strategieën. Brochure bestemd voor particuliere beleggers BASIC. Member of the KBC group Optie strategieën Brochure bestemd voor particuliere beleggers Gepubliceerd door KBC Securities in samen werking met Euronext. p. 2 Index 1. Basisstrategieën 2 2. Voorbeelden van toepassingen 2 3. Grafische

Nadere informatie

HET GROENSTE PAPIER TER WERELD spaart bomen spaart energie spaart water

HET GROENSTE PAPIER TER WERELD spaart bomen spaart energie spaart water HET GROENSTE PAPIER TER WERELD spaart bomen spaart energie spaart water 100%eco & NORTH RIVER ÉCHT DUURZAAM PRODUCEREN 100%eco 100% betrouwbaar - 100% transparant Ons doel is een kleurrijk voetspoor op

Nadere informatie

Definitie. Wat is Duurzaamheid?

Definitie. Wat is Duurzaamheid? Duurzaamheid Definitie Wat is Duurzaamheid? Waarom is duurzaamheid belangrijk? Bevolkingsgroei 7naar 9Miljard Waarom is duurzaamheid belangrijk? Grondstofschaarste Waarom is duurzaamheid belangrijk? Ontbossing

Nadere informatie

Opties. Brochure bestemd voor particuliere beleggers INTERMEDIATE. Member of the KBC group

Opties. Brochure bestemd voor particuliere beleggers INTERMEDIATE. Member of the KBC group Brochure bestemd voor particuliere beleggers Gepubliceerd door KBC Securities in samen werking met Euronext. p. 2 Index 1. Inleiding 3 2. Valutaopties 4 Twee valutaoptiecontracten 4 Waarom valutaopties

Nadere informatie

Loont kiezen voor Cleantech innovatie?

Loont kiezen voor Cleantech innovatie? Loont kiezen voor Cleantech innovatie? Investeren in Cleantech biedt de mogelijkheid om economische meerwaarde te creëren in combinatie met milieuvoordelen. Een Cleantech productiemodel dient in staat

Nadere informatie

Jan Schouten. Volvo Truck Nederland

Jan Schouten. Volvo Truck Nederland Jan Schouten Quality Safety Environmental care A company driven by strong core values CO 2 -neutrale productie Eerste 100 % CO 2 -neutrale truckfabriek in Gent Windenergie, zonne-energie, biobrandstoffen

Nadere informatie

Duurzaamheid. De voordelen van blikverpakkingen

Duurzaamheid. De voordelen van blikverpakkingen Duurzaamheid De voordelen van blikverpakkingen Duurzaamheid Duurzaamheid is één van de belangrijke aandachtspunten van het bedrijfsleven. Deze brochure is een initiatief van EMPAC, de organisatie van de

Nadere informatie

Hedging strategies. Opties ADVANCED. Member of the KBC group

Hedging strategies. Opties ADVANCED. Member of the KBC group Hedging strategies Opties p. 2 Index 1. Hedging met opties 3 2. Hedging met put opties 4 3. Hedgen met valutaopties 6 Twee valutaoptiecontracten 6 p. 3 Hedging met opties Hedging komt van het Engelse to

Nadere informatie

USD / 1.16 1.15 1.14 1.13 1.12 1.11

USD / 1.16 1.15 1.14 1.13 1.12 1.11 Energiemarktanalyse Groenten & Fruit door Powerhouse Marktprijzen Macro-economie Markten in mineur Afgelopen week De angst voor een wereldwijde economische vertraging is weer toegenomen na een slechte

Nadere informatie

Casus 3.5 Zeldzame aardmetalen

Casus 3.5 Zeldzame aardmetalen Casus 3.5 Zeldzame aardmetalen In hoofdstuk 3 van het boek wordt in het onderdeel Beschikbaarheid van grondstoffen aardolie als voorbeeld genomen. Onderzoekers hebben vastgesteld dat de nu bekende oliereserves

Nadere informatie

Opties. Brochure bestemd voor particuliere beleggers INTERMEDIATE. Een onderneming van de KBC-groep

Opties. Brochure bestemd voor particuliere beleggers INTERMEDIATE. Een onderneming van de KBC-groep Brochure bestemd voor particuliere beleggers Gepubliceerd door KBC Securities in samen werking met Euronext. p. 2 Index 1. Inleiding 3 2. Valutaopties 4 Drie valutaoptiecontracten 4 Waarom valutaopties

Nadere informatie

ASPIRAVI. Project Blankenberge

ASPIRAVI. Project Blankenberge ASPIRAVI Project Blankenberge Groei naar een duurzame samenleving Europese doelstelling tegen de opwarming van het klimaat : 20-20-20 tegen 2020 : 20% minder CO 2 uitstoot 20% minder energie verbruiken

Nadere informatie

VLAAMS PARLEMENT RESOLUTIE. betreffende de verzoening van de behoeften aan energie en aan zuivere lucht in onze maatschappij

VLAAMS PARLEMENT RESOLUTIE. betreffende de verzoening van de behoeften aan energie en aan zuivere lucht in onze maatschappij VLAAMS PARLEMENT RESOLUTIE betreffde de verzoing van de behoeft aan ergie aan zuivere lucht in onze maatschappij Het Vlaams Parlemt, gelet op de Verkningsnota voor het ergiedebat in het Vlaams Parlemt,

Nadere informatie

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s In een globaliserende economie moeten regio s en ondernemingen internationaal concurreren. Internationalisatie draagt bij tot de economische

Nadere informatie

Inzameling en verwerking van vlakglas

Inzameling en verwerking van vlakglas Inzameling en verwerking van vlakglas Vlaanderen gebruikt en verbruikt heel wat materialen, grondstoffen en energie. In tijden van toenemende schaarste dringt de vraag zich op hoe we ze zo efficiënt mogelijk

Nadere informatie

E-bike : regelgeving & evolutie bekeken vanuit de fietssector en mobiliteitsmarkt

E-bike : regelgeving & evolutie bekeken vanuit de fietssector en mobiliteitsmarkt + E-bike : regelgeving & evolutie bekeken vanuit de fietssector en mobiliteitsmarkt Philippe Decrock, directeur studiedienst (federatie FEDERAUTO, FEDERVELO- FEDERPROCYCLE) + AANDACHTSPUNTEN E-bikes Elektronisch

Nadere informatie

Fire Seminar 2015 Kingspan Group Tiel DUURZAAM BOUWEN. Hoe doen we dat ook alweer? Gert Jan van Beijnum

Fire Seminar 2015 Kingspan Group Tiel DUURZAAM BOUWEN. Hoe doen we dat ook alweer? Gert Jan van Beijnum Fire Seminar 2015 Kingspan Group Tiel DUURZAAM BOUWEN Hoe doen we dat ook alweer? Gert Jan van Beijnum 1 1 Relevantie voor de bouwsector Bouwactiviteiten en gebouwen hebben een aanzienlijk aandeel in milieulast

Nadere informatie

Emissies van het wegverkeer in België 1990-2030

Emissies van het wegverkeer in België 1990-2030 TRANSPORT & MOBILITY LEUVEN VITAL DECOSTERSTRAAT 67A BUS 1 3 LEUVEN BELGIË http://www.tmleuven.be TEL +32 (16) 31.77.3 FAX +32 (16) 31.77.39 Transport & Mobility Leuven is een gezamenlijke onderneming

Nadere informatie

Thenergo levert sterke groei en stijgende recurrente EBITDA marge in eerste half jaar 2008

Thenergo levert sterke groei en stijgende recurrente EBITDA marge in eerste half jaar 2008 PERSBERICHT Thenergo levert sterke groei en stijgende recurrente EBITDA marge in eerste half jaar 2008 28 augustus 2008 18u00 CET Gereguleerde informatie Antwerpen Thenergo (Euronext Brussels: THEB en

Nadere informatie

Verpakking en Etikettering: Het perfecte huwelijk. Elly Spies AOAC-LL symposium, 21 November 2013

Verpakking en Etikettering: Het perfecte huwelijk. Elly Spies AOAC-LL symposium, 21 November 2013 Verpakking en Etikettering: Het perfecte huwelijk Elly Spies AOAC-LL symposium, 21 November 2013 FrieslandCampina brands Consumer products Professional market Ingredients 2 Wereldwijd Europe Netherlands

Nadere informatie

Aggiornamento. Bedreigingen en uitdagingen voor de. industrie VWEC. Een perspectief voor Vlaanderen. Een perspectief voor Vlaanderen

Aggiornamento. Bedreigingen en uitdagingen voor de. industrie VWEC. Een perspectief voor Vlaanderen. Een perspectief voor Vlaanderen Een perspectief voor Vlaanderen Bedreigingen en uitdagingen voor de Aggiornamento industrie Een perspectief voor Vlaanderen VWEC auteur functie datum Marc Van den Bosch Sr. Adviseur energie en milieu VOKA

Nadere informatie

Kennisgeving van Fusie tussen Sub-fondsen

Kennisgeving van Fusie tussen Sub-fondsen Kennisgeving van Fusie tussen Sub-fondsen Samenvatting Dit deel bevat belangrijke informatie over de fusie die voor u als aandeelhouder van belang is. Meer informatie kunt u vinden in de Gedetailleerde

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

TETRALERT - ONDERNEMING VOORSTEL TOT HERZIENING VAN DE RICHTLIJN AANDEELHOUDERSRECHTEN

TETRALERT - ONDERNEMING VOORSTEL TOT HERZIENING VAN DE RICHTLIJN AANDEELHOUDERSRECHTEN TETRALERT - ONDERNEMING VOORSTEL TOT HERZIENING VAN DE RICHTLIJN AANDEELHOUDERSRECHTEN 1. Inleiding Op 9 april 2014 maakte de Europese Commissie aan het Europees Parlement een voorstel van richtlijn over

Nadere informatie

ASPIRAVI. Windpark Haaltert

ASPIRAVI. Windpark Haaltert ASPIRAVI Windpark Haaltert SAMEN GEDREVEN DOOR DE WIND WINDPARK HAALTERT Windpark Haaltert: Projectlocatie Projectkenmerken Timing van de werken Investeer mee via Aspiravi Samen cvba Aankoop van groene

Nadere informatie

Wat als... ... er een nieuwe toekomst zou zijn voor groene energie?

Wat als... ... er een nieuwe toekomst zou zijn voor groene energie? NL ... er een nieuwe toekomst zou zijn voor groene energie? De zon, als onuitputtelijke bron van energie, is van cruciaal belang voor mens en natuur: ze beslist over het leven op onze planeet. BISOL gebruikt

Nadere informatie

Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is.

Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is. Energieverbruik binnen de voedingen drankensector. Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is. Deze whitepaper licht toe waarom het voor organisaties binnen de belangrijk is om inzicht te hebben

Nadere informatie

De tien gouden regels voor het beleggen in aandelen door Aberdeen Asset Management

De tien gouden regels voor het beleggen in aandelen door Aberdeen Asset Management De tien gouden regels voor het beleggen in aandelen door Aberdeen Asset Management Finance Avenue, 14 november 2015 Christophe Palumbo, Senior Business Development Manager Benelux Aberdeen Asset Management

Nadere informatie

Uitkomen voor de beste resultaten. DB Star Performer

Uitkomen voor de beste resultaten. DB Star Performer Uitkomen voor de beste resultaten DB Star Performer Gestimuleerd rendement Voordelen Hoe het werkt Simulatie aan de hand van historische gegevens geeft consistente resultaten op lange termijn Voordelen

Nadere informatie

De elektromotor Hart van het systeem

De elektromotor Hart van het systeem De elektromotor Hart van het systeem Martijn Brinks WEG Netherlands Feda sectie EMMS Mondiale blik op efficiency Lokale (EU) regelgeving Werking van hoog rendement motoren Waar gaat het heen? Groei mondiaal

Nadere informatie

FORTIS INVESTMENTS ALGEMENE VOORWAARDEN INZAKE BELEGGINGSDIENSTEN

FORTIS INVESTMENTS ALGEMENE VOORWAARDEN INZAKE BELEGGINGSDIENSTEN Versie oktober 2007 FORTIS INVESTMENTS ALGEMENE VOORWAARDEN INZAKE BELEGGINGSDIENSTEN Fortis Investment Management Netherlands N.V. is statutair gevestigd te Utrecht en kantoorhoudend te 1101 BH Amsterdam

Nadere informatie

Introductie Overwegingen bij het gebruik van PUE In de meting op te nemen elementen Ontwerp gebaseerd op volledige capaciteit Toepassing van PUE

Introductie Overwegingen bij het gebruik van PUE In de meting op te nemen elementen Ontwerp gebaseerd op volledige capaciteit Toepassing van PUE PUE Het is algemeen geaccepteerd dat er iets moet gebeuren om het energieverbruik en de CO2-uitstoot van datacenters terug te dringen. Er is immers nu al sprake van een significant energieverbruik en een

Nadere informatie

Innoveren met financiering van zonnepanelen

Innoveren met financiering van zonnepanelen Innoveren met financiering van zonnepanelen Dexia Corporate Jean-Michel Baetslé, Gedelegeerd Bestuurder Inhoud Inleiding Fotovoltaïsche zonne-energie Voor- en nadelen van een fotovoltaïsch systeem Steun

Nadere informatie

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE WATER- SCHAPPEN & ENERGIE Resultaten Klimaatmonitor Waterschappen 2014 Waterschappen willen een bijdrage leveren aan een duurzame economie en samenleving. Hiervoor hebben zij zichzelf hoge ambities gesteld

Nadere informatie

Toekomstige vermarktingsmodellen: Van leasing tot ESCO

Toekomstige vermarktingsmodellen: Van leasing tot ESCO Toekomstige vermarktingsmodellen: Van leasing tot ESCO Joris Haems Algemeen Directeur Upgrade Energy Inhoud 1 2 3 4 5 6 Introductie: Energie als schaars goed Uw gebouw als energieproducent Opportuniteit

Nadere informatie

NEEM DE TIJD LEER ONS BETER KENNEN

NEEM DE TIJD LEER ONS BETER KENNEN LOOK CLOSER UNDERSTAND MORE NEEM DE TIJD Ontdek Robeco 1 Wij willen alles weten over de wereld en hoe die werkt, over de risico s en kansen. Op deze manier herkennen we langetermijnkansen, innoveren we

Nadere informatie

Basisles Energietransitie

Basisles Energietransitie LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Basisles Energietransitie Werkblad Basisles Energietransitie Werkblad 1 Wat is energietransitie? 2 Waarom is energietransitie nodig? 3 Leg in je eigen woorden uit wat het Energietransitiemodel

Nadere informatie

Beleid voor het doorgeven en uitvoeren van orders voor DFMC Goedgekeurd door het directiecomité van 25 september 2014

Beleid voor het doorgeven en uitvoeren van orders voor DFMC Goedgekeurd door het directiecomité van 25 september 2014 Beleid voor het doorgeven en uitvoeren van orders voor DFMC Goedgekeurd door het directiecomité van 25 september 2014 1 OVEREENGEKOMEN TERMINOLOGIE In de tekst van dit beleid voor het doorgeven en uitvoeren

Nadere informatie

Hedging strategies. Opties ADVANCED. Een onderneming van de KBC-groep

Hedging strategies. Opties ADVANCED. Een onderneming van de KBC-groep Hedging strategies Opties p. 2 Index 1. Hedging met opties 3 2. Hedging met put opties 4 3. Hedgen met valutaopties 6 Drie valutaoptiecontracten 6 p. 3 Hedging met opties Hedging komt van het Engelse to

Nadere informatie

World Economic Forum publiceert Global Information Technology Report 2010-2011

World Economic Forum publiceert Global Information Technology Report 2010-2011 PERSBERICHT World Economic Forum publiceert Global Information Technology Report 20-2011 Nederland zakt naar de 11e plaats op ranglijst van WEF Global Information Technology Report, en de opkomende economieën

Nadere informatie

ACCU S. Een revolutie in accutechniek IMPORT EN DISTRIBUTIE

ACCU S. Een revolutie in accutechniek IMPORT EN DISTRIBUTIE ACCU S Een revolutie in accutechniek IMPORT EN DISTRIBUTIE Bekijk het uitgebreide assor ment www.nedelko.nl/merken/leadcrystal s Werelds best presterende accu ACCU S Klaar voor de toekomst WAAROM? Prestaties

Nadere informatie

ASPIRAVI. Windpark Assenede

ASPIRAVI. Windpark Assenede ASPIRAVI Windpark Assenede SAMEN GEDREVEN DOOR DE WIND WINDPARK ASSENEDE Windpark Assenede: Projectlocatie Projectkenmerken Timing / planning van de werken Investeer mee via Aspiravi Samen cvba Aankoop

Nadere informatie

INNOVATIEVE PROCESSEN in de voertuigindustrie in Vlaanderen

INNOVATIEVE PROCESSEN in de voertuigindustrie in Vlaanderen INNOVATIEVE PROCESSEN in de voertuigindustrie in Vlaanderen Prof.dr.ir.. Hendrik Van Landeghem Onderzoekscentrum voor In-Plant Logistics (AoG) Lean Enterprise Research Center Vakgroep Industrieel Beheer

Nadere informatie

Green ICT en interne milieuzorg

Green ICT en interne milieuzorg Green ICT en interne milieuzorg Green ICT? Gegroeid vanuit IT-sector In eerste instantie niet omwille van duurzaamheidscriteria Hoge energiekosten datacenters & servers Hoge performantie nodig voor the

Nadere informatie

Wat wil Greenpeace dat Volkswagen doet?

Wat wil Greenpeace dat Volkswagen doet? Wat wil Greenpeace dat Volkswagen doet? Volkswagen (VW) mag niet langer zijn lobbykracht gebruiken om belangrijke klimaatwetten tegen te houden. Het moet ook zijn retoriek omzetten in daden door standaard

Nadere informatie

Plaats hier uw bedrijfslogo. Toestand gestuurd onderhoud op basis van online conditiemeting van instrumentele systemen

Plaats hier uw bedrijfslogo. Toestand gestuurd onderhoud op basis van online conditiemeting van instrumentele systemen Toestand gestuurd onderhoud op basis van online conditiemeting van André Goossens Maintenance Engineer E&I. Werkzaam bij Huntsman Holland Rozenburg. Een van mijn taken het opzetten van een conditie meet

Nadere informatie

Bevraging : Rationeel energiegebruik bij bedrijven

Bevraging : Rationeel energiegebruik bij bedrijven Bevraging : Rationeel energiegebruik bij bedrijven 1. Algemene bedrijfsgegevens a) Land : BELGIË b) Aantal personeelsleden: 0 9 10 49 50-99 100-249 250 c) Jaarlijkse omzet (Miljoen EUR): < 2 2-5 5 10 10-25

Nadere informatie

Internationale varkensvleesmarkt 2012-2013

Internationale varkensvleesmarkt 2012-2013 Internationale varkensvleesmarkt 212-213 In december 212 vond de jaarlijkse conferentie van de GIRA Meat Club plaats. GIRA is een marktonderzoeksbureau, dat aan het einde van elk jaar een inschatting maakt

Nadere informatie

CASESTUDY Kortetermijnrisico s beperken zonder duurzaam rendement uit het oog te verliezen

CASESTUDY Kortetermijnrisico s beperken zonder duurzaam rendement uit het oog te verliezen OPLOSSINGEN VOOR PENSIOENFONDSEN CASESTUDY Kortetermijnrisico s beperken zonder duurzaam rendement uit het oog te verliezen Als universele bank en sponsor van een pensioenplan wil DE KLANT Een universele

Nadere informatie

BI CARMIGNAC PATRIMOINE

BI CARMIGNAC PATRIMOINE BI CARMIGNAC PATRIMOINE Beleggingsdoelstelling Het compartiment belegt in het fonds Carmignac Patrimoine A (acc) EUR (ISIN: FR0010135103). Dit fonds behoort tot de categorie gediversifieerd en heeft als

Nadere informatie

Care IS klantbijeenkomst. Hotel Van der Valk oktober 2015

Care IS klantbijeenkomst. Hotel Van der Valk oktober 2015 Care IS klantbijeenkomst Hotel Van der Valk oktober 2015 Welkom Wij heten u van harte welkom in Van der Valk Hotel 2 Programma 19.00 uur Ontvangst 19.30 uur Opening 19.40 uur Chinese groeivertraging 20.00

Nadere informatie

Scenarioplanning voor pensioenfondsen

Scenarioplanning voor pensioenfondsen Scenarioplanning voor pensioenfondsen Expected Returns 2013-2017 Pensioenbestuurders.nl Erasmus Universiteit Rotterdam, 14 mei 2013 Ronald Doeswijk, Chief Strategist Roderick Molenaar, Portfolio Strategist

Nadere informatie

Toespraak ter gelegenheid van de opening van de afvalverbrandingsinstallatie ReEnergy 1 Roosendaal, 12/10/11.

Toespraak ter gelegenheid van de opening van de afvalverbrandingsinstallatie ReEnergy 1 Roosendaal, 12/10/11. Toespraak ter gelegenheid van de opening van de afvalverbrandingsinstallatie ReEnergy 1 Roosendaal, 12/10/11. Monsieur le Président Directeur-General de GdF Suez, Geachte Gouverneur, Geachte Burgemeester,

Nadere informatie

Reeks A DUURZAAMHEID & PRODUCTIE

Reeks A DUURZAAMHEID & PRODUCTIE Reeks A DUURZAAMHEID & PRODUCTIE DUURZAAM- HEID A1-3 REcoEP Duurzaamheid If you think you are too small to have an impact, try to go to bed with a mosquito in the room A1-4 REcoEP Duurzaamheid Wat is duurzaamheid?

Nadere informatie

De ABS EffeX serie De eerste afvalwaterpompen ter wereld die aangedreven worden door een premium-efficiency motor.

De ABS EffeX serie De eerste afvalwaterpompen ter wereld die aangedreven worden door een premium-efficiency motor. De ABS EffeX serie De eerste afvalwaterpompen ter wereld die aangedreven worden door een premium-efficiency motor. www.absgroup.com The ABS EffeX range complies fully with Een geheel nieuwe benadering

Nadere informatie

De Economische Impact van Onderhoud Wat kunnen we leren van de MORE4CORE benchmarkstudie?

De Economische Impact van Onderhoud Wat kunnen we leren van de MORE4CORE benchmarkstudie? De Economische Impact van Onderhoud Wat kunnen we leren van de MORE4CORE benchmarkstudie? Rob van Dongen Executive Consultant, Mainnovation 1 Agenda 1: Introductie More4Core benchmark studie 2: Voorlopige

Nadere informatie

Er bestaan toch verschillende soorten biomassa? Welke types biomassa zijn ecologisch aanvaardbaar?

Er bestaan toch verschillende soorten biomassa? Welke types biomassa zijn ecologisch aanvaardbaar? Q&A Biomassa A) Biomassa Er bestaan toch verschillende soorten biomassa? Welke types biomassa zijn ecologisch aanvaardbaar? Er wordt vooral een onderscheid gemaakt tussen biomassa die is geproduceerd op

Nadere informatie

EEN BETROUWBAAR TEAM, EEN BEPROEFDE AANPAK

EEN BETROUWBAAR TEAM, EEN BEPROEFDE AANPAK EEN BETROUWBAAR TEAM, EEN BEPROEFDE AANPAK CONVICTIE EN VERANTWOORDELIJKHEID IN VERMOGENSBEHEER Met 80 miljard EUR activa onder beheer is CANDRIAM een pan-europese multi-specialist in vermogensbeheer met

Nadere informatie

Belfius Pension Fund Maandelijkse Reporting Maart 2014

Belfius Pension Fund Maandelijkse Reporting Maart 2014 Belfius Pension Fund Maandelijkse Reporting Maart 2014 110 108 106 104 96 94 Rendement sinds 31/12/2013 (% verandering in EUR) MSCI Europe MSCI EMU MSCI United Kingdom ( ) MSCI World ex-europe ( ) MSCI

Nadere informatie

TALLE 2.0. Talle 2.0. Een bewezen presentatie met de nieuwste technologie. www.topvisiongroup.nl

TALLE 2.0. Talle 2.0. Een bewezen presentatie met de nieuwste technologie. www.topvisiongroup.nl TALLE 2.0 Talle 2.0 Een bewezen presentatie met de nieuwste technologie www.topvisiongroup.nl Vernieuwde haak De nieuwe metalen haak is dunner en sterker. De ruimte voor de bril is zodoende groter gemaakt,

Nadere informatie

Schone technologie voor een levende aarde Bouwen aan de Nederlandse schone technologie sector

Schone technologie voor een levende aarde Bouwen aan de Nederlandse schone technologie sector Wereld Natuur Fonds Driebergseweg 10 Postbus 7 3700 AA Zeist Tel: +31 30 693 7333 Direct: Fax: +31 30 691 2064 Info@wnf.nl www.wnf.nl Schone technologie voor een levende aarde Bouwen aan de Nederlandse

Nadere informatie

Examen HAVO. Economie 1

Examen HAVO. Economie 1 Economie 1 Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 21 juni 13.30 16.00 uur 20 00 Dit examen bestaat uit 31 vragen. Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel punten met een goed

Nadere informatie

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec)

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec) Kernenergie En dan is er nog de kernenergie! Kernenergie is energie opgewekt door kernreacties, de reacties waarbij atoomkernen zijn betrokken. In een kerncentrale splitst men uraniumkernen in kleinere

Nadere informatie

Markstudie naar kleine windturbines in Vlaanderen

Markstudie naar kleine windturbines in Vlaanderen Markstudie naar kleine windturbines in Vlaanderen September 12, 2012 Deze marktstudie werd uitgevoerd in samenwerking met Gfk Significant uit Leuven. 1 Gemeenten van de 308 Vlaamse gemeenten werden geïnterviewed.

Nadere informatie

SAP Customer Success Story Metaal Umicore. Umicore: recyclage van edele metalen én van businesskennis, met SAP Business One

SAP Customer Success Story Metaal Umicore. Umicore: recyclage van edele metalen én van businesskennis, met SAP Business One Umicore: recyclage van edele metalen én van businesskennis, met SAP Business One Umicore Sector Metaal Producten en diensten Materiaaltechnologie Website www.umicore.com SAP oplossingen SAP ECC + SAP Business

Nadere informatie

Essentiële Beleggersinformatie 30 oktober 2013

Essentiële Beleggersinformatie 30 oktober 2013 Essentiële Beleggersinformatie 30 oktober 2013 Dit document verschaft u essentiële beleggersinformatie aangaande dit fonds. Het is geen marketingmateriaal. De verstrekte informatie is bij wet voorgeschreven

Nadere informatie

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort Historisch perspectief 1945-1970 Keerpunten in de jaren 70 oliecrisis en milieu Tsjernobyl (1986) ramp door menselijke fouten Kyoto protocol (1997) (CO 2 en global warming problematiek) Start alternatieven

Nadere informatie

Vlaams afval- en materialencongres 6 april

Vlaams afval- en materialencongres 6 april Vlaams afval- en materialencongres 6 april Erik de Baedts Directeur NVRD President MWE Board member ISWA Strategisch omgaan met grondstoffen Nederlandse vereniging van gemeenten ogv afvalbeheer & reiniging

Nadere informatie