Heeft tennissen negatief effect op oedeemarm?

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Heeft tennissen negatief effect op oedeemarm?"

Transcriptie

1 Heeft tennissen negatief effect op oedeemarm? Borstkanker is de meest voorkomende vorm van kanker bij vrouwen. De incidentie van borstkanker neemt toe, maar de sterftekans neemt af door steeds betere behandelmogelijkheden en vroegtijdige signalering. Door de verbeterde overlevingskansen moeten steeds meer vrouwen met de gevolgen van de behandeling voor borstkanker leren leven. De lange termijn effecten van de behandelingen komen hierdoor steeds meer voor en worden regelmatig als zeer hinderlijk ervaren. Een van de meest ingrijpende gevolgen van behandeling na borstkanker is lymfoedeem. Lymfoedeem is een abnormale ophoping van eiwitten en vocht in het lichaamsweefsel als gevolg van een verstoord evenwicht tussen aan- en afvoer van vocht. Dit case report gaat over mevrouw I.M., een 49 jarige borstkankerpatiënte. In 2006 heeft zij een borstbesparende operatie met volledig okselkliertoilet gehad, gevolgd door chemotherapie en bestralingen. Mevrouw wil weer tennissen maar is bang dat hierdoor het oedeem in de arm gaat toenemen. Deze angst is mede veroorzaakt door de regelmatige waarschuwingen dat intensief sporten een verergering van het oedeem kan veroorzaken. De hieruit voortvloeiende onderzoeksvraag is: wat is het effect van tennissen op een oedeemarm als gevolg van behandeling na borstkanker? Mieke Wijnen-van Lammeren algemeen- en oedeemfysiotherapeute en Master oncologie fysiotherapeute i.o. Fysiotherapeutisch centrum van Laatum & Poos, Stationsstaat 32, 6881 WB Velp Conclusie: Deze vraag kan op basis van de resultaten bij deze patiënte als volgt beantwoord worden: Het oedeemvolume neemt direct na de interventie toe met 4 tot 6 %, maar na 24 uur is deze volume toename weer verdwenen. Dat wil zeggen dat het tennissen geen nadelige invloed heeft gehad bij het armoedeem van deze 49 jarige patiënte. Inleiding Borstkanker is de meest voorkomende vorm van kanker bij vrouwen. In Nederland is het risico op het krijgen van borstkanker een kans van één op acht. In 2010 werd bij vrouwen, in Nederland, deze diagnose gesteld(1). Van deze groep vrouwen is 60% 50 jaar of ouder. Het is de verwachting dat de incidentie van borstkanker tussen 2005 en 2025 nog met 17% zal stijgen. De incidentie van borstkanker neemt toe, maar de sterftekans neemt af. Door de verbeterde overlevingskansen moeten steeds meer vrouwen met de gevolgen van de behandeling voor borstkanker leren leven. Daardoor komen de lange termijn effecten van de behandelingen meer voor en worden deze regelmatig als zeer hinderlijk ervaren. Met name doordat veel vrouwen bij wie borstkanker wordt gediagnosticeerd nog actief zijn. Ze werken, sporten, hebben nog de zorg voor hun gezin en zijn sociaal actief. Ze hebben meestal de wens om hier weer naar toe terug te keren, zoals blijkt uit de dagelijkse praktijk. De behandeling van borstkanker is complex en kan uit de volgende onderdelen bestaan: chirurgie (borstbesparende operatie of amputatie al dan niet met een partieel of volledig okselkliertoilet), chemotherapie, radiotherapie, hormoonbehandeling en/of immunotherapie. De effecten van deze behandelingen kunnen op korte of lange termijn ingrijpende gevolgen hebben. Zowel op stoornissen in functie, beperking in activiteiten, participatieproblemen, als veranderingen in zelfbeeld en emotionele problemen(5). Een van de meest ingrijpende gevolgen van behandeling na borstkanker is lymfoedeem. Lymfoedeem is een abnormale ophoping van eiwitten en vocht in het lichaamsweefsel als gevolg van een verstoord evenwicht tussen aan- en afvoer van vocht (2). De meeste vrouwen willen graag zo snel en goed mogelijk weer terugkeren naar hun oude nivo van voor de diagnose, met zo min mogelijk hinder van het oedeem. De aanleiding voor dit casereport was dat een patiënte zich meldde met een armoedeem als gevolg van behandeling na borstkanker. 13

2 Ze wilde weer tennissen, maar was bang dat dit een nadelig effect zou hebben op haar arm. Op dat moment was de beschikbare evidentie over dit onderwerp onduidelijk, wat reden was tot nader onderzoek. Het doel van dit verslag is antwoord te krijgen op de vraag of tennissen een nadelig effect heeft op reeds bestaand armoedeem, bij een 49 jarige borstkankerpatiënte. De hieruit voortvloeiende onderzoeksvraag is: wat is het effect van tennissen op een oedeemarm als gevolg van behandeling na borstkanker? problems). De npip s (non-patiënt identified problems) zoals een verminderde schoudermobiliteit, mogelijke cardiale schade door de chemotherapie(5) en bestralingsschade aan zowel de huid als de spieren, zijn hier nog aan toegevoegd. Tabel 1: de pip s en npip s PIP Oedeem (zowel in de boven als onderarm) Pijn, zeurend van aard Toename ROM van de schouder Het arm volume blijft gelijk als gevolg van: Tennissen De fysiotherapeutische behandeling Toename spierkracht Toename ROM van de schouder NPIP Beperkte ROM van de schouder Mogelijke cardiale schade door de chemotherapie Methode Mevrouw I.M. is een 49 jarige vrouw, die in augustus 2006,vanwege borstkanker, een borstbesparende operatie met een volledig okselkliertoilet heeft gehad, gevolgd door 8 kuren chemotherapie en 36 bestralingen. Drukkend stuwend gevoel in de arm Niet meer kunnen tennissen Mogelijke bestralingsschade op de schouder en borst musculatuur (atrofie van de spieren) en minder trainbaarheid van deze spieren. Deze angst wordt mede veroorzaakt door regelmatige waarschuwingen dat intensief sporten een verergering van het oedeem kan veroorzaken. Niet meer zwaar kunnen tillen Niet meer lang kunnen computeren De arm niet lang naar beneden kunnen laten hangen De chemotherapie bestond uit vier kuren Adriamycine/Cyclofosfamide (AC-kuur), gevolgd door twee kuren Taxotere. Na de operatie en de behandelingen kreeg ze last van lymfoedeem in de rechterarm. Destijds is ze behandeld met manuele lymfdrainage en compressietherapie. Ze heeft een therapeutisch elastische kous, die ze draagt wanneer de pijn en het oedeem toenemen. Verder heeft mevrouw regelmatig migraine en heeft ze sinds haar 18e jaar een prolactinoom in haar hoofd. Mogelijk is het prolactinoom een predisponerende factor voor het krijgen van borstkanker. De evidentie over dit onderwerp is tegenstrijdig(3,4). De medicijnen die ze momenteel gebruikt zijn Imiran, paracetamol en Dostinex. Ze staat ondercontrole in het AvL ziekenhuis bij de mammacare-verpleegkundige en oncoloog. Mevrouw wil weer gaan tennissen maar is bang dat hierdoor het oedeem in de arm gaat toenemen. Deze angst wordt mede veroorzaakt door regelmatige waarschuwingen dat intensief sporten een verergering van het oedeem kan veroorzaken. Op het moment van de intake heeft ze stuwende pijn en oedeem in haar rechterarm, waardoor ze beperkt wordt in lang computeren, activiteiten waarbij de arm lang naar beneden hangt, zwaar tillen en tennissen; de pip s (patiënt identified Als er bestralingsschade is, zijn de schouderspieren mogelijk minder trainbaar en atrofisch. De persoonlijke factoren zijn dat mevrouw een alleenstaande moeder is van twee pubers. Ze zit al ongeveer vijf jaar in een vervelende scheiding, wat de weerslag heeft niet alleen op haar, maar ook op de kinderen. Ze maakt zich met name zorgen over het effect van deze problemen op haar kinderen. Mevrouw werkt zelf parttime als psychologe. Ze heeft een positieve zingeving, een actieve emotionele coping, een interne locus of control en veel gevoel voor humor. De hulpvraag is: Ik wil weer recreatief gaan tennissen zonder dat het oedeem in mijn arm toeneemt. Naar aanleiding van de anamnese zijn de volgende hypotheses opgesteld: Het arm volume neemt toe als gevolg van: Tennissen Inactiviteit De verminderde ROM (range of motion)van de schouder De verminderde spierkracht in de arm Het arm volume neemt af als gevolg van: Tennissen De fysiotherapeutische behandeling (manuele lymfdrainage en oefentherapie) Door toename spierkracht Toename activiteit in de arm Tabel 3. Meetgegevens VAS-score T0 T1 T2 T ROM schouder rechts Anteflexie/elevatie Retroflexie Abductie/elevatie Adductie Exorotatie vanuit 90 gr abd Endorotatie vanuit 90 gr abd Handknijpkrachtmeting T0 T1 T2 33 kg 32 kg 36 kg PSK T0 130 graden 25 graden 125 graden 25 graden 85 graden 35 graden T0 T1 Tennissen Arm lang laten hangen Zwaar tillen DASH-DLV T0 T1 T2 16 totaal

3 Naar aanleiding van deze hypothesen bestond het fysiotherapeutisch onderzoek uit het basis bewegingsonderzoek van de schouder en aanvullende testen (scapulothoracale ritme en spierkracht in de armen). Tevens is het oedeem onderzocht. De gebruikte meetinstrumenten zijn de goniometer, de VAS-score (visuele analoge schaal) voor pijn, de handknijpkrachtmeter van Jamar, de circulaire volumemeting, de PSK (patiënt specifieke klachten) en de DASH-DLV (disability arm shoulder hand: dutch language version). Ze worden aanbevolen in het evidence statement voor borstkanker (5). De 20 cm plastic goniometer is gebruikt om de schoudermobiliteit vast te leggen. Er is gekozen om dit instrument te gebruiken omdat de ROM van de schouder vaak verminderd is als gevolg van behandeling na borstkanker. De goniometer is een betrouwbaar meetinstrument als het door 1 beoordelaar gestandaardiseerd wordt uitgevoerd. De uitslagen worden genoteerd in 2 eindstanden en de 0-stand, voor zowel de actieve als passieve meting(5,6). De VAS-score, op een lineaire schaal van 0 (geen pijn) tot 10 (maximale pijn), is een eenvoudig en makkelijk meetinstrument, is veel onderzocht en valide en betrouwbaar T4 T5 T T1 T2 140 graden 140 graden 30 graden 30 graden 140 graden 140 graden 25 graden 25 graden 90 graden 90 graden 35 graden 35 graden Tabel 2. RPS formulier Klachtepatroon/ hulpvraag patiënt Door FT geïdentificeerde mediatoren Patiënt: I.M. Datum: Leeftijd: 49 jaar Geslacht: vrouw Oedeem (s498) Pijn (b298) Drukkend stuwend gevoel (b298) Lichaamsstructuur/functie Basisbewegingsonderzoek van de ROM schouder (beperking in abd, anteflexie en retroflexie) Het scapulothoracale ritme is licht beperkt tov linker zijde De spierkracht in de arm is licht verminderd tov de linker zijde (kracht4-5) Onderzoek van het oedeem: pitting oedeem, Stemmer teken negatief, capillaire refill negatief, volumemeting beide armen, onderzoek van het litteken Persoonsfactoren Positieve zingeving Gevoel voor humor Doorzetter Levensgenieter Actieve emotionele coping Interne locus of control Rehabilitation Problem Solving (RPS) Formulier Ziekte/aandoening/sympto omdiagnose: Mammacarcinoom, borstbesparende operatie met okselkliertoilet Nevenpathologie: migraine en een prolactinoom in haar hoofd Niet meer kunnen tennissen (d920) Niet meer zwaar kunnen tillen (d430) Niet meer lang kunnen computeren (d445) De arm niet lang naar beneden laten hangen (d415) RAND 36 (totale score 16) Beperkt in werk (d850) Beperkt in sportactiviteiten (d920) PSK (tennissen: 60, zware voorwerpen tillen: 60, arm laten hangen: 50, bovenhandse activiteiten: 50) VAS voor pijn 60 Activiteiten/Participatie Medicatie: Imiran, paracetamol en Dostinex Coördinator: Dr. Van C. en de afdeling mammacare AvL Amsterdam Omgevingsfactoren Alleenstaande moeder, 2 kinderen (13 en 16 jaar) Psychologe, werkt parttime 3 dagen per week in eigen bedrijf Zit midden in moeilijke scheiding Veel steun van vrienden, familie en kennissen T gebleken, voor pijn(7,8). Het minimaal klinisch relevante verschil voor de VAS-score is 15 en de MIC (minimal important change, % verbetering van de baseline) is 30(9), op een schaal van 0 tot 100. De handknijpkracht meter die gebruikt is was van het merk Jamar. De maximale knijpkracht kan een goede indicatie zijn over de spierfunctie in de arm. De referentiewaarden van de MRC-schaal zijn slecht reproduceerbaar, weinig responsief en subjectief(5,10). Er is gekozen om dit meetinstrument te gebruiken, omdat de indirecte 1 RM bij deze patiënte niet af te nemen is, vanwege teveel compensatie mogelijkheden bij de tennisbewegingen op de pulley. Tijdens metingen met de handknijpkrachtmeter wordt gebruik gemaakt van een gestandaardiseerde houding en de referentiewaarden(10). De omvang van de arm is gemeten met de circulaire meetmethode volgens Kühnke. 15

4 Datum T0 T1 T2 T3 T4 T5 T6 Geen Oedeem Geen Oedeem Geen Oedeem Geen Oedeem Geen Oedeem Geen Oedeem Geen Oedeem oedeem oedeem oedeem oedeem oedeem oedeem oedeem Arm volume % oedeem Tabel 4. Volumemeting Deze methode is gekozen omdat het een snelle, niet belastende, betrouwbare en valide manier is voor het diagnosticeren van het oedeem en het effect van de behandeling op het lymfoedeem te evalueren. Het heeft een vergelijkbare interen intrabeoordelaarsbetrouwbaarheid met de gouden standaard; de waterbakmethode(11). De 4 cm meetgegevens worden omgerekend naar volume in milliliter (ml). Er is sprake van lymfoedeem als er 200 ml verschil is met de gezonde arm. De SEM (standard error of measurements) voor circulaire volumemetingen is ml(12). Het volumeverschil moet 7% of meer zijn om de meetfout uit te sluiten. De PSK is een patiënt gerapporteerde generieke vragenlijst en niet gevalideerd voor oncologische patiënten. Ook over de betrouwbaarheid is nog geen beoordeling(13). Deze vragenlijst wordt internationaal nog niet gebruikt. De patiënt kiest 3-5 activiteiten die zij/hij wil verbeteren en waar de prioriteit ligt, tijdens de behandelperiode. Deze activiteiten worden op een VAS schaal gescoord van 0 (helemaal geen moeite) tot 100 (onmogelijk). Het helpt de patiënt om keuzes te maken, het stellen van prioriteiten, in welke doelen zij/hij wil bereiken tijdens de behandelingen. De DASH-DLV is een vragenlijst die bestaat uit 30 items, verdeeld over de categorieën symptomen en beperkingen. De patiënt scoort op een 5-puntsschaal en hoe hoger het aantal punten, hoe meer de klachten of beperkingen zijn. De Nederlandse vertaling van deze vragenlijst is tot op heden nog weinig onderzocht. Er is voor dit instrument gekozen omdat het wordt aanbevolen in de evidence statement borstkanker en het kan op een eenvoudige manier de klachten inventariseren en evalueren. Het onderzoek dat er gedaan is beoordeeld de DASH-DLV met een goede validiteit en betrouwbaarheid(14). Uit het onderzoek kwam de volgende conclusie: Patiënte I.M. heeft pitting oedeem en pijn in haar rechterarm, met name aan de binnenzijde van zowel de boven- als onderarm, als gevolg van behandeling na borstkanker. Het volume verschil tussen de linker en rechter arm is een verschil van 22 %. De ROM van de rechter schouder is beperkt (anteflexie 125 /links 175 graden, abductie 125/links 180 graden) en de spierkracht in de rechterarm is licht beperkt (MRC 4-5). Het scapulothoracale ritme is licht afwijkend. Hierdoor is ze beperkt in lang computeren, arm lang naar beneden laten hangen en tennissen. Deze bevindingen komen zeer regelmatig voor bij patiënten na behandeling voor borstkanker met een volledig okselkliertoilet(5) Op basis van het onderzoek worden de hypothesen aangepast en gebruikt om het behandelplan op te stellen. Het arm volume neemt toe als gevolg van: Inactiviteit verwerpen De verminderde ROM van de schouder aanhouden De verminderde spierkracht in de arm aanhouden Het arm volume neemt af als gevolg van: De fysiotherapeutische behandeling (MLD en oefentherapie) aanhouden Door toename spierkracht aanhouden Toename activiteit in de arm aanhouden Het arm volume blijft gelijk als gevolg van: De fysiotherapeutische behandeling aanhouden Toename spierkracht aanhouden Hoofddoelstelling: - Patiënte kan één uur tennissen zonder toename van het oedeem (gemeten met de volumemeting, meer dan 7%), met afname van pijn (VAS 3), met verbeterde spierkracht (handknijpkrachtmeter, links gelijk aan rechts) en coördinatie en een volledige ROM van de schouder (goniometer), binnen een termijn van 6 maanden. Subdoelstellingen bij aanvang van de therapie zijn: Verminderen van het oedeem, meer dan 7%, gemeten met de volumemeting volgens Kühnke, binnen een termijn van 3 maanden. Middels manuele lymfedrainage (MLD) en oefentherapie. Een volledige ROM van de schouder (anteflexie/elevatie en abductie/elevatie), gemeten met de goniometer. Anteflexie van 130 naar 150 graden, abductie van 125 naar 150 graden, binnen een termijn van 3 maanden. Middels mobiliserende oefentherapie. Verbetering van het scapulothoracale ritme (coördinatie en kracht), binnen een termijn van 3 maanden. Middels oefentherapie, krachttraining en spelvormen. - Verminderen van de pijn, gemeten met de VAS-score voor pijn. VAS van 60 naar 30, binnen een termijn van 3 maanden. Middels mobiliserende oefentherapie en MLD. 15 minuten kunnen tennissen zonder toename van oedeem (volumemeting) en zonder toename van pijn (VAS). PSK van 100 naar 50, binnen een termijn van 3 maanden. Middels krachttraining, oefentherapie en spelvormen. Daardoor lijkt krachttraining veilig en zou het gebruikt kunnen worden als voorbereiding op tennissen, om de oedeemarm te laten wennen aan toenemende belasting. Behandelplan Op basis van de gekozen hoofd- en subdoelen is het volgende behandelplan opgesteld. De behandeling bestaat uit manuele lymfdrainage van de rechter arm, belastingsadviezen, mobiliserende oefeningen van de ROM schouder, krachtoefeningen op de pulley, coördinatie en stabiliteitsoefeningen van de schoudergordel en spelvormen (badminton, bal gooien/vangen, ballon e.d.). Dit alles ter voorbereiding op het tennissen, zodat er 16

5 uiteindelijk gestart zal worden met tennissen. Tevens zal er uitleg gegeven worden over de huidverzorging, zelfmassage volgens de opbouw van de MLD en huiswerkoefeningen ten behoeve van de coördinatie en mobiliteit van de schouder. De gekozen behandeling om de MLD te combineren met adviezen en oefeningen, wordt onderbouwd met de volgende evidentie. In het Evidence Statement Borstkanker(5) staat, dat de International Society of Lymphology aanbeveelt om het lymfoedeem te behandelen met CDT (Complex Decongestive Therapy). Dit is een combinatie van zowel MLD, compressietherapie, huidverzorging en oefentherapie. Uit het onderzoek van McNeely et al(15) blijkt, dat schouderoefeningen een significante en klinische verbetering van de ROM van de schouder, bij borstkanker patiënten kunnen veroorzaken. Devoogdt et al(16) beschrijven dat gecombineerde therapie (MLD, compressietherapie, huidverzorging en oefentherapie) een effectieve therapie is voor behandeling van lymfoedeem. Dit geldt voor de combinatie van deze therapieën te samen, de effectiviteit van de onderdelen apart is nog niet onderzocht. Lane et al(17) hebben onderzocht dat de lymfflow tijdens oefenen met een factor 2 tot 3 verhoogd kan worden ten opzichte van rust. Ohira et al(18) beschrijven in hun onderzoek dat 2 wekelijks trainen de QOL (quality of life) kan verbeteren, gedeeltelijk door veranderingen in lichaamsbouw en toename van spierkracht. In het onderzoek van Fong et al(19) blijkt dat fysieke training een positief effect heeft op meerdere gebieden, waaronder fysieke functies, QOL, lichaamscompositie. Daarbij geeft het een vermindering van de BMI en het lichaamsgewicht wat een positief effect heeft op het lymfoedeem. In de onderzoeken van Schmitz, Ahmed et al (20,21,22,23) blijkt dat krachttraining niet schadelijk is voor lymfoedeem in de arm. Daardoor lijkt krachttraining veilig en zou het gebruikt kunnen worden als voorbereiding op tennissen, om de oedeemarm te laten wennen aan toenemende belasting. Gekozen interventies en opbouw De opbouw van de MLD behandeling (manuele lymfdrainage) is in ruglig: profundus/terminus, oksel links, thorax voorzijde, oksel rechts, arm rechts, thorax achterzijde in buiklig (30 minuten). Week 1-6: MLD 2 keer per week volgends opbouw (30 minuten) in combinatie met actieve en passieve mobilisaties van de ROM van de rechter schouder naar anteflexie en abductie (10 minuten), instructie zelfmassage volgens opbouw MLD (5 minuten) Week 6-12: MLD 1 keer per week (30 minuten), ROM schouder oefenen, anteflexie en abductie (5 min), de overige 10 min in de oefenzaal. Op de pulley de forehand- en backhandslag oefenen in stand. Als start 3 x 5 herhalingen, met respectievelijk 4 en 2 kg. Huiswerkoefeningen bespreken (zelfmassage, dynaband en ballonoefening, iedere dag 5 minuten thuis oefenen). Starten met 15 minuten tennissen, een keer per week. Week 12-18: MLD 1 keer in de 2 weken volgens opbouw (30 minuten), daarna 15 minuten in de oefenzaal: pulley 2 x 10 herhalingen (forehand met 4 kg, backhand met 2 kg), coördinatie en stabiliteitsoefeningen of spelvorm. Huiswerkoefeningen uitbreiden naar dagelijks 10 minuten. Een keer per week 30 minuten tennissen, als het oedeem niet toeneemt dit opbouwen naar 45 minuten. Week 18-24: MLD 1 keer in de 3 weken volgens opbouw (20 minuten), 25 minuten in de oefenzaal : pulley opbouwen zowel in herhalingen als in gewicht, als de pijn en de mate van oedeem dit toelaat. Tevens de stabiliteit en coördinatie oefenen en spelvormen uitbreiden. 17

6 datum 2708/12 voor 27/08/12 na 28/8/12 03/09/12 voor 0309/12 na 4/9/12 10/09/12 voor Geen Oedeem Geen Oedeem Geen Oedeem Geen Oedeem Geen Oedeem Geen Oedeem Geen Oedeem oedeem oedeem oedeem oedeem oedeem oedeem oedeem Arm volume % oedeem Tabel 5. volumemetingen voor/na/ 24 uur na tennissen Huiswerkoefeningen uitbreiden naar dagelijks 15 minuten. Tennissen opbouwen van 45 naar 60 minuten, een keer per week. Resultaten De evaluatie middelen Iedere 6 weken is er geëvalueerd met de volumemeting met de circulaire meetmethode en met de VAS voor pijn. De ROM van de schouder, de handknijpkrachtmeting, de PSK en de DASH-DLV zijn iedere 3 maanden geëvalueerd. Vanaf de eerste langdurige tennisactiviteit, 60 minuten, worden er per keer 3 volumemetingen uitgevoerd (voor en na de tennisactiviteit en 24 uur later) om een goed beeld te krijgen hoe het oedeem in haar arm reageert op deze interventie. Mevrouw was hiervan op de hoogte en ze vond het zelfs erg fijn om de reactie van het oedeem objectief te meten. De resultaten van de interventie zijn dat de ROM van de schouder en de spierkracht in de arm zijn toegenomen, zie tabel 3 en dat het oedeem stabiel blijft bij normale dagelijkse activiteiten. Alleen bij warm weer en zware lichamelijke activiteiten neemt het oedeem nog toe. De pijn of stuwingklachten blijven wisselen van aard afhankelijk hoe het oedeem zich ontwikkelt. Na 20 weken kan mevrouw één uur tennissen. Het oedeem neemt direct na de tennisactiviteit toe, maar na 24 uur is het armvolume weer op het oude nivo, zie tabel 5. Het lijkt er bij deze patiënte op dat het tennissen geen nadelige invloed heeft op het oedeem. Voor de gemaakte hypotheses betekend dit: Het arm volume neemt toe als gevolg van: De verminderde ROM van de schouder verwerpen De verminderde spierkracht in de arm verwerpen Het arm volume neemt af als gevolg van: Tennissen verwerpen De fysiotherapeutische behandeling (MLD en oefentherapie) aanhouden Door toename spierkracht aanhouden Toename activiteit in de arm verwerpen De fysiotherapeutische behandeling verwerpen Toename spierkracht aanhouden Discussie De keuze om de MLD te combineren met belastingsadviezen, mobiliserende oefeningen van de ROM schouder, krachtoefeningen op de pulley, coördinatie en stabiliteitsoefeningen van de schoudergordel en spelvormen, is met voldoende evidentie onderbouwd (5,15,16,17,19). Tijdens de behandeling zijn de hoofd- en subdoelstelling en het behandeltraject ingekort van 12 naar 6 maanden omdat het oedeemvolume veel sneller stabiel werd dan verwacht. Daarom is de introductie van het tennissen vervroegd. In eerste instantie zou de 15 minuten tennissen pas na 6 maanden starten, dit is vervroegd naar week 6. De onervarenheid in het opbouwen van een trainingsschema voor de pulley, maakt het lastig een goede opbouw te maken. Tot op heden is dit op gevoel gedaan. De 1RM afnemen lukt voor deze tennisbewegingen niet. Zowel bij de forehand- als bij de backhandslag zijn teveel compensatie bewegingen mogelijk. Zo blijft het zoeken wat het ideale meetinstrument is om dit te meten en te evalueren. Het gebruik van de handknijpkrachtmeter geeft een goede indicatie van perifere spierkracht en wordt aanbevolen (5). Achteraf gezien was het meten van de handknijpkracht in deze casus niet zinvol. In de verschillende metingen met deze meter, bleven de gegevens vrijwel gelijk terwijl de arm verbeterde in functie en minder beperkingen ondervond. De gebruikte literatuur is van matige tot goede kwaliteit. De onderzoeken hebben een verschillend level of evidence, A2 en B (op een schaal van A1 naar D, waarbij A1 kwalitatief het beste is). De gradering van de onderzoeken verloopt van + naar +/- ( op een schaal van ++ naar -). Sommige lage waarderingen worden veroorzaakt door het missen van een controlegroep. De resultaten van al deze onderzoeken tezamen hebben dezelfde conclusie, namelijk dat de sporten die zijn onderzocht geen nadelige gevolgen hebben op het ontstaan van oedeem of het bestaande oedeem niet verergeren. Deze conclusie is gebaseerd op niveau 2 en 3 van de EBRO handleiding van levels of evidence. Vrijwel alle onderzoeken maken gebruik van langzaam progressieve krachttraining. Langzaam progressieve krachttraining blijkt uit deze onderzoeken niet schadelijk voor het lymfoedeem. Helaas zijn er tot op heden weinig verschillende takken van sport onderzocht. Voor de toekomst zouden de effecten van andere sporten verder onderzocht kunnen worden, of het effect heeft op het ontstaan van oedeem of het verergeren van bestaand oedeem. Langzaam progressieve krachttraining blijkt uit deze onderzoeken niet schadelijk voor het lymfoedeem. Het zou dus veilig gebruikt kunnen worden als voorbereiding op het tennissen om de arm te laten wennen aan belasting. Er is te beperkt gezocht naar de artikelen en te snel op de krachttraining en Nordic Walking gefocust. Er is te snel vanuit gegaan dat er geen andere sporten onderzocht waren. Later bleek dat de dragonboatrace onderzoeken ook zeer bruikbaar waren. Door de onderzoeksresultaten bij andere sporten was verwacht dat het armvolume direct na de interventie zou toenemen en na 24 uur weer verdwenen zou zijn. Dat bleek juist te zijn. Het oedeemvolume nam direct na de interventie met 4 tot 6% toe en na 24 uur was deze toename geheel verdwenen. Helaas zijn er maar 3 volumemetingen met betrekking tot het tennissen uitgevoerd. Dit is een te korte meetperiode om harde conclusies te trekken. Achteraf 18

7 was het interessant geweest om te zien hoe het oedeem reageert bij andere interventies, bijvoorbeeld bij oefeningen op de pulley. Ook moet nog vermeld worden dat de volume toename van 4-6 % binnen de SEM valt(12). De SEM voor circulaire volumemetingen is 7%, dus een meetfout kan niet worden uitgesloten. Conclusie De onderzoeksvraag: Wat is het effect van tennissen op een oedeemarm als gevolg van behandeling na borstkanker? kan op basis van de resultaten bij deze patiënte als volgt beantwoord worden: Het oedeemvolume neemt direct na de interventie toe met 4 tot 6 %, maar na 24 uur is deze volume toename weer verdwenen. Dat wil zeggen dat het tennissen geen nadelige invloed heeft gehad op het armoedeem bij deze 49 jarige patiënte in dit case report. Omdat veel vrouwen weer willen terugkeren naar hun oude activiteitenniveau van voor de diagnose, met zo min mogelijk last van het oedeem zal de vraag of intensief sporten schadelijk is regelmatig gesteld worden aan de betrokken behandelaars. Daarom zou het zinvol zijn om meerdere onderzoeken te starten naar het effect van andere sporten op het volume van de oedeemarm. Daarbij blijkt het in de praktijk dat nog vaak het advies gegeven wordt om voorzichtig om te gaan met de oedeemarm. Deze adviezen zijn gebaseerd op de aanname dat de bij sport optredende vaatverwijding en transpiratie een nadelig effect op het oedeem zouden kunnen hebben. Daar tegenover staat dat sporten in het algemeen veel voordelen heeft, bijvoorbeeld een verbetering in kwaliteit van leven, conditie verbetering en sneller herstel van ziekte geeft(5,7,25). De lymfflow kan tijdens oefenen met een factor 2 tot 3 verhoogd worden ten opzichte van rust(17). Specialisten, mammacare verpleegkundige, (oedeem-) fysiotherapeuten en patiënten zijn allemaal gebaat bij uniformiteit over hoe het oedeem reageert op inspanning, zodat men allemaal hetzelfde advies geeft of krijgt. De aanbevelingen, uit dit onderzoek en de nu beschikbare literatuur, voor de oncologie- en oedeemfysiotherapeut, die willen gaan trainen met patiënten met een oedeemarm ter voorbereiding op het tennissen zijn: Bij langzame opbouw in kracht en intensiteit kan er weinig mis gaan, mits ze de patiënt en het oedeem goed in de gaten houden(22). Regelmatig meten van het oedeem geeft een goed zicht op het ontwikkelen van het oedeem of veranderingen in het bestaande oedeem(5). Kies een sport die de patiënt aanspreekt. Die blijft de patiënt na het beëindigen van de therapie dan makkelijker zelf uitvoeren(25). Probeer het plezier in bewegen te stimuleren en het effect meetbaar en inzichtelijk te maken (25). Voor de literatuurlijst zie: 20

Onderwerp Behandelmogelijkheden voor lymfoedeem na borstkanker

Onderwerp Behandelmogelijkheden voor lymfoedeem na borstkanker Onderwerp Behandelmogelijkheden voor lymfoedeem na borstkanker voorstellen Inge Jansen Oedeemfysiotherapeute Opleiding Master oncologiefysiotherapie Praktijk voor Fysiotherapie in Terborg 18-11- 14 Inhoud

Nadere informatie

Borstcentrum Bernhoven. Yvonne Paquay Chirurg

Borstcentrum Bernhoven. Yvonne Paquay Chirurg Borstcentrum Bernhoven Yvonne Paquay Chirurg Klachten van de borst? Verwijzing naar het borstcentrum voor analyse en zonodig behandeling 2 3 4 Verwijsredenen: > Knobbeltje voelbaar > BOBZ (de bus) > Controle

Nadere informatie

Rol van de fysiotherapeut, kwaliteitscriteria en hoe meet je resultaten

Rol van de fysiotherapeut, kwaliteitscriteria en hoe meet je resultaten Rol van de fysiotherapeut, kwaliteitscriteria en hoe meet je resultaten Wouter Hoelen, PT, MT, OT, CTCS President CS-I De Berekuyl, te Hierden Introductie Kwaliteitscriteria Hoe meten we kwaliteitsaspecten

Nadere informatie

Substantial Clinical Important Benefit van de CMS en SST!! Toepassing van schoudervragenlijsten bij patiënten van het Schoudernetwerk Twente

Substantial Clinical Important Benefit van de CMS en SST!! Toepassing van schoudervragenlijsten bij patiënten van het Schoudernetwerk Twente Substantial Clinical Important Benefit van de CMS en SST!! Toepassing van schoudervragenlijsten bij patiënten van het Schoudernetwerk Twente Donald van der Burg Onderzoek naar responsiviteit van de CMS/SST

Nadere informatie

Richtlijn Mammacarcinoom

Richtlijn Mammacarcinoom Richtlijn Mammacarcinoom Truus Smit-Hoeksma Waterlandziekenhuis, Purmerend Fase in de richtlijnontwikkeling - uitwerken conclusie literatuursearch - schrijven aanbevelingen Aanleiding voor aanvullingen

Nadere informatie

Huidtherapie en oedeemfysiotherapie samen sterk in het oedeemwerk

Huidtherapie en oedeemfysiotherapie samen sterk in het oedeemwerk Huidtherapie en oedeemfysiotherapie samen sterk in het oedeemwerk Inge Goosen Huid- en oedeemtherapeut N.V.H. Ingrid Arts Oedeemfysiotherapeut N.V.F.L. Inhoud 1. Huidtherapie en Oedeemfysiotherapie samen

Nadere informatie

Oncologische Revalidatie:

Oncologische Revalidatie: Oncologische Revalidatie: Verleden Heden - Toekomst dr. Jan Paul van den Berg, revalidatiearts Meander MC Doelstelling Oncologische Revalidatie Het verbeteren van de kwaliteit van leven van patiënten met

Nadere informatie

Programma. Kwetsbaarheid Fried. 2001. (geriatrie)fysiotherapie. Geriatriefysiotherapie. Diagnosticeren van en interveniëren bij sarcopenie

Programma. Kwetsbaarheid Fried. 2001. (geriatrie)fysiotherapie. Geriatriefysiotherapie. Diagnosticeren van en interveniëren bij sarcopenie Geriatriefysiotherapie Diagnosticeren van en interveniëren bij sarcopenie Marjan Doves MPT Geriatriefysiotherapeut 24 maart 2015 Programma Sarcopenie vanuit fysiotherapeutisch perspectief (Geriatrie)fysiotherapeutische

Nadere informatie

Bio Impedantie Spectroscopie. Medisch Centrum Zuid (Oedeem) fysiotherapie 2013

Bio Impedantie Spectroscopie. Medisch Centrum Zuid (Oedeem) fysiotherapie 2013 Bio Impedantie Spectroscopie Medisch Centrum Zuid (Oedeem) fysiotherapie 2013 Lymf oedeem Verminder het risico dankzij vroege ontdekking en behandeling. Lymfoedeem Lymfoedeem ontstaat wanneer de lymflast

Nadere informatie

BORSTKANKER & HUIDTHERAPIE

BORSTKANKER & HUIDTHERAPIE BORSTKANKER & HUIDTHERAPIE INHOUDSOPGAVE Wie zijn wij Casus Okselkliertoilet Lymfestelsel Lymfoedeem Klachten lymfoedeem Huidtherapie Borstkanker & huidtherapie Manuele lymfedrainage Ambulante compressietherapie

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Okselklierdissectie (OKD) Informatie over verwijdering van lymfeklieren in de oksel

Patiënteninformatie. Okselklierdissectie (OKD) Informatie over verwijdering van lymfeklieren in de oksel Patiënteninformatie Okselklierdissectie (OKD) Informatie over verwijdering van lymfeklieren in de oksel Okselklierdissectie (OKD) Informatie over verwijdering van lymfeklieren in de oksel Naast het systeem

Nadere informatie

Waar kunt u terecht als u kanker hebt?

Waar kunt u terecht als u kanker hebt? Wilhelmina Ziekenhuis Assen Vertrouwd en dichtbij Informatie voor patiënten Waar kunt u terecht als u kanker hebt? z Er is kanker bij u geconstateerd. Als gevolg van uw ziekte kunt u te maken krijgen met

Nadere informatie

Gebruik van meetinstrumenten bij whiplash: een casestudy

Gebruik van meetinstrumenten bij whiplash: een casestudy Gebruik van meetinstrumenten bij whiplash: een casestudy Wendy Scholten-Peeters Arianne Verhagen Karin Neeleman-vd Steen Rob Oostendorp 1 Doel Inzicht geven in bruikbaarheid vragenlijsten Hoe Wat Waarom

Nadere informatie

Onco-Move. Bewegen tijdens chemotherapie

Onco-Move. Bewegen tijdens chemotherapie Onco-Move Bewegen tijdens chemotherapie Introductie De behandeling van kanker, in het bijzonder de chemotherapie en/of radiotherapie, kan aanleiding zijn tot langdurige vermoeidheid en conditieverlies.

Nadere informatie

Ondersteunende zorg voor mensen met kanker

Ondersteunende zorg voor mensen met kanker Ondersteunende zorg voor mensen met kanker Máxima Oncologisch Centrum (MOC) Inleiding Als u van uw behandelend arts te horen krijgt dat u kanker heeft, krijgen u en uw naasten veel informatie en emoties

Nadere informatie

BEWEGEN BIJ KANKER 17041

BEWEGEN BIJ KANKER 17041 BEWEGEN BIJ KANKER 17041 Inleiding De ziekte kanker, maar ook de behandeling, zoals chemotherapie, operatie, bestraling en hormonale therapie, kunnen aanleiding geven tot langdurige vermoeidheid en conditieverlies.

Nadere informatie

Onco-move. Instructies voor bewegen tijdens behandeling van kanker. Waarom bewegen tijdens chemotherapie?

Onco-move. Instructies voor bewegen tijdens behandeling van kanker. Waarom bewegen tijdens chemotherapie? Onco-move Instructies voor bewegen tijdens behandeling van kanker De behandeling van kanker, in het bijzonder de chemotherapie en/of radiotherapie, kan aanleiding zijn tot langdurige vermoeidheid en conditieverlies.

Nadere informatie

Samenvatting hoofdstuk 1

Samenvatting hoofdstuk 1 Samenvatting In de inleiding (hoofdstuk 1) wordt de voorgeschiedenis van de hoofdhalsoncologie beschreven. De eerste publicatie over de radicale halsklierdissectie werd beschreven door Crile in 1906. Crile

Nadere informatie

verwijderen van de oksellymfeklier

verwijderen van de oksellymfeklier patiënteninformatie verwijderen van de oksellymfeklier U wordt opgenomen voor een oksellymfeklierverwijdering. Dit heet ook wel okselklierdissectie. Hoe verloopt deze operatie? Wat kunt u verwachten na

Nadere informatie

Maatschap Chirurgie / Afdeling Fysiotherapie. Nazorg en oefeningen na een borstamputatie

Maatschap Chirurgie / Afdeling Fysiotherapie. Nazorg en oefeningen na een borstamputatie Maatschap Chirurgie / Afdeling Fysiotherapie Nazorg en oefeningen na een borstamputatie Algemeen U bent kort geleden geopereerd aan uw borst in verband met borstkanker. In deze folder informeren we u over

Nadere informatie

Fysiotherapie na acceleratie deceleratie trauma. Fysiotherapie na acceleratie deceleratie trauma. Fysiotherapie na acceleratie deceleratie trauma

Fysiotherapie na acceleratie deceleratie trauma. Fysiotherapie na acceleratie deceleratie trauma. Fysiotherapie na acceleratie deceleratie trauma Hans Allaart Fysiotherapeut Sport Fysiotherapeut Orthopedische Manueel Th. Dryneedling Hans Allaart Fysiotherapeut Sport Fysiotherapeut Orthopedische Manueel Th. Dryneedling Fysiotherapie na acceleratie

Nadere informatie

1 Revalidatie bij kanker

1 Revalidatie bij kanker De ziekte kanker is ingrijpend en kan uw leven flink overhoop halen. Tijdens en na de behandeling kunt u allerlei klachten krijgen. Soms gaat uw conditie achteruit. Misschien bent u moe, angstig of onzeker.

Nadere informatie

Aspecifieke klachten aan arm, nek en/of schouder 1

Aspecifieke klachten aan arm, nek en/of schouder 1 Aspecifieke klachten aan arm, nek en/of schouder 1 blijven? In de linkerkolom vindt u de verschillende onderwerpen die in deze folder behandeld worden. Door te klikken op deze items gaat u direct naar

Nadere informatie

Responsiviteit van meetinstrumenten. Prof. dr. ir. Riekie de Vet. EMGO Instituut, Amsterdam

Responsiviteit van meetinstrumenten. Prof. dr. ir. Riekie de Vet. EMGO Instituut, Amsterdam Responsiviteit van meetinstrumenten Prof. dr. ir. Riekie de Vet EMGO Instituut, Amsterdam Meet-eigenschappen Klinimetrische eigenschappen Reproduceerbaarheid Validiteit Responsiviteit Interpretatie Definitie

Nadere informatie

SCHEMA I: OVERZICHT ONCOLOGISCHE REVALIDATIE

SCHEMA I: OVERZICHT ONCOLOGISCHE REVALIDATIE SCHEMA I: OVERZICHT ONCOLOGISCHE REVALIDATIE SIGNALERING EN VERWIJZING INTAKE EN EVALUATIE ONCOLOGISCHE REVALIDATIE Gesprek plus lastmeter: Emotionele problemen Vermoeidheid Lichamelijke / functionele

Nadere informatie

Mammacare Arm- en schouderoefeningen na het verwijderen van de okselklieren

Mammacare Arm- en schouderoefeningen na het verwijderen van de okselklieren Mammacare Arm- en schouderoefeningen na het verwijderen van de okselklieren Het Antonius Ziekenhuis vormt samen met Thuiszorg Zuidwest Friesland de Antonius Zorggroep Arm en schouderoefeningen na het

Nadere informatie

Bewegen tijdens de behandeling van kanker

Bewegen tijdens de behandeling van kanker Bij kunt u last krijgen van vermoeidheid en conditieverlies. Dit wordt vaak erger tijdens de behandelperiode. Ook na de behandeling kunt u last houden van vermoeidheid. Veel mensen nemen dan extra rust,

Nadere informatie

Okselklierverwijdering (-dissectie) bij borstkanker

Okselklierverwijdering (-dissectie) bij borstkanker Okselklierverwijdering (-dissectie) bij borstkanker Uw chirurg heeft met u besproken dat binnenkort bij u een okselklierverwijdering plaatsvindt (ook wel okselklierdissectie of okselkliertoilet genoemd).

Nadere informatie

Schouderoperatie. oefeningen en richtlijnen. Paramedische afdeling

Schouderoperatie. oefeningen en richtlijnen. Paramedische afdeling Paramedische afdeling Schouderoperatie oefeningen en richtlijnen Inleiding U heeft van uw behandelend arts te horen gekregen dat u een operatie krijgt aan uw schouder. Het doel van de operatie is het wegnemen

Nadere informatie

Na een operatie vanwege borstkanker. Nazorg

Na een operatie vanwege borstkanker. Nazorg Na een operatie vanwege borstkanker Nazorg Inleiding U bent in het ziekenhuis opgenomen geweest in verband met een operatie aan de borst en/of okselklieren. Deze folder bevat adviezen en praktische tips

Nadere informatie

Themabijeenkomst lymfoedeem en huidklachten na oncologische behandeling

Themabijeenkomst lymfoedeem en huidklachten na oncologische behandeling Themabijeenkomst lymfoedeem en huidklachten na oncologische behandeling Even voorstellen Karlijn Sterkenburg info@onze-huid.nl Patricia Stienstra info@patriciastienstra.nl Agenda De huid en het lymfesysteem,

Nadere informatie

Borstverwijdering Ablatio mamma

Borstverwijdering Ablatio mamma Borstverwijdering Ablatio mamma Borstcentrum Máxima is gevestigd op locatie Eindhoven De arts heeft met u besproken dat u voor een borstverwijdering in aanmerking komt. Wanneer wordt voor een borstverwijdering

Nadere informatie

AANMELDINGSFORMULIER ONCOLOGISCHE NAZORG HERSTEL & BALANS OF FYSIEKE TRAINING

AANMELDINGSFORMULIER ONCOLOGISCHE NAZORG HERSTEL & BALANS OF FYSIEKE TRAINING AANMELDINGSFORMULIER ONCOLOGISCHE NAZORG HERSTEL & BALANS OF FYSIEKE TRAINING Om in aanmerking te komen voor Oncologische Nazorg dient u het aanmeldingsformulier invullen en binnen drie weken retourneren

Nadere informatie

Bossche Samenscholingsdagen MAMMACARCINOOM 2.0

Bossche Samenscholingsdagen MAMMACARCINOOM 2.0 Bossche Samenscholingsdagen MAMMACARCINOOM 2.0 3-10-2014 Dr. M. (Maud) Bessems Chirurg-oncoloog JBZ Malaga DOELSTELLING Update van de huidige standaard in zorg rondom het mammacarcinoom Sneak preview in

Nadere informatie

Okselklierdissectie. Borstcentrum Máxima is gevestigd op locatie Eindhoven

Okselklierdissectie. Borstcentrum Máxima is gevestigd op locatie Eindhoven Okselklierdissectie Borstcentrum Máxima is gevestigd op locatie Eindhoven Vooraf U heeft met uw specialist besproken dat u binnenkort een operatie ondergaat in verband met borstkanker. Hierbij worden de

Nadere informatie

GEZONDHEID SUBSTANTIEEL VERBETERD

GEZONDHEID SUBSTANTIEEL VERBETERD RESULTATEN ANALYSE 2014 GEZONDHEID SUBSTANTIEEL VERBETERD De Rughuis Methode heeft aangetoond dat de gezondheidstoestand en kwaliteit van leven bij patiënten met chronische rugklachten enorm kan toenemen.

Nadere informatie

Bijlage 2: Borstkanker: adviezen over bewegen en voorkomen/beperken van lymfoedeem

Bijlage 2: Borstkanker: adviezen over bewegen en voorkomen/beperken van lymfoedeem Bijlage 2: Borstkanker: adviezen over bewegen en voorkomen/beperken van lymfoedeem Kortgeleden is bij u een borstoperatie en/of een operatie van de lymfeklieren in de oksel uitgevoerd. Met onderstaande

Nadere informatie

Lymfoedeem na een borstoperatie

Lymfoedeem na een borstoperatie Lymfoedeem na een borstoperatie Dit hoofdstuk krijgt u als bij uw borstoperatie ook de lymfklieren in de oksel zijn verwijderd. Een klein percentage van de patiënten krijgt, als de lymfeklieren in de oksel

Nadere informatie

Fysiotherapeutische basisoefeningen

Fysiotherapeutische basisoefeningen Fysiotherapeutische basisoefeningen na een borstoperatie Na uw borstoperatie kunt u uw arm aan de geopereerde zijde wat minder goed bewegen. Dit kan vooral optreden als de lymfklieren uit uw oksel zijn

Nadere informatie

Herstel & Balans Revalidatieprogramma voor (ex-)kankerpatiënten

Herstel & Balans Revalidatieprogramma voor (ex-)kankerpatiënten Revalidatie Herstel & Balans Revalidatieprogramma voor (ex-)kankerpatiënten Het Antonius Ziekenhuis vormt samen met Thuiszorg Zuidwest Friesland de Antonius Zorggroep Kanker is een ingrijpende ziekte.

Nadere informatie

Wat te meten bij lage rugpijn

Wat te meten bij lage rugpijn Wat te meten bij lage rugpijn Drs. François Maissan Drs. Edwin de Raaij Fysiotherapeuten Manueel therapeuten Gezondheidswetenschappers Doel Wat te meten bij lage rugpijn? 1 Master Orthopedische manuele

Nadere informatie

Summery. Effectiviteit van een interventieprogramma op arm-, schouder- en nekklachten bij beeldschermwerkers

Summery. Effectiviteit van een interventieprogramma op arm-, schouder- en nekklachten bij beeldschermwerkers ummery amenvatting Effectiviteit van een interventieprogramma op arm-, schouder- en nekklachten bij beeldschermwerkers 207 Algemene introductie Werkgerelateerde arm-, schouder- en nekklachten zijn al eeuwen

Nadere informatie

VERMOEIDHEID na een CVA

VERMOEIDHEID na een CVA Vermoeidheidsrichtlijn in CVA-richtlijn 2 voorbeelden na een CVA De richtlijn Vermoeidheid in de praktijk Ernst Evenhuis & Isaline Eijssen Werk, p 100 Effectieve behandelmethoden voor het omgaan met de

Nadere informatie

Richtlijn bij revalidatie na een SLAP REPAIR

Richtlijn bij revalidatie na een SLAP REPAIR Richtlijn bij revalidatie na een SLAP REPAIR We onderscheiden een 3-tal postoperatieve fasen: Fase 1: 0 t/m 6 Fase 2: 7 t/m 12 Fase3: 3 tot 6 maanden Elke fase is ingedeeld in een 3-tal onderdelen, te

Nadere informatie

Richtlijn Lymfoedeem synthese

Richtlijn Lymfoedeem synthese Richtlijn Lymfoedeem synthese Aanleiding Lymfoedeem, een aandoening die wordt veroorzaakt door het niet goed functioneren van het lymfsysteem, is een relatief onbekend fenomeen in de geneeskunde. Lymfoedeem

Nadere informatie

Lymfoedeem van de arm

Lymfoedeem van de arm Lymfoedeem van de arm In deze folder wordt u kort uitgelegd wat lymfoedeem is, hoe het kan ontstaan en wat u er zelf aan kunt doen om de kans op lymfoedeem zo klein mogelijk te maken. Bij het verwijderen

Nadere informatie

H.307216.0714. Waar kunt u terecht als u kanker heeft

H.307216.0714. Waar kunt u terecht als u kanker heeft H.307216.0714 Waar kunt u terecht als u kanker heeft Inleiding Bij u is kanker geconstateerd. Tijdens of na uw ziekte kunt u te maken krijgen met situaties waar u geen raad mee weet, ook wanneer de behandeling

Nadere informatie

Regionaal ziekenhuis, mammapoli BEHANDELPROTOCOL BEWEGINGSBEPERKING

Regionaal ziekenhuis, mammapoli BEHANDELPROTOCOL BEWEGINGSBEPERKING Regionaal ziekenhuis, mammapoli BEHANDELPROTOCOL BEWEGINGSBEPERKING Joasia de Bruijne Geesje Dam Jessy Dullemond Louise Fransen Bernice Havermans Safrina Jakoeb Margo Langendoen Suzana Pohlod 1 november

Nadere informatie

Borstsparende operatie bij borstkanker (lumpectomie)

Borstsparende operatie bij borstkanker (lumpectomie) Borstsparende operatie bij borstkanker (lumpectomie) Uw chirurg heeft met u besproken dat u in aanmerking komt voor een borstbesparende behandeling bij borstkanker. Deze behandeling bestaat altijd uit

Nadere informatie

Individuele creatieve therapie als onderdeel van de oncologische revalidatie

Individuele creatieve therapie als onderdeel van de oncologische revalidatie Individuele creatieve therapie als onderdeel van de oncologische revalidatie Eveline Bleiker Minisymposium Oncologische Creatieve therapie in ontwikkeling 26 mei 2015 Achtergrond Even voorstellen Creatieve

Nadere informatie

informatie over uw zorgpad borstkanker

informatie over uw zorgpad borstkanker informatie over uw zorgpad borstkanker Oncologisch Centrum Amsterdam Oncologisch Centrum Amsterdam is het grootste oncologisch samenwerkingsverband van Amsterdam, een initiatief van BovenIJ ziekenhuis,

Nadere informatie

Oncologie en Fysiotherapie

Oncologie en Fysiotherapie Oncologie en Fysiotherapie Voorprogramma Regionale Ledenvergadering RGF Maasvallei Hub Dautzenberg & Piet Slangen, 19 mei 2010 Wat gebeurt er achter de schermen. Wat gebeurt er voor de schermen. IKL IKL-

Nadere informatie

Leefregels en oefeningen voor thuis. Leefregels na okselklierbehandeling om lymfoedeem te voorkomen

Leefregels en oefeningen voor thuis. Leefregels na okselklierbehandeling om lymfoedeem te voorkomen Leefregels na okselklierbehandeling om lymfoedeem te voorkomen Leefregels en oefeningen voor thuis Leefregels na okselklierbehandeling om lymfoedeem te voorkomen 1 Inleiding 3 2 Lymfoedeem 3 3 Leefregels

Nadere informatie

Oefeningen en leefregels na het okselkliertoilet

Oefeningen en leefregels na het okselkliertoilet Oefeningen en leefregels na het okselkliertoilet Albert Schweitzer ziekenhuis april 2015 pavo 0342 Oefeningen Na de operatie kan uw schouder aan de geopereerde kant minder beweeglijk zijn. Door armoefeningen

Nadere informatie

Symposium mammacarcinoom

Symposium mammacarcinoom Symposium mammacarcinoom Lymfechirurgie 24 september 2015 Dr. X. Keuter Plastisch Chirurg Disclosure: geen geen geen geen geen Afdeling Plastische, Reconstructieve en Hand Chirurgie 2 Lymfoedeem Pathofysiologie

Nadere informatie

Het kinesitherapeutisch dossier in het ICF-kader:

Het kinesitherapeutisch dossier in het ICF-kader: Het kinesitherapeutisch dossier in het ICF-kader: Casus Musculoskeletale kinesitherapie Stap 1: voorschrift en aanmelding K. H. Vrouw, 51 jaar Gehuwd, geen kinderen meer ten laste Oefent geen beroep uit,

Nadere informatie

BEWEGEN BIJ PROSTAATKANKER

BEWEGEN BIJ PROSTAATKANKER BEWEGEN BIJ PROSTAATKANKER 1014 Inleiding De ziekte prostaatkanker, maar ook de behandeling, zoals een operatie, bestraling, hormonale therapie en chemotherapie, kunnen aanleiding geven tot langdurige

Nadere informatie

Lymfoedeem Dermatologie

Lymfoedeem Dermatologie Lymfoedeem Dermatologie Wat is lymfoedeem? In de huid zijn zeer kleine lymfevaatjes aanwezig. Dit zijn kleine vaatjes die tussen de weefsels vocht en eiwitten afvoeren naar de lymfeklieren.wanneer deze

Nadere informatie

Oncologische revalidatie 2012-2014. Van richtlijn naar praktijk. Emmy Hoefman, Revant revalidatiecentrum Breda

Oncologische revalidatie 2012-2014. Van richtlijn naar praktijk. Emmy Hoefman, Revant revalidatiecentrum Breda Oncologische revalidatie 2012-2014 Van richtlijn naar praktijk Emmy Hoefman, Revant revalidatiecentrum Breda Leven met Kanker: 3-4% NL bevolking toename zorgvraag 2007/2009 2020 Incidentie: nieuwe patienten

Nadere informatie

ONCO-MOVE, bewegen tijdens chemotherapie Instructie

ONCO-MOVE, bewegen tijdens chemotherapie Instructie Oncologie ONCO-MOVE, bewegen tijdens chemotherapie Instructie De behandeling van kanker, in het bijnder de chemotherapie en/of raotherapie, kan aanleing zijn tot langdurige vermoeidheid en contieverlies.

Nadere informatie

Trastuzumab (Herceptin )

Trastuzumab (Herceptin ) Trastuzumab (Herceptin ) Borstkanker (mammacarcinoom) De diagnose borstkanker is bij u vastgesteld. Dit wordt ook wel een mammacarcinoom genoemd. De behandeling van een mammacarcinoom bestaat uit een operatieve

Nadere informatie

Bewegen tijdens chemotherapie (Oncomove, inleiding & instructieboekje)

Bewegen tijdens chemotherapie (Oncomove, inleiding & instructieboekje) Bewegen tijdens chemotherapie (Oncomove, inleing & instructieboekje) Inleing De behandeling van kanker kan vermoeidheid en contieverlies tot gevolg hebben. De vermoeidheid neemt meestal toe gedurende de

Nadere informatie

Na afloop van het oefenen mag u geen pijn hebben. Is dit wel het geval, oefen dan de volgende keer minder intensief.

Na afloop van het oefenen mag u geen pijn hebben. Is dit wel het geval, oefen dan de volgende keer minder intensief. U hebt een borstoperatie moeten ondergaan waarbij de lymfeklieren in de oksel zijn verwijderd. Als gevolg van deze operatie kan de beweeglijkheid van de schouder zijn verminderd. In deze folder staan oefeningen

Nadere informatie

Arm en schouderoefeningen bij verwijderen van okselklieren

Arm en schouderoefeningen bij verwijderen van okselklieren Arm en schouderoefeningen bij verwijderen van okselklieren Als uit het onderzoek van de schildwachtklier is gebleken dat deze uitzaaiingen heeft, dan is verwijdering van (een deel) van de okselklieren

Nadere informatie

Welke vragenlijst voor mijn onderzoek?

Welke vragenlijst voor mijn onderzoek? Welke vragenlijst voor mijn onderzoek? NHG wetenschapsdag 2010 Caroline Terwee Kenniscentrum Meetinstrumenten VUmc Afdeling Epidemiologie en Biostatistiek VU medisch centrum Inhoud 1. Presentatie 2. Kritisch

Nadere informatie

Figuur 1: illustratie slokdarm

Figuur 1: illustratie slokdarm Slokdarmkanker U bent naar VU medisch centrum (VUmc) verwezen voor een operatie omdat er slokdarmkanker is geconstateerd. In deze folder vindt u informatie over slokdarmkanker, de oorzaken en risicofactoren

Nadere informatie

SAMENVATTING. Samenvatting

SAMENVATTING. Samenvatting Samenvatting SAMENVATTING PSYCHOMETRISCHE EIGENSCHAPPEN VAN ADL- EN WERK- GERELATEERDE MEETINSTRUMENTEN VOOR HET METEN VAN BEPERKINGEN BIJ PATIËNTEN MET CHRONISCHE LAGE RUGPIJN. Chronische lage rugpijn

Nadere informatie

Lipoedeem is een ophoping van vet en vocht. In deze folder leest u hier meer over.

Lipoedeem is een ophoping van vet en vocht. In deze folder leest u hier meer over. Lipoedeem Informatie en behandeling Lipoedeem is een ophoping van vet en vocht. In deze folder leest u hier meer over. Wat is lipoedeem? Lipoedeem betekent letterlijk vetzwelling. Het is een chronische

Nadere informatie

De behandeling van lymfoedeem, ervaringen uit het lymfoedeemcentrum Drachten

De behandeling van lymfoedeem, ervaringen uit het lymfoedeemcentrum Drachten De behandeling van lymfoedeem, ervaringen uit het lymfoedeemcentrum Drachten Robert Damstra, dermatoloog Expertise Centrum Lymfologie Ziekenhuis Nij Smellinghe, Drachten Programma Inleiding lymfologie

Nadere informatie

4 Beweegprogramma. 4.1 Voorbereiding

4 Beweegprogramma. 4.1 Voorbereiding 4 Beweegprogramma In dit onderdeel wordt het beweegprogramma gepresenteerd. Binnen het programma worden eerst doelstellingen gevormd die gelden op lange en korte termijn. Vervolgens wordt de introductie

Nadere informatie

Fysieke revalidatie van oncologische patiënten

Fysieke revalidatie van oncologische patiënten Fysieke revalidatie van oncologische patiënten DR. ERIC VAN BREDA MEDISCH SPORTFYSIOLOOG UNIVERSITEIT MAASTRICHT Revalidatie na kanker De richtlijn oncologische revalidatie Is vooral gericht op klachten

Nadere informatie

Zorgnormen voor mensen met reumatoïde artritis

Zorgnormen voor mensen met reumatoïde artritis Zorgnormen voor mensen met reumatoïde artritis Vertaling in het: Ingevuld door: E mail: SOC 1 Mensen met symptomen van RA moeten tijdig toegang hebben tot een klinisch specialist/zorgprofessional die bekwaam

Nadere informatie

Fysiotherapie & Longfibrose. Bert Strookappe MSc Fysiotherapeut Ziekenhuis Gelderse Vallei, Ede 19 november 2014

Fysiotherapie & Longfibrose. Bert Strookappe MSc Fysiotherapeut Ziekenhuis Gelderse Vallei, Ede 19 november 2014 Fysiotherapie & Longfibrose Bert Strookappe MSc Fysiotherapeut Ziekenhuis Gelderse Vallei, Ede 19 november 2014 Inhoud presentatie Belang van bewegen (algemeen) Bewegen bij acute en chronische ziekte Literatuur

Nadere informatie

Borstamputatie. De opname. Voorbereiding op de operatie

Borstamputatie. De opname. Voorbereiding op de operatie Borstamputatie Uw chirurg heeft met u gesproken over een borstamputatie. Bij een dergelijke operatie verwijdert de chirurg de gehele borst met tepel. In deze folder vindt u meer informatie over de opname,

Nadere informatie

Oncologische revalidatie en Herstel en balans

Oncologische revalidatie en Herstel en balans Oncologische revalidatie en Herstel en balans Afdeling sportgeneeskunde Locatie Veldhoven De oncologische revalidatieprogramma s van Máxima Medisch Centrum zijn erop gericht om mensen die zijn behandeld

Nadere informatie

Multiple Sclerose (fysiotherapeutische behandeling)

Multiple Sclerose (fysiotherapeutische behandeling) Multiple Sclerose (fysiotherapeutische behandeling) Remco Muller MNR, Fysiotherapeut Lid MS Zorgnet RMC Groot Klimmendaal Expertisecentrum voor volwassenen Inhoud Inleiding Evidence based practise Fysiotherapeutisch

Nadere informatie

Lymfoedeem: Lymfoedeem: behandeling nu en in de toekomst 29-01-16. Mireille Lauret-Roemers. Oedeem- en Oncologiefysiotherapeute

Lymfoedeem: Lymfoedeem: behandeling nu en in de toekomst 29-01-16. Mireille Lauret-Roemers. Oedeem- en Oncologiefysiotherapeute Lymfoedeem: behandeling nu en in de toekomst Mireille Lauret-Roemers Oedeem- en Oncologiefysiotherapeute www.oofu.nl info@oofu.nl Lymfoedeem: behandeling nu en in de toekomst 1 Inhoud 1. Wat is oedeem?

Nadere informatie

- 172 - Prevention of cognitive decline

- 172 - Prevention of cognitive decline Samenvatting - 172 - Prevention of cognitive decline Het percentage ouderen binnen de totale bevolking stijgt, en ook de gemiddelde levensverwachting is toegenomen. Vanwege deze zogenaamde dubbele vergrijzing

Nadere informatie

Ondersteuning bij kanker

Ondersteuning bij kanker Het bericht dat kanker is geconstateerd laat je niet onberoerd. Meestal volgt een ingrijpende tijd. Misschien komt u voor situaties te staan waar u zich geen raad mee weet, ook wanneer de behandeling al

Nadere informatie

Motorisch functioneren in Noonan syndroom: Een interview met Noonan syndroom personen en/of hun ouders

Motorisch functioneren in Noonan syndroom: Een interview met Noonan syndroom personen en/of hun ouders Motorisch functioneren in Noonan syndroom: Een interview met Noonan syndroom personen en/of hun ouders Ellen Croonen, AIOS kindergeneeskunde Radboudumc Inhoudsopgave Achtergrond Doel Methode Resultaten

Nadere informatie

Welke vragen stel ik mijn dokter?

Welke vragen stel ik mijn dokter? Welke vragen stel ik mijn dokter? INLEIDING Goede algemene voorlichting over het onderzoek en de behandeling van borstkanker is enorm belangrijk. Goede voorlichting over het eigen ziektebeeld is nog belangrijker,

Nadere informatie

Lymfoedeem Radboud universitair medisch centrum

Lymfoedeem Radboud universitair medisch centrum Lymfoedeem Uw arts heeft lymfoedeem bij u geconstateerd. In deze folder zal worden uitgelegd wat lymfoedeem is, hoe het kan worden behandeld en wat u zelf kunt doen om er voor te zorgen dat u zo min mogelijk

Nadere informatie

Inclusiecriteria/ indicatie

Inclusiecriteria/ indicatie Kwaliteitscriteria Groepsrevalidatie Oncologie/Stichting Herstel & Balans, Utrecht 2003 Kwaliteitscriteria Groepsrevalidatie Oncologie Herstel & Balans/2003 Deze kwaliteitscriteria zijn vastgesteld door

Nadere informatie

Lymfoedeem aan de arm. Mammapoli Route 10

Lymfoedeem aan de arm. Mammapoli Route 10 00 Lymfoedeem aan de arm Mammapoli Route 10 Het lymfestelsel Het lymfestelsel betstaat uit lymfevaten, lymfeklieren en lymfeklierweefsel dat zich in verschillende organen bevindt. Het lymfestelsel speelt

Nadere informatie

Pijn bij kanker. Interne Geneeskunde / Oncologie IJsselland Ziekenhuis

Pijn bij kanker. Interne Geneeskunde / Oncologie IJsselland Ziekenhuis Pijn bij kanker Interne Geneeskunde / Oncologie IJsselland Ziekenhuis Wat is pijn? Pijn is een onaangenaam gevoel. Het kan op verschillende manieren ontstaan en het kan op verschillende manieren worden

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Sinds enkele decennia is de acute zorg voor brandwondenpatiënten verbeterd, hetgeen heeft geresulteerd in een reductie van de mortaliteit na verbranding, met name van patiënten

Nadere informatie

Borstzorg. richtlijnen en oefeningen. Paramedische Ziekenhuiszorg

Borstzorg. richtlijnen en oefeningen. Paramedische Ziekenhuiszorg Paramedische Ziekenhuiszorg Borstzorg richtlijnen en oefeningen Inleiding U heeft een van de volgende operaties ondergaan: De borst is verwijderd (ablatie) De lymfeklieren in de oksel zijn verwijderd (okselklierdissectie)

Nadere informatie

Waar kunt u heen als u kanker hebt?

Waar kunt u heen als u kanker hebt? Oncologiecentrum Waar kunt u heen als u kanker hebt? www.catharinaziekenhuis.nl Inhoud Waar kunt u terecht als u kanker hebt?... 3 Overzicht hulpverleners binnen het Catharina Kanker Instituut... 3 Extern...

Nadere informatie

Beweegprogramma ms in de eerste en tweede lijn

Beweegprogramma ms in de eerste en tweede lijn Beweegprogramma ms in de eerste en tweede lijn Carien Linders v.d. Lijcke fysiotherapeut PMC Heusdenhout, Breda lid NAHFysioNet Hoe ontstaan? Als opdracht voor cursus Neurorevalidatie... Aanvulling van

Nadere informatie

Oncologie. Het voorkomen van lymfoedeem

Oncologie. Het voorkomen van lymfoedeem Oncologie Het voorkomen van lymfoedeem 1 2 Het voorkomen van lymfoedeem Na het operatief verwijderen van de lymfklieren uit de oksel (het okselkliertoilet), bestaat een risico dat zich vocht ophoopt in

Nadere informatie

Lichamelijk onderzoek

Lichamelijk onderzoek Hoofdstuk 3 Lichamelijk onderzoek Het lichamelijk onderzoek omvat de volgende onderdelen: -- inspectie in rust -- passief en actief uitgevoerd onderzoek naar de beweeglijkheid van de cervicale wervelkolom,

Nadere informatie

Borstkanker. Borstcentrum Máxima is gevestigd op locatie Eindhoven

Borstkanker. Borstcentrum Máxima is gevestigd op locatie Eindhoven Borstkanker Borstcentrum Máxima is gevestigd op locatie Eindhoven Borstkanker is de meest voorkomende vorm van kanker bij vrouwen. Vóór het dertigste jaar is borstkanker zeldzaam, maar met het stijgen

Nadere informatie

Behandeling van borstkanker

Behandeling van borstkanker Behandeling van borstkanker De behandeling van borstkanker Deze folder geeft u algemene informatie over de behandeling van borstkanker. Het is goed u te realiseren dat voor u persoonlijk de situatie anders

Nadere informatie

Patiënteninformatiedossier (PID) MAMMACARE. onderdeel FYSIOTHERAPIE

Patiënteninformatiedossier (PID) MAMMACARE. onderdeel FYSIOTHERAPIE Patiënteninformatiedossier (PID) MAMMACARE onderdeel FYSIOTHERAPIE Inhoud Inleiding... 3 Algemene informatie over oefenen voor de schouder na een borstamputatie... 3 Algemene informatie over oefenen voor

Nadere informatie

FYSIOTHERAPEUTISCH OEFENSCHEMA NA EEN OPERATIE VAN DE BORST MET OKSELKLIERDISSECTIE

FYSIOTHERAPEUTISCH OEFENSCHEMA NA EEN OPERATIE VAN DE BORST MET OKSELKLIERDISSECTIE FYSIOTHERAPEUTISCH OEFENSCHEMA NA EEN OPERATIE VAN DE BORST MET OKSELKLIERDISSECTIE 602 Inleiding Het belangrijkste doel van oefenen na een borstoperatie is om te zorgen dat het schoudergewricht, armen

Nadere informatie

Fysiotherapie. Lymfe- en oedeembehandeling

Fysiotherapie. Lymfe- en oedeembehandeling Fysiotherapie Lymfe- en oedeembehandeling 1 Wat is oedeem? Oedeem is een vochtophoping in een deel van het lichaam. Dit uit zich door toename van de omvang, een vermoeid en zwaar gevoel, tintelingen, pijn,

Nadere informatie

Fysiotherapie na een hernia

Fysiotherapie na een hernia Fysiotherapie na een hernia Oefeningen voor herniapatiënten Algemeen Deze informatie heeft betrekking op de fysiotherapeutische behandeling, die u krijgt na een hernia-operatie in de lage rug. Hoewel deze

Nadere informatie