Duurzaamheid in Noordoost Fryslân Visie

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Duurzaamheid in Noordoost Fryslân Visie"

Transcriptie

1 Duurzaamheid in Noordoost Fryslân Visie Mei inoar, mei betrouwen en kriich wurkje oan in duorsum Noardeast! (vanuit volle overtuiging werken wij samen, met vertrouwen en lef aan een duurzaam Noordoost Fryslân!) Samenwerkende gemeenten in Noordoost Fryslân September 2013

2 Document titel: Soort document: Projectnaam: Duurzaamheid in Noordoost Fryslân Rapportage Duurzaamheid in Noordoost Fryslân Projectnummer: 487 Opdrachtgever: ANNO-gemeenten, provinsje Fryslân, Wetterskip Fryslân Auteurs: KNN: E. Pijlman, C. Kamminga, Noordtij: D. Borjeson, J. Jepma. Agenda Netwerk Noordoost Vanuit de Agenda Netwerk Noordoost werken de gemeenten Achtkarspelen, Dantumadiel, Dongeradeel, Ferwerderadiel, Tytsjerksteradiel en Kollumerland c.a. samen met de provincie aan concrete projecten die een bijdrage leveren aan een gezonde sociaal-economische toekomst voor Noordoost Fryslân. In 2030 is het goed wonen in de regio, zijn er voldoende banen en is de omgeving op orde.

3 Samenvatting Als regio Noordoost Fryslân onderkennen we het belang van een volhoudbare toekomst voor mens en leefomgeving; in onze regio en daarbuiten. We voelen ons daar verantwoordelijk voor en als regio zetten we ons naar vermogen in om bij te dragen aan deze omvangrijke opgave. We beschouwen de ontwikkeling richting deze volhoudbare toekomst bovendien als een kans om onze regio sociaaleconomisch verder te versterken. We zien als gezamenlijke overheden (NOF-gemeenten, provinsje en Wetterskip) kansen om in samenwerkend, regionaal verband krachtige stappen te zetten. Deze visie en het uitvoeringsplan ondersteunen hierin en dragen bij aan het duurzame toekomstbeeld voor onze regio: In 2030 is Noordoost Fryslân een regio die volhoudbaar voorziet in haar behoefte qua energie, voedsel, producten, diensten, werkgelegenheid en recreatie. Daarbij vindt nadrukkelijk samenwerking met andere regio s plaats. Vanuit dit overkoepelende beeld concentreren we ons in de regio op vier kernthema s: 1 Duurzame energie, 2 Duurzame mobiliteit, 3 Duurzaam ondernemen en 4 Duurzame gebouwde omgeving. Binnen de thema s hebben we doelen gesteld en in samenwerking met onze omgeving bijbehorende projecten ontwikkeld. Zo maken we werk van onze ambities en geven we concreet en aantoonbaar invulling aan onze visie. Duurzaamheid realiseren en laten slagen is bij uitstek iets dat ons allen aangaat en waar we samen aan bij moeten dragen. We ontwikkelen duurzaamheid daarom niet alleen, maar met maatschappelijke partners, bedrijfsleven en burgers op basis van wederzijds vertrouwen. Als overheden streven we er naar een betrouwbare partner te zijn. Een partner met lef die aansluit bij bestaande ontwikkelingen (bv. regionale kennisinzet van afgestudeerden, grootschalige productie van zonne-energie en/of de ontwikkeling van duurzaam recreatief varen), maar die ook haar eigen koers vaart. Op die manier zetten we belangrijke stappen richting het duurzame toekomstbeeld Kortom, we maken in Noordoost Fryslân samen, met vertrouwen en lef werk van onze duurzame toekomst!

4 Inhoudsopgave Duurzaamheid in Noordoost Fryslân Visie... 1 Samenvatting... 3 Inhoudsopgave... 1 MISSY FERKLEARRING Motivatie duurzaam Noordoost Fryslân Achtergrond en aanleiding Wat betekent duurzaamheid in Noordoost Fryslân? Wie doet wat Visie op duurzaamheid in Noordoost Fryslân Noordoost Fryslân: van nu naar Duurzame energie Duurzame mobiliteit Duurzaam ondernemen Duurzame gebouwde omgeving

5 MISSY FERKLEARRING Yn de regio Noardeast Fryslân wurkje wy oan in folhâldbere en fitale takomst. Foar ússels en foar de wrâld om ús hinne. In regio dêr it noflik wenjen, wurkjen en ûndernimmen is en dêr it fansels sprekt dat dit op in duorsume wize bart. Om dit te berikken wolle we de kommende jierren ynsette op de sosjaal-ekonomyske fersterking fan ús regio. Dêrby hieltyd dwaande om it lykwicht te sykjen tusken minske, miljeu en ekonomy, en safolle mooglik gebrûk meitsjend fan ús kearnkwaliteiten. Gearwurkje is hjirby de kaai. Allinne mei-inoar (partikulieren, bedriuwen, maatskiplike organisaasjes, it ûnderwiis en lokale oerheden) kinne wy in flinke slach slaan. De gearwurking sa t dy sûnt 2010 ûntstien is yn dizze regio makket dat wy mei-inoar de skouders derûnder sette kinne. Duorsumens is fan ús allegearre en dat is wêr't dizze fisy foar stiet! Mei-inoar litte wy sjen dat Noardeast Fryslân sels de leie yn hannen hat. Mei konkrete projekten, nijsgjirrige gearwurkingsfoarmen en mei frisse enerzjy wurkje wy oan ús duorsume takomst. In takomst fol mei kânsen en selsbetrouwen. Wy ha kriich, litte sjen wa't wy binne en wat wy dogge en berikke sa mei-inoar ùs doel! Fanút folle oertsjûging wurkje wy: mei inoar, mei betrouwen en kriich oan in duorsum Noardeast! (Vanuit volle overtuiging werken wij werken samen, met vertrouwen en lef aan een duurzaam Noordoost Fryslân!) 2

6 Deze rapportage bestaat uit drie onderdelen verdeeld over drie hoofdstukken: 3

7 1. Motivatie duurzaam Noordoost Fryslân Waarom streven we naar verduurzaming van onze samenleving en wat betekent dat eigenlijk voor Noordoost Fryslân? Dit hoofdstuk gaat in op de achtergronden en definities en geeft een helder beeld van onze opgave. 1.1 Achtergrond en aanleiding In 2010 is in samenwerking tussen de gemeenten Achtkarspelen, Dantumadiel, Dongeradeel, Kollumerland c.a., Tytsjerksteradiel, de provincie Fryslân en het Wetterskip Fryslân het Sociaal Economisch Masterplan (SEM) Netwerk Noordoost wonen en werken in netwerken ontwikkeld en gepresenteerd. In dit plan zijn ambities vastgelegd en keuzes gemaakt over wat de komende tijd belangrijk is voor de regio Noordoost Fryslân. Uniek voor dit plan is dat het gaat om een regionale visie die in samenwerking tussen de NOF-gemeenten, provinsje Fryslân, Wetterskip Fryslân en bedrijfsleven is ontstaan. Op 26 april 2012 zijn de afspraken naar aanleiding van dit plan formeel vastgelegd in de Agenda Netwerk Noordoost (ANNO), het uitvoeringsprogramma van het SEM. In het najaar van 2012 heeft ook de gemeente Ferwerderadiel zich hierbij aangesloten. Met het Sociaal Economisch Masterplan en de Agenda Netwerk Noordoost heeft de regio een duidelijke visie gevormd, waarin zij anticipeert op de toekomst en een heldere koers uitzet op sociaal economisch gebied. Het masterplan en de agenda zijn vervolgens doorvertaald naar het Meerjarenprogramma ANNO. Een programma dat bijdraagt aan de concretisering van de gewenste ontwikkelingen en waarin duurzaamheid een belangrijk richtinggevend element is. Met het voorliggende visiedocument en bijbehorend uitvoeringsplan maken we deze gewenste duurzaamheid concreet voor onszelf en richting onze omgeving. De visie en het uitvoeringsplan maken duidelijk hoe we gezamenlijk de volgende stap willen zetten richting het verduurzamen van onze regio. 4

8 Figuur 1: overzichtskaart Noordoost Fryslân 1.2 Wat betekent duurzaamheid in Noordoost Fryslân? Het begrip duurzaamheid roept vaak een breed beeld op. Het wordt (terecht) een containerbegrip genoemd en heeft meerdere betekenissen. We willen duurzaam zijn, al hebben we niet altijd een gemeenschappelijk beeld van dat begrip. Dit laatste is echter wel een voorwaarde om een gezamenlijke visie te hebben en daarmee aan de slag te gaan. Definiëring duurzaamheid Duurzaamheid in Noordoost Fryslân betekent balans tussen mens, milieu en economie, waarbij een volhoudbare situatie ontstaat (nu en in de toekomst). Duurzame ontwikkeling is het proces dat moet leiden tot die volhoudbare balans. Het gaat dus over de stappen die daartoe gezet moeten worden. We spreken van duurzame ontwikkeling wanneer het gaat om een actief proces waarin samenwerking een belangrijke voorwaarde is. We definiëren duurzame ontwikkeling in de regio Noordoost Fryslân als volgt: 5

9 De onderling afgewogen ontwikkeling van welzijn, welvaarten omgeving, met als doel een volhoudbaar evenwicht in een sociaaleconomisch krachtige regio. Wereldwijd wordt geconstateerd dat het beoogde duurzame evenwicht nog (lang) niet op alle terreinen te vinden is. Denk bijvoorbeeld aan de negatieve gevolgen van economische ontwikkeling op mens, dier en milieu zoals het broeikaseffect, het opraken van grondstoffen, eutrofiëring (vermesting en overbemesting) en afvalstoffenophoping. Ook sociale misstanden als kinderarbeid en uitbuiting maken hiervan onderdeel uit. Op regionale en lokale schaal komen concrete gevolgen van dergelijke misstanden in beeld in de vorm van klimaatverandering (bv. stijging van de zeespiegel en extreme weersomstandigheden), stijging van energie- en grondstofprijzen en teruglopende biodiversiteit. Ontwikkelrichtingen In eerste instantie denken we bij verduurzaming aan het reduceren van de negatieve impact van ons huidig handelen. Denk aan energie besparen, minder schadelijke gassen uitstoten, minder auto rijden, etc. Een relatief eenvoudige en toch belangrijke eerste stap. Een volgende stap is om met duurzame ontwikkeling te streven naar versterking van ons maatschappelijk systeem door fundamentele veranderingen door te voeren. Veranderingen die nieuwe inhoud geven aan bestaande maatschappelijke en economische activiteiten gericht op: het duurzaam produceren van energie (Energietransitie), het sluiten en verbeteren van kringlopen (grondstoffen, voedsel, eiwitten, nutriënten, water e.d.) (ook wel Biobased Economy of circulaire economie genoemd), het terugdringen (of zelfs laten verdwijnen) van schadelijke processen in bijvoorbeeld productie, huisvesting en mobiliteit. Met deze stappen zijn we niet alleen minder slecht, zoals bij besparing het geval is, maar streven we naar een maatschappij die geen, of zelfs positieve impact op onze leefomgeving en ons welzijn heeft. Het streven naar duurzaamheid is een omvangrijke opgave. Het houdt vooral in dat er op een andere, vernieuwende duurzame manier wordt omgegaan met bestaande opgaven en ontwikkelingen. Denk bijvoorbeeld aan het gebiedsgericht werken vanuit gebiedscollectieven. Hierdoor ontstaan nieuwe mogelijkheden. Een reeds bestaand collectief is de NFW. Voor Noordoost Fryslân liggen deze mogelijkheden vooral in het duurzaam versterken van de leefbaarheid en het toekomstbestendig maken van de sociaaleconomische, demografische en fysieke ontwikkeling van de regio. D 6

10 Deze abstracte benadering krijgt vorm wanneer een doorvertaling plaatsvindt naar regionale en lokale schaal. Dán wordt concreet zichtbaar welke impact dit streven heeft op de leefomgeving en welke thema s daarin belangrijk zijn. Binnen Noordoost Fryslân ligt het accent op de volgende kernthema s: duurzame energie, duurzame mobiliteit, duurzaam ondernemen, duurzame gebouwde omgeving. Met de keuze voor deze thema s streven we naar een herkenbare richting die aansluit bij de relevante vraagstukken in onze regio. Onderdeel maken van Al meer dan 25 jaar geleden, in 1987, werd duurzame ontwikkeling door de Commissie Brundtland gedefinieerd en op de kaart gezet. Sindsdien hebben diverse ontwikkelingen plaatsgevonden, denk bijvoorbeeld aan het internationale Kyoto-verdrag en de daaruit afgeleide doelstellingen op Europees, nationaal, regionaal en lokaal niveau. Ook in Noordoost Fryslân is dat het geval. De NOF-overheden hebben allen eigen doelstellingen en beleid en geven daaraan uitvoering door middel van projecten. Hieronder volgt een overzicht van de diverse vigerende beleidsdocumenten. In hoofdstuk 2 worden ook de diverse lopende projecten benoemd. Overheid: Beleidsdocument: Achtkarspelen Duurzaamheidsvisie Duorsum yn de Wâlden Achtkarspelen = Duorsum Dwaande Dantumadiel Duurzaamheidsvisie en Plan van Aanpak Dongeradeel Duurzaamheidsnotitie : Dongeradeel hat enerzjy! Ferwerderadiel Omgevingsplan Kollumerland c.a. Energievisie Kollumerland c.a. van visie naar actie (2010) Milieuvisie 2011 Tytsjerksteradiel Beleidsplan Duurzaamheid , Duorsumens yn Tytsjerksteradiel, It kin oars, it moat oars! Wetterskip Fryslân Waterbeheerplan , Wetter jout de romte kwaliteit Duurzaamheidstatement (2 juli vast te stellen door bestuur) Provinsje Fryslân Economische beleidsvisie provincie Fryslân 2012, Groen, slim en grensverleggend Sinnestroom Uitvoeringsprogramma Duurzame Energie (nog vast te stellen) Friese Grondstoffenagenda (in ontwikkeling als opvolger van AAP) Funs Skjinne Fryske Enerzjy NOF Toekomstbeeld en strategische visie Waterrecreatie NO Fryslân 7

11 Bovenstaande (duurzame)ontwikkelingen hebben veel overeenkomsten, vooral op de terreinen duurzame energie (pv-stimulering), mobiliteit (groengas, elektrisch rijden en varen), gebouwde omgeving (energieloketten) en de eigen organisatie (duurzaam inkopen). Dat geldt minder voor het thema duurzaam ondernemen. Daarnaast zijn de verschillende beleidsdocumenten opgesteld op basis van het schaal- en abstractieniveau van de betreffende overheid. Doelstellingen zijn hierdoor niet in alle gevallen één op één op te schalen naar een regionale (gezamenlijke) visie. In deze visie is daarom zorgvuldig gezocht naar een gezamenlijke hernieuwde definitie op regionaal niveau en is waar mogelijk voortgebouwd op het bestaande. Voor het overige is gezocht naar zorgvuldige onderlinge afstemming, zodat doelstellingen niet conflicteren. Het streven is telkens om de individuele doestellingen in beleid en uitvoering (nu en in de toekomst) af te stemmen op de hier beschreven regionale ANNO-ambities. In deze visie concentreren we ons op die onderdelen, die juist door middel van regionale samenwerking meerwaarde bieden. Duurzame ontwikkeling staat niet op zichzelf: het vormt een (nieuw) onderdeel in bestaande ontwikkelingen. Waar mogelijk wordt daar in de regio op aangehaakt om zo duurzaamheid verder in praktijk te brengen. Concreet kan gedacht worden aan projecten als: de aanleg van de Centrale As; verdubbeling van de spoorweg Leeuwarden-Groningen; verbreding en opwaardering van het Prinses Margrietkanaal; 2e fase van het Friese Merenproject; aanwijzing van de Waddenzee als werelderfgoed. Deze duurzaamheidsvisie flankeert verder de ontwikkeling van overige beleidsterreinen. Met deze visie streven we naar optimale integratie bij lopende thema s en projecten. Voor de regio Noordoost zijn dit de volgende: A. Noordoost bereikbaar B. Noordoost Digitaal C. Wonen en leven in Noordoost D. Sterke Kernen E. Ruimtelijke infrastructuur voor bedrijven F. Duurzame gebiedsontwikkeling G. Recreatie en toerisme H. Netwerk Noordoost bedrijven naar innovatie I. Kansen voor wonen, zorg &zorgtoerisme J. Van onderwijs naar baan K. Duurzaam Noordoost 8

12 - Aanpak duurzaam Noordoost - Kollumerland c.a. Energieneutraal - Energie uit Hout in de NFW - Duurzaam Burdaard en LEF L. Samenwerking en organisatie M. Programmafinanciering N. Regiomarketing We sluiten hierdoor optimaal aan op (duurzame) doelstellingen op verschillende niveaus. Waar mogelijk op basis van kwantitatieve kerncijfers. Onderstaande tabel is hierbij gebruikt als basis voor het doorvertalen van de verschillende doelstellingen voor de regio. Figuur 2: Karakteristieken ANNO, Bron: Demografische kerncijfers per gemeente 2011, CBS, bewerking KNN Uit de bovenstaande tabel blijkt dat de regio gemiddeld een hoge dichtheid heeft vanuit Fries perspectief. Nederland heeft gemiddeld ruim 400 inwoners per vierkante kilometer en daarmee kunnen we de regio als een gebied met relatief veel ruimte aanmerken. Verder valt het verschil in dichtheden op tussen het noordelijke deel (Dongeradeel en Ferwerderadiel) en de overige gemeenten. Dit verschil loopt gelijk op met de klei- en zandgronden en daaraan gekoppeld ook het agrarisch grondgebruik akkerbouw en veeteelt. 1.3 Wie doet wat Onze maatschappij ontwikkelt zich de laatste jaren steeds meer richting een zogenaamde netwerkmaatschappij. De traditionele rolverdeling tussen overheid en maatschappij verandert en (maatschappelijke) verantwoordelijkheden worden vaker maatschappelijk opgepakt en gedragen. Dit betekent automatisch dat er meer verwacht en gevraagd wordt van particulieren, bedrijfsleven, maatschappelijke organisaties en onderwijs. Dit betekent ook dat deze groepen meer eigen sturing geven aan ontwikkelingen. Het activeren van maatschappelijke netwerken is dan ook van doorslaggevend belang om de 9

13 duurzame doelstellingen te halen en vormt een belangrijk uitgangspunt in deze visie en het uitvoeringsplan. Duurzame technologie en overheidsbeleid Omdat verduurzaming een maatschappelijk belang dient, hebben overheden hierin een vooraanstaande rol. Verduurzaming is voor een (belangrijk) deel afhankelijk van technologische ontwikkelingen. Met name marktpartijen zijn daarvoor aan zet. Een gelijk speelveld is van groot belang. Sturing vanuit de overheid, bijvoorbeeld door te investeren in specifieke infrastructuur of het (langdurig) verstrekken van subsidies op bepaalde technologieën, kan leiden tot ongewenste marktverstoring. Voor ons als ANNO-overheden is het de uitdaging een werkwijze te hanteren waarbij invloed uitgeoefend kan worden om duurzame ontwikkeling optimaal te stimuleren, zonder daarbij de markt (te veel) te sturen. De uitdaging ligt ook in het vertalen van dat overheidsbeleid naar inzet van financiële middelen en expertise van die overheid. Daar waar de overeenstemming is gevonden om dit beleid toe te passen, dan wel uit te werken, dienen partijen ook de hiervoor benodigde capaciteit en budgetten beschikbaar te stellen. Technologische ontwikkeling is vaak mondiaal en valt dus buiten de invloedsfeer van Noordoost Fryslân. Voor de regio is het de uitdaging om markt en maatschappij te stimuleren om met duurzame technologie aan de slag te gaan. Het creëren van een gelijk speelveld kan daarin worden bereikt door te stimuleren op basis van doelen in plaats van middelen. Denk bijvoorbeeld aan het belonen van CO 2 -reductie in plaats van subsidie te geven op een specifieke technologie. Betrouwbare overheid en betrokkenheid partners Duurzaamheid vergt langdurig breed gedragen, maatschappelijke samenwerking. Wederzijds vertrouwen tussen overheid en maatschappij is daarin essentieel. Als overheden in Noordoost Fryslân streven we er naar deze betrouwbare partner te zijn. We zetten in op realistische (regiospecifieke) doelstellingen binnen haalbare termijnen. We realiseren ons dat onze ambities vaak afhankelijk zijn van derden (ondernemers, maatschappelijke organisaties, onderwijs- en kennisinstellingen, bewoners, etc.) en richten ons daarom nadrukkelijk op samenwerking met deze partners. Als overheden kunnen we op twee manieren werken aan duurzame ontwikkeling. Ten eerste, als variant op de slogan uit begin jaren 90: Duurzaamheid begint bij jezelf, waarbij de eigen persoon of organisatie een belangrijke rol speelt. Zo kunnen we als overheden fungeren als zogenaamde launching customer 1. Dat betekent dat wij als eersten duurzame producten en diensten inkopen en daarmee een markt op gang helpen. 1 Met Launching Customer doelen we op een afnemer die voldoende middelen en massa heeft om een nieuwe marktontwikkeling te genereren. Zo kunnen overheden bijvoorbeeld elektrische auto s aanschaffen 10

14 Ten tweede door duurzame ontwikkeling bij maatschappelijke partners aan te jagen. Denk aan informeren, faciliteren en te stimuleren. Dialoog met de regio Deze visie en het uitvoeringsplan zijn mede tot stand gekomen op basis van een brede dialoog met de regio. Door middel van vier themasessies is de input van zo n 160 personen op tafel gekomen. De input uit deze sessies vormt nu mede de basis voor de lijnen die zijn opgenomen in deze visie. De visie is daarmee niet alleen kaderstellend, maar ook ondersteunend aan een proces dat al breder zichtbaar is in de regio. Ze dient als leidraad voor verdere ontwikkeling vanuit de wens: Alvorens we hierin echter stappen kunnen zetten, moeten we scherp hebben waar we als regio naartoe willen. In het volgende hoofdstuk gaan we hier nader op in. Laten we zo snel mogelijk concreet en gedegen aan de slag gaan met elkaar! waardoor er voldoende afname ontstaat voor een oplaadpunt, waar ook anderen weer gebruik van kunnen maken. 11

15 2. Visie op duurzaamheid in Noordoost Fryslân De regio Noordoost wil met duurzaamheid aan de slag. De geluiden in de themasessies onderschrijven dit. Een richtinggevende breed gedragen visie is daarin noodzakelijk om gezamenlijk op te trekken. In onderstaande beschrijven we daarom de gezamenlijk vastgestelde duurzame ontwikkelrichtingen, gevolgd door een verdieping op de afzonderlijke thema s. Deze ontwikkelrichtingen vormen voor ons de stip op de horizon in 2030 en geven antwoord op de vragen: Wat is het verwachte toekomstbeeld voor de regio? Hoe sluiten de regionale ambities daarbij aan? Hoe kan duurzaamheid daar structureel in verweven worden? De visie luidt: In 2030 is Noordoost Fryslân een regio die volhoudbaar voorziet in haar behoefte qua energie, voedsel, producten, diensten, werkgelegenheid en recreatie. Daarbij vindt nadrukkelijk samenwerking met andere regio s plaats. In het Uitvoeringsplan (hoofdstuk 3, separaat document) beschrijven we hoe we de eerste stappen richting de verwezenlijking van onze visie zetten. 2.1 Noordoost Fryslân: van nu naar 2030 Anno 2013 Anno 2013 wonen in de regio zo n mensen. De belangrijkste kernen zijn Dokkum, Burgum, Damwâld, Kollum, Ferwert en Bûtenpost. De regio kent een sterke sociale cohesie en een redelijk stabiele economie, vooral bestaande uit MKB en een stevige agrarische sector. De regio wordt geroemd om zijn rust en ruimte. Kenmerkend zijn het coulisselandschap met dykswallen, de veelheid aan waterschoon zoals de Dokkumer Ee, Waddenzee, Burgumer Mar en de nationale parken Lauwersmeer en De âlde Feanen en nationaal landschap de Noardlike Fryske Walden. Kortom Noordoost Fryslân is een aantrekkelijke regio met sociale, economische, ecologische en recreatieve kwaliteit. 12

16 Actuele ontwikkelingen in de komende jaren Op dit moment identificeren we twee belangrijke, tegengestelde, sociaaleconomische ontwikkelingsrichtingen in de regio. Aan de ene kant de demografische ontwikkelingen. Actuele thema s als krimp, vergrijzing, braindrain en ook recessie hebben in toenemende mate invloed op de leefbaarheid en bewonersaantallen in de regio. Aan de andere kant zien we dat wereldwijd stormachtige technologische ontwikkelingen gaande zijn. In Noordoost Fryslân komen in dat kader bijvoorbeeld geavanceerde telefoon- (3G en 4G) en glasvezelnetwerken (voor bv. internet, elektronisch betalingsverkeer en zorg op afstand) beschikbaar. De sociaaleconomische nadelen van een landelijke ligging worden daarmee verkleind. Technologische ontwikkelingen, gecombineerd met de aantrekkelijke recreatieve waarden en strategische ligging in de driehoek Leeuwarden-Drachten-Groningen dragen bij aan een aantrekkelijk (forensen) woon- en recreatiegebied. De vraag voor de komende jaren is in hoeverre de tweede ontwikkeling de eerste kan compenseren of zelfs keren. Verder constateren we dat economische ontwikkelingen in onder andere de landbouwsector leiden tot toenemende druk op het ecologisch systeem. Voortzetting van traditionele schaalvergroting heeft significante gevolgen voor dat systeem. We zien dat de sector, al dan niet afgedwongen, steeds beter in staat is deze druk niet verder op te laten lopen of zelfs te keren! Gewenste ontwikkelingen De regio NOF heeft een generiek toekomstbeeld beschreven als gezamenlijke leidraad. In het ambitiestatement wordt dit als volgt beschreven 2 : "In 2030 is de kwaliteit van leven in Noordoost Fryslân bijzonder goed. Mensen wonen en werken hier met plezier. Noordoost Fryslân ontwikkelt zich als een dynamische plattelandsregio in het noordelijk stedelijk netwerk. Door samen te werken op regionale schaal maken wij onze ambities waar!". Bovenstaande wordt nog eens extra aangezet in het volgende statement: In 2030 is Noordoost Fryslân niet meer dat deel van de provincie dat aan het uiteinde ligt. De regio heeft haar deuren wijd open gegooid en is onderdeel van provinciale, landelijke en ook internationale netwerken. Wonen en werken in netwerken heeft Noordoost Fryslân in 2030 verder gebracht 3. Beide statements hebben een positief en ontwikkelingsgericht karakter, vooral gericht op sociaaleconomische versterking en een trotse samenwerkende regio. In deze duurzaamheidvisie 2 Netwerk Noordoost is Dwaande: Regionale Afspraken Uitvoering Agenda Netwerk Noordoost, streekagenda voor Noordoost Fryslân (p. 4) (oktober 2011) 3 13

17 haken we aan op dit bestaande gedachtegoed en geven we dit verdere verdieping: waarin resulteren de ambities als we duurzaamheid als uitgangspunt toevoegen? Mensen wonen en werken hier met plezier vullen we aan met in volhoudbaar evenwicht met onze leefomgeving. Daarmee bedienen we de drie P s People, Planet en Profit. We constateren namelijk dat er al veel borrelt binnen de gemeenschap rond het thema duurzaamheid. Diverse dorpen verenigen zich en ondernemen actie op lokaal niveau. In aansluiting daarop ontstaan ook duurzaam economische kansen. Op korte termijn al in duurzame energie; bijvoorbeeld door de installatie van pv-panelen door regionale installateurs op particuliere daken. Dus (nieuwe) werkgelegenheid en duurzame productie. Op langere termijn streven we naar nog meer integrale ontwikkeling. Een mooi voorbeeld daarvan is het voorzien in openbaar vervoer op maat, duurzaam aangedreven op lokaal geproduceerd groengas. Richting 2030 zal zo het economisch profiel van de regio verder verduurzaamd zijn. Hier ligt meteen een belangrijke kans voor de nu al sterk vertegenwoordigde primaire sector (landbouw). Deze sector levert een regio-overstijgende bijdrage in de vorm van energie-, voedsel- en biomassaproductie op basis van verduurzaamde bedrijfsvoering. De verwerkende industrie en bouwsector (secundair) en de ondersteunende dienstensector zoals de detailhandel en recreatiebranche (tertiair) gaan in dat kielzog mee. De landbouwsector blijft daarmee een belangrijke economische en ook duurzame drager voor Noordoost Fryslân. Streefbeeld 2030 In 2030 hebben we een aantal significante stappen gezet richting een duurzame maatschappij. Concreet betekent dit dat de regio in 2030 voor een belangrijk deel zelfvoorzienend is waar het gaat om voedsel, energie en materialen. Zelfvoorzienend betekent overigens niet dat we een afgesloten, autarkische regio zijn. We streven naar kringlopen op een zo laag mogelijk, optimaal schaalniveau. Voor energie kijken we naar bijvoorbeeld naar onze eigen mogelijkheden, voor grondstofkringlopen kijken we meer naar Fries of nationaal niveau. We zijn daarmee sterk verminderd afhankelijk van externe hulpbronnen zoals aardgas uit Rusland, kunstmest uit Marokko(fosfaat) en veevoer uit Zuid-Amerika (soja). Deze ontwikkelingen hebben op hun beurt nadrukkelijk een positieve weerslag op de economie, leefbaarheid en biodiversiteit in de regio (en daarbuiten). Concreet staat de regio er rond 2030, dus over zo n 17 jaar, als volgt voor: Energietransitie: we zijn onafhankelijk van fossiele energiebronnen: Woningen en gebouwen voorzien in eigen energiebehoefte, Openbare infrastructuur zoals verlichting, sluizen, bruggen en gemalen worden duurzaam aangedreven, 14

18 We produceren aan huis ook energie om ons vervoer aan te drijven en andersom voorziet onze elektrische auto ons van stroom als we even zonder zon zitten, het slimme energienet faciliteert ons daarin, Ook bedrijven zijn zelfvoorzienend, vooral de agrarische sector wordt grootschalig producent van duurzame energie; Circulaire maatschappij: onze gebruiksgoederen zijn herbruikbaar: We gebruiken ons afval weer nuttig als grondstof bijvoorbeeld door er (weer) afbreekbare bioplastics van te maken, en als het echt niet anders meer kan worden produceren we er energie mee; We hebben sluitende regionale (nutriënten)kringlopen gerealiseerd door nauwe samenwerking tussen veeteelt-, akkerbouw- en de afval/watersector; De biodiversiteit in de regio en daarbuiten staat niet langer onder druk en floreert weer, onder andere door herstel van bodemkwaliteit, het zorgvuldig omgaan met nutriënten, het reduceren van de uitstoot van broeikasgassen en het uitbannen van overige schadelijke stoffen in bodem, grond- en oppervlaktewater en atmosfeer. Duurzame economie: onze economie is hervormd en dient de regionale gemeenschap: Inwoners en horeca kopen veelal regionaal geproduceerd voedsel omdat dat betrouwbaar, duurzaam en economisch aantrekkelijk is; Ook van buiten de regio wordt de kwaliteit van onze regio gezien, waardoor de export van regionale producten toeneemt en er in NOF volop duurzaam gerecreëerd wordt in het aanwezige natuurschoon; De informatievoorziening is goed ontwikkeld en we zijn sterk verminderd afhankelijk van de omliggende stedelijke centra als Leeuwarden, Groningen en Drachten voor werk, zorg en onderwijs; We produceren duurzame energie voor onszelf en in toenemende mate voor de dichter bevolkte gebieden om ons heen, daarmee is een bloeiende nieuwe economische drijver voor de regio ontwikkeld. Ontwikkelingsmogelijkheden De regio heeft een uitstekende uitgangspositie om bovenstaande te realiseren, onder andere vanwege de gunstige verhouding tussen ruimte en inwoners. Zo werd ook tijdens de vier themasessies geconcludeerd. De regio kan verder bogen op de traditie van een landelijke cultuur waarin duurzaamheid, zij het vaak nog impliciet, al een kerngedachte is. 15

19 Tot slot is de goed ontwikkelde sociale cohesie in Noordoost Fryslân een van de belangrijkste pijlers onder duurzame ontwikkeling. Gezamenlijk vormen deze factoren een krachtige basis voor verdere ontwikkeling. Concretisering in 4 kernthema s Nu het globale duurzame beeld voor 2030 compleet is, zoomen we verder in op de vier benoemde kernthema s: duurzame energie, duurzame mobiliteit, duurzaam ondernemen, duurzame gebouwde omgeving. De thema s worden hieronder verder uitgediept. Daarin komen achtereenvolgens de toekomstontwikkelingen voor de regio, regionale keuzes, aanpak, actoren en lopende ontwikkelingen aan de orde. 16

20 2.2 Duurzame energie Zo n 64 PJ (PetaJoule 4 ) was de energiebehoefte van de gehele provincie Fryslân in Daarvan werd zo n 2,5 PJ duurzaam ingevuld (een kleine 4 %). De energievraag doorvertaald naar Noordoost betekent per jaar het volgende: Vorm: Fryslân ANNO-regio m 3 / kwh ANNO-regio Aardgas 31 PJ 5.7 PJ (o.b.v. woningaantal) 180 mln. m 3 Elektriciteit 13 PJ 2.6 PJ (o.b.v. inwoneraantal) 723 mln. kwh Transportbrandstof 20 PJ 4.0 PJ (o.b.v. inwoneraantal) divers De omschakeling naar duurzame energie (de energietransitie) vormt een belangrijke stap op weg naar een duurzame samenleving. Deze omschakeling moet gezien worden als stap 2 in de Trias Energetica, bestaande uit de stappen: 1. Energiebesparing 2. Duurzame opwekking 3. Schoon fossiel Ook in Noordoost Fryslân geldt (als vanzelfsprekend) dat het reduceren van de energiebehoefte voorop staat. Vooral binnen de thema s mobiliteit en gebouwde omgeving komt het reduceren van de energiebehoefte uitgebreider aan bod. Binnen dit thema ligt de focus vooral op de mogelijkheden om in Noordoost Fryslân duurzame energie te produceren (stap 2). Stap 3, schoon fossiel krijgt (beperkt) aandacht binnen het thema mobiliteit. Wat betreft het produceren van energie liggen er op regionaal en lokaal niveau concrete kansen, waaraan vaak een economisch voordeel te koppelen is. Bijvoorbeeld door de verkoop van duurzame energie en het creëren van werkgelegenheid. Daardoor geldt dat het inzetten op de regionale productie van duurzame energie bijdraagt aan de drie P s: Planet: emissiereductie (vermindering broeikasgas), Profit: verkoop energie, People: werkgelegenheid. Een belangrijk verschil met energieproductie uit fossiele brandstoffen is dat duurzame energie een groter ruimtegebruik kent 6. Voor de gewenste energietransitie is dus veel ruimte nodig en dat heeft Noordoost Fryslân! Deze ruimte kan bij de opwekking van duurzame energie in de eerste plaats worden gebruikt voor de regio zelf en in tweede plaats voor de export van 4 1 PJ is joules, is 31,6 miljoen m3 aardgas, is 277,8 miljoen kwh (CBS) 5 Duorsume enerzjy yn Fryslân, Om 1 PJ elektriciteit te produceren is 333 ha. zonnecellen nodig, ha. windturbines of ha. biomassa. (bron: Duorsume enerzjy yn Fryslân, 2010) 17

21 duurzame energie richting een stad als Leeuwarden. Deze vorm van energie biedt de regio een duurzame én economische impuls! Ontwikkelrichtingen Biomassa, zon en wind zijn de meest relevante alternatieven wat betreft duurzame energie in Noordoost Fryslân. Ook geothermie (aardwarmte) kan een belangrijke duurzame bron vormen. Dit laatste is vaak gekoppeld aan de grote warmtevraag in de industrie, kassenteelt of een warmtenet voor woningen. Geothermie sluit daarmee minder aan op de situatie in Noordoost. Vanuit bovenstaand perspectief zijn de drie meest relevante thema s in Noordoost Fryslân: (Grootschalige) zon PV Biomassa voor energie Windenergie Een technologie als Blue Energy is volop in ontwikkeling. Naast de bovengenoemde thema s kan deze ontwikkeling in de toekomst interessant worden voor Noordoost vanwege de zoet-zout waterovergang bij het Lauwersmeer. In afwachting van de uitkomsten van deze ontwikkeling blijft deze technologie in deze visie verder buiten beschouwing. Productie van duurzame energie is één ding, het verwerken en afzetten ervan is een tweede. Om in de toekomst de toenemende hoeveelheden duurzame elektriciteit te verwerken is een slim elektriciteitsnetwerk nodig. Dat netwerk zorgt voor het actueel afstemmen van de energievraag op het duurzame aanbod aan energie. Dit kan bijvoorbeeld door middel van fysiek bufferen en ook door prijssturing. Bedrijven en burgers kunnen hier, afhankelijk van de ontwikkelingen, in toenemende mate hun voordeel mee doen. Een concreet voorbeeld is het verkopen van duurzame zonne-energie van het eigen dak aan de buren. Ook het tijdelijk opslaan van de stroom (bijvoorbeeld in een elektrische auto) en deze verkopen zodra de zon ondergaat is een optie. De mogelijkheden van duurzame energie zijn groot en sterk afhankelijk van de technologische ontwikkeling die op dit moment volop in gang is. Netbeheerder Liander is al bezig met de voorbereidingen op deze ontwikkeling. (Grootschalige) zon PV We concentreren ons binnen dit thema op grootschalige productie van PV-zonne-energie (Photo Voltaic). Gedacht kan worden aan PV-panelen op loodsen, stallen (ook ter vervanging van asbest), (mkb-)bedrijven, dorpshuizen, gemeenten en scholen (zonne-energie op particuliere daken valt onder het thema Gebouwde omgeving). Een andere optie is het zogenaamde PV-park, bijvoorbeeld op een braakliggende weide of een (nog) niet ontwikkelde woningbouwlocatie. Het kabinetsbeleid (Rutte II) biedt ruimte voor de ontwikkeling van zonneparken (al dan niet op daken) door middel van belastingverlaging voor coöperaties. Daarmee komt de ontwikkeling van 18

22 dergelijke grootschalige PV-projecten in een nieuw daglicht te staan. De gemeente Dongeradeel is in dat kader al aan het inventariseren wat de mogelijkheden voor deze ontwikkeling in de Dokkumer stadsrand zijn. Concreet liggen er kansen op korte termijn. Voor stroomverbruikers met een hoog stroomtarief, eventueel aangevuld met belastingvoordelen - dit zijn vooral particulieren, kleinere bedrijven, scholen en dorpshuizen - is investeren in zonne-energie nu al interessant. Ook voor de agrarische sector is het beleggen van loodsen en stallen met PV-panelen interessant, zeker wanneer dit gecombineerd wordt met asbestverwijdering (onder voorwaarde dat er sprake is van kleinverbruik, dan wel in combinatie met een coöperatiestructuur). Op beide onderdelen is namelijk fiscaal voordeel te behalen. Het inzetten op grootschalige productie van PV-zonneenergie biedt daarnaast ook een economische kans voor de installatiesector in de regio. De Provinciale doelstellingen 7 ten aanzien van zon zijn voor MW PV-vermogen met een doorgroei naar 500 MW in Op basis van ons inwoneraantal betekent deze doelstelling voor Noordoost Fryslân in 2015 een opgesteld vermogen van 10 MW aan zonnestroom. Richting 2020 groeit dat door naar zo n 100 MW. Momenteel ligt in de provinsje Fryslân een vermogen van 21 MW aan zonnepanelen. Voor de regio Noordoost komen we uit op een kleine 4 MW opgesteld vermogen 8. Onze uitdaging is dan ook om dat aantal ruim te verdubbelen! Interessante regeling: De komende twee jaar gaan de provincies de agrarische sector stimuleren om daken met asbest te vervangen door daken met zonnepanelen. Ze hebben hiervoor met het Rijk een convenant afgesloten. Het ministerie van Infrastructuur en Milieu stelt voor de regeling 20 miljoen beschikbaar. Naar verwachting start de regeling in juli 2013 en zal lopen tot en met december De regeling loopt vooruit op een mogelijk verbod op bezit van asbestdaken in Met de regeling Asbestdak eraf, zonnepanelen erop verwachten de provincies de sanering van asbestdaken een flinke impuls geven 9. Biomassa Biomassa kan met gangbare marktrijpe technologie op twee manieren worden ingezet, namelijk voor vergisting en verbranding. Mest-covergisting, GFT-vergisting, rioolslibvergisting en houtkachels zijn hierbij de bekendere voorbeelden. De landelijke regio Noordoost Fryslân is rijk aan biomassa, denk bijvoorbeeld aan mest, (snoei)afval, rioolslib, bermgras en hekelspecie. Daarnaast zijn afvalproducten van particulieren en bedrijven zoals afgewerkt frituurvet (denk aan 7 Provinsje Fryslân, Notitie Binnenstroom , vertienvoudiging van Friese megawatts 8 op basis van 18,4 % woningen in NOF ten opzichte van totaal in Fryslân, zie figuur

23 de diverse snackbars) en voedselrestanten (restaurants, supermarkten, verzorgingshuizen e.d.) interessant. Deze producten hebben een hoge calorische waarde (energie-inhoud) en vormen in potentie een waardevolle bron van/voor duurzame energie. We streven in Noordoost naar optimaal hergebruik van dergelijke stromen. De uitdaging is om deze stromen te verzamelen en waar mogelijk weer op regionale schaal in te zetten. Burgers en bedrijven hebben daarin een belangrijke rol. Het project Energie uit Hout (E4) is daarvan al een goed voorbeeld in Noordoost Fryslân. Temeer omdat daarmee ook het landschapsbeheer in stand gehouden wordt. Naast de veelgebruikte technieken van vergisting en verbranding zijn ook torrefractie (groene steenkool), pyrolyse (omzetten van biomassa in biobrandstof), vergassing en pelletisering (verdichten van materiaal tot korrels) 10 steeds beter toepasbaar voor de nuttige inzet van biomassa. De volgende stap, die in de komende jaren gezet gaat worden is om, naast energietoepassingen voor biomassa, door te ontwikkelen naar biomassa als grondstoffentoepassing. Dit is een veelbelovende duurzame stap en de benodigde technologieën zijn dan ook volop in ontwikkeling. Aangezien grondstoffen over het algemeen een hogere financiële en ook milieukundige waarde hebben zetten we daar als regio, afhankelijk van technologische ontwikkeling, in toenemende mate op in. In de komende jaren zetten we ons daarom in om de regionaal beschikbare reststromen volop te gaan benutten. Uiteindelijk doel is om gezamenlijk met lokale verwerkers in 2030 een optimum te hebben bereikt waarmee we duurzame energie en zelfs onze eigen producten zoals board en bioplastics produceren! 10 Dit zijn technieken waarbij biomassa verhit wordt en het in bruikbare componenten als olie, kolen en gas uiteen valt. 20

24 Figuur 3: Overzicht installaties biomassa naar energie, bron: Windenergie Het coalitieakkoord Nije Enerzjy foar Fryslân ( ) is provinciaal het vigerende beleidskader voor onder andere windenergie. Noordoost Fryslân is daarin geen zoekgebied voor windturbines. De regio is in bepaalde gebieden vanwege het open (kust)landschap en relatief dunbevolkte karakter echter wel uitermate geschikt voor windturbines. Het is een controversieel onderwerp, voornamelijk vanwege de ervaren hinder in de vorm geluid en zicht en impact op het landschap. Tijdens de themasessie Duurzame Energie is de wenselijkheid voor windenergie in Noordoost wel door aanwezigen onderstreept. Gezien de nationale zoektocht naar geschikte gebieden voor windenergie en de regionale ambities ten aanzien van duurzame energieproductie stelt de regio zich positief op ten aanzien van deze ontwikkeling. Een belangrijke overweging daarbij is dat de economische potentie van windenergie ten opzichte van zonnepanelen gunstiger uitpakt. 21

25 Verspreidt in de regio draaien al tientallen turbines, zoals in de figuur aangegeven wordt met de blauwe stippen. Figuur 4: overzicht bestaande windturbines (oktober 2011), bron: Windenergie-nieuws Deze turbines zijn veelal van de eerste generatie. Voor deze turbines geldt dat ze beperkt vermogen hebben en een enigszins onrustig ogend draaibeeld (door twee rotorbladen met hoge draaifrequentie). Vanwege de technologische optimalisaties ziet het hedendaagse windmolenlandschap er anders uit en vormt de huidige situatie geen representatief beeld. Een brede regionale maatschappelijke discussie zal de plaatsingsruimte voor wind in de regio bloot moeten leggen. De balans tussen regionale kosten en baten van windenergie moet daarin leidend zijn. Een mogelijkheid hierin is de ontwikkeling van participatiemodellen voor burgers, waarbij de baten in de vorm van energie of geld (gedeeltelijk) bij de lokale gemeenschap terecht komen. Het uitruilen van de bestaande turbines voor een nieuwe generatie, bijvoorbeeld gegroepeerd in clusters, kan zowel qua duurzame energieproductie als qua landschappelijke 22

26 impact verbetering opleveren en kan daarmee binnen de te voeren discussie een ontwikkelrichting zijn. Ook de inzet van kleine windturbines kan in de toekomst wellicht bijdragen aan de productie. Deze hebben vanzelfsprekend minder impact op hun omgeving, maar blijven vooralsnog achter qua rendement. Slim netwerk De verschillende duurzame energiebronnen (zon, biomassa en wind) hebben elk specifieke vooren nadelen wat betreft toepassingsmogelijkheden, ruimtegebruik, kostprijs en energieopbrengst. Om onze energieambities te realiseren is een slimme mix van alle beschikbare duurzame energie opties nodig. Bovendien zijn duurzame energiebronnen als zon en wind niet constant qua productie. Indien we als regio de komende jaren op grotere schaal gaan produceren betekent dit dat op regionale schaal gebufferd moet worden bijvoorbeeld door gebruik te maken van accu s, de productie van waterstof uit elektriciteit en vraag en aanbod slim op elkaar af te stemmen. Dat alles op basis van een slim elektriciteitsnetwerk en dus in samenwerking met de netbeheerder. Concretisering Als regio streven we naar concrete resultaten. In de komende jaren, tot en met 2016, stellen we ons daarom ten doel om samen met het lokale initiatieven (project E3) en bedrijfsleven (project E4) en onze eigen organisatie (project E5) 10 MW vermogen duurzame zonne-energie te realiseren. Waar mogelijk maken we daarbij gebruik van fiscale regelingen, SDE+ en de beschikbare revolverende fondsen. Als overheden ondersteunen we, waar mogelijk, de borrelende lokale initiatieven. We doen dit door middel van kennislevering, netwerkontwikkeling en organisatieondersteuning (project E3). De ondersteuning bij ontwikkeling van lokale energiecoöperaties met als doel het produceren van duurzame energie heeft daarbij nadrukkelijk onze aandacht. We doen dit waar mogelijk in nauwe samenwerking met de Enerzjy Koöperaasje Fryslân en maken gebruik van het Fûns Skjinne Fryske Enerzjy. Op basis van de bestaande sterk ontwikkelde sociale binding in Noordoost Fryslân, de al lopende initiatieven zoals LEFeanwâlden en Groenkerk (Oentsjerk) én de ervaring met coöperaties in de landbouwsector verwachten we stormachtige ontwikkelingen in de komende 10 jaar rondom coöperatievorming. Fûns Skjinne Fryske Enerzjy en Doefonds Met het Fûns Skjinne Fryske Enerzjy wordt gedacht aan een revolverend, zichzelf in stand houdend fonds. Dit is een initiatief van de provinsje Fryslân. Het fonds heeft tot doel om de productie van duurzame en betaalbare energie te stimuleren. Doel van het Doefonds is om innovatieve initiatieven te stimuleren en door te ontwikkelen bijvoorbeeld door middel van leningen, garanties en deelnemingen. Het Doefonds is voornamelijk 23

27 gericht op initiatieven van het MKB en maatschappelijke organisaties die zich dicht tegen de markt bevinden (ontwikkelfase). Ten aanzien van biomassa ondersteunen we de lopende initiatieven waar mogelijk en bouwen we in samenwerking met het bedrijfsleven gestaag verder aan benutting van het regionaal potentieel. We starten in de komende jaren met innovatieve bermgrasbenutting voor energie en eiwitwinning (project E1). Vanzelfsprekend gaan we ook verder met het ANNO-project Energie uit Hout (E2) dat reeds op gang is. Speelveld Installateurs, energiebedrijven, netbeheerders Liander (elektriciteit) en Stedin (gas), gemeenten/provincies, Enerzjy Koöperaasje Fryslân, agrarische sector, Groenkerk, burgers, dorpsbelangen, Doarpswurk, LEfeanwâlden, grotere energieverbruikers, landschapsonderhoud, terreinbeherende organisaties (TBO s), Noardlike Fryske Wâlden (NFW), Friese Milieu Federatie (Netwerk Duurzame Dorpen), energieadviseurs, investeerders (banken, maar ook pensioenfondsen, bedrijven en particulieren). Lopende ontwikkelingen en initiatieven in NOF 7 operationele agrarische co-vergistingsinstallaties, totaal vermogen bijna 6 MW elektrisch. Verbrandingsinstallaties in de pluimveesector, totaal vermogen zo n 2 MW thermisch. Energie uit hout Noardlike Fryske Wâlden/ ANNO-gemeenten, Wetterskip Fryslân Algenkweek, in combinatie met covergisting Kelstein Hallum Sinnegreide/Oprichting Lokaal Energiefonds Gemeente Dongeradeel Fryske Enerzjy Koöperaasje Provincie Fryslân PV voor MKB (nog vast te stellen) Provincie Fryslân Agendaproject Lokale Enerzjy Ferwerderadiel (LEF) Gemeente Ferwerderadiel Agendaproject: Duurzaam Burdaard Gemeente Ferwerderadiel Project Wetterwâlden Bûtenfjild Gemeente Dantumadiel 24

28 2.3 Duurzame mobiliteit Mobiliteit vormt een belangrijke factor bij verduurzaming. Mobiliteit is goed voor ruim 20% van onze CO 2 -uitstoot en is bovendien de enige omvangrijke sector binnen de EU waarvan de CO 2 - uitstoot gestaag blijft groeien. Mobiliteit en leefbaarheid Mobiliteit is in de regio Noordoost een bepalende factor voor de leefbaarheid. Door het landelijke karakter zijn inwoners en bezoekers vaak genoodzaakt grotere afstanden af te leggen om in behoeftes als werk, boodschappen, school, sport, zorg en recreatie te voorzien. Bovendien constateren we dat het lokale voorzieningenniveau in de regio onder druk staat door gebruikersafname (krimp) en een terugtredende overheid. Om leefbaarheid toch op een gewenst niveau te houden moet worden voorzien in versterking van de regionale ontsluiting. De regio is daar al druk mee aan de slag in projecten als de Centrale as en de verdubbeling van de spoorlijn Leeuwarden Groningen. Naast deze grotere infrastructurele projecten is het echter ook een uitdaging om groepen te bedienen die minder zelfstandig mobiel zijn, zoals kinderen, scholieren, ouderen en mensen met een lichamelijke of geestelijke beperking. Daartoe is een meer fijnmazige openbaar-vervoer-ontsluiting noodzakelijk. Gezien de relatief grote spreiding van deze doelgroepen in de regio, blijkt dit wel een kostbare zaak. Een alternatief is dan ook noodzakelijk. Het provinciale project De digitale duim is een mooi voorbeeld van zo n alternatief: regionale vraag en aanbod van mobiliteit komen bij elkaar op internet en worden gekoppeld. Daarmee wordt sterk verhoogde efficiëntie bewerkstelligd en dat is financieel (profit), milieukundig (planet) en sociaal (people) gezien interessant. Mobiliteit en technologie We zien dat duurzame technologische ontwikkeling in de mobiliteitbranche volop aanwezig is, denk bijvoorbeeld aan het rijden op alternatieve brandstoffen als groengas, biodiesel, bioethanol en het (hybride)elektrisch rijden. Gestimuleerd door fiscale mogelijkheden is deze beweging primair bij ondernemers en leaserijders te zien. De ontwikkeling van duurzame mobiliteit is zeer dynamisch door constante technologische ontwikkeling. Voor overheden is het een uitdaging hier op de juiste manier mee om te gaan. Aanpak In lijn met de Trias Energetica wordt primair gezocht naar mogelijkheden tot het beperken van het aantal vervoerskilometers. Wat daarin opvalt, is dat digitale technologie als internet mensen momenteel al steeds beter in staat stelt om op afstand zaken te regelen. Denk bijvoorbeeld aan meer mensen die thuiswerken of gebruik maken van telezorg. We verwachten richting 2030 een behoorlijke vlucht in deze ontwikkelingen. 25

29 De eerste uitvoeringslijn is dan ook: 1. Efficiëntie: A: reductie van noodzakelijk vervoersbewegingen door optimaal gebruik te maken van digitale technologie. B: door slimmer om te gaan met beschikbare vervoersmiddelen en het aantal voertuigkilometers te reduceren. Denk aan autodelen, fietsen, carpoolen en uitgekiende (openbaar)vervoers- en taxidiensten. Vervolgens gaat het binnen de regio om de duurzame invulling van mobiliteit. Hoe gaat de bestaande en toekomstige mobiliteitsvloot over op duurzame brandstoffen en energie en welke rol hebben overheden daarin? We kijken primair naar de kenmerken van de regio. Dat betekent dat er in de regio nadrukkelijk onderscheidende kansen liggen voor duurzame mobiliteit op het gebied van: 2. duurzaam varen, vanwege de aantrekkelijkheid voor waterrecreatie en de combinatie om de regio goed op de kaart te krijgen; 3. duurzaam zwaar transport, vanwege het grote aandeel landbouw, bouw en transport in de regio en de mogelijkheid voor de overheidsdiensten. Ook de beroepsvaart valt in deze categorie. Duurzaam varen Schoon en duurzaam varen past goed binnen de ambities in Noordoost Fryslân wat betreft waterrecreatie, zoals verwoord in de Strategische visie Waterrecreatie Noordoost Fryslân Daarin wordt bijvoorbeeld gesproken over E-only-vaarroutes. De kansen voor elektrisch varen worden ook al concreet benoemd in het Masterplan Waterfront Dokkum (2011) en zijn tevens onderdeel van Het Friese Meren Project. De provincie Fryslân heeft de ambitie om proeftuin van het elektrisch varen te zijn en heeft daarvoor een uitgebreid stimuleringsprogramma gestart. Samen met Friese bedrijven, de Stifting Elektrysk Farre Fryslân en de onderwijsinstellingen wil de provincie Fryslân koploper zijn in elektrisch varen. Momenteel varen er in Fryslân 875 elektrische boten en 160 laadpunten. Het Friese streven is om in elektrische boten op het water te hebben in Fryslân. Hoeveel elektrische boten er al in Noordoost varen is niet exact bekend. Afgeleid van de het totaal aantal in Fryslân 11 ligt het aantal e-boten in Noordoost tussen 50 a 100. Op basis van grondgebiedgrootte betekent een doorvertaling van de provinciale doelstelling naar de regio dat er in 2015 zo n 500 boten elektrisch aangedreven door onze wateren varen. 11 Rekening houdend met een grondoppervlakverhouding en uitgaande dat het zwaartepunt van de Friese recreatievaart (vooralsnog) buiten Noordoost Fryslân valt. 26

30 Als regio onderschrijven we het belang van de provinciale doelstelling en zetten we ons in daar naar vermogen aan bij te dragen. We brengen in samenwerking met de Provinsje het huidig aantal boten beter in kaart en op basis daarvan scherpen we onze kwantitatieve doelstelling aan. Daarbij houden we wel nadrukkelijk rekening met het beperkte aandeel recreatievaart in Noordoost. We zien dat we in het behalen van de doelstelling sterk afhankelijk zijn van externe factoren zoals de komst en wensen van consumenten en de actieve ontwikkeling bij recreatieondernemers. Als overheden zetten we daarom in eerste instantie in op een stimulerende rol door het ontwikkelen van een dekkende infrastructuur van laadpunten. De reeds aanwezige kunstwerken zoals pompen en sluizen van het Wetterskip beiden een kans om oplaadpunten gemakkelijker te realiseren. Daarnaast maken we enkele gebieden in onze ecologische hoofdstructuur exclusief beschikbaar voor elektrisch varen. Daarmee wordt ook direct de milieudruk in onze EHS verlaagd! In het kader van bovenstaande heeft de provincie subsidie beschikbaar voor oplaadpunten voor elektrisch varen (Stimuleren elektrisch varen in Fryslân 12 ). Daarnaast kunnen bestaande of toekomstige (huur)vloten voorzien worden van elektrische aandrijving (ook subsidiabel) en kunnen speciale vaarroutes worden uitgezet enkel voor elektrische fluisterboten. De kaart op de volgende pagina geeft een beeld van de bestaande elektrische oplaadinfrastructuur voor de vaart

31 Richting 2030 wordt op verdere emissiereductie in de watersector aangestuurd. Het uiteindelijke doel is een volledig duurzaam aangedreven vloot in onze wateren. Niet alleen in de recreatiesector, maar ook in de professionele vaart. Waar mogelijk op basis van een autonome beweging door de aantrekkelijkheid van schone vaartuigen in de vorm van bijvoorbeeld lagere kosten, stillere motoren, schonere (of geen) uitstoot van uitlaatgassen en dergelijke. Figuur 5: Oplaadpunten Elektrisch varen in Noordoost, bron: Als de beoogde ontwikkeling niet voldoende autonoom op gang komt zal meer sturend overheidsbeleid ontwikkeld worden. Een evaluatiemoment in 2015 zal hierin bepalend zijn. Duurzaam zwaar transport In de regio is het aandeel zwaar transport relatief groot, denk aan de landbouwsector, bouwsector en de logistieke sector, inclusief scheepvaart. Voor zwaar transport is veel vermogen benodigd. Een verbrandingsmotor is daartoe geschikt. Waar bij personenvervoer de nadruk op elektrische aandrijving ligt, wordt voor het zwaardere transport daarom ingezet op 2 e generatie biobrandstoffen, zoals groengas, bio-lng, bio-ethanol of biodiesel. Dit sluit aan op de ontwikkeling 28

32 in de Energy Valley regio richting (Bio-)LNG voor de scheepvaart en zwaar transport, waar de Taskforce LNG Noord Nederland zich voor inzet. Ook de provinsje zet nadrukkelijk in op dit spoor. De ANNO-regio kan daarin een rol vervullen waar het gaat om regionale productie van biobrandstoffen en faciliteren in infrastructuur. Dit is ook voor de (buitendijkse) scheepvaart, zoals de passagiersdienst richting Ameland een interessante ontwikkeling waar in dit kader reeds onderzoek naar gedaan wordt. Onder andere door Europese bijmengverplichtingen heeft de inzet van biobrandstoffen de afgelopen jaren een aardige vlucht genomen. Ook de stimulering van diverse overheden op dit vlak, in Noordoost bijvoorbeeld de ondersteuning van biotankstations, heeft bijgedragen aan verdere ontwikkeling. In de afgelopen jaren is een ethische discussie gevoerd over de toepassing van biobrandstoffen. Deze discussie komt er in hoofdzaak op neer dat wanneer (potentieel) voedsel zoals maïs, palmolie, koolzaad en suikerriet als brandstof worden ingezet de wereldvoedselmarkt onder te hoge druk komt te staan, mogelijk met prijsopdrijving tot gevolg. Dit neemt niet weg dat alternatieve brandstoffen in vooral de zwaardere categorieën zoals transport en landbouw noodzakelijk zijn als alternatief voor fossiele brandstoffen. Dit geldt zeker ook in Noordoost Fryslân, omdat deze sectoren hier relatief groot zijn. We zetten daarom ook als regio in op het toepassen van zogenaamde 2 e generatie biomassastromen voor brandstoffen op basis van afvalstromen zoals afgewerkt frituurvet, slachtafval, snoeiafval, rioolslib en gft-afval. Ook de zogenaamde 3 e generatie omarmen we in Noordoost Fryslân. Daaronder valt de kweek van algen, eendenkroos en ook bacteriën. In Hallum is een pionier op dit vlak gevestigd. We zetten ons als regio in op verdere stimulering van dergelijke initiatieven. Verscheidene gemeenten in Noordoost Fryslân en ook de Provinsje zijn inmiddels met aardgasdienstauto s uitgerust. Ook zijn verschillende particulieren en bedrijven op deze brandstof overgestapt. Aardgas is een fossiele brandstof met relatief schone verbranding. Een aardgasaandrijving is ook geschikt voor het niet-fossiele groengas. Omdat aardgas goed beschikbaar is vormt het voor nu een geschikte transitiebrandstof. Momenteel is het al mogelijk om aardgas te tanken in Dokkum, Burgum en Surhuisterveen. Net als bij elektrisch transport geldt voor deze brandstof dat er een dekkend netwerk van geschikte tankstations essentieel is, voordat het voor bedrijven en organisaties interessant wordt om hun wagenpark op een dergelijke biobrandstof te laten rijden. De volgende stap is dus om het aardgas te vervangen door (regionaal geproduceerd) groengas. De bestaande vergisters in de regio kunnen hierin wellicht een belangrijke bijdrage leveren. In het verlengde daarvan moet gedacht worden aan CNG (Compressed Natural Gas), LNG (Liquefied Natural Gas) en de bio-varianten daarvan CBG en LBG (waarbij Natural wordt vervangen door Bio). Beide zijn een vorm van gecomprimeerd gas met daardoor een kleiner opslagvolume. De 29

33 technologie is volop in ontwikkeling. In de Transportsector zien we dat de grotere merken zich toeleggen op dit spoor. De nationale overheid stimuleert schoon zwaar vervoer. Voor vrachtwagens en bussen van kilogram of hoger is een subsidiebedrag van euro mogelijk. Deze voertuigen moeten wel voldoen aan de Europese emissiestandaard EuroVI-norm. Voor de klasse tussen en kilogram is euro beschikbaar 13. Elektrisch personenvervoer Als regio zien we de duurzame waarde van elektrisch personenvervoer en willen dit waar mogelijk ondersteunen. Het verkrijgen van een E-Award-eervolle-vermelding door de gemeente Tytsjerksteradiel onderstreept dat we daarin al goed op weg zijn! Elektrische fietsen en scooters zijn al onderdeel van het straatbeeld geworden en het aanbod van volledig elektrische auto s begint te groeien. Vanwege het toenemende aanbod van elektrische auto s en de verbeterde prestaties is de verkoop de laatste tijd al sterk gestegen. Eind 2011 reden er 1000 elektrische personenauto s rond in Nederland en in oktober 2012 waren dit er al Het aandeel ten opzichte van het totale aantal personenauto s blijft voorlopig echter klein. PwC 14 constateert in dat kader dat er in 2020 naar verwachting in Nederland elektrische personenauto s rond rijden, waarmee het aandeel op 2% van het totaal komt. Voor Noordoost Fryslân zou dat een totaal van zo n elektrische auto s in 2020 betekenen. De prijs van accu s, de beschikbaarheid van een dekkende infrastructuur en het vergroten van de actieradius zullen bepalende factoren zijn voor het uiteindelijke succes van deze vorm van duurzame mobiliteit. Ook brandstofceltechnologie op basis van waterstof kan dienen als vervanging van accu s en daarmee een belangrijke bijdrage leveren. We zijn als regio afhankelijk van dergelijke ontwikkelingen en stellen ons daarom faciliterend op. We hebben een voorbeeldfunctie en stellen ons faciliterend op, het initiatief ligt echter bij de markt. Concretisering in de regio en rol van de overheid Het streven binnen de regio Noordoost Fryslân is om het aantal kilometers terug te dringen en het gebruik van schoon transport te versnellen. Als gezamenlijke overheden: - faciliteren we in openbaar vervoer, waar mogelijk duurzaam aangedreven; - verduurzamen we onze eigen wagenparken verder (launching customer); - stimuleren we gebruik van duurzame mobiliteit door te faciliteren in oplaad- en brandstofinfrastructuur en informatieverstrekking PwC, Charging forward, electric vehicle survey,

34 - Stimuleren we minder vervoersbewegingen door inzet van slimme technologie. Bijvoorbeeld door personenvervoer te koppelen aan een digitale applicatie. De rol als launching customer heeft binnen de overheden reeds een plaats gekregen door duurzaamheid als criterium in het inkoopbeleid op te nemen. Richting 2030 zullen deze criteria, mede op basis van verder ontwikkeld aanbod in de markt, zwaarder worden aangezet. De Provinsje Fryslân heeft het voornemen om in 2050 fossielvrij te zijn, daar sluiten wij ons als regio bij aan. Op Europees niveau is regelgeving in het leven geroepen om voor nieuwe voertuigen de gemiddelde uitstoot per kilometer te verminderen. Voor gemeenten is het mogelijk om op regionaal niveau de implementatie van duurzame mobiliteit te versnellen. Als regionale overheden hebben we immers een goede positie om pioniers van alternatieve mobiliteit te faciliteren en zo de overstap van het grote publiek makkelijker te maken. Regionaal lopende ontwikkelingen Elektrische auto s Tytsjerksteradiel, Dantumadiel, Ferwerderadiel, Dongeradeel, Wetterskip Fryslân Aanleg oplaadpunten elektrische auto s Achtkarspelen, Dongeradeel, Tytsjerksteradiel, Ferwerderadiel, Kollumerland c.a., Wetterskip Fryslân. Elektrische sloepen Tytsjerksteradiel en Ferwerderadiel Elektrische oplaadpunten voor boten Dongeradeel, Kollumerland c.a. Tytsjerksteradiel, Ferwerderadiel Wagenpark op groen gas Dantumadiel, Dongeradeel, Tytsjerksteradiel, Provinsje, Wetterskip Aardgasvulpunten Tytsjerksteradiel, Achtkarspelen, Dongeradeel Speelveld Organisaties met een groot wagenpark (taxicentrales, milieudiensten, transportondernemingen, OV-maatschappijen Qbuzz/Connexxion/Arriva, loonbedrijven, leasemaatschappijen), waterrecreatieondernemingen, (jacht)havenbeheerders, dorpsbelangen, Stichting e-laad 15 (samenwerkende netwerkbeheerders), Fietsersbond, pomp- en garagehouders, LTO Noord en NFW. 15 Deze stichting verzorgt aanleg en onderhoud van e-laadpunten. Op het moment van schrijven is er wegens een overschot aan aanvragen een aanvraagstop. 31

35 2.4 Duurzaam ondernemen Inleiding Onder duurzaam ondernemen wordt verstaan: het op bedrijfsniveau concretiseren van een balans tussen de 3 P s: people, planet en profit. Naast winstgevendheid, streven ondernemingen naar het reduceren van milieu-impact en staat het welzijn van medewerkers in de hele keten centraal. Ondernemingen handelen dus maatschappelijk betrokken waarbij dit ook de langere termijn bedrijfsvoering ten goede komt. Duurzaam ondernemen wordt al door vele ondernemers opgepakt. Ook in Noordoost Fryslân is al een groep ondernemers actief, onder andere binnen het Koplopertraject in Achtkarspelen en Tytsjerksteradiel. Ze zien mogelijkheden zichzelf als duurzaam bedrijf te profileren, hebben betere kansen bij duurzame aanbestedingen of kunnen simpelweg kosten besparen. Dit kan variëren van groene stroominkoop tot het zelf produceren van duurzaam-gecertificeerde producten. Ook het betrekken van doelgroepen met een afstand tot de arbeidsmarkt door ze weer aan het werk te helpen is een goed voorbeeld. Voor de doelgroep Veehouderij, heeft Friesland Campina een energiescan ontwikkeld, om energiebesparing op het boerenbedrijf te realiseren. Ontwikkelrichtingen We onderscheiden twee ontwikkelrichtingen binnen dit thema: Duurzaam ondernemen, Regionale ketens en kansen. Duurzaam ondernemen De ambities en kansen binnen duurzaam ondernemen liggen op het vlak van duurzaam inkopen van bijvoorbeeld streekproducten voor de horeca, energiebesparing bij verlichting en fabricageprocessen, een verbeterde efficiëntie in de productieketen en/of een sociale en maatschappelijke aanpak. Hoewel duurzaam ondernemen (DO) een veelgenoemd onderwerp is en bedrijven wel mogelijkheden zien, blijft het intern bij organisaties vaak nog te veel liggen waardoor kansen onbenut blijven. Op dit vlak is nog veel terrein te winnen. Ondernemers weten over het algemeen goed wat ze willen. Ze zien ook dat overheden streven naar verduurzaming, bijvoorbeeld door duurzaam in te kopen en ook consumenten kopen steeds bewuster. Dit betekent dat er marktkansen ontstaan. DO is echter geen core-business voor veel bedrijven, waardoor de kennis ontbreekt. Ook aan het concretiseren en aantoonbaar maken van duurzaam ondernemen is behoefte. Gevoelsmatig heeft DO meerwaarde, maar concretisering blijkt vaak nog lastig. Instrumenten om te concretiseren zijn bijvoorbeeld de MVO-Prestatieladder (gebaseerd op ISO 26000), de CO2-32

36 prestatieladder en ook certificering van producten en diensten. Dit maakt ook het duurzaam inkopen en aanbesteden van overheden mogelijk. Een belangrijke stap in de verdere ontwikkeling van duurzaam ondernemen in Noordoost Fryslân is het actief ondersteunen van ondernemingen in het benoemen en uitwerken van ambities. Daar ligt een taak voor de regionale overheden. We pakken dit als regio op door de succesvolle koplopertrajecten in Achtkarspelen en Tytsjerksteradiel uit te rollen over de regio (project O2). Daarnaast zetten we in op behoud van jonge kennis in de regio. We doen dit door afgestudeerd regionaal talent in te zetten op duurzaamheidvraagstukken bij ondernemers (Project O1). Regionale ketens: voedsel, nutriënten, biomassa, producten Duurzaam ondernemen kan worden geconcretiseerd door het creëren van regionale ketens en kringlopen. Denk bijvoorbeeld aan het produceren van streekproducten voor de (regionale) consumentenmarkt. Ook het business-to-business leveren en afnemen van goederen en diensten op regionale schaal kan een belangrijke bijdrage leveren aan verduurzaming van de regio (zeker ook economisch!). Naast de productie en levering van duurzame producten en diensten wordt het opwerken van afval tot grondstof richting 2030 in toenemende mate belangrijk. Afvalverwerkers zoals Omrin richten zich hier nu al op en kunnen daarin een waardevolle bijdrage leveren. Ook het creëren van regionale nutriëntkringlopen past binnen dit kader. Een te grote hoeveelheid nutriënten in het milieu heeft bijvoorbeeld een negatief effect op de biodiversiteit. Ook door opkomende wereldwijde fosfaatschaarste en druk op voedermarkt (bijvoorbeeld soja) neemt de noodzakelijkheid tot kringloopgebruik toe. Mest en ook rioolslib vormen in potentie een belangrijke van nutriënten zoals fosfaat, stikstof en kalium (NPK). Fosfaat is een delfstof en de bronnen zijn beperkt. Stikstof zit onbeperkt in de lucht, maar kost zeer veel energie om vast te leggen in kunstmest. Het terugwinnen van deze nutriënten uit mest en slib (raffinage) biedt daarom voordeel voor milieu (bijvoorbeeld verminderde eutrofiëring en uitstoot van broeikasgassen als ammoniak, verminderde energieverbruik op rioolwaterzuiveringsinstallaties) en economische voordelen, bijvoorbeeld door het vervangen van kunstmest. Een mooi en actueel voorbeeld van kringloopcreatie is het onttrekken van fosfaat uit rioolwater. Verschillende waterschappen zijn daar al mee bezig. Dit teruggewonnen fosfaat kan in Duitsland al worden ingezet in de landbouw. In Nederland is de wet en regelgeving op dit front volop in beweging en de verwachting is dat zo n kringloop in de komende jaren wettelijk mogelijk wordt. De technologische ontwikkeling rondom mestverwerking is ook in volle gang en wordt naar verwachting al in de komende jaren toegepast. Door de afschaffing van het melkquotum loopt de melk- en dus mestproductie in de landbouwsector verder op. Ook omdat vanuit de Europese en nationale overheid de 33

37 mestwetgeving strenger wordt neemt de noodzaak tot kringloopsluiting in de agrarische sector verder toe. Dus niet zozeer vanwege (fosfaat)schaarste in Nederland, maar vooral vanuit milieuoogpunt. Een eerste aanzet hiertoe is reeds gegeven door de NFW. In onderstaande tabel is een overzicht van aantallen bedrijven in verschillende sectoren in Noordoost. Veeteelt is sterk vertegenwoordigd. Vooral op de kleigronden in de noordelijke helft van de regio heeft ook de akkerbouw een significant aandeel. Figuur 6 Aantallen bedrijven landbouwsector, 2012: gewassen, dieren en grondgebruik, bron: CBS/KNN Zeker in Noordoost Fryslân, waar de agrarische sector een vooraanstaande economische rol speelt is het hergebruik van regionaal beschikbare nutriënten in toenemende mate noodzakelijk. Een concreet voorbeeld waar we in onze regio mee aan de slag gaan is dan ook het winnen van eiwitten en energie uit bermgras (project E1). Ook binnen de watersector is in toenemende mate aandacht voor het winnen van nutriënten als fosfaat (en overige grondstoffen) uit rioolwater. Het Wetterskip Fryslân zet zich hier nadrukkelijk voor in en ziet ook mogelijkheden om hierin gezamenlijk op te trekken in de regio. In de regio streven we naar een gezamenlijke ontwikkeling tussen veeteelt, akkerbouwers, waterschappen en overheden op dit vlak. In 2030 is optimalisering van nutriëntstromen in de regio bereikt. De technologieën die dergelijke kringlopen mogelijk maken zijn volop in ontwikkeling. Als ANNO-overheden ondersteunen we dit waar mogelijk. Afhankelijk van de mate van autonome marktontwikkeling op de vlak gaan we na 2016 nadrukkelijker stimuleren om tot de gewenste kringlopen te komen. Regionaal lopende ontwikkelingen Koploperproject en Gemeenten Achtkarspelen en Tytsjerksteradiel Innovatiehuis Buitenpost 34

38 Algenkweek Kringlooplandbouw Hallum NFW Speelveld MKB, ondernemingsverengingen, specifiek de overkoepelende Ondernemers Federatie Noordoost Friesland (ONOF), Omrin, akkerbouwsector, veeteeltsector, LTO Noord, NFW, Wetterskip Fryslân, Innovatiehuis Lauwersdelta, Dwaande, banken, maatschappelijke organisaties, gemeenten & provincie, KVK/Syntens. 2.5 Duurzame gebouwde omgeving Met het verduurzamen van de gebouwde omgeving valt veel te winnen. Denk bijvoorbeeld aan energiebesparing in oude woningen. Op dit moment besteedt een gemiddeld huishouden nog ruim 2200,- per jaar aan energie. Met de huidige isolatietechnieken kan dit sterk worden verminderd, waarbij de bewoner direct de voordelen ziet in de vorm van lagere maandlasten en een comfortabelere woning, terwijl ook de CO 2 -uitstoot omlaag gebracht wordt. Het opwekken van duurzame energie in de vorm van zonnepanelen op gebouwen sluit hier naadloos op aan. Naast woningbouw geldt dit ook voor bedrijven en voorzieningen als scholen, zwembaden, sportkantines en dorpshuizen. Deze verminderde afhankelijkheid van fossiele brandstoffen - inclusief bijbehorende (prijs)risico s vergroot tevens de financiële toekomstbestendigheid van de regio en haar inwoners. Ook de openbare ruimte behoort tot de gebouwde omgeving. Energieverbruik in de openbare ruimte is aanzienlijk, denk alleen al aan alle openbare verlichting, gemalen en sluizen! Als overheden hebben we daarin een vooraanstaande rol. Het kiezen voor energiezuinige technologie, zoals LED-verlichting en (bewegings)sensoren is een aspect dat de diverse overheden nu al oppakken. Het valt daarmee wel buiten de scope van deze visie, al staan we hier als regio vanzelfsprekend wel achter! Behalve energetische maatregelen is ook het omgaan met demografische ontwikkelingen binnen Noordoost Fryslân een belangrijke opgave in het kader van duurzaamheid. Daarbij gaat het om aansluiting van vraag op aanbod in de woningmarkt, zowel kwalitatief (bijvoorbeeld levensloopbestendig) als kwantitatief (bijvoorbeeld als gevolg van krimp). Ontwikkelrichtingen De gebouwde omgeving in Noordoost Fryslân bestaat uit koopwoningen (66%), huurwoningen van woningcorporaties (27%), overige huurwoningen (7%), bedrijfsgebouwen en maatschappelijk vastgoed. De markt voor nieuwbouw is beperkt, vooral door de huidige economische 35

39 omstandigheden en meer structureel door demografische ontwikkelingen zoals krimp en vergrijzing. Voor het verduurzamen van de gebouwde omgeving richten we ons voornamelijk op de bestaande woningen en gebouwen. Een belangrijk uitgangspunt is dat de benodigde investeringen moeten worden bekostigd op basis van de besparing op energie-inkoop van de gebruiker. De praktijk blijkt weerbarstig. Investeerders (eigenaren) zijn vaak niet diegene die de vruchten plukken van de verlaagde energierekening (denk bijvoorbeeld aan sociale huur en scholen). We streven als regio naar projecten waarin de belangen met elkaar verenigd worden en we deze impasse doorbreken. We richten ons in Noordoost Fryslân nadrukkelijk op de volgende onderdelen: Koop- en huurwoningen: energieprestatie (besparing en duurzame opwekking) Maatschappelijk vastgoed: energieprestatie (besparing en duurzame opwekking) Regionaal waardebehoud van vastgoed en omgeving (zowel financieel als intrinsiek) Koop- en huurwoningen: energieprestatie Met het isoleren van een woning verhoogt de energieprestatie. Dit betekent dat de kwaliteit en betaalbaarheid van een woning toeneemt, zeker wanneer op de langere termijn energieprijzen verder stijgen. Bovendien is het wenselijk om deze toegenomen kwaliteit te kwantificeren, bijvoorbeeld op basis van totale maandlasten. Daardoor kan het worden doorberekend in de woningwaarde bij verkoop. Als regio gaan we gezamenlijk aan de slag om deze opgave te slechten. We streven naar een beeld waardoor rond 2030 de totale woningmarkt energetisch verbeterd presteert. Ruim een kwart van de woningvoorraad in Noordoost Fryslân bestaat uit huurwoningen. Doordat hier sprake is van bezit bij corporaties is het beter mogelijk grotere stappen te maken. De corporaties zijn zich bewust van hun maatschappelijke rol, maar kunnen deze uitdaging, mede 36

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie Duorsume enerzjy yn Fryslân Energiegebruik en productie van duurzame energie 1 15 11 oktober 1 Inhoud Management Essay...3 1 Management Essay De conclusies op één A4 De provincie Fryslân heeft hoge ambities

Nadere informatie

Nije enerzjy foar Fryslân. september 2013

Nije enerzjy foar Fryslân. september 2013 Nije enerzjy foar Fryslân september 2013 Inleiding Nije enerzjy foar Fryslân - 1 Nije enerzjy foar Fryslân Nije enerzjy foar Fryslân geeft een beeld van feiten en cijfers op het gebied van duurzame energie.

Nadere informatie

Duurzaamheid in Noordoost Fryslân Uitvoeringsplan

Duurzaamheid in Noordoost Fryslân Uitvoeringsplan Duurzaamheid in Noordoost Fryslân Uitvoeringsplan Mei inoar, mei betrouwen en kriich wurkje oan in duorsum Noardeast! (vanuit volle overtuiging werken wij samen, met vertrouwen en lef aan een duurzaam

Nadere informatie

Stelling 1: Energie is geld voor Fryslân

Stelling 1: Energie is geld voor Fryslân Gebruik de lokale, Friese kracht voor meer duurzame energie en werkgelegenheid Vijf stellingen voor een duurzamer Fryslân Steeds meer Friezen kiezen er voor om zelf duurzame energie op te wekken, thuis

Nadere informatie

Presentatie Duurzame Energie. Podiumbijeenkomst 17 maart

Presentatie Duurzame Energie. Podiumbijeenkomst 17 maart Presentatie Duurzame Energie Podiumbijeenkomst 17 maart Energie-opgave 2 Kader: Mondiaal Lokaal Klimaatakkoord Parijs (2015) Ministerie EZ/ NL Energie Neutraal 2050 Provinciaal uitvoeringsprogramma (2016)

Nadere informatie

Riedsútstel. Underwerp Duurzaamheidsbeleid 2014-2018

Riedsútstel. Underwerp Duurzaamheidsbeleid 2014-2018 Riedsútstel Ried : 22 januari 2015 Status : Opiniërend/Besluitvormend Eardere behandeling : Informerend d.d. 6 november 2014 Agindapunt : 10 Portefúljehâlder : M. van der Veen Amtner : mw. R.M.A. van Sonsbeek

Nadere informatie

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug CONCEPT Omgevingsdienst regio Utrecht Mei 2015 opgesteld door Erwin Mikkers Duurzame energie per Kern in gemeente Utrechtse Heuvelrug

Nadere informatie

Bijlage: Green Deal Sun Share Breda

Bijlage: Green Deal Sun Share Breda 1. Breda DuurSaam Breda DuurSaam is een onafhankelijke coöperatie die projecten opzet, begeleidt en uitvoert die bijdragen aan een volhoudbare, leefbare en gezonde Bredase samenleving. Deze projecten richten

Nadere informatie

WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl

WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl 12-11-2007Sheet nummer 1 Ontwikkelingen wereldwijd Heeft de Al Gore film impact?

Nadere informatie

Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025

Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025 Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025 Willemien Veele Cor Kamminga 08-04-16 www.rijksmonumenten.nl Achtergrond en aanleiding Ambitie om in 2020 16% van de energie duurzaam op te wekken in Fryslân

Nadere informatie

Agenda Netwerk Noordoost 2011-2030. Mei-inoar wurkje oan e takomst fan Noardeast Fryslân!

Agenda Netwerk Noordoost 2011-2030. Mei-inoar wurkje oan e takomst fan Noardeast Fryslân! Agenda Netwerk Noordoost 2011-2030 Mei-inoar wurkje oan e takomst fan Noardeast Fryslân! MEI-INOAR WURKJE OAN E TAKOMST FAN NOARDEAST FRYSLAN! COLOFON VOORWOORD Februari 2011 Meer informatie Auke Piet

Nadere informatie

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE WATER- SCHAPPEN & ENERGIE Resultaten Klimaatmonitor Waterschappen 2014 Waterschappen willen een bijdrage leveren aan een duurzame economie en samenleving. Hiervoor hebben zij zichzelf hoge ambities gesteld

Nadere informatie

TOESPRAAK JOHAN REMKES, COMMISSARIS VAN DE KONINGIN IN NOORD-HOLLAND, TIJDENS HET SYMPOSIUM GROEN GAS IN ZICHT, OP 25 NOVEMBER 2010, TE ALKMAAR

TOESPRAAK JOHAN REMKES, COMMISSARIS VAN DE KONINGIN IN NOORD-HOLLAND, TIJDENS HET SYMPOSIUM GROEN GAS IN ZICHT, OP 25 NOVEMBER 2010, TE ALKMAAR TOESPRAAK JOHAN REMKES, COMMISSARIS VAN DE KONINGIN IN NOORD-HOLLAND, TIJDENS HET SYMPOSIUM GROEN GAS IN ZICHT, OP 25 NOVEMBER 2010, TE ALKMAAR Groen Gas als kans voor Noord-Holland Dames en heren, Kansen

Nadere informatie

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Energietransitie Papierketen De ambities binnen Energietransitie Papierketen: Halvering van het energieverbruik per eindproduct in de keten per

Nadere informatie

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec)

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec) Kernenergie En dan is er nog de kernenergie! Kernenergie is energie opgewekt door kernreacties, de reacties waarbij atoomkernen zijn betrokken. In een kerncentrale splitst men uraniumkernen in kleinere

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

Een toekomst voor beschermde dorpsgezichten. Sytske Raap

Een toekomst voor beschermde dorpsgezichten. Sytske Raap Een toekomst voor beschermde dorpsgezichten Sytske Raap Stelling 1 Krimp is een probleem Stelling 2 De aanpak van krimp kost veel geld Stelling 3 Gemeenten moeten regierol op zich nemen om burgers te bewegen

Nadere informatie

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Burgers, bedrijven, milieu-organisaties en overheden hebben vandaag op initiatief van minister Verhagen van Economische Zaken, Landbouw en

Nadere informatie

Nije enerzjie foar Fryslân Samen op naar 16% duurzame energie in 2020

Nije enerzjie foar Fryslân Samen op naar 16% duurzame energie in 2020 Nije enerzjie foar Fryslân Samen op naar 16% duurzame energie in 2020 Gegevens : CO2 monitor, CBS, AGNL, ECN, KEMA, Min EL&I e.a.. Verwerkt i.o.m. : PDF, Energy Valley, Ekwadraat, Provincie Fryslân, AGNL

Nadere informatie

tot eind 2025 - LED verlichting bij vervanging - inzet slimme verlichtingsconcepten

tot eind 2025 - LED verlichting bij vervanging - inzet slimme verlichtingsconcepten Doelstelling Actie Doorlooptijd Wat gaan we doen Eigenaarschap Eigen organisatie 20% energiebesparing t.o.v. 2015 Energiebesparing gemeentelijke gebouwen 20% transitie naar hernieuwbare energie t.o.v.

Nadere informatie

Regio Stedendriehoek

Regio Stedendriehoek Regio Stedendriehoek 1 Energieneutrale regio Energietransitie Stedendriehoek Apeldoorn, Brummen, Deventer, Epe, Lochem, Voorst,Zutphen Netbeheer en Duurzame Gebiedsontwikkeling Pieter van der Ploeg, Alliander

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Fons Claessen sr.adviseur klimaat, energie & duurzaamheid Gemeente Nijmegen Waarom moeten we iets doen?? 1: Klimaatverandering 2: Energie en grondstoffen 3.

Nadere informatie

100% groene energie. uit eigen land

100% groene energie. uit eigen land 100% groene energie uit eigen land Sepa green wil Nederland op een verantwoorde en transparante wijze van energie voorzien. Dit doen wij door gebruik te maken van duurzame energieopwekking van Nederlandse

Nadere informatie

Vergisting anno 2010 Rendabele vergister onder SDE 2010. Hans van den Boom 22 april 2010 Sectormanager Duurzame Energie

Vergisting anno 2010 Rendabele vergister onder SDE 2010. Hans van den Boom 22 april 2010 Sectormanager Duurzame Energie Vergisting anno 2010 Rendabele vergister onder SDE 2010 Hans van den Boom 22 april 2010 Sectormanager Duurzame Energie Financieren Duurzame energie binnen Rabobank Groep Maatwerk Sustainability naast Food

Nadere informatie

Eneco Groep. Duurzame energie voor iedereen

Eneco Groep. Duurzame energie voor iedereen Eneco Groep Duurzame energie voor iedereen Duurzame koploper Eneco is het grootste energiebedrijf van Nederland in publieke handen. Onze missie is betaalbare duurzame energie mogelijk maken die altijd,

Nadere informatie

Energiek Gelderland. Gelders debat. 12 februari 2014, 18.00-20.00 uur Hotel de Wageningsche Berg Wageningen. www.gelderland.

Energiek Gelderland. Gelders debat. 12 februari 2014, 18.00-20.00 uur Hotel de Wageningsche Berg Wageningen. www.gelderland. Uitnodiging Energiek Gelderland Gelders debat 12 februari 2014, 18.00-20.00 uur Hotel de Wageningsche Berg Wageningen www.gelderland.nl/geldersdebat Provinciale Staten van Gelderland gaan graag met u in

Nadere informatie

Energievisie Borne 22 september 2011. Michel Leermakers Linda Rutgers Twence. Co Kuip HVC. www.twence.nl

Energievisie Borne 22 september 2011. Michel Leermakers Linda Rutgers Twence. Co Kuip HVC. www.twence.nl Energievisie Borne 22 september 2011 Michel Leermakers Linda Rutgers Twence Co Kuip HVC Inhoud van vanochtend Gemeente Borne Visie Twence Werkwijze Energievisie Resultaten Huidige energieconsumptie Bronpotentieel

Nadere informatie

De Cleantech Regio Stedendriehoek 1 daagt uit!

De Cleantech Regio Stedendriehoek 1 daagt uit! Stedendriehoek 1 daagt uit! Eo Wijers-prijsvraag 2014-2015 1 Apeldoorn, Brummen, Deventer, Epe, Lochem, Voorst en Zutphen eo wijers-stichting voor ruimtelijke kwaliteit in de regio Stedendriehoek daagt

Nadere informatie

Regionaal Uitvoeringsprogramma Energievisie 2016-2020. Samenwerkingsorgaan Hoeksche Waard Uitvoeringsprogramma 2016-2020

Regionaal Uitvoeringsprogramma Energievisie 2016-2020. Samenwerkingsorgaan Hoeksche Waard Uitvoeringsprogramma 2016-2020 Regionaal Uitvoeringsprogramma Energievisie 2016-2020 Samenwerkingsorgaan Hoeksche Waard Uitvoeringsprogramma 2016-2020 1 Inhoudsopgave 1. Inleiding 1.1 Inleidend 1.2 Energievisie Hoeksche Waard 2. Activiteiten

Nadere informatie

Ontwerp Gezonde Systemen

Ontwerp Gezonde Systemen Ontwerp Gezonde Systemen Het huidige zonne-inkomen gebruiken De cycli van de natuur worden aangedreven door de energie van de zon. Bomen en planten vervaardigen voedsel op zonlicht. De wind kan worden

Nadere informatie

Slim financieren duurzame energie Afwegingskader bij het kiezen van instrumenten

Slim financieren duurzame energie Afwegingskader bij het kiezen van instrumenten Slim financieren duurzame energie Afwegingskader bij het kiezen van instrumenten voor financiering van duurzame energie 4 Voorwoord Euro s zijn vaak de sleutel om projecten voor de opwekking van duurzame

Nadere informatie

Meerjarenprogramma Ambitiedocument 2016-2020

Meerjarenprogramma Ambitiedocument 2016-2020 Meerjarenprogramma Ambitiedocument 2016-2020 Agribusiness Economie & Logistiek Recreatie & Toerisme maandag 15 juni 2015, bijeenkomst voor raadsleden Naar een nieuw Programma Jaar 2011-2014 2015 2015 2015

Nadere informatie

Persbericht voor Statenleden: Gebruik de lokale, Friese kracht voor een duurzamer Fryslân Bijlagen:

Persbericht voor Statenleden: Gebruik de lokale, Friese kracht voor een duurzamer Fryslân Bijlagen: Roo, Marijke de Van: Wini Weidenaar Verzonden: donderdag 12 maart 2015 20:36 Aan: Statengriffie provinsje Fryslân Onderwerp: Persbericht voor Statenleden: Gebruik de lokale, Friese kracht

Nadere informatie

Wat is het Agroconvenant?

Wat is het Agroconvenant? Wat is het Agroconvenant? Nationale doelen Agroconvenant: 200 PJ Biomassa, 12 PJ Windenergie 2 %/jr Efficiencyverbetering 30 % Reductie broeikasgasemissies Gebaseerd op ambitieuze Schoon & Zuinig doelen,

Nadere informatie

Programma 6. Undernimmen

Programma 6. Undernimmen Programma 6. Undernimmen Trojka: Programmahouder : E. Peterson Donormanager : R. Heeringa Programmaregisseur : G. Kraak 6.1 Hoofddoelstelling Een gezond ondernemersklimaat Bedrijvigheid is één van de motoren

Nadere informatie

Rabin Baldewsingh. 27 juni SBR congres

Rabin Baldewsingh. 27 juni SBR congres Samen op weg naar een klimaatneutraal Den Haag Rabin Baldewsingh wethouder duurzaamheid gemeente Den Haag 27 juni SBR congres Den Haag Ambitie Den Haag klimaatneutraal in 2040 CO 2 -emissie reduceren door:

Nadere informatie

Opties voor productie van duurzame energie in de regio Helmond d.m.v. van mest en andere biomassa

Opties voor productie van duurzame energie in de regio Helmond d.m.v. van mest en andere biomassa Opties voor productie van duurzame energie in de regio Helmond d.m.v. van mest en andere biomassa Jennie van der Kolk, Alterra Helmond, 22-02-13 Nico Verdoes, Livestock Research Inhoud presentatie Wetenschapswinkel

Nadere informatie

Betekenis Energieakkoord voor Duurzame Groei voor de Installatiebranche. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel 3 februari 2014 / VSK beurs

Betekenis Energieakkoord voor Duurzame Groei voor de Installatiebranche. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel 3 februari 2014 / VSK beurs Betekenis Energieakkoord voor Duurzame Groei voor de Installatiebranche Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel 3 februari 2014 / VSK beurs Inhoud Introductie Duurzame Energie Koepel en Sector beschrijving

Nadere informatie

Kansen voor Noord-Drenthe Triple P-monitor: onderzoek naar de duurzaamheid in Tynaarlo en Aa en Hunze.

Kansen voor Noord-Drenthe Triple P-monitor: onderzoek naar de duurzaamheid in Tynaarlo en Aa en Hunze. Kansen voor Noord-Drenthe Triple P-monitor: onderzoek naar de duurzaamheid in Tynaarlo en Aa en Hunze. Rabobank Noord-Drenthe. Een bank met ideeen. www.rabobank.nl/noord-drenthe Triple P-onderzoek Rabobank

Nadere informatie

Duurzaamheid als drager voor gebiedsontwikkeling. Drs. ing. Bert Krikke Projectdirecteur

Duurzaamheid als drager voor gebiedsontwikkeling. Drs. ing. Bert Krikke Projectdirecteur Duurzaamheid als drager voor gebiedsontwikkeling Drs. ing. Bert Krikke Projectdirecteur Inhoud presentatie 0. Hoe omgaan met ambities 1. Wat is het Ecomunitypark 2. Voor wie is het park 3. Van samenwerking

Nadere informatie

PARKSTAD LIMBURG ENERGIE TRANSITIE

PARKSTAD LIMBURG ENERGIE TRANSITIE 1 PARKSTAD LIMBURG ENERGIE TRANSITIE BIJEENKOMST 3 DECEMBER 2015 Programma Duurzaam Landgraaf TON ANCION WETHOUDER GEMEENTE LANDGRAAF RONALD BOUWERS PROJECTLEIDER DUURZAAMHEID WIE ZIJN WIJ? PROJECTTEAM

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

Notitie energiebesparing en duurzame energie

Notitie energiebesparing en duurzame energie Notitie energiebesparing en duurzame energie Zaltbommel, 5 juni 2012 Gemeente Zaltbommel Notitie energiebesparing en duurzame energie 1 1. Inleiding Gelet op de ambities in het milieuprogramma 2012-2015

Nadere informatie

Regie op energie. Investeren in de productie van duurzame energie in de regio Arnhem-Nijmegen

Regie op energie. Investeren in de productie van duurzame energie in de regio Arnhem-Nijmegen Investeren in de productie van duurzame energie in de regio Arnhem-Nijmegen Regie op energie Wij, de 22 gemeenten in de regio Arnhem- Nijmegen, maken ons sterk voor een versnelde transitie van fossiele

Nadere informatie

Beleidsplan stichting Duurzaam Heino

Beleidsplan stichting Duurzaam Heino Beleidsplan stichting Duurzaam Heino Inhoudsopgave 1. Doelstelling... 3 2. Inleiding... 4 3. Wat is duurzaamheid?... 5 4. Lange termijn perspectief (..2030)... 6 5. Actieprogramma... 7 6. Financiële paragraaf...

Nadere informatie

Energietransitie en schaalvoordelen

Energietransitie en schaalvoordelen Energietransitie en schaalvoordelen Samenvatting McKinsey-onderzoek Oktober 2013 CONTEXT Recent is door McKinsey, in opdracht van Alliander, een onderzoek uitgevoerd naar de vraag: Wat zijn de voordelen

Nadere informatie

Symposium De Groene Delta van Nijmegen. Dag van de duurzaamheid 10 oktober 2014

Symposium De Groene Delta van Nijmegen. Dag van de duurzaamheid 10 oktober 2014 Symposium De Groene Delta van Nijmegen Dag van de duurzaamheid 10 oktober 2014 Noodzaak tot veranderen 13-10-2014 2 En toen was daar... http://www.energieakkoordser.nl/ https://energiekgelderland.nl/paginas/default.aspx

Nadere informatie

Sterker, Slimmer, Schoner

Sterker, Slimmer, Schoner Sterker, Slimmer, Schoner D66 visie op duurzaamheid en groei C100 01-11-2014 Stientje van Veldhoven Groene genen Van Mierlo Terlouw Club van Rome Richtingwijzer: streef naar een duurzame en harmonieuze

Nadere informatie

Sociale Windenergie. Windenergie langs de A16. Wind A16 & Sociale windenergie

Sociale Windenergie. Windenergie langs de A16. Wind A16 & Sociale windenergie Sociale Windenergie & Windenergie langs de A16 1 Ons idee Samen Sociale Windenergie realiseren door samenwerking lokale initiatieven in Zundert?? 2 Wat zijn onze doelstellingen? DUURZAAM LOKAAL BETAALBAAR

Nadere informatie

Werken met streekagenda s. Een regionaal loket en aanspreekpunt

Werken met streekagenda s. Een regionaal loket en aanspreekpunt Werken met streekagenda s Een regionaal loket en aanspreekpunt Inleiding U kon de afgelopen jaren terecht met uw projectideeën en aanvragen bij Plattelânsprojekten. Dit blijft zo, maar vanaf 2014 doet

Nadere informatie

Maak werk van zon & wind Schone energie voor heel Tynaarlo. Tynaarlo

Maak werk van zon & wind Schone energie voor heel Tynaarlo. Tynaarlo Maak werk van zon & wind Tynaarlo Aanleiding Najaarsnota 2008 aankondiging plannen voor duurzame energie Voorjaar 2009 ontwikkelen scenario s Mei 2009 raadpleging inwoners Tynaarlo Juni 2009 voorstellen

Nadere informatie

Feeding the world with solar power.

Feeding the world with solar power. Feeding the world with solar power. inteqnion-solar.com Zonne-energie. Duurzame energiebron van de toekomst. De markt voor energievoorziening is volop in beweging. Fossiele brandstoffen als gas en olie

Nadere informatie

Bent u. duurzaamheid. al de baas?

Bent u. duurzaamheid. al de baas? Bent u al de baas? Wat levert het je op? Inzicht in hoe u het sbereik binnen een leefgebied kunt vergroten door slimme inrichting van uw sbeleid en duurzame aanpak van infrastructurele (her)inrichtingsprojecten.

Nadere informatie

F4-GEMEENTEN. Manifest voor de vorming van een nieuw provinciaal coalitieakkoord. Versterk Economie en Werkgelegenheid

F4-GEMEENTEN. Manifest voor de vorming van een nieuw provinciaal coalitieakkoord. Versterk Economie en Werkgelegenheid LEEUWARDEN SÚDWEST-FRYSLÂN SMALLINGERLAND HEERENVEEN Versterk Economie en Werkgelegenheid Manifest voor de vorming van een nieuw provinciaal coalitieakkoord SAMEN WERKEN AAN EEN SLAGVAARDIG FRYSLÂN 2 3

Nadere informatie

Ontwikkelingen Zonne-energie

Ontwikkelingen Zonne-energie Ontwikkelingen Zonne-energie : Energieke Samenleving onderweg naar morgen Bert Bakker NIEUW: Bezuidenhoutseweg 50 2594 AW Den Haag 070 3040114 De oorsprong van (duurzame) energie De zon als energieleverancier

Nadere informatie

Parkstad Limburg EnergieTransitie (PALET)

Parkstad Limburg EnergieTransitie (PALET) Parkstad Limburg EnergieTransitie (PALET) Startbijeenkomst Energiestrategie Midden-Holland Woensdag 22 juni 2016 Workshopronde I sessie C Parkstad Limburg EnergieTransitie (PALET) GR: samenwerking van

Nadere informatie

ADEL Plan van aanpak voor Armhoede Duurzaam Energie Landschap

ADEL Plan van aanpak voor Armhoede Duurzaam Energie Landschap 1 ADEL Plan van aanpak voor Armhoede Duurzaam Energie Landschap Inhoudsopgave: A. Gebiedsdefinitie B. Hoofddoelstelling C. Nulmeting TAUW en GEAS D. Projectorganisatie E. Onderzoeksvragen F. Planning A.

Nadere informatie

Onderwerp: Kaders voor windenergie

Onderwerp: Kaders voor windenergie Aan het Algemeen Bestuur Datum: 02-10-2013 Onderwerp: Kaders voor windenergie Voorstel 1. Vaststellen van beleidskaders voor windenergie-initiatieven; 2. Kennis te nemen van het initiatief voor een windmolenpark

Nadere informatie

Duurzame energie in balans

Duurzame energie in balans Duurzame energie in balans Duurzame energie produceren en leveren binnen Colruyt Group I. Globale energievraag staat onder druk II. Bewuste keuze van Colruyt Group III. Wat doet WE- Power? I. Globale energievraag

Nadere informatie

Ontwerp wijziging PRVS

Ontwerp wijziging PRVS Model bekendmaking regeling provinciale staten 1 8 Ontwerp wijziging PRVS Ontwerp besluit van Provinciale Staten van Noord-Holland van [..], tot wijziging van de Provinciale Ruimtelijke Verordening Structuurvisie

Nadere informatie

Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder

Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder Voor kwaliteitsvolle WarmteKrachtKoppeling in Vlaanderen Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder 16/12/2010 Cogen Vlaanderen Daan Curvers COGEN Vlaanderen Houtige biomassa in de landbouw 16

Nadere informatie

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB Gemeenten hebben forse ambities op het gebied van duurzaamheid, innovatie en lokale

Nadere informatie

Energievoorziening 2015-2050: Publieksonderzoek Burgerprofielen CO 2 -reducerende opties

Energievoorziening 2015-2050: Publieksonderzoek Burgerprofielen CO 2 -reducerende opties Energievoorziening 2015-2050: Publieksonderzoek Burgerprofielen CO 2 -reducerende opties BIJLAGE BIJ RAPPORT Energievoorziening 2015-2050: publieksonderzoek naar draagvlak voor verduurzaming van energie

Nadere informatie

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling Op de internationale milieuconferentie in december 2015 in Parijs is door de deelnemende landen afgesproken, dat de uitstoot van broeikasgassen

Nadere informatie

gemeente Eindhoven Hierin wil GroenLinks in ieder geval de volgende vragen beantwoord hebben.

gemeente Eindhoven Hierin wil GroenLinks in ieder geval de volgende vragen beantwoord hebben. gemeente Eindhoven Inboeknummer 15bst00959 Beslisdatum B&W 14 juli 2015 Dossiernummer 15.29.103 (2.3.1) Raadsvragen Van het raadslid dhr. R. Thijs (GroenLinks) over klimaatambities Eindhoven na gerechtelijke

Nadere informatie

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST NOORD-NEDERLAND: PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST PROEFTUIN ENERGIE- TRANSITIE REGIONALE PARTNER IN DE EUROPESE ENERGIE UNIE Noord-Nederland is een grensoverschrijdende proeftuin

Nadere informatie

Bouwen is Vooruitzien

Bouwen is Vooruitzien Bouwen is Vooruitzien Energie van visie tot projecten Peter Op t Veld Inhoud Waar staan we? Europees energie en klimaatbeleid Tegenstelling collectief belang individueel belang Waar gaan we naar toe?

Nadere informatie

Energietransitie biedt kansen in de gebouwde omgeving

Energietransitie biedt kansen in de gebouwde omgeving Energietransitie biedt kansen in de gebouwde omgeving Enexis: energie in goede banen Even if you doubt the evidence, providing incentives for energy-efficiency and clean energy are the right thing to do

Nadere informatie

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory.

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Een uitdagend klimaat 20 20 2020 In 2020 moet de uitstoot van CO 2 in de EU met 20% zijn teruggebracht ten opzichte van het 1990 niveau.

Nadere informatie

Green Deal Concreet 1.0

Green Deal Concreet 1.0 Green Deal Concreet 1.0 Een groep vooraanstaande bedrijven en brancheorganisaties in de betonketen hebben in 2011 samen met MVO Nederland het MVO Netwerk Beton opgericht. Op 4 oktober 2011 heeft het MVO

Nadere informatie

Visie op Sociale windenergie. Burgerinitiatief Duurzaam Drimmelen

Visie op Sociale windenergie. Burgerinitiatief Duurzaam Drimmelen Visie op Sociale windenergie Burgerinitiatief Duurzaam Drimmelen Wat zijn onze doelstellingen? DUURZAAM LOKAAL BETAALBAAR Duurzaam Drimmelen wil duurzaamheid in gemeente Drimmelen vergroten Ecologisch,

Nadere informatie

Samen werken aan een duurzaam Hellendoorn. Collegebesluit 14 mei 2013. Raadsbesluit 29 oktober 2013.

Samen werken aan een duurzaam Hellendoorn. Collegebesluit 14 mei 2013. Raadsbesluit 29 oktober 2013. Samen werken aan een duurzaam Hellendoorn Collegebesluit 14 mei 2013. Raadsbesluit 29 oktober 2013. 1 Samenvatting Definitie duurzaamheid volgens Brundtland Aanmelden als Millenniumgemeente Speerpunten:

Nadere informatie

Factsheet: Dong Energy

Factsheet: Dong Energy Factsheet: Dong Energy Holding/bestuurder Type bedrijf Actief in Markt Bedrijfsprofiel Dong Energy Producent/leverancier elektriciteit (en aardgas) Europa Consumenten/zakelijk - Omzet 900 miljoen (NL)/9

Nadere informatie

Speeches Johannes Kramer t.b.v. de opening streekhûs Noardeast Fryslân op 5 november 2012

Speeches Johannes Kramer t.b.v. de opening streekhûs Noardeast Fryslân op 5 november 2012 Speeches Johannes Kramer t.b.v. de opening streekhûs Noardeast Fryslân op 5 november 2012 Johannes Kramer welkom en opening bijeenkomst Als gebiedsgedeputeerde van Noordoost Fryslân wil ik u, mede namens

Nadere informatie

Energieakkoord: Wij zijn aan zet!

Energieakkoord: Wij zijn aan zet! Energieakkoord: Wij zijn aan zet! Energieakkoord in het kort - Akkoord over energiebesparing binnen de SER tussen overheid, natuur- en milieuorganisaties, vakbonden, energieproducenten, netbeheerders,

Nadere informatie

Flevoland maakt werk van duurzame energie

Flevoland maakt werk van duurzame energie Flevoland maakt werk van duurzame energie Hans Rijnten Provincie Flevoland Chris de Visser Acrres Pieter Bergmeijer Trilance 6 december 2007 Workshop bioraffinage 1 Inhoud presentatie Flevoland maakt werk

Nadere informatie

Duurzame bedrijventerreinen

Duurzame bedrijventerreinen Duurzame bedrijventerreinen Duurzaamheid: meer dan enkel energie Duurzaam bedrijventerrein Energie, water, afval, sociale aspecten, samenwerkingen, Wordt ingewikkelde oefening Gegevens? Project SIS (Sustainable

Nadere informatie

Hartelijk welkom! Uniek nieuw initiatief Transition Town Breda Energie coöperatie: Brabants Eigen Energie (BREE)

Hartelijk welkom! Uniek nieuw initiatief Transition Town Breda Energie coöperatie: Brabants Eigen Energie (BREE) Hartelijk welkom! Uniek nieuw initiatief Transition Town Breda Energie coöperatie: Brabants Eigen Energie (BREE) Peter Nuijten Mob: 06-22811585 E-mail: peter.nuijten@hotmail.nl 1 Concept Energie coöperatie

Nadere informatie

E-Transitie S3H Energietransitie Stedendriehoek Apeldoorn, Brummen, Deventer, Epe, Lochem, Voorst,Zutphen

E-Transitie S3H Energietransitie Stedendriehoek Apeldoorn, Brummen, Deventer, Epe, Lochem, Voorst,Zutphen 1 E-Transitie S3H Energietransitie Stedendriehoek Apeldoorn, Brummen, Deventer, Epe, Lochem, Voorst,Zutphen Netbeheer en Duurzame Gebiedsontwikkeling Pieter van der Ploeg, Alliander Strategie 8 november

Nadere informatie

Les Biomassa. Werkblad

Les Biomassa. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Biomassa Werkblad Les Biomassa Werkblad Niet windenergie, niet zonne-energie maar biomassa is de belangrijkste bron van hernieuwbare energie in Nederland. Meer dan 50%

Nadere informatie

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Nederland is verslaafd aan fossiele energie, zeker in vergelijking met landen om ons heen, vertelt Paul Korting, directeur van ECN. Er zijn genoeg scenario

Nadere informatie

Net voor de toekomst. Frans Rooijers directeur CE Delft rooijers@ce.nl

Net voor de toekomst. Frans Rooijers directeur CE Delft rooijers@ce.nl Net voor de toekomst Frans Rooijers directeur CE Delft rooijers@ce.nl CE Delft Onafhankelijk onderzoek en advies sinds 1978 Energie, Transport en Grondstoffen Economische, technische en beleidsmatige expertise

Nadere informatie

Innovatieagenda Melkveehouderij

Innovatieagenda Melkveehouderij Innovatieagenda Melkveehouderij stappen naar een nieuwe melkweg samen met ketenpartijen in de melkveehouderij INLEIDING NL 20 Waarom een innovatieagenda? Innovatie is een belangrijke voorwaarde voor de

Nadere informatie

7-PUNTENPLAN 2013-2014

7-PUNTENPLAN 2013-2014 7-PUNTENPLAN 2013-2014 oplegger bij het meerjarig actieplan DUURZAME WADDENEILANDEN OP WEG NAAR EEN ENERGIEKE TOEKOMST IN 2020 1 1. Inleiding Dit 7-punten plan is een oplegger bij het meerjarig actieplan

Nadere informatie

Van Duurzame Energie naar uro s Nieuwe tak voor Agrarische Sector!?

Van Duurzame Energie naar uro s Nieuwe tak voor Agrarische Sector!? Van Duurzame Energie naar uro s Nieuwe tak voor Agrarische Sector!? Kansen en Uitdagingen! ZLTO 22 september 2011 Hans van den Boom sectormanager Duurzame Energie Financieren Duurzame energie binnen Rabobank

Nadere informatie

JA: DE KRACHT VAN HET MKB! DE KRÊFT FAN IT MKB PVDA FRYSLÂN MKB-PLAN

JA: DE KRACHT VAN HET MKB! DE KRÊFT FAN IT MKB PVDA FRYSLÂN MKB-PLAN JA: DE KRACHT VAN HET MKB! DE KRÊFT FAN IT MKB PVDA FRYSLÂN MKB-PLAN Foto: Pixabay, Creative Commons MIDDEN- EN KLEINBEDRIJF: BANENMOTOR VAN DE SAMENLEVING Het midden- en kleinbedrijf (MKB) is dé banenmotor

Nadere informatie

Perspectief voor de Achterhoek

Perspectief voor de Achterhoek Perspectief voor de Achterhoek 1 Perspectief voor de Achterhoek Aanleiding Op 23 september organiseerde De Maatschappij met Rabobank Noord- en Oost-Achterhoek een interactieve bijeenkomst met als doel

Nadere informatie

Hoewel ook het laatste IPCC rapport wat minder stellig is over de menselijke invloed op de klimaatverandering zijn wij ervan overtuigd dat we iets

Hoewel ook het laatste IPCC rapport wat minder stellig is over de menselijke invloed op de klimaatverandering zijn wij ervan overtuigd dat we iets december 2011 1 Hoewel ook het laatste IPCC rapport wat minder stellig is over de menselijke invloed op de klimaatverandering zijn wij ervan overtuigd dat we iets aan de opwarming moeten doen. 2 Wij zijn

Nadere informatie

Biomassa: brood of brandstof?

Biomassa: brood of brandstof? RUG3 Biomassa: brood of brandstof? Centrum voor Energie en Milieukunde dr ir Sanderine Nonhebel Dia 1 RUG3 To set the date: * >Insert >Date and Time * At Fixed: fill the date in format mm-dd-yy * >Apply

Nadere informatie

Klimaatakkoord Rijk en UvW

Klimaatakkoord Rijk en UvW Klimaatakkoord Rijk en UvW Politieke en beleidsmatige context (klimaatbeleid) Rafaël Lazaroms 25 mei 2010 1 Inhoud presentatie Voorstellen Internationaal en nationaal klimaatbeleid Positie waterschappen

Nadere informatie

Samenwerkingsagenda Hogeschool van Arnhem en Nijmegen en de Provincie Gelderland

Samenwerkingsagenda Hogeschool van Arnhem en Nijmegen en de Provincie Gelderland en de Provincie Gelderland 22 maart 2016 Overwegende dat: De provincie Gelderland veel waarde hecht aan de aanwezigheid van onderwijs/kennisinstellingen in haar Provincie. Uiteraard in hun functie van

Nadere informatie

Wat vraagt de energietransitie in Nederland?

Wat vraagt de energietransitie in Nederland? Wat vraagt de energietransitie in Nederland? Jan Ros Doel/ambitie klimaatbeleid: Vermindering broeikasgasemissies in 2050 met 80 tot 95% ten opzichte van 1990 Tussendoelen voor broeikasgasemissies Geen

Nadere informatie

Topsectoren. Hoe & Waarom

Topsectoren. Hoe & Waarom Topsectoren Hoe & Waarom 1 Index Waarom de topsectorenaanpak? 3 Wat is het internationale belang? 4 Hoe werken de topsectoren samen? 5 Wat is de rol voor het MKB in de topsectoren? 6 Wat is de rol van

Nadere informatie

Nieuwe Energie Aanboren. PvdA Aanvalsplan Aardwarmte 17 februari 2011

Nieuwe Energie Aanboren. PvdA Aanvalsplan Aardwarmte 17 februari 2011 Nieuwe Energie Aanboren PvdA Aanvalsplan Aardwarmte 17 februari 2011 Verduurzaming van onze energievoorziening hapert De zekerstelling van onze energievoorziening is één van de grootste uitdagingen voor

Nadere informatie

'Maak werk van Vrije tijd in Brabant'

'Maak werk van Vrije tijd in Brabant' 'Maak werk van Vrije tijd in Brabant' OPROEP VANUIT DE VRIJETIJDSSECTOR Opgesteld door: Vrijetijdshuis Brabant, TOP Brabant, Erfgoed Brabant, Leisure Boulevard, NHTV, MKB, BKKC, Stichting Samenwerkende

Nadere informatie

AANBOD600 HET AANBOD VOOR DE ONTWIKKELING VAN WINDENERGIE IN FRYSLÂN VAN P DF. ryslân. latform uurzaam

AANBOD600 HET AANBOD VOOR DE ONTWIKKELING VAN WINDENERGIE IN FRYSLÂN VAN P DF. ryslân. latform uurzaam AANBOD600 HET AANBOD VOOR DE ONTWIKKELING VAN WINDENERGIE IN FRYSLÂN VAN Aanbod600 Het Platform Duurzaam F (PDF) doet de Provincie F hierbij het Aanbod600 voor samenwerking bij het bereiken van een fossielvrije

Nadere informatie

Oosterhout Nieuwe Energie Voorbereiding oprichting coöperatie

Oosterhout Nieuwe Energie Voorbereiding oprichting coöperatie 1 Oosterhout Nieuwe Energie Voorbereiding oprichting coöperatie Wij willen Betaalbare, Duurzame, Eigen Energie in Oosterhout 3 Waarom ONE Betaalbaar Duurzaam Eigen Samen Goedkoper dan de markt Winsten

Nadere informatie

Duurzaamheidvisie Gemeente Staphorst

Duurzaamheidvisie Gemeente Staphorst r 2018 Duurzaamheidvisie Gemeente Staphorst Versie: Definitief (inclusief aangenomen amendementen) Duurzaamheidvisie Gemeente Staphorst Pagina 1 van 6 Inhoudsopgave 1. Verrekijker 2018 2. Essentie Duurzaamheidvisie

Nadere informatie