ABP Verslag Verantwoord Beleggen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "ABP Verslag Verantwoord Beleggen"

Transcriptie

1 2008 ABP Verslag Verantwoord Beleggen

2

3 ABP Verslag Verantwoord Beleggen 2008

4 2 ABP

5 Inhoudsopgave Voorwoord 5 Beleid Verantwoord Beleggen 6 Visie 6 Het ABP Beleid Verantwoord Beleggen 6 Beleidsimplementatie 8 Milieu: klimaatverandering als prioriteit 12 Uitdagingen en initiatieven 12 Integratie van milieuvraagstukken in investeringen 13 Dialoog en beïnvloeding 14 Investeren in milieuduurzaamheid 15 Spelregels voor duurzaamheid 18 Sociaal: mensenrechten als speerpunt 21 Integratie van sociale vraagstukken in investeringen 21 Dialoog en beïnvloeding 22 Investeren in sociale duurzaamheid 28 Spelregels voor duurzaamheid 29 Corporate governance: actief aandeelhouderschap 30 Stemmen op aandeelhoudersvergaderingen 30 Beloningsbeleid 31 Benoeming bestuurders 31 Aandeelhoudersresoluties 32 Dialoog en beïnvloeding 33 Schadeclaims 34 Vooruitblik 37 3 Verslag Verantwoord Beleggen 2008

6 De algenvijver van algenkwekerij Ingrepro. Een alg verdubbelt zich in een dag en levert twintig keer zoveel olie als koolzaad of zonnebloem.

7 Voorwoord Vorig jaar bracht ABP zijn eerste Verslag Verantwoord Beleggen (2007) uit. In dit verslag lag het zwaartepunt bij het beleid van het pensioenfonds in dit kader. Ook in het verslag over 2008 krijgt dit de vereiste aandacht, maar daarnaast is er nu een uitgebreidere doorkijk naar de activiteiten waarmee we ons Beleid Verantwoord Beleggen hebben ingevuld. Sinds de publicatie van het eerste verslag is een wereldwijde financiële en economische crisis ontstaan. Daarop wordt in dit verslag niet nadrukkelijk ingegaan, al heeft de crisis ook zijn uitstraling naar ABP s activiteiten voor verantwoord beleggen, bijvoorbeeld omdat ABP aandeelhouder is van financiële instellingen. Samenvattend kun je zeggen dat het gaat om thema s die bedrijven en milieu ingrijpend en mensen vaak ook persoonlijk raken. Deze wetenschap brengt voor ABP kansen met zich mee, maar ook verantwoordelijkheden. Over beide leggen we in dit verslag verantwoording af. Mr. H.C.J.L. Borghouts, voorzitter ad interim bestuur ABP Uit het overzicht van deze activiteiten blijkt dat ABP via zijn beleggingen betrokken is bij nagenoeg alle soorten belangrijke hedendaagse maatschappelijke kwesties over de hele wereld. Denk aan klimaatverandering, een kwestie waarvoor ABP in 2008 forse stappen heeft gezet. Maar ook voor andere milieukwesties maakt ABP zich sterk, zoals het tegengaan van milieuverontreiniging door mijnbouwondernemingen, investeringen in zonneen windenergie, hergebruik van gemeentelijk en landbouwafval voor schone energie en de ontwikkeling van energie-efficiënte motoren door een autofabrikant. Op sociaal-maatschappelijk gebied kan worden gedacht aan werknemersrechten bij een grote supermarktketen, het scheppen van werkgelegenheid door investeringen in duurzame bosbouw en toegang tot medische zorg voor lagere inkomensklassen. Ten slotte deelt ABP de zorgen over topbeloningen bij grote ondernemingen, waarover de gemoederen in Nederland regelmatig verhit zijn. 5 Verslag Verantwoord Beleggen 2008

8 Beleid Verantwoord Beleggen Visie Het stelsel van ondernemingsgewijze productie kent zowel politieke als economische zeggenschap. Als belegger van pensioenvermogen heeft ABP, gewild of niet, economische zeggenschap. Via onze beleggingen hebben we immers enige invloed op ondernemingen, die op hun beurt invloed uitoefenen op wat er in de wereld gebeurt. Wij hebben het feitelijke beheer van het pensioenvermogen sinds 1 maart 2008 uitbesteed aan een uitvoeringsorganisatie. ABP geeft deze pensioenvermogensbeheerder richtlijnen mee voor de uitvoering van het beleggingsbeleid. Beleid en uitvoering liggen in elkaars verlengde. Waar mogelijk, onderzoekt onze vermogensbeheerder een onderneming of project nauwgezet. Gekeken wordt naar de soliditeit, de verwachte rendementen en de bijbehorende financiële risico s. De manier waarop de onderneming omgaat met werknemers en milieu wordt geanalyseerd, en er wordt duidelijk gemaakt aan welke criteria een onderneming moet voldoen om ABP als investeerder aan boord te krijgen. De invloed van ABP op het beleid van ondernemingen is lang niet altijd gebaseerd op juridische overeenkomsten, te meer daar het belang per onderneming vaak klein is. Veel vaker is onze invloed gebaseerd op overtuigingskracht. ABP wil dan ook dat zijn vermogensbeheerder gesprekspartner is van de ondernemingen waarin het belegt en de dialoog maakt tot onderdeel van zijn Beleid Verantwoord Beleggen, waarover we in dit verslag verantwoording afleggen. De onderwerpen waarover onze vermogensbeheerder met ondernemingen van gedachten wisselt, verschillen van jaar tot jaar. In de hoogconjunctuur, tot begin 2008, speelde de vraag of onze beleggingen in grondstoffen bijdroegen aan hoge grondstofen voedselprijzen voor mensen in minder welvarende landen. In de tweede helft van 2008 deed de kredietcrisis andere zorgen rijzen. Aandelen verloren aan waarde, bedrijven kondigden ontslagen aan en de prijzen van grondstoffen daalden. De prioriteiten in het ABP Beleid Verantwoord Beleggen zijn echter blijvend, namelijk bijdragen aan: het tegengaan van klimaatverandering; het versterken van de bescherming van mensenrechten; goed bestuur van de ondernemingen die de waarde moeten creëren waarmee een goed pensioen voor de deelnemers mogelijk wordt. Het ABP Beleid Verantwoord Beleggen Doel van het ABP Beleid Verantwoord Beleggen is: het voor risico gecorrigeerde financiële rendement te verbeteren; blijk te geven van de maatschappelijke verantwoordelijkheid van het fonds; bij te dragen aan het waarborgen van de integriteit van de financiële markten, waarvan ABP afhankelijk is voor beleggingsmogelijkheden. Verantwoord beleggen moet zo bijdragen aan het realiseren van de hoofddoelstelling van ABP: het verschaffen van aantrekkelijke pensioenen tegen een redelijke premie. 6 ABP

9 Het ABP Beleid Verantwoord Beleggen, zoals vastgesteld in december 2007 Milieu-, sociale en governance- (ESG-) factoren integreren in het beleggingsproces We zullen de effecten van ESG-factoren analyseren in alle gevallen waarin dit praktisch mogelijk is en rekening houden met deze factoren bij het nemen van onze beleggingsbeslissingen. In dialoog treden met ondernemingen waarin ABP belegt, om zo verbetering van duurzaamheid en goed ondernemings bestuur te bewerkstelligen ABP verwacht van ondernemingen dat deze zich houden aan de normen die vastgelegd zijn in het United Nations Global Compact, de OECD Guidelines for Multinational Enterprises, de OECD Principles of Corporate Governance en het International Corporate Governance Network Statement on Global Corporate Governance Principles. We zullen gebruikmaken van onze positie als belegger om invloed uit te oefenen op ondernemingen die deze normen in onvoldoende mate in acht nemen. We zullen overgaan tot afstoting van onze belegging in ondernemingen die bij voortduring tekortschieten in het verbeteren van hun praktijken. Kiezen voor een actieve en verantwoorde uitvoering van het corporate governance-beleid We zullen in alle gevallen waarin dit mogelijk is gebruikmaken van de met aandelen verbonden stemrechten. We zullen - wanneer nodig - actief de dialoog voeren met het management van ondernemingen over hun strategie en corporate governance. Gebruikmaken van mogelijkheden om te investeren in oplossingen voor duurzaamheidsvraagstukken We zullen zoeken naar mogelijkheden om direct of indirect te beleggen in ondernemingen waarvan de activiteiten primair en expliciet gericht zijn op het bevorderen van duurzaamheid en die tevens beantwoorden aan de eisen die wij stellen voor wat betreft risico en rendement in het belang van onze (gewezen) deelnemers. In overleg treden met beleidsmakers met als oogmerk het bevorderen van duurzaamheid en het verbeteren van de corporate governance-normen in de markt als geheel We zullen als grote institutionele belegger overleg voeren met beleids makers en regelgevers in Nederland en in andere landen om beleid en normen te bevorderen die in het belang van onze (gewezen) deelnemers een bijdrage kunnen leveren aan duurzame bedrijfsvoering en betere corporate governance. Niet beleggen in ondernemingen die direct betrokken zijn bij de productie van goederen die verboden zijn op grond van Nederlandse of internationale wet- en regelgeving, of die volgens zeer breed in Nederland gedragen opvattingen verwerpelijk zijn ABP belegt niet in ondernemingen die betrokken zijn bij de vervaardiging van producten die verboden zijn op grond van door de Nederlandse regering erkende (inter)nationale wetgeving of waarvan te verwachten is dat ze in de nabije toekomst verboden zullen worden op grond van door de Nederlandse regering erkende (inter)nationale wetgeving. Tevens beleggen we niet in ondernemingen die zich in belangrijke mate richten op productie van goederen die volgens zeer breed in Nederland gedragen opvattingen verwerpelijk zijn. Samenwerken met andere institutionele beleggers en partijen in de beleggingsindustrie om dit beleid te implementeren We werken samen met pensioenfondsen en andere langetermijnbeleggers, financiële dienstverleners, analisten en andere partijen in de beleggingsindustrie om duurzame bedrijfsvoering en goede corporate governance te bevorderen. Verantwoording afleggen over ons Beleid Verantwoord Beleggen We zullen luisteren naar de meningen van onze stakeholders, met name de deelnemers, over ons beleid inzake duurzaamheid en corporate governance en aan hen rapporteren over de uitvoering van dit beleid. 7 Verslag Verantwoord Beleggen 2008

10 Beleidsimplementatie De manier waarop onze vermogensbeheerders milieu-, sociale en governance-aspecten integreren, verschilt per beleggingscategorie (aandelen, vastgoed, enzovoort), maar is ruwweg te verdelen in vier groepen: Per sector en beleggingscategorie worden de belangrijkste milieu-, sociale en corporate governance-vraagstukken geïdentificeerd. Dit wordt gedaan in nauwe samenwerking met de portefeuillemanagers, zodat zij deze vraagstukken kunnen meenemen in hun investeringsbeslissingen. Grote en strategische investeringsbeslissingen worden door het management van onze vermogensbeheerder genomen en daarin worden ook milieu-, sociale en corporate governancevraagstukken kritisch bekeken. Het duurzame gehalte van investeringen wordt geanalyseerd. De ontwikkelingen in het publieke debat en wet- en regelgeving worden op de voet gevolgd. Bij de uitvoeringsorganisatie van ABP werkte in 2008 een team van zes personen aan de uitvoering van het Beleid Verantwoord Beleggen. Dat doen zij tezamen met de portefeuillemanagers die verantwoordelijk zijn voor de investeringen in beursgenoteerde bedrijven, obligaties, infrastructuur, grondstoffen, hedgefunds en private equity. Specialisten van de juridische afdeling en de communicatieafdeling zijn nauw betrokken bij het beleid, dat wordt uitgevoerd onder toezicht van een stuurgroep bestaande uit de verantwoordelijke managers van de verschillende afdelingen en wordt voorgezeten door de chief investment officer. Onderstaande tabel geeft per beleggingscategorie een overzicht van deze werkzaamheden. Bij zijn analyses en onderzoeken gebruikt onze vermogensbeheerder informatie van gespecialiseerde onderzoeksinstellingen, effectenmakelaars, maatschappelijke organisaties (NGO s) en andere relevante bronnen. Onderzoek naar duurzaamheid en governance kan de basis zijn voor de beslissing om al of niet tot een belegging over te gaan, een belegging af te stoten of de omvang van een belegging te verkleinen of vergroten. Dat wil niet zeggen dat ABP alleen investeert in de groenste of de schoonste bedrijven. Er worden goed onderbouwde beleggingsbeslissingen genomen op basis van de ESG 1 -factoren en de financiële vooruitzichten van een onderneming. 1 De Engelse afkorting ESG staat voor milieu (environment), sociaal (social) en governance. 8 ABP

11 Magazijn in het hoofdkantoor van Fair Trade Original, de groothandelswinkel voor wereldwinkels. Het populairste speelgoed, een voetbal, tegen kinderarbeid.

12 Voorbeelden van onze activiteiten in 2008 om invulling te geven aan het Beleid Verantwoord Beleggen Soort belegging Activiteit Beursgenoteerde aandelen Analyse van de duurzaamheidsscore van bedrijven in de belangrijkste portefeuilles. Onderzoek naar de beleggingsmogelijkheden in zonne-energie en de invloed van klimaatverandering op elektriciteitsbedrijven in de EU. Project over de toegang tot medicijnen in ontwikkelingslanden. Voortzetting beleid om af te zien van beleggingen in bedrijven die direct zijn betrokken bij de productie van landmijnen en clusterbommen. Gesprekken met bedrijven als Total, Freeport McMoRan, Wal-Mart, Vedanta Resources, Anglo-American, PetroChina en Daewoo International over duurzaamheidskwesties. Uitoefening stemrecht in bijna vijfduizend vergaderingen van aandeelhouders in de hele wereld. Obligaties Organisatie workshops op kantoren van onze vermogensbeheerder in Amsterdam en New York ter verkenning van de mogelijkheden voor integratie van duurzaamheid en corporate governance in de beleggingen in vastrentende waarden Vastgoed Organisatie workshops op kantoren van onze vermogensbeheerder in Amsterdam en New York ter verkenning van de mogelijkheden voor integratie van duurzaamheid en corporate governance in de vastgoedbeleggingen. Infrastructuur Analyse van de gevolgen van nieuwe beleggingen voor maatschappij en milieu. Verkrijgen van de verzekering van de externe portefeuillebeheerders dat de nodige (voorzorgs) maatregelen worden getroffen met het oog op mens en milieu. Nieuwe beleggingen in duurzame energie en sociale infrastructuur, zoals scholen. Bosbouw Voortzetting beleid om bij voorkeur te beleggen in bossen met het FSC-keurmerk 2 en in Noord- Amerika SFI certificatie 3. 2 Forest Stewardship Council (FSC), internationaal systeem voor het certificeren van bosbouw die vanuit milieuen maatschappelijk oogpunt duurzaam wordt bedreven. ABP beschouwt FSC als het beste keurmerk voor de bosbouw. 3 Sustainable Forestry Initiative, certificatiesyteem voor de bosbouw, in Noord-Amerika meer gehanteerd dan de FSC. 10 ABP

13 Soort belegging Activiteit Landbouw Analyse van de gevolgen van nieuwe beleggingen voor maatschappij en milieu. Verkrijgen van de verzekering van de externe portefeuillebeheerders dat de nodige (voorzorgs) maatregelen worden getroffen met het oog op mens en milieu. Microkrediet Nieuwe investeringen in microkredieten, voor in totaal USD 140 miljoen. Private equity Gesprekken met AlpInvest 4 die ertoe hebben geleid dat AlpInvest een beleid voor maatschappelijk verantwoord ondernemen heeft aangenomen dat volledig aansluit bij het ABP Beleid Verantwoord Beleggen. Hedgefunds Gesprekken tussen het ESG-team en het Hedgefondsen-team om te kijken hoe duurzaamheid het beste kan worden opgenomen in de hedgefonds-beleggingen. Alle beleggingscategorieën Formalisering van de procedures voor alle nieuwe beleggingen, zodat belangrijke nieuwe beleggingen in alle categorieën worden onderworpen aan een governance- en duurzaamheidsanalyse (eind 2008). Besluit drie medewerkers toe te voegen aan het Duurzaam heids- en Governance-team van onze vermogensbeheerder. 4 AlpInvest, dat de private-equity (niet-beursgenoteerde) portefeuille van ABP beheert, is een samenwerkings verband met het Pensioenfonds Zorg & Welzijn. Met een beheerd vermogen van in totaal EUR 20 miljard, is AlpInvest een van de grootste private equity-beleggers van Europa. 11 Verslag Verantwoord Beleggen 2008

14 Milieu: klimaatverandering als prioriteit Wij maken ons sterk voor zo n akkoord in de aanloop naar de onderhandelingen die de wereldleiders eind 2009 in Kopenhagen hierover zullen voeren. Milieuaspecten kunnen een grote invloed hebben op de reputatie en prestaties van bedrijven. Ondernemingen moeten zich reken schap geven van het toenemende aantal eisen en regels op het milieugebied. Ook klanten laten milieuaspecten steeds zwaarder meewegen in hun keuze voor producten. Er is een groeiende markt voor groene of schone producten en bedrijven spelen daarop in. Milieu is echter een ruim begrip en omvat een lange lijst van onderwerpen, van energieverbruik tot zwerfafval en van broeikasgasemissies tot giftige stoffen. Het verschilt per sector welke milieuaspecten van belang zijn. Uitdagingen en initiatieven Op milieugebied is klimaatverandering een van de grootste uitdagingen voor de wereld. De gedetailleerde onderzoeken van de Verenigde Naties 5 leveren duidelijk bewijs dat het klimaat inderdaad verandert en dat de mens daarvan de oorzaak is. Als de oorzaken van klimaatverandering niet worden aangepakt, zal dit wereldwijd grote gevolgen hebben voor samenleving, natuur en economie. Daarom sluiten wij ons aan bij het doel in het jongste rapport van de IPCC, die voor de ontwikkelde landen een vermindering van de uitstoot van broeikasgassen met 80 tot 95 procent in 2050 voorstelt 6. Om deze doelstelling te halen, is een krachtig en wereldwijd ondersteund klimaatakkoord nodig. 5 Rapporten van de IPCC 6 Gupta, S., D. A. Tirpak, N. Burger, J. Gupta, N. Höhne, A. I. Boncheva, G. M. Kanoan, C. Kolstad, J. A. Kruger, A. Michaelowa, S. Murase, J. Pershing, T. Saijo, A. Sari, 2007: Policies, Instruments and Co-operative Arrangements. In Climate Change 2007: Mitigation. Contribution of Working Group III to the Fourth Assessment Report of the Intergovern mental Panel on Climate Change, pg. 776: assessment-report/ar4/wg3/ar4-wg3-chapter13.pdf. Based on stabilisation at low emission levels (i.e. 450 ppm CO2-eq). De Europese Unie heeft, vooruitlopend op een wereldwijd klimaatakkoord, inmiddels vergaande stappen genomen. Eind 2008 is een voorstel aangenomen tot vermindering van de emissies van broeikasgassen in Europa met 20 procent in Dit heeft al op korte termijn financiële consequenties voor de elektriciteitssector, autoproducenten, vliegmaatschappijen, cementindustrie, olieraffinaderijen en vastgoedbedrijven. De ingrijpende aanpak van klimaatverandering in Europa vindt navolging in andere landen. In de Verenigde Staten bestaan al klimaatinitiatieven, zoals in Californië, waar gouverneur Schwarzenegger 1 miljoen huizen wil voorzien van zonne-energie. De Amerikaanse president Obama heeft in de eerste maand van zijn presidentschap maatregelen genomen om schone energie te stimuleren en heeft plannen om klimaatverandering aan te pak ken. Ook China heeft onlangs doelen gesteld om zijn bijdrage aan klimaatverandering te verminderen en minder klimaatbelastende steenkool te gebruiken. Wereldwijd wordt klimaatbeleid meer en meer voorzien van financiële prikkels: heffingen op uitstoot en subsidies voor groene producten. Die prikkels kunnen van grote betekenis zijn voor de resultaten van ondernemingen en daarmee voor de waarde van de beleggingen van ABP. De combinatie van maatschappelijke verantwoordelijkheid en de potentiële financiële gevolgen voor de investeringen maakt klimaatverandering voor ABP tot het belangrijkste milieuaspect van dit moment. Onze vermogensbeheerder kijkt echter ook naar andere milieuaspecten. We verwachten van bedrijven waarin we beleggen dat zij verantwoord omgaan met het milieu, en dat zij milieuvriendelijke producten en technologie ontwikkelen. Doen zij dat niet, dan worden ze hier op aangesproken. Daarmee bouwen we voort op de standaarden van het Global Compact, dat bedrijven oproept tot het: zorgvuldig tegemoet treden van milieu-uitdagingen; 12 ABP

15 nemen van meer verantwoordelijkheid op milieugebied; bevorderen van de ontwikkeling en verspreiding van milieuvriendelijke technologie. Figuur 1. CO 2 intensiteit van Europese elektriciteitsproducenten. CO 2 intensity, 2007 (kgco 2 /MWh) Integratie van milieuvraagstukken in investeringen De uitstoot van broeikasgassen is voor elektriciteitsbedrijven belangrijk, omdat deze sector verantwoordelijk is voor 35 procent van alle CO 2 -emissies. Na jaren van praten en onderhandelen begint de zorg over klimaatverandering zich nu te vertalen in regels en wetten, en worden emissieplafonds opgelegd aan de elektriciteitsbedrijven in Europa. Over vijf jaar moeten deze bedrijven betalen voor elke kilogram broeikasgas die zij produceren. Voor een aantal Oost-Europese landen, waaronder Polen, zijn uitzonderingen gemaakt, maar op den duur moeten zij aan dezelfde strenge regels voldoen. Voor de hele Europese elektriciteitssector kunnen de kosten oplopen tot EUR 35 miljard per jaar. De schoonste elektriciteitsbedrijven kost dat slechts 10 procent van de winst, maar voor grote vervuilers kosten de heffingen meer dan de helft van de winst. De beurskoers van vervuilende bedrijven komen hiermee onder druk te staan. Vooruitlopend op de wetgeving heeft ABP s vermogensbeheerder al halverwege 2008 de invloed van de plannen op de beleggingen in elektriciteitsbedrijven beoordeeld en de geschatte toekomstige prijs van CO 2 opgenomen in zijn waarderingsmodellen. Deze analyse leidde tot veranderingen in de portefeuille, bijvoorbeeld het besluit om aandelen te kopen in Fortum. Dit Finse bedrijf heeft in vergelijking met andere Europese elektriciteitsbedrijven de laagste CO 2 -uitstoot. Op basis van deze analyse is een deel van de aandelen in RWE, een van de meest CO 2 intensieve bedrijven van Europa, verkocht. Niet alle aandelen, omdat RWE een sterke financiële balans heeft, wat in de huidige omstandigheden op de financiële markten een concurrentievoordeel kan zijn. Fortum 64 EDF 145 Iberdrola 183 (GDF-Suez) Electrabel 300 E.ON 403 EDP 495 Enel 496 Endesa 530 Union Fenosa 535 CEZ 635 RWE 848 PPC 984 Bron: Cheuvreux Ook in andere sectoren heeft ABP s vermogensbeheerder in 2008 de invloed van milieuvraagstukken op de beleggingen onderzocht. Zo is gekeken naar de invloed van nieuw klimaatbeleid op de auto-industrie, vliegtuigindustrie en producenten van cement en bakstenen. We denken niet dat de gevolgen van klimaatbeleid op de producenten van bakstenen groot zijn, maar blijven het volgen. Voor de makers van cement zijn de gevolgen van het nieuwe Europese klimaatbeleid minder ernstig dan de initiële plannen deden vermoeden. Dit komt mede doordat de Europese beleidsmakers de internationale concurrentiepositie van de cementmakers hebben meegewogen. De auto-industrie heeft op tal van fronten te maken met klimaatbeleid. Nieuw Europees beleid verplicht autoproducenten vanaf 2012 de uistoot van nieuwe auto s te verminderen. In verschillende landen is de wegenbelasting afhankelijk gemaakt van CO 2 -emissies. Verschillende grote steden hebben, om te kunnen voldoen aan de Europese normen voor luchtkwaliteit, beleid ingevoerd om grote, onzuinige auto s te mijden uit hun 13 Verslag Verantwoord Beleggen 2008

16 centra. Als reactie op de financiële crisis geven Duitsland, Engeland, Italië en Spanje een inruilbonus aan mensen die hun oude, onzuinige auto inruilen voor een nieuwe, zuinige auto. Deze ontwikkelingen hebben, naast veel andere financiële over wegingen, een rol gespeeld in de beslissing om te investeren in BMW. Wij zijn van mening dat BMW ten opzichte van de concurrentie een voorspong van 1,5 jaar heeft in de ontwikkeling en marketing van energie-efficiënte motoren en verwachten dat het bedrijf in 2012 zal voldoen aan de Europese norm. Dialoog en beïnvloeding Zoals gezegd is een van de belangrijkste pijlers van het ABP Beleid Verantwoord Beleggen het aanwenden van invloed als aandeelhouder om ondernemingen aan te sporen tot het verbeteren van hun duurzaamheidspraktijken. Hierbij wordt uitgegaan van het VN Global Compact. Het belangrijkste initiatief op milieugebied in 2008 bestond uit de gesprekken die werden gevoerd met Freeport-McMoRan, een van de grootste en meest controversiële mijnbouwondernemingen ter wereld. De kopermijn van het bedrijf in Grasberg, West-Papoea, Indonesië, is een van de weinige mijnen die grote hoeveelheden mijnbouwafval direct in een plaatselijke rivier lozen in plaats van het op land op te slaan. Deze praktijk wordt al jarenlang door milieuorganisaties bekritiseerd. Bovendien wordt het bedrijf beschuldigd van betrokkenheid bij schendingen van de mensenrechten. In april 2008, op het hoofdkantoor in New Orleans, VS, zijn gesprekken begonnen met Freeport om de feiten op een rij te zetten en in kaart te brengen welke verbeteringen nodig waren. Er kon worden vastgesteld dat het bedrijf aanzienlijke vooruitgang had geboekt op het gebied van de mensenrechten. Freeport had opdracht gegeven tot een onafhankelijk extern onderzoek en heeft de aanbevelingen ter harte genomen. Daarnaast heeft het een vooraanstaande Amerikaanse rechter benoemd tot de raad van bestuur, met directe verantwoordelijkheid voor de mensenrechten. Geconcludeerd werd dat het bedrijf, ondanks de fouten in het verleden, nieuw beleid heeft opgesteld, maatregelen heeft getroffen en zich nu ervoor inzet om betrokkenheid bij de schending van mensenrechten in de toekomst te voorkomen. Besloten is om de inspanningen op milieugebied voort te zetten, vooral wat het lozen van afval door de Grasbergmijn betreft. Samen met de Zweedse nationale pensioenfondsen AP1, AP2, AP3 en AP4 is in oktober een conference call gehouden met topmanagers van het bedrijf. Later diezelfde maand is in Londen een persoonlijk gesprek gevoerd met Freeport. Onze drie belangrijkste doelstellingen zijn: aanmoediging van het bedrijf om meer informatie te publiceren over de gevolgen van het lozen van mijnbouwafval voor milieu en gezondheid, zodat kan worden vastgesteld of deze gevolgen acceptabel zijn; benoeming van een lid van de raad van bestuur met vaardigheden en ervaring op milieugebied; vergroting van de betrokkenheid van de lokale gemeenschap in Grasberg om de gevolgen van de mijn voor het milieu nauwlettend in de gaten te houden. In december 2008 heeft onze vermogensbeheerder samen met Zweedse collega s en de pensioenfondsen van New York City een aandeelhoudersresolutie ingediend voor de algemene vergadering van aandeelhouders van Freeport. Deze vergadering wordt in juni 2009 gehouden. In de resolutie wordt Freeport opgeroepen om een bestuurslid te benoemen met grote deskundigheid in milieu zaken, die door milieuorganisaties en bedrijfsleven als autoriteit wordt erkend. Freeport heeft zich naar aanleiding van onze inspanningen voorgenomen om nieuwe informatie te publiceren over de invloed van de afvalverwerking bij Grasberg op milieu en gezondheid. Het bedrijf heeft zich bereid getoond om met ons over belangrijke kwesties de dialoog aan te gaan. Samen met andere vooraanstaande pensioenfondsen wordt die dialoog in 2009 voortgezet. 14 ABP

17 Investeren in milieuduurzaamheid Beleggen in schone technologie kan bijdragen aan het oplossen van milieuproblemen. Onze vermogensbeheerder zoekt daarom actief naar investeringsmogelijkheden die milieuvoordelen combineren met een aantrekkelijk rendement. buitenwijk van Kansas City. Het project benut stortgas uit de Johnson County Landfill en verwijdert koolstofdioxide en andere verontreinigingen. Het gas dat overblijft, is groen en van dusdanig goede kwaliteit dat het op de aardgasmarkt en aan één plaatselijke industriële gebruiker wordt verkocht. Van de verschillende technieken voor duurzame energie vinden we die voor windenergie het meest volwassen. Daarom nemen we deel in enkele windmolenparken en hebben we aandelen gekocht van bedrijven in de hele windenergieketen, zoals toeleveranciers, turbinebouwers en projectontwikkelaars (zie case EDP). Niet alleen de windenergiesector wordt echter onderzocht, ook de ontwikkelingen van andere duurzame en efficiënte technologie worden op de voet gevolgd (zie case Kansen in zonne-energie in de appendix van dit verslag). Case: Duurzame energie in infrastructuurfondsen ABP investeert op verschillende manieren in duurzame energie. Hieronder noemen we een aantal voorbeelden van investeringen in duurzame energie via infrastructuurfondsen. In totaal heeft ABP op deze manier meer dan EUR 100 miljoen toegezegd aan beleggingen in duurzame energie. Meer voorbeelden zijn opgenomen in de appendix van dit verslag. Macquarie European Infrastructure Fund Duurzame energieportefeuille MEIF Renewables is een portefeuille die bestaat uit stortgas-, biomassa- en windenergieprojecten in Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk, en een zonne-energieproject in Spanje. De energieproductie uit de MEIF Renewables-portefeuille nam in 2008 met bijna 60 procent toe tot 1,2 miljoen megawattuur, dankzij nieuwe windparken in Frankrijk en een betere prestatie. De Johnson County Landfill is de grootste particuliere afvalstortplaats in de Verenigde Staten, met een oppervlakte van meer dan 280 hectare in het noorden van Johnson County, Kansas. Hier wordt ruim kubieke meter stortgas per dag geproduceerd, genoeg voor circa 13 megawatt elektriciteit, waarmee huishoudens van stroom kunnen worden voorzien. Stortgas bestaat voor een groot deel uit methaan, dat een veel sterkere bijdrage aan het broeikaseffect levert dan CO 2. Door energie op te wekken uit stortgas wordt voorkomen dat methaan in de atmosfeer terechtkomt. Bovendien is er dan minder behoefte aan niet hernieuwbare energiebronnen als steenkool, olie of aardgas. Landfill Energy Systems In 2008 heeft EIF geïnvesteerd in projecten van Landfill Energy Systems (LES) waarbij stortgas wordt omgezet in energie. Momenteel zijn vijftien van deze projecten, met een nettocapaciteit van 61,7 megawatt, operationeel en bevinden zich drie projecten, met een capaciteit van in totaal 29 megawatt, in de opbouw-/ontwikkelingsfase. LES is een voorloper in de ontwikkeling, bouw en operatie van duurzame energiecentrales op afvalstortplaatsen. Alle projecten van LES samen verminderen de uitstoot van het broeikasgas methaan met meer dan 4,5 miljoen ton per jaar, dit is vergelijkbaar met de uistoot van 1 miljoen auto s. Energy Investors Funds, United States Power Fund 3 Kansas City Landfill Gas (KCLFG), VS In april 2008 heeft Energy Investors Funds (EIF) geïnvesteerd in KCLFG. Dit is een biogascentrale in Shawnee, Kansas, een Case: Beursgenoteerde aandelen, EDP Renovaveis EDP Renovaveis is een ontwikkelaar van windparken, die voor 60 procent in handen is van de moederonderneming EDP, een Portugees nutsbedrijf. Het bedrijf zoekt geschikte locaties, 15 Verslag Verantwoord Beleggen 2008

18 In Brazilië vormt biodiesel in procent van de dieselvoorraad. Dat bespaart het land jaarlijks bijna 700 miljoen euro.

19 ontwerpt windparken en is verantwoordelijk voor de levering en installatie van windturbines. Het is de op drie na grootste ontwikkelaar van windenergie ter wereld, vooral actief op het Iberisch schiereiland en in de Verenigde Staten. De operationele windparken wekken 2 gigawatt aan energie op en er is voor 11 gigawatt aan projecten in ontwikkeling. Dit komt overeen met de elektriciteitsproductie van ongeveer vijftien grote kolencentrales. Met deze investeringen voorkomt ABP het vrijkomen van grote hoeveelheden CO 2. Toen EDP Renovaveis in mei 2008 naar de beurs ging, vonden we de aandelen te duur gezien de verwachte financiële rendementen. We besloten daarom niet in dit bedrijf te beleggen. Investeringen in groene energie waren in die tijd heel populair en we waren van mening dat EDP Renovaveis als gevolg van deze hype was overgewaardeerd. Wanneer men met beleggen zowel financiële als milieurendementen wil behalen, zijn zorgvuldigheid en de juiste timing van groot belang. Omdat de markten als gevolg van de kredietcrisis vreesden dat toekomstige windparken geen waarde zouden creëren, is de koers van het aandeel in de loop van 2008 gedaald tot een aantrekkelijk niveau. Zodra dit onder de EUR 5 kwam, werd begonnen met kopen. We vonden deze koers aantrekkelijk vanwege de combinatie van het toekomstperspectief voor windenergie met de stabiele, gereguleerde kasstroom die bestaande windparken genereren. ABP heeft tot dusver EUR 15 miljoen belegd in EDP Renovaveis, met de mogelijkheid om dit belang in de toekomst fors uit te bouwen. Case: Global Solidarity Forest Fund Het Global Solidarity Forest Fund (GSFF) plant bomen (dennen, teak en eucalyptus) voor commerciële houtplantages in noord- Mozambique. Aan deze investeringen liggen ethische, sociaaleconomische en milieuoverwegingen ten grondslag, zoals ontwikkeling van de gemeenschap en FSC-certificatie. Het land waarop de bomen worden geplant is uitgeputte landbouwgrond en het GSFF huurt de plaatselijke bevolking in om de bomen te planten en beheren. Voor de meesten, overwegend zelfvoorzienende boeren die de eindjes nauwelijks aan elkaar kunnen knopen, is dit hun eerste betaalde baan. De oprichters van het fonds zijn het bisdom van Västerås, de Lutherse Kerk van Zweden en het Noorse Lutheran Church Endowment. ABP heeft in 2007 voor het eerst in GSFF geïnvesteerd. Samen met een bijdrage in 2008 bedraagt ABP s totale investering in GSFF USD 66 miljoen. Case: Hedgefunds, FE Clean Energy Clean Energy Group Inc. richt zich op infrastructuurprojecten in de opkomende markten voor schone, duurzame energie en energie-efficiëntie. In december 2007 heeft ABP in het vierde fonds van het bedrijf, FE Global IV Clean Energy, Inc. (Fund IV), USD 100 miljoen belegd. Fund IV legt zich nu toe op waterkrachtprojecten in Aziatische, opkomende markten en beweegt zich op het gebied van stroom uit biomassa en methaanextractieprojecten in Latijns Amerika en Oost-Europa. Dit soort beleggingen zijn niet alleen goed voor het milieu, maar komen ook ten goede aan de lokale economieën van ontwikkelingslanden, door het scheppen van werkgelegenheid en de ontwikkeling van duurzame energiebronnen. Fund IV heeft kortgeleden deelgenomen aan de ontwikkeling van een ethanolfabriek in midden-thailand voor de productie van liter ethanol per dag. De grondstof voor deze fabriek is cassave, een ideaal gewas in dit land, omdat het groeit op onvruchtbare grond en gemakkelijk twee jaar kan worden bewaard. Het project draagt bij aan de vermindering van Thailands afhankelijkheid van olie-invoer, die het land nu maar liefst 14 procent van het BBP kost. 17 Verslag Verantwoord Beleggen 2008

20 Fund IV werkt aan een technische en milieurapportage van een bedrijf dat in China drie biomassa-energieprojecten van 50 megawatt ontwikkelt. De gepatenteerde technologie van het bedrijf kan in het snel vervuilende China dankbaar worden toegepast voor hergebruik van gemeentelijk en landbouwafval en voor schone energie. De energiecentrales zullen duurzame energie leveren aan drie Chinese provincies. Spelregels voor duurzaamheid ABP investeert op verschillende manieren in alternatieve energiebronnen en schone technologie. Om dit op een verantwoorde en rendabele manier te doen, zijn we afhankelijk van technologische ontwikkelingen en innovatief ondernemer schap. Bedrijven die schone technologie ontwikkelen, kunnen echter in de beginfase meestal niet concurreren met bestaande bedrijven en gevestigde technologie. In die gevallen kan wetgeving helpen bij het versneld op de markt brengen van nieuwe producten en technieken. Een goed begrip hiervan kan ons interessante investeringsmogelijkheden bieden. Een krachtig klimaatbeleid ABP moedigt overheden en internationale instanties actief aan tot het implementeren van een helder en vooral betrouwbaar klimaatbeleid. Via het lidmaatschap 7 van het Europese investeerdersnetwerk Institutional Investors Group on Climate Change (IIGCC) 8 neemt de uitvoeringsorganisatie bijvoorbeeld deel aan de discussie over maatregelen tegen klimaatverandering. In december 2008 heeft IIGCC, samen met zijn pendanten in de Verenigde Staten (Investor Network on Climate Risk) en Australië en Nieuw-Zeeland (Investor Group on Climate Change), een gezamenlijke verklaring gepubliceerd waarin de verwachtingen van investeerders ten aanzien van het wereldwijde beleid voor klimaatverandering zijn beschreven. 7 De uitvoeringsorganisatie van ABP is lid van de IIGCC 8 De gezamenlijke netwerken omvatten zo n 150 beleggingsinstellingen met een beheerd vermogen van meer dan USD miljard. De publicatie van de verklaring viel samen met de VN-conferentie over klimaatverandering in het Poolse Poznan, waar overheden onderhandelden over het klimaatbeleid voor de toekomst. Als investeerder heeft ABP belang bij consistent overheidsbeleid. Plotselinge beleidswijzigingen kunnen de waarde van bestaande beleggingen op terreinen als hernieuwbare energie aantasten. Ook om toekomstige beleggingsmogelijkheden op de lange termijn aantrekkelijk te houden, is het voor ons van belang dat bestaande regelingen niet te vaak of te veel van vorm en omvang veranderen. Deze boodschap is kracht bijgezet in discussies met de Europese Commissie en het Europese Parlement. Hiermee wordt doorgegaan in de aanloop naar de grote klimaattop die in december 2009 in Kopenhagen wordt gehouden. Bij het benadrukken van het belang van een consistent internationaal klimaatbeleid worden de belangen van onze deelnemers scherp in het oog gehouden. Zij zijn gebaat bij lucratieve investeringskansen, maar willen ook in een leefbare wereld van hun pensioen kunnen genieten. Rapportagerichtlijnen Om bedrijven te kunnen beoordelen en vergelijken op hun bijdrage aan klimaatverandering en om de potentiële kosten van CO 2 -emissies te schatten, is betrouwbare informatie nodig. Onze uitvoeringsorganisatie heeft zich daarom aangesloten bij het Carbon Disclosure Project (CDP) 9, een internationaal netwerk van investeerders dat ondernemingen stimuleert om te rapporteren over de uistoot van broeikasgassen en over de risico s en mogelijkheden van klimaatverandering voor de onderneming. Het CDP heeft namens een groep beleggers de vijftig grootste Nederlandse ondernemingen gevraagd om meer openheid van ABP

Maatschappelijk verantwoord beleggen en Corporate governance

Maatschappelijk verantwoord beleggen en Corporate governance Maatschappelijk verantwoord beleggen en Corporate governance Uitgave april 2015 Disclaimer De in deze brochure verstrekte informatie van Stichting Pensioenfonds DSM Nederland, gevestigd te Heerlen (het

Nadere informatie

Maatschappelijk Verantwoord Beleggen en Corporate Governance

Maatschappelijk Verantwoord Beleggen en Corporate Governance Maatschappelijk Verantwoord Beleggen en Corporate Governance Uitgave mei 2015 Disclaimer De in deze brochure verstrekte informatie van Stichting Pensioenfonds SABIC, gevestigd te Sittard (het pensioenfonds

Nadere informatie

Beleid ethisch beleggen

Beleid ethisch beleggen Beleid ethisch beleggen 1. Inleiding Ethisch of verantwoord beleggen houdt verband met maatschappelijk verantwoord ondernemen 1. Dit laatste komt erop neer dat ondernemers rekening houden met de omgeving

Nadere informatie

ABP beleid inzake verantwoord beleggen

ABP beleid inzake verantwoord beleggen ABP beleid inzake verantwoord beleggen 2 ABP Beleid inzake verantwoord beleggen Inhoud Samenvatting... 3 Inleiding... 5 1. Rekening houden met ESG-factoren... 6 2. De dialoog met ondernemingen aangaan...

Nadere informatie

De leden van de beleggingscommissie. 10 januari 2011 Beleid Maatschappelijk Verantwoord Beleggen

De leden van de beleggingscommissie. 10 januari 2011 Beleid Maatschappelijk Verantwoord Beleggen NOTITIE Van Aan CC Datum Betreft Sjoerd Hoogterp De leden van de beleggingscommissie 10 januari 2011 Beleid Maatschappelijk Verantwoord Beleggen Inleiding Het pensioenfonds Werk en (re)integratie (PWRI)

Nadere informatie

Stichting bedrijfstakpensioenfonds voor de Houthandelindustrie september 2015

Stichting bedrijfstakpensioenfonds voor de Houthandelindustrie september 2015 Maatschappelijk verantwoord beleggen Stichting bedrijfstakpensioenfonds voor de Houthandelindustrie september 2015 Beleid ten aanzien van Maatschappelijk verantwoord beleggen Inleiding BPF Houthandel draagt

Nadere informatie

Code maatschappelijk verantwoord beleggen 1 januari 2010 PF-B-2009 / 324

Code maatschappelijk verantwoord beleggen 1 januari 2010 PF-B-2009 / 324 Code maatschappelijk verantwoord beleggen 1 januari 2010 PF-B-2009 / 324 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 3 2. Beleid maatschappelijk verantwoord beleggen... 3 2.1. Maatschappelijke verantwoordelijkheid...

Nadere informatie

10 oktober 2014. Beleid Verantwoord Beleggen

10 oktober 2014. Beleid Verantwoord Beleggen 10 oktober 2014 Beleid Verantwoord Beleggen Beleid Verantwoord Beleggen SPW Verantwoord beleggen is voor SPW een belangrijk onderdeel van de beleggingsfilosofie en een integraal onderdeel van de beleggingsbeginselen.

Nadere informatie

verantwoord beleggen

verantwoord beleggen verantwoord beleggen Verantwoord beleggen bij Delta Lloyd Delta Lloyd Groep ziet beleggen als een effectieve manier om waarde te vermeerderen, zolang dat op een verantwoorde manier gebeurt. Maar wat is

Nadere informatie

Beleid voor Maatschappelijk Verantwoord Beleggen. Stichting Pensioenfonds voor de Architectenbureaus

Beleid voor Maatschappelijk Verantwoord Beleggen. Stichting Pensioenfonds voor de Architectenbureaus Beleid voor Maatschappelijk Verantwoord Beleggen Stichting Pensioenfonds voor de Architectenbureaus Juni 2014 1. Inleiding Dit Beleid voor Maatschappelijk Verantwoord Beleggen dient als leidraad en toetssteen

Nadere informatie

Samen werken aan een BETERE WERELD. Goed, betaalbaar en duurzaam

Samen werken aan een BETERE WERELD. Goed, betaalbaar en duurzaam Samen werken aan een BETERE WERELD Goed, betaalbaar en duurzaam De wereld krijgt steeds vaker te maken met moeilijke vragenstukken over welvaart, milieu en economie. Vragen die te maken hebben met klimaat

Nadere informatie

Het Verantwoord Beleggingsbeleid van Ahold Pensioenfonds

Het Verantwoord Beleggingsbeleid van Ahold Pensioenfonds INTRODUCTIE Het Verantwoord Beleggingsbeleid van Ahold Pensioenfonds Ahold Pensioenfonds (APF) belegt op lange termijn en wereldwijd. Als belegger heeft APF de taak om het beste resultaat te behalen in

Nadere informatie

Verklaring inzake de beleggingsbeginselen

Verklaring inzake de beleggingsbeginselen Verklaring inzake de beleggingsbeginselen van Stichting Bedrijfspensioenfonds AVH 1. Introductie 1.1 Inleiding Deze verklaring inzake de beleggingsbeginselen geeft beknopt de uitgangspunten weer van het

Nadere informatie

2 VERANTWOORD BELEGGEN

2 VERANTWOORD BELEGGEN VER ANT WOORD BELEGGEN Samenvatting jaarverslag 2009 VERANTWOORD BEL Verantwoord beleggen loont en financieel en maatschappelijk rendement gaan heel goed samen. Verantwoord beleggen is het geheel van beleggingsactiviteiten

Nadere informatie

Populair beleggingsplan

Populair beleggingsplan Populair beleggingsplan versie oktober 2015 1 Inhoudsopgave Waarom belegt het pensioenfonds? 4 Wat is het doel van beleggen? 4 Wat levert beleggen op? 4 Er gaan toch ook risico s gepaard met beleggen?

Nadere informatie

Maatschappelijk Verantwoord beleggen Beleid

Maatschappelijk Verantwoord beleggen Beleid Maatschappelijk Verantwoord beleggen Beleid 8 januari 205 Inleiding In de Investment Policy Statement heeft SPT de volgende beleggingsovertuiging geformuleerd: Een pensioenfonds is een institutionele,

Nadere informatie

Maatschappelijk verantwoord beleggen en Corporate governance. Versie 14-04-2016

Maatschappelijk verantwoord beleggen en Corporate governance. Versie 14-04-2016 Maatschappelijk verantwoord beleggen en Corporate governance Versie 14-04-2016 Versie 14-04-2016 Maatschappelijk verantwoord beleggen en Corporate governance Deze brochure gaat over Maatschappelijk Verantwoord

Nadere informatie

Maatschappelijk Verantwoord Beleggingsbeleid

Maatschappelijk Verantwoord Beleggingsbeleid Stichting Bedrijfstakpensioenfonds voor de Houthandel en Maatschappelijk Verantwoord Beleggen In dit document wordt het Maatschappelijk Verantwoord Beleggingsbeleid (MVB-beleid) van Stichting Bedrijfstakpensioenfonds

Nadere informatie

Opening Majesteit, dames en heren, ook ik heet u vandaag van harte welkom op het jaarlijkse pensioenseminar van DNB.

Opening Majesteit, dames en heren, ook ik heet u vandaag van harte welkom op het jaarlijkse pensioenseminar van DNB. Speech Joanne Kellermann Pensioenseminar 2014 Opening Majesteit, dames en heren, ook ik heet u vandaag van harte welkom op het jaarlijkse pensioenseminar van DNB. Voor mij is dit een bijzonder moment:

Nadere informatie

Waarom engagement belangrijk is

Waarom engagement belangrijk is 1/7 Petercam Institutional Asset Management vindt drie zaken belangrijk wanneer het aankomt op Verantwoord Beleggen: 1. Belangrijke vragen stellen bij de gevolgen van onze activiteiten; 2. Een aandeelhouder

Nadere informatie

Populair beleggingsplan

Populair beleggingsplan Populair beleggingsplan versie 22 november 2013 1 Inhoudsopgave Wat belegt het pensioenfonds? 4 Wat is het doel van beleggen? 4 Wat levert beleggen op? 4 Er gaan toch ook risico s gepaard met beleggen?

Nadere informatie

INFORMATIE BELEGGINGSFONDSEN (NETTO) WERKNEMERS PENSIOEN

INFORMATIE BELEGGINGSFONDSEN (NETTO) WERKNEMERS PENSIOEN INFORMATIE BELEGGINGSFONDSEN (NETTO) WERKNEMERS PENSIOEN Informatie voor werkgevers Ingangsdatum 1 januari 2016 Als uw werknemer niet kiest voor een gegarandeerde uitkering wordt zijn premie belegd. Dit

Nadere informatie

Hoe Triodos bedrijven selecteert op duurzaamheid. Presentatie voor TNM- werkgroep fondsen Ton Rennen, 25 Augustus 2015

Hoe Triodos bedrijven selecteert op duurzaamheid. Presentatie voor TNM- werkgroep fondsen Ton Rennen, 25 Augustus 2015 Hoe Triodos bedrijven selecteert op duurzaamheid Presentatie voor TNM- werkgroep fondsen Ton Rennen, 25 Augustus 2015 Inhoud Selectie van bedrijven Onderzoeksproces in vogelvlucht Bedrijven met duurzame

Nadere informatie

Het Verantwoord Beleggingsbeleid van Ahold Pensioenfonds

Het Verantwoord Beleggingsbeleid van Ahold Pensioenfonds Het Verantwoord Beleggingsbeleid van Ahold Pensioenfonds INTRODUCTIE Ahold Pensioenfonds (APF) belegt op lange termijn en wereldwijd. Als belegger heeft APF de taak om het beste resultaat te behalen in

Nadere informatie

Verantwoord beleggen 2011

Verantwoord beleggen 2011 Verantwoord beleggen 2011 Verantwoord beleggen Pensioenfonds Zorg en Welzijn is verantwoordelijk voor een goede fi nanciële uitvoering van de pensioenregeling. Tegelijkertijd heeft het pensioenfonds een

Nadere informatie

Code VINCI Leveranciers Global Performance Commitment

Code VINCI Leveranciers Global Performance Commitment Code VINCI Leveranciers Global Performance Commitment Contents P. 2 Introductie P. 2 VINCI s commitments P. 4 Leveranciers commitments P. 6 Implementatie 1 15 april 2012 Introductie Deze Code «Global Performance

Nadere informatie

Verantwoord beleggen 2012

Verantwoord beleggen 2012 Verantwoord beleggen 2012 Verantwoord beleggen Pensioenfonds Zorg en Welzijn (PFZW) is verantwoordelijk voor een goede fi nanciële uitvoering van de pensioenregeling. Tegelijkertijd hebben we een maatschappelijke

Nadere informatie

Het Verantwoord Beleggingsbeleid van Ahold Pensioenfonds

Het Verantwoord Beleggingsbeleid van Ahold Pensioenfonds INTRODUCTIE Het Verantwoord Beleggingsbeleid van Ahold Pensioenfonds Ahold Pensioenfonds (APF) belegt op lange termijn en wereldwijd. Als belegger heeft APF de taak om het beste resultaat te behalen in

Nadere informatie

Kenmerk : B/09/2459/TW 21 december 2009 Onderwerp : Inventarisatie verantwoord beleggen

Kenmerk : B/09/2459/TW 21 december 2009 Onderwerp : Inventarisatie verantwoord beleggen Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid T.a.v. de heer mr J.P.H. Donner Postbus 90801 2509 LV DEN HAAG Kenmerk : B/09/2459/TW Onderwerp : Inventarisatie verantwoord beleggen Geachte heer Donner,

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

TETRALERT - ONDERNEMING VOORSTEL TOT HERZIENING VAN DE RICHTLIJN AANDEELHOUDERSRECHTEN

TETRALERT - ONDERNEMING VOORSTEL TOT HERZIENING VAN DE RICHTLIJN AANDEELHOUDERSRECHTEN TETRALERT - ONDERNEMING VOORSTEL TOT HERZIENING VAN DE RICHTLIJN AANDEELHOUDERSRECHTEN 1. Inleiding Op 9 april 2014 maakte de Europese Commissie aan het Europees Parlement een voorstel van richtlijn over

Nadere informatie

APG Verslag Verantwoord Beleggen

APG Verslag Verantwoord Beleggen 2008 APG Verslag Verantwoord Beleggen 2008 APG Verslag Verantwoord Beleggen APG Verslag Verantwoord Beleggen 2008 Inhoud Ambities vertalen in verantwoord beleggen 3 Duurzaam beleggen steeds actueler 4

Nadere informatie

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 4 februari 2011 Inhoud 1 I. Waarom energiebeleid ertoe doet II. Waarom

Nadere informatie

Wij leggen rekenschap af over:

Wij leggen rekenschap af over: VRAGEN Het afleggen van rekenschap. ANTWOORDEN TOELICHTING / VOORBEELDEN VRAAG 1. Onze organisatie legt rekenschap af over onze effecten op de maatschappij, de economie en het milieu. Welke activiteiten

Nadere informatie

Maatschappelijk Verantwoord Beleggingsbeleid

Maatschappelijk Verantwoord Beleggingsbeleid SPMS en Maatschappelijk Verantwoord Beleggen In dit document wordt het Maatschappelijk Verantwoord Beleggingsbeleid (MVB-beleid) van Stichting Pensioenfonds Medisch Specialisten (SPMS) uiteengezet. Dit

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

DE WINST VAN DUURZAAM ONDERNEMEN - WORDT GOED GEDRAG BELOOND? -

DE WINST VAN DUURZAAM ONDERNEMEN - WORDT GOED GEDRAG BELOOND? - DE WINST VAN DUURZAAM ONDERNEMEN - WORDT GOED GEDRAG BELOOND? - Jeroen Derwall Erasmus Universiteit Rotterdam Nationaal Sustainability Congres Bussum, 16 Maart 23 AGENDA Introductie Duurzaam Ondernemen

Nadere informatie

Seminar 'Aandeelhouderschap op de schop'

Seminar 'Aandeelhouderschap op de schop' Seminar 'Aandeelhouderschap op de schop' Case study collectief engagement 11 februari 2013 Ger Fehrenbach Senior Advisor Responsible Investment Stelling Institutionele beleggers dragen een grotere verantwoordelijkheid

Nadere informatie

Verantwoord beleggen beleid Stichting Pensioenfonds voor Fysiotherapeuten

Verantwoord beleggen beleid Stichting Pensioenfonds voor Fysiotherapeuten Verantwoord beleggen beleid Stichting Pensioenfonds voor Fysiotherapeuten Inleiding Fysiotherapeuten heeft als eerste doelstelling zorg te dragen voor een goed en betaalbaar pensioen. Binnen deze fiduciaire

Nadere informatie

Beleggingsbeleid Ardanta Risicobewustzijn Doelstellingen Beleggingsbeleid

Beleggingsbeleid Ardanta Risicobewustzijn Doelstellingen Beleggingsbeleid Beleggingsbeleid Ardanta Het beleggingsbeleid van Ardanta is uitbesteed aan de afdeling Financial Markets van ASR Nederland. Jaarlijks stellen wij het beleid in samenspraak met deze afdeling vast, waarna

Nadere informatie

Beleid verantwoord beleggen Stichting Pensioenfonds Zorg en Welzijn

Beleid verantwoord beleggen Stichting Pensioenfonds Zorg en Welzijn Beleid verantwoord beleggen Stichting Pensioenfonds Zorg en Welzijn Juni 2014 Inleiding In juni 2013 heeft het bestuur van Stichting Pensioenfonds Zorg en Welzijn, hierna te noemen PFZW of het pensioenfonds,

Nadere informatie

Visie op Windenergie en solar Update 2014

Visie op Windenergie en solar Update 2014 Visie op Windenergie en solar Update 2014 De vooruitzichten voor hernieuwbare energie zijn gunstig Succes hangt sterk af van de beschikbaarheid van subsidies Naast kansen in Nederland kan de sector profiteren

Nadere informatie

Ab Arbo-advisering i en duurzaamheid + MVO

Ab Arbo-advisering i en duurzaamheid + MVO Ab Arbo-advisering i en duurzaamheid + MVO Esther Loozen Atze Boerstra (Stanley Kurvers) NvvA Symposium 2010 1 Programma Introductie door Esther Loozen Korte inleiding over duurzaamheid+ MVO door Atze

Nadere informatie

Klimaatverandering en internationaal beleid: de weg van Kyoto naar Kopenhagen.

Klimaatverandering en internationaal beleid: de weg van Kyoto naar Kopenhagen. Open klimaatlezingen 2009 Klimaatverandering en internationaal beleid: de weg van Kyoto naar Kopenhagen. Hans Bruyninckx De eerste stappen in internationaal klimaatbeleid 1979: 1ste World Climate Conference

Nadere informatie

DoubleDividend Management B.V.

DoubleDividend Management B.V. Management B.V. Best practices voor betrokken aandeelhouderschap Amsterdam, januari 2015 Management B.V. Herengracht 252 1016 BV Amsterdam Tel: +31 20 520 7660 contact@doubledividend.nl KVK nr. 30199843

Nadere informatie

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten- Generaal Postbus 20018 2500EA Den Haag

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten- Generaal Postbus 20018 2500EA Den Haag > Retouradres Postbus 20011 2500 EA 's-gravenhage Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten- Generaal Postbus 20018 2500EA Den Haag Directie Arbeidszaken Publieke Sector Arbeidsvoorwaarden en Overleg

Nadere informatie

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2014

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2014 Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2014 In dit verslag: 1. Stemresultaten over 2014 2. Implementatie Nederlandse Corporate Governance Code Verantwoordelijkheid van institutionele beleggers

Nadere informatie

Indorama Ventures Public Company Limited Ondernemingsbestuur beleid

Indorama Ventures Public Company Limited Ondernemingsbestuur beleid Indorama Ventures Public Company Limited Ondernemingsbestuur beleid (Goedgekeurd door de raad van bestuur vergadering nr.1/2009 op 29 september 2009) Bericht van de voorzitter Indorama Ventures Public

Nadere informatie

PostNL Business Principles

PostNL Business Principles 3 december 2014 PostNL N.V. PostNL Business Principles Raad van Bestuur Auteur Director Audit & Security Titel PostNL Business Principles Versie 1.1 Dit document is een vertaling van de Engelstalige versie.

Nadere informatie

BEST PRACTICES VOOR BETROKKEN AANDEELHOUDERSCHAP BESTEMD VOOR EUMEDION-DEELNEMERS VASTGESTELD OP 30 JUNI 2011

BEST PRACTICES VOOR BETROKKEN AANDEELHOUDERSCHAP BESTEMD VOOR EUMEDION-DEELNEMERS VASTGESTELD OP 30 JUNI 2011 BEST PRACTICES VOOR BETROKKEN AANDEELHOUDERSCHAP BESTEMD VOOR EUMEDION-DEELNEMERS VASTGESTELD OP 30 JUNI 2011 1.0 Inleiding 1.1 Eumedion-deelnemers vinden dat het op verantwoorde wijze uitoefenen van de

Nadere informatie

MVO-Control Panel. Instrumenten voor integraal MVO-management. Extern MVO-management. MVO-management, duurzaamheid en duurzame communicatie

MVO-Control Panel. Instrumenten voor integraal MVO-management. Extern MVO-management. MVO-management, duurzaamheid en duurzame communicatie MVO-Control Panel Instrumenten voor integraal MVO-management Extern MVO-management MVO-management, duurzaamheid en duurzame communicatie Inhoudsopgave Inleiding... 3 1 Duurzame ontwikkeling... 4 1.1 Duurzame

Nadere informatie

CONSULTATIEDOCUMENT BEST PRACTICES VOOR BETROKKEN AANDEELHOUDERSCHAP BESTEMD VOOR EUMEDION-DEELNEMERS

CONSULTATIEDOCUMENT BEST PRACTICES VOOR BETROKKEN AANDEELHOUDERSCHAP BESTEMD VOOR EUMEDION-DEELNEMERS CONSULTATIEDOCUMENT BEST PRACTICES VOOR BETROKKEN AANDEELHOUDERSCHAP BESTEMD VOOR EUMEDION-DEELNEMERS 1.0 Inleiding 1.1 Eumedion-deelnemers vinden dat het op verantwoorde wijze uitoefenen van de aan de

Nadere informatie

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2014

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2014 Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2014 In dit verslag: 1. Stemresultaten over 2014 2. Implementatie Nederlandse Corporate Governance Code Verantwoordelijkheid van institutionele beleggers

Nadere informatie

Persbericht. Jaarcijfers 2012 Triodos Investment Management. Triodos Beleggingsfondsen groeien met 7% in 2012

Persbericht. Jaarcijfers 2012 Triodos Investment Management. Triodos Beleggingsfondsen groeien met 7% in 2012 Persbericht Jaarcijfers 2012 Triodos Investment Management Triodos Beleggingsfondsen groeien met 7% in 2012 Zeist, 28 februari 2013 Het totaal aan vermogen van de door Triodos Investment Management beheerde

Nadere informatie

bpfbouw Maatschappelijk verantwoord beleggen

bpfbouw Maatschappelijk verantwoord beleggen bpfbouw Maatschappelijk verantwoord beleggen INHOUDSOPGAVE 1 Inleiding 3 2 Wat is maatschappelijk verantwoord beleggen? 4 3 Waarom willen wij maatschappelijk verantwoord beleggen? 6 4 Hoe willen wij maatschappelijk

Nadere informatie

FUND GOVERNANCE CODE VAN DELTA LLOYD ASSET MANAGEMENT N.V.

FUND GOVERNANCE CODE VAN DELTA LLOYD ASSET MANAGEMENT N.V. FUND GOVERNANCE CODE VAN DELTA LLOYD ASSET MANAGEMENT N.V. I. INLEIDING Doel Delta Lloyd Asset Management N.V. (DLAM) wenst de DUFAS Principles of Fund Governance na te leven. De onderhavige code heeft

Nadere informatie

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

Algemene Beleidsuitgangspunten

Algemene Beleidsuitgangspunten Shell International B.V. 2010 Deze publicatie, of onderdelen daarvan, mogen niet worden vermenigvuldigd of openbaar gemaakt zonder toestemming van Shell International B.V. Deze toestemming zal onder normale

Nadere informatie

Beleid Verantwoord Beleggen Loyalis

Beleid Verantwoord Beleggen Loyalis 6 juli 2015 Beleid Verantwoord Beleggen Loyalis 1 / 16 INHOUDSOPGAVE 1 Inleiding... 3 2 Wat is maatschappelijk verantwoord beleggen?... 4 3 Waarom willen wij maatschappelijk verantwoord beleggen?... 5

Nadere informatie

ALGEMEEN. Vestiging (plaats) Naam/namen geïnterviewde personen. Naam student(en)

ALGEMEEN. Vestiging (plaats) Naam/namen geïnterviewde personen. Naam student(en) ALGEMEEN Naam bedrijf/organisatie: Vestiging (plaats) Naam/namen geïnterviewde personen Naam student(en) 1 In wat voor sector is het bedrijf waar je stage loopt werkzaam? 2 Wat is het karakter van de hoofdactiviteit

Nadere informatie

Duurzaamheidsanalyse bedrijven

Duurzaamheidsanalyse bedrijven De inspanningen van bedrijven op het vlak van duurzaam en maatschappelijk verantwoord ondernemen worden door KBC Asset Management beoordeeld volgens een evaluatiemodel dat werd opgesteld in samenwerking

Nadere informatie

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE WATER- SCHAPPEN & ENERGIE Resultaten Klimaatmonitor Waterschappen 2014 Waterschappen willen een bijdrage leveren aan een duurzame economie en samenleving. Hiervoor hebben zij zichzelf hoge ambities gesteld

Nadere informatie

Duurzaam Bankieren in 2015: hoogtepunten en vooruitblik. Waarde creëren voor onze stakeholders

Duurzaam Bankieren in 2015: hoogtepunten en vooruitblik. Waarde creëren voor onze stakeholders Duurzaam Bankieren in 2015: hoogtepunten en vooruitblik Waarde creëren voor onze stakeholders Duurzaam bankieren bij ABN AMRO ABN AMRO levert een scala aan producten en diensten aan particuliere, private

Nadere informatie

GEDRAGSCODE ingevolge artikel 5:68 Wet op het financieel toezicht en artikel 20 Besluit financieel toetsingskader pensioenfondsen

GEDRAGSCODE ingevolge artikel 5:68 Wet op het financieel toezicht en artikel 20 Besluit financieel toetsingskader pensioenfondsen Stichting Pensioenfonds Avery Dennison GEDRAGSCODE ingevolge artikel 5:68 Wet op het financieel toezicht en artikel 20 Besluit financieel toetsingskader pensioenfondsen Artikel 1 Definities 1.1. Verbonden

Nadere informatie

Tot slot leest u in hoofdstuk 6 over Generali als onderdeel van de Generali Group.

Tot slot leest u in hoofdstuk 6 over Generali als onderdeel van de Generali Group. Inleiding Uw geld is in goede handen Als u uw geld aan ons toevertrouwt, dan kunt u erop vertrouwen dat wij daar verstandig en verantwoord mee omgaan. Wij moeten natuurlijk altijd voldoende geld (vermogen)

Nadere informatie

GEDRAGSCODE FUND GOVERNANCE

GEDRAGSCODE FUND GOVERNANCE GEDRAGSCODE FUND GOVERNANCE ACHMEA BELEGGINGSFONDSEN BEHEER B.V. Inleiding, statutair gevestigd te s-gravenhage (KvK nr. 8062738), beschikt over een vergunning als beheerder van beleggingsinstellingen,

Nadere informatie

ZUINIGE ENERGIE EN KPN

ZUINIGE ENERGIE EN KPN ZUINIGE ENERGIE EN KPN KPN start op 30 oktober 2012 met nieuwe corporate campagne Het netwerk dat geeft om Nederland. Hierbij worden relevante maatschappelijke thema s belicht. In de eerste uiting, We

Nadere informatie

VERANTWOORD beleggen

VERANTWOORD beleggen VERANTWOORD beleggen Pensioenfonds Zorg en Welzijn (PFZW) is verantwoordelijk voor een goede financiële uitvoering van de pensioenregeling. Tegelijkertijd heeft het pensioenfonds een maatschappelijke verantwoordelijkheid.

Nadere informatie

1/5. Stembeleid BNG Vermogensbeheer B.V. februari 2009

1/5. Stembeleid BNG Vermogensbeheer B.V. februari 2009 Stembeleid BNG Vermogensbeheer B.V. februari 2009 Inleiding In hoofdstuk 5.6 van de Wet op het financieel toezicht (Wft) zijn de bepalingen uit de Nederlandse corporate governance code (Code Tabaksblat)

Nadere informatie

Duurzaam en maatschappelijk verantwoord ondernemen

Duurzaam en maatschappelijk verantwoord ondernemen Duurzaam en maatschappelijk verantwoord ondernemen Duurzaam en maatschappelijk verantwoord ondernemen in KBC Duurzaam en Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen (Corporate Social Responsibility of CSR)

Nadere informatie

100% groene energie. uit eigen land

100% groene energie. uit eigen land 100% groene energie uit eigen land Sepa green wil Nederland op een verantwoorde en transparante wijze van energie voorzien. Dit doen wij door gebruik te maken van duurzame energieopwekking van Nederlandse

Nadere informatie

De toekomst voorbereiden

De toekomst voorbereiden Het milieu beschermen. Afdrukken dit document alleen indien nodig De toekomst voorbereiden Partner in duurzaam vertrouwen SPIE is Europees leider wat betreft diensten in de domeinen van elektriciteit,

Nadere informatie

Teslin Capital Management BV. Fatsoenlijk Ondernemen en Investeren

Teslin Capital Management BV. Fatsoenlijk Ondernemen en Investeren Teslin Capital Management BV Fatsoenlijk Ondernemen en Investeren Versie november 2014 2 Onze visie: Een onderneming heeft als doel waarde te creëren op de lange termijn, met inachtneming van de belangen

Nadere informatie

VERKLARING INZAKE BELEGGINGSBEGINSELEN STICHTING BEDRIJFSTAKPENSIOENFONDS VOOR HET BEROEPSVERVOER OVER DE WEG

VERKLARING INZAKE BELEGGINGSBEGINSELEN STICHTING BEDRIJFSTAKPENSIOENFONDS VOOR HET BEROEPSVERVOER OVER DE WEG VERKLARING INZAKE BELEGGINGSBEGINSELEN STICHTING BEDRIJFSTAKPENSIOENFONDS VOOR HET BEROEPSVERVOER OVER DE WEG 1. Introductie 1.1. Inleiding De Verklaring inzake de beleggingsbeginselen ( Verklaring ) beschrijft

Nadere informatie

Datum 9 december 2013 Betreft Kamervraag/vragen van het lid Klaver over investeringen van financiele instellingen in kernwapens

Datum 9 december 2013 Betreft Kamervraag/vragen van het lid Klaver over investeringen van financiele instellingen in kernwapens > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4

Nadere informatie

pggm.nl PGGM Overtuigingen en Uitgangspunten ten aanzien van Verantwoord Beleggen

pggm.nl PGGM Overtuigingen en Uitgangspunten ten aanzien van Verantwoord Beleggen pggm.nl PGGM Overtuigingen en Uitgangspunten ten aanzien van Verantwoord Beleggen Mei 2014 PGGM Overtuigingen en Uitgangspunten ten aanzien van Verantwoord Beleggen Inleiding Dit document beschrijft de

Nadere informatie

trends en ervaringen

trends en ervaringen 5 "ntwi''elingen op de energiemar't in het 3uitenland trends en ervaringen 1 "ondiale trends van marktmacht naar staatsmacht "e sterk gestegen vraag en onvoldoende 0itbreiding van de prod04tie- 4apa4iteit

Nadere informatie

Achmea life cycle beleggingen in beeld

Achmea life cycle beleggingen in beeld Achmea life cycle beleggingen in beeld Scheiden. Uw pensioengeld in vertrouwde handen Wat betekent dat voor uw ouderdomspensioen? Achmea life cycle beleggingen in beeld Voor het beleggen van pensioen bent

Nadere informatie

Normalisatie: de wereld op één lijn. ISO 26000. Maatschappelijke Verantwoordelijkheid van Organisaties (MVO) Zet goede bedoelingen om in goede acties

Normalisatie: de wereld op één lijn. ISO 26000. Maatschappelijke Verantwoordelijkheid van Organisaties (MVO) Zet goede bedoelingen om in goede acties Normalisatie: de wereld op één lijn. ISO 26000 Maatschappelijke Verantwoordelijkheid van Organisaties (MVO) Zet goede bedoelingen om in goede acties 2 Inhoudsopgave ISO 26000: een richtlijn voor iedereen

Nadere informatie

DNB SEMINAR VERMOGENSBEHEER UITBESTEDING VERMOGENSBEHEER

DNB SEMINAR VERMOGENSBEHEER UITBESTEDING VERMOGENSBEHEER DNB SEMINAR UITBESTEDING Door: Oscar van Angeren I. Regulatory framework en II. Algemene contractuele aspecten 1 I. Regulatory framework Uitbestedingsregels pensioenfondsen: artikel 34 Pw en 12-14 BuPw.

Nadere informatie

Hengelo, april 2013. 02 Gedragscode Twence

Hengelo, april 2013. 02 Gedragscode Twence Gedragscode Twence Twence in Hengelo is een (inter)nationale speler op de markt van grondstoffen en duurzame energie met hoogwaardige verwerking van afvalstromen en biomassa. Met innovatieve technieken

Nadere informatie

Vragen voor burgers die deelnemen aan WWViews

Vragen voor burgers die deelnemen aan WWViews Vragen voor burgers die deelnemen aan WWViews WWViews C/o The Danish Board of Technology Antonigade 4 DK-1106 Copenhagen K Denemarken Tel +45 3332 0503 Fax +45 3391 0509 wwviews@wwviews.org www.wwviews.org

Nadere informatie

Wat is Eumedion? Missie van Eumedion. Invulling aan de missie best practices

Wat is Eumedion? Missie van Eumedion. Invulling aan de missie best practices Wat is Eumedion? Eumedion is een stichting die de belangen behartigt van de bij haar aangesloten institutionele beleggers op het gebied van corporate governance en duurzaamheid. Doel van de pensioenfondsen,

Nadere informatie

EUROPEES PARLEMENT. Commissie industrie, externe handel, onderzoek en energie. van de Commissie industrie, externe handel, onderzoek en energie

EUROPEES PARLEMENT. Commissie industrie, externe handel, onderzoek en energie. van de Commissie industrie, externe handel, onderzoek en energie EUROPEES PARLEMENT 1999 2004 Commissie industrie, externe handel, onderzoek en energie 10 april 2001 VOORLOPIGE VERSIE 2000/2243(COS) ONTWERPADVIES van de Commissie industrie, externe handel, onderzoek

Nadere informatie

Verslag Verantwoord Beleggen

Verslag Verantwoord Beleggen Verslag Verantwoord Beleggen APG Verslag Verantwoord Beleggen 2009 Inhoud Inleiding 5 Implementatie van ESG in alle beleggingscategorieën 6 Verantwoord beleggen 8 Het Global Compact als minimumstandaard

Nadere informatie

Delta Lloyd Asset Management. Themapaper Myanmar. 10 juli 2012

Delta Lloyd Asset Management. Themapaper Myanmar. 10 juli 2012 Delta Lloyd Asset Management Themapaper Myanmar 10 juli 2012 Myanmar in ontwikkeling Onstuimige geschiedenis Myanmar, voorheen Birma, is een van oorsprong boeddhistische staat, ingeklemd tussen China,

Nadere informatie

Draagvlak bij burgers voor duurzaamheid. Corjan Brink, Theo Aalbers, Kees Vringer

Draagvlak bij burgers voor duurzaamheid. Corjan Brink, Theo Aalbers, Kees Vringer Draagvlak bij burgers voor duurzaamheid Corjan Brink, Theo Aalbers, Kees Vringer Samenvatting Burgers verwachten dat de overheid het voortouw neemt bij het aanpakken van duurzaamheidsproblemen. In deze

Nadere informatie

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2013

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2013 Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2013 In dit verslag: 1. Stemresultaten over 2013 2. Implementatie Nederlandse Corporate Governance Code Verantwoordelijkheid van institutionele beleggers

Nadere informatie

Persbericht ABP, eerste halfjaar 2008

Persbericht ABP, eerste halfjaar 2008 Persbericht ABP, eerste halfjaar 2008 Hoofdpunten Rendement over eerste helft 2008 is 5,1%. De dekkingsgraad is medio 2008 uitgekomen op 132%. De kredietcrisis eist zijn tol. Vooral aandelen en onroerend

Nadere informatie

Relevantie, significantie en prioriteren van de MVO-kernthema s en onderwerpen

Relevantie, significantie en prioriteren van de MVO-kernthema s en onderwerpen Relevantie, significantie en prioriteren van de MVO-kernthema s en onderwerpen Van der Meer B.V. heeft in 2011 een nulmeting laten uitvoeren door een externe adviseur. Deze actie is genomen om op een objectieve

Nadere informatie

KENMERK: B/13/7252/HL DATUM: 25 april 2013 ONDERWERP VcTantwoord beleggen

KENMERK: B/13/7252/HL DATUM: 25 april 2013 ONDERWERP VcTantwoord beleggen -p ENSIOEN EDERATIE Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid T.a.v. de Staatssecretaris, mevrouw J. Klijnsma Postbus 90801 2509 LV DEN HAAG Pensioenfederatie Prinses Margrietplantsoen 90 2595 BR

Nadere informatie

Legrand Nederland B.V.

Legrand Nederland B.V. 1 van 9 Rapportage CO -voetafdruk Opgemaakt door Marieke Megens Legrand Nederland B.V. Periode: 1 januari t/m 31 december 014 Datum: 11 februari 015 Climate Neutral Group BV Donkerstraat 19a 3511 KB Utrecht

Nadere informatie

Maatschappelijk Jaarverslag 2012

Maatschappelijk Jaarverslag 2012 Maatschappelijk Jaarverslag 2012 Inhoudsopgave Blad Voorwoord 2 1. Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen (MVO) 3 2. MVO en Prins Bouw 3 3. Beleid 4 4. Speerpunten 5 5. Duurzaam bouwen 9 6. Toekomst 10

Nadere informatie

Maatschappelijke verantwoord ondernemen door het Midden en KleinBedrijf. Theo Aalbers en Kees Vringer

Maatschappelijke verantwoord ondernemen door het Midden en KleinBedrijf. Theo Aalbers en Kees Vringer Maatschappelijke verantwoord ondernemen door het Midden en KleinBedrijf Theo Aalbers en Kees Vringer Samenvatting Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen (MVO) is belangrijk voor het Midden en KleinBedrijf

Nadere informatie

Van transparantie naar ketenbeheer

Van transparantie naar ketenbeheer Nieuwe focus VBDO voor duurzaam beleggen Van transparantie naar ketenbeheer Tekst: Simone Lensink Als aandeelhouder transparantie vragen over de socialeen milieuprestaties van beursgenoteerde ondernemingen.

Nadere informatie

Case Study: Electronics, mining and urban mining. A case study for the Dutch Fair Bank and Insurance Guide

Case Study: Electronics, mining and urban mining. A case study for the Dutch Fair Bank and Insurance Guide Case Study: Electronics, mining and urban mining A case study for the Dutch Fair Bank and Insurance Guide Praktijkonderzoek: Electronica, mijnbouw en urban mining Een praktijkonderzoek voor de Eerlijke

Nadere informatie

De kritische consument

De kritische consument De kritische consument Inleiding Om producten te kunnen maken heb je grondstoffen nodig. Mensen werken met deze grondstoffen en maken er producten van die we consumeren. Een ondernemer is tevreden als

Nadere informatie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Via het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO) stimuleert Europa de regionale

Nadere informatie

CHINA NU Tekst: Maaike Okano-Heijmans en Frans-Paul van der Putten. Economie

CHINA NU Tekst: Maaike Okano-Heijmans en Frans-Paul van der Putten. Economie Economie CHINA NU Tekst: Maaike Okano-Heijmans en Frans-Paul van der Putten China als investeerder in Europa Chinese investeringen in Europa nemen snel in omvang toe. Volvo Cars is tegenwoordig eigendom

Nadere informatie