Meebewegen met de natuur Naar een rijke en gezonde EemsDollard. In Einklang mit der Natur Hin zu einem gesunden und fruchtbaren Ems-Dollart- Gebiet

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Meebewegen met de natuur Naar een rijke en gezonde EemsDollard. In Einklang mit der Natur Hin zu einem gesunden und fruchtbaren Ems-Dollart- Gebiet"

Transcriptie

1 Meebewegen met de natuur Naar een rijke en gezonde EemsDollard In Einklang mit der Natur Hin zu einem gesunden und fruchtbaren Ems-Dollart- Gebiet version dezember 2010

2 Meebewegen met de natuur naar een rijke en gezonde EemsDollard

3

4 COALITIE WADDEN NATUURLIJK WORDT GEVORMD DOOR: Stichting WAD

5

6 Inhoudsopgave Een streefbeeld voor De EemsDollard een ziek systeem 6 2. Een dringend appèl 8 3. Herontwikkelen van de EemsDollard basis voor gezonde en rijke natuurwaarden 9 4. Een gezond en rijk systeem inspireert tot duurzaam ondernemen Een gezonde en rijke EemsDollard voor natuurlijke veiligheid Tien elementen voor een gezonde en rijke EemsDollard Oproep tot duurzaam beheer van alle waarden in de EemsDollard 15 Colofon 15

7

8 Een streefbeeld voor 2030 De EemsDollard een uniek, natuurlijk, rijk en gezond gebied. Het loopt van de van de monding van de Eems boven de waddeneilanden in de Noordzee tot ver stroomopwaarts in Duitsland. Aan de flanken vinden we de begrenzing in de wantijen onder de Rottums en onder Borkum. Duizenden ganzen strijken jaarlijks neer op de kwelders. Tientallen andere vogelsoorten rusten er. Dat doen ze ook op de brede dijken en nieuwe eilandjes langs de kust in de Eemsmond. Op de zandplaten liggen zeehonden, bruinvissen zwemmen in de monding en in de lucht vliegt een zeearend. Afhankelijk van het seizoen en het getij, ontmoeten het zoete en zoute water elkaar ergens in de Eems en de Dollard. Een ontmoeting die leidt tot gebieden met brak water, en die zijn zeldzaam. De dynamiek in het zoet-zoutgehalte van het water levert uitzonderlijk rijke flora en fauna op. Er komen dieren en planten voor, die alleen daar kunnen leven. Neem planten als spiraal- en snavelruppia, zilte waterranonkel, zeekraal en zeeaster. Brak water is zeer voedselrijk, waar specifieke soorten van profiteren. Garnalen eten het zoöplankton, vissen eten de garnalen en vogels de vissen. De stekelbaars, liefhebber van zoet en zoutwater, is een belangrijke voedselbron voor lepelaars. Die stekelbaars leeft in diverse natuurlijke en veilige zoet-zout overgangen langs de Nederlandse en Duitse kust. De Eems stroomt in haar natuurlijke tempo vrij af naar de Noordzee. Het schone water meandert door het Duitse landschap. In de rivier liggen zand- en slikbanken, hier en daar een eilandje. Duizenden vogels en vissen vinden er hun plek. En bij de monding van de Westerwoldse Aa zweeft een zeldzame grauwe kiekendief boven het wuivende riet in de wind. Het schone water uit het achterland voedt vanuit verschillende riviertjes het brakwatersysteem van de Dollard. 4

9 De getijdenwerking zorgt voor een prachtig en dynamisch geulenstelsel, dat moeiteloos meebeweegt met de zeespiegel. Natuurlijke drempels in de geulen remmen de stroming. De rustiger aftakkingen van de geulen in de Dollard, de prielen, zijn in gebruik door tal van zeevissen als kinderkamer. Soorten als spiering en fint paaien er graag. In de Bocht van Watum treffen we ansjovis en haring aan. Zo zou de EemsDollard er in 2030 uit kunnen zien. Rijk aan natuur, gezond, goed beheerd en op een duurzame manier in gebruik door de mens. 5

10 1. De EemsDollard een ziek systeem Het streefbeeld voor een rijke en gezonde EemsDollard is mooi, de werkelijkheid anno 2010 is radicaal anders. De EemsDollard is namelijk ziek, behoorlijk ziek zelfs. Een nadere diagnose laat zien dat verschillende onderdelen verzwakt zijn. Bovendien heeft het gebied op veel plekken haar natuurlijke dynamiek verloren. De rivier de Eems is haar natuurlijke loop en dynamiek kwijt De rivier de Eems is anno 2010 een nagenoeg levenloze, rechte stroom. In de vorige eeuw heeft ze tot aan de Dollard door kanalisatie honderd kilometer aan lengte verloren. Dijken en sluizen snoeren de rivier in. De natuurlijke seizoensdynamiek, met hoge waterstanden in de winters en lage waterstanden in zomer, wordt met enige regelmaat doorbroken als er een schip van de werf in Papenburg naar de Noordzee vaart. Het sluiten van het Sperrwerk bij Gandersum leidt tot onnatuurlijke hoge waterstanden bovenstrooms. Ook wordt er soms extra zout water de Eems ingepompt om de rivier op diepte te krijgen. De waterkwaliteit krijgt daarmee een forse dreun. De onnatuurlijke situatie die zo ontstaat rond het gebruik van het Sperrwerk, is voor veel planten, vissen en dieren ongezond. Sommigen sterven. De eb- en vloedgeulen zijn omgedraaid, verdiept en verkleind Plaatselijk zijn de oorspronkelijke eb- en vloedgeulen omgedraaid. Vloeddrempels zijn uit de geulen gehaald en de geul van Emden naar de Noordzee is uitgediept en wordt continu gebaggerd. Met elk getij stroomt het zeewater met toegenomen kracht het estuarium in en uit. Het water stroomt te snel, zand en vooral slib krijgen niet de kans in alle rust op natuurlijke plekken te bezinken en komen veelal op de verkeerde plekken terecht. Het fijnvertakte geulen- en prielenstelsel in de Dollard is aan het dichtslibben en in de Eems zijn nevengeulen, zoals de Bocht van Watum, in sterk tempo aan het verondiepen. Nieuwe verdiepingen van door de scheepvaart gebruikte geulen, zorgen voor verdere verzwakking. Verder zijn de effecten van zeespiegelstijging in een estuarium groter dan elders langs de kust. Veiligheid voor Nederlanders en Duitsers in de regio is een voornaam maatschappelijk thema. Het verschil tussen hoog- en laagwater is vergroot 6

11 Het baggerwerk in de Eems heeft grote invloed op het getijdenregime. Het hoogteverschil tussen hoogwater en laagwater - de getijslag - is onnatuurlijk snel toegenomen. Op sommige plekken in de Dollard is die getijslag 75 centimeter hoger dan 100 jaar geleden, stroomopwaarts in de Eems is dat de afgelopen eeuw 2 meter opgelopen (van een gemiddelde getijslag van 1,4 meter naar 3,5 meter). Dit verschil zal door de zeespiegelrijzing en de naar verwachting hogere rivierafvoeren verder toenemen. De slibhuishouding is in de war een levenloze rivier Het grootste knelpunt vormt de verstoorde slibhuishouding. De troebelheid van het water vooral tussen Emden en Leer is sterk toegenomen. Dat komt onder meer door het voortdurend baggeren (3,5 megaton drooggewicht sediment op jaarbasis), waardoor de Eems dieper wordt gehouden dan ze van nature is. Dat leidt tot een toename van de getij-asymmetrie met als gevolg dat de concentratie van zwevend slib in het water is toegenomen. Dat zwevende slib bevat veel organische stoffen. Bij het afbreken van die stoffen door bacteriën is veel zuurstof nodig. Dat verdwijnt uit het water en is niet meer beschikbaar voor de waterdieren. De toegenomen troebelheid beperkt ook de primaire productie van algen. Het hele voedselweb raakt als het ware uitgehongerd. Zichtjagende vissen vinden geen voedsel meer. En het dichtslibben van geulen- en prielen met onnatuurlijke hoeveelheden slib, tast het leefgebied van garnalen, krabben en vissen aan. Een groot deel van het natuurlijke leven is al verdwenen. 7

12

13 2. Een dringend appèl De natuur(waarden) in EemsDollard zijn de afgelopen decennia achteruit gegaan. De natuurorganisaties die betrokken zijn bij het gebied, zijn verenigd in de Coalitie Wadden Natuurlijk: Natuurmonumenten, Staatsbosbeheer, Vogelbescherming, Waddenvereniging, Stichting Het Groninger Landschap, Landschap Noord-Holland, It Fryske Gea en Stichting Wad. Het is onze maatschappelijke verantwoordelijkheid om natuur te behouden, te ontwikkelen en te beheren. De magere kwaliteit van de natuur en de aanspraken op het gebied uit de samenleving vragen om een fundamentele aanpak. Om een rijke en gezonde EemsDollard met overvloedige natuur te realiseren, is het een vereiste haar basiskenmerken duurzaam te herstellen. De natuurorganisaties pleiten voor het maken van een herstel- en ontwikkelprogramma dat zich richt op het gezond krijgen van het systeem. Wij willen dat uiteraard voor de natuur. We zijn er echter van overtuigd dat een gezonde EemsDollard ook bijdraagt aan duurzame economische activiteiten en de veiligheid van de bewoners achter de dijken. Het gezond krijgen van het systeem is een gezamenlijke verantwoordelijkheid. Wij richten ons daarvoor op samenwerking met het Nederlandse en Duitse bedrijfsleven, Duitse natuur- en milieuorganisaties en met de overheden aan beide kanten van de grens. De horizon voor het herstelprogramma ligt in

14 3. Herontwikkelen van de EemsDollard - basis voor gezonde en rijke natuurwaarden Er zijn twee belangrijke aspecten aan het systeem die op de lange termijn om herstel vragen 1. De hydrologie, dus alles wat met water te maken heeft en 2. De morfologie, dus alles wat met zand en slib te maken heeft. Uiteraard spelen klimaatveranderingen mee. Herstellen of herontwikkelen van hydrologische kenmerken betekent dat: de natuurlijke getijdenwerking terug is vloed- en ebgeulen reguleren de in- en uitstroom van zeewater op natuurlijke wijze de lichtdoorlatendheid van het water goed is en passend bij wisselende zoetzoutgehaltes in een estuariën systeem het zuurstofgehalte hoog genoeg is om leven in de EemsDollard het hele jaar mogelijk te maken de waterkwaliteit zodanig is dat planten en dieren die in een estuariën systeem thuishoren er ook daadwerkelijk zijn er veilige en natuurlijke zoet-zoutovergangen zijn in de EemsDollard die er voor zorgen dat levende organismen en voedsel vrij in en uit kunnen stromen Herstellen of herontwikkelen van morfologische kenmerken betekent dat: er weer een fijn vertakt geulen- en prielenstelsel ontstaat in de Dollard en een tweegeulenstelsel in de Eems eb en vloed via eb- en vloedgeulen gaan, waarbij de stroomsnelheid door getij, wind en natuurlijke drempels wordt bepaald het slibgehalte van het water in het hele systeem gebaseerd is op natuurlijke processen van in- en uitstroom van zoutwater van zee en van zoetwater uit de verschillende rivieren en beken de Eems stroomopwaarts van Emden haar natuurlijke lengte, eilandjes, uiterwaarden en meanders terugkrijgt kwelders kunnen groeien, en dat waar mogelijk nieuwe eilandjes komen. Met andere woorden, de hele kustlijn bestaat uit een brede waterkering die slib invangt en werkt als golfdemper voor een stijgende zeespiegel 9

15 Herontwikkeling van hydrologie en morfologie leidt tot een gezond en dynamisch ecosysteem dat de kans vergroot dat natuurwaarden behouden blijven en zich kunnen ontwikkelen. Het gaat dan onder andere over een grote variatie aan gezonde biotopen of leefgebieden voor alle levende soorten. We zien zeegrasvelden, mosselbanken en oesterbanken met hun specifieke leefgemeenschappen. Er komen minimaal 10 soorten trekvissen voor. Dan zijn er natuurlijke variaties in zoutgehaltes die een bijzondere basis zijn voor het ontstaan en het verplaatsen van algen. Er is dan sprake van sterke en gevarieerde kwelders met ruimte voor diverse planten en dieren. Alle levende organismen die thuishoren in een estuariën systeem van de 21 e eeuw, kunnen terugkeren, nieuwe soorten kunnen er hun plek vinden. Als dat zo is, dan is sprake van een gezonde en rijke EemsDollard met een grote natuurlijke variatie aan natuurwaarden. 10

16

17 4. Een gezond en rijk systeem inspireert tot duurzaam ondernemen Een herstelde en rijke EemsDollard is de basis voor het behouden en ontwikkelen van natuurwaarden. Natuurbeheerders hebben gezond water en een natuurlijk morfologie nodig om die natuurwaarden te kunnen beheren. Tegelijkertijd is er volop bedrijvigheid, die ook gebruik maakt van de (natuurlijke) kenmerken van het systeem. Energieproductie in de Eemshaven, industrie in Delfzijl, auto-overslag en scheepsbouw in de haven van Emden, scheepsbouw op de Meyer-werf in Papenburg: allen hebben de EemsDollard nodig om grondstoffen aan te voeren en producten te vervoeren. Ook gebruiken ze het water om productieprocessen te koelen en afvalstoffen in kwijt te kunnen. Die bedrijvigheid draagt bij aan de regionale werkgelegenheid en leefbaarheid en geeft economische waarde aan en winst in de EemsDollard. Economie en ecologie kunnen samengaan. De uitdaging is om het bedrijfsleven, de overheden én de natuur- en milieusector aan weeszijden van de grens te verbinden in een gezamenlijk streven naar ecologische en economische versterking van de Eems- Dollard-regio. Deze uitdaging geeft voor het bedrijfsleven invulling aan de principes van duurzaam ondernemen. Duurzaam ondernemen betekent voor de regio: denken vanuit de kansen die een gezond EemsDollardsysteem biedt. Vanuit die gedachte liggen in de Eems-Dollard geen diepzeehavens, maar waddenhavens. Immers, varen van en naar de havens in een gezond getijdengebied betekent rekening houden met de gebiedseigen morfologie. Duurzame ontwikkeling betekent onder meer dat we gaan nadenken over anders varen. Is het mogelijk om met kleinere en minder diepgaande schepen te varen? Is het mogelijk te werken met een kunstmatig eiland op zee waar overslag van grondstoffen en producten kan plaatsvinden? Wat is er nodig om de stroomsnelheid uit eb en vloed te halen? En waarom zouden we innovatieve wetenschappers niet vragen ons te helpen bij het nadenken over en vormgeven van dat anders varen? Wie zo durft te denken en te kijken ziet dat een gezonde EemsDollard kan leiden tot een uniek duurzaam havenconcept (Eems Sustainable Seaports), dat wereldwijd bewondering en navolging oogst. Stelt u eens voor - de natuurorganisatie, het bedrijfsleven en de overheid ontwikkelen samen dat nieuwe concept? En waarom niet, 11

18 innovatie past immers bij de regio. De Eemshaven ontwikkelt zich als één van de innovatieve hotspots op het terrein van duurzame energie. Tal van bedrijven in het estuarium zijn vooraanstaand en behoren wereldwijd tot de kopgroep van duurzaam ondernemen. Bedrijven hebben baat bij duurzaam ondernemen. Een herstel- en ontwikkelprogramma, omarmd door het bedrijfsleven, zal de reputatie van de ondernemingen ten goede komen. Een duurzaam imago creëert immers goodwill bij het publiek en maakt het bedrijf en de regio aantrekkelijker voor getalenteerde medewerkers. De natuur van de regio is voor hoogopgeleide werkers de belangrijkste vestigingsfactor. En stel je eens voor wat je met al dat geld kunt doen dat je niet meer aan voortdurend baggeren hoeft uit te geven? Een gezonde en rijke EemsDollard zal in de nabije toekomst de concurrentiepositie van de regio kunnen verbeteren en daarmee duurzame economische waarden toevoegen. Een geweldige kans: waarde creëren door mee te bewegen met de natuur. 12

19 5. Een gezonde en rijke EemsDollard voor natuurlijke veiligheid Een EemsDollard die ruimte krijgt om zich aan te passen aan de verwachte zeespiegelrijzing en de klimaatverandering - dat vraagt erom méé te bewegen met de natuur, in plaats van er tegenin. Wij zien wel kansen in het idee van brede dijken. Dijken die samen met een brede zone aan kwelders, schelpdierbanken en eilandjes een buffer vormen en fungeren als remmers van golfoploop bij stormen. Maar ook als slibinvang, waardoor de zone automatisch meegroeit met de rijzende zeespiegel. Wie weet levert het brede dijkenconcept goede kansen voor zilte teelt en mooie arrangementen voor wonen en recreëren. Ook de bovenstroomse Eems en de Westerwoldse Aa hebben ruimte nodig. Voor onze rivierdijken klinkt inmiddels alom dat grotere gemalen en hogere dijken de soms te grote watertoevoer lang niet altijd aankunnen. Brede dijken die veiligheid garanderen, maar ook ruimte bieden voor recreatie en andere vormen van ondernemerschap. En het hermeanderen van de rivier, inclusief het herstellen van vroegere zijarmen, leidt tot ruimte en nieuwe natuurwaarden en economische waarden. We hoeven alleen maar te kijken naar de Gelderse Poort. Om dit voor elkaar te krijgen hebben we de Nederlandse en Duitse overheden hard nodig. We nodigen hen van harte uit met ons mee te denken. 13

20

21 6. Tien elementen voor een rijke en gezonde EemsDollard In de inleiding van deze visie is een streefbeeld voor een gezonde en rijke EemsDollard neergezet. Om daar te komen zijn in de komende 20 jaar forse ingrepen en acties nodig om ontwikkelkansen voor natuur (en economie) te creëren. Leren door doen is daarin een belangrijk motief. Wij doen graag een aantal suggesties voor zaken die daarvoor nodig zijn: Het ontwikkelen van het geulen- en prielenstelsel in het hele kombergingsgebied naar een natuurlijke situatie in de Dollard betekent dat 5 hoofdgeulen met een bijbehorend prielenstelsel, in de hoofdvaargeulen het realiseren van eb- en vloedscharen (natuurlijke drempels) Het ontwikkelen van open en veilige zoet-zoutverbindingen langs de kust gemiddeld iedere tien kilometer stroomt er een beek of rivier de zee in Het ontwikkelen van een meanderende Eems tot een rijke rivier die 100 kilometer langer is dan in 2010 Het realiseren van gezond en zuurstofrijk water dat in het hele gebied de basis is voor gezonde natuurlijke processen Het herontwikkelen van de vispopulatie tot minstens 10 soorten trekvissen die in een estuariën systeem thuishoren Langs de hele Nederlandse en Duitse kust ontwikkelen van brede dijken met kwelders en eilandjes ook brede dijken ontwikkelen langs de Eems en de Westerwoldse Aa Het ontwikkelen van 300 hectare mossel- en oesterbanken en 100 hectare zeegrasvelden Het ontwikkelen van een professioneel monitoringsprogramma voor duurzaam natuurbeheer Het ontwikkelen van het concept van Anders Varen naar Waddenhavens duurzaam varen, ondieper varen, kleiner varen, hub of terminal op zee waardoor baggeren over 20 jaar niet meer nodig is Tot slot: het laten onderzoeken wat dit Meebewegen met de Natuur oplevert aan duurzame toegevoegde waarde voor de natuur, de economie en de veiligheid. 14

22 7. Oproep tot duurzaam beheer van alle waarden in de EemsDollard Een herstel- en ontwikkelprogramma voor de EemsDollard vraagt om een duurzame aanpak, monitoring van de te nemen maatregelen en een heldere aansturing. Wat het programma oplevert aan bestaande en nieuwe natuurwaarden is een uitdaging die wij graag aannemen. De verbinding met economische waarden en veiligheidswaarden is een uitdaging die overheden, bedrijven en natuurorganisaties gezamenlijk aan zullen moeten gaan. Anders denken, anders met elkaar omgaan, verrassende samenwerkingsverbanden realiseren en het ontwikkelen van integraal en duurzaam beheer met professionele monitoring is hard nodig. Wij zijn er klaar voor. Colofon Meebewegen met de Natuur is de conceptvisie van de Coalitie Wadden Natuurlijk op de EemsDollard Stichting Het Groninger Landschap It Fryske Gea Landschap Noord-Holland Natuurmonumenten Staatsbosbeheer Stichting Wad Vereniging Vogelbescherming Nederland Waddenvereniging Fotografie: S. Puijman Voor meer informatie kunt u contact opnemen met Klaas Laansma tel Correspondentieadres rondom deze conceptvisie: Het Groninger Landschap t.a.v. Klaas Laansma Postbus AD Haren Tel

Maatregelverkenning. Economie en Ecologie in balans. Petra Dankers 08 november 2013

Maatregelverkenning. Economie en Ecologie in balans. Petra Dankers 08 november 2013 Maatregelverkenning Economie en Ecologie in balans Petra Dankers 08 november 2013 Kader Eerste bijeenkomst Programma Rijke Waddenzee in juni veel maatregelen geidentificeerd Royal HaskoningDHV heeft in

Nadere informatie

Werk aan de grote wateren

Werk aan de grote wateren Werk aan de grote wateren Op weg naar duurzaam beheer en ecologische kwaliteit Water. Wegen. Werken. Rijkswaterstaat. Transitie naar duurzaam waterbeheer Vispassages, natuurlijke oevers, aanpak van verontreinigende

Nadere informatie

Samenvattingen van presentaties gegeven tijdens het symposium Samen investeren in de Eems-Dollard

Samenvattingen van presentaties gegeven tijdens het symposium Samen investeren in de Eems-Dollard Samenvattingen van presentaties gegeven tijdens het symposium Samen investeren in de Eems-Dollard Programmaonderdeel 1: Wat weten we wel over de problematiek in het Eemsestuarium, wat weten we niet? De

Nadere informatie

Hoe is verbetering van het systeem mogelijk?

Hoe is verbetering van het systeem mogelijk? Hoe is verbetering van het systeem mogelijk? Z.B. Wang, J.C. Winterwerp, D.S. van Maren, A.P. Oost Deltares & Technische Universiteit Delft 18 Juni 2013 Inhoud Het probleem Sediment huishouding Voortplanting

Nadere informatie

Het streefbeeld voor 2030

Het streefbeeld voor 2030 STREEFBEELD 2030 Het streefbeeld voor 2030 In dit hoofdstuk schetsen we wat we in het Programma Naar een rijke Waddenzee als streefbeeld willen hanteren. Oftewel, wat wordt bedoeld wanneer we proberen

Nadere informatie

De Schelde, een globale schets: Geomorfologie van de Schelde

De Schelde, een globale schets: Geomorfologie van de Schelde De Schelde, een globale schets: Geomorfologie van de Schelde Jean Jacques Peters Raadgevend ingenieur - rivierenspecialist V.U. Brussel - Vakgroep Waterbouwkunde en Hydrologie Geomorfologie van de Schelde

Nadere informatie

Programma 3: Estuariene overgangen

Programma 3: Estuariene overgangen Programma 3: Estuariene overgangen In het waddengebied zijn veel geleidelijke overgangen tussen zoet en zout water, tussen nat en droog en tussen hoog en laag verdwenen. Dijken en sluizen sluiten het binnenland

Nadere informatie

Bijlage 1.3 Bodemdaling in het Eems-Dollardgebied in relatie tot de morfologische ontwikkeling

Bijlage 1.3 Bodemdaling in het Eems-Dollardgebied in relatie tot de morfologische ontwikkeling Bijlage 1.3 Bodemdaling in het Eems-Dollardgebied in relatie tot de morfologische ontwikkeling........................................................................................ H. Mulder, RIKZ, juni

Nadere informatie

Kennis inventarisatie natuurlijke klimaatbuffer Zeegrasherstel Waddenzee

Kennis inventarisatie natuurlijke klimaatbuffer Zeegrasherstel Waddenzee Kennis inventarisatie natuurlijke klimaatbuffer Zeegrasherstel Waddenzee Januari 2014 Contacten Josje Fens, Fens@waddenvereniging.nl, t. 0517 493 663 Luca van Duren, Luca.vanDuren@deltares.nl, t. 088 3358

Nadere informatie

WIE EET WAT OP HET WAD

WIE EET WAT OP HET WAD Waddenzee De prachtige kleuren, de zilte geuren en de geluiden van de vele vogels, maken de Waddenzee voor veel mensen tot een geliefd gebied. Maar niet alleen mensen vinden het fijn om daar te zijn, voor

Nadere informatie

Rijke Zee. Een bruisende toekomst voor de Waddenzee

Rijke Zee. Een bruisende toekomst voor de Waddenzee Rijke Zee Een bruisende toekomst voor de Waddenzee Coalitie Wadden Natuurlijk, januari 2009 Inleiding Wingebied of natuurgebied? Over de toekomst van de Waddenzee zijn stevige discussies gevoerd. Eind

Nadere informatie

Functioneren van het voedselweb in het Eems estuarium onder gemiddelde en extreme omstandigheden

Functioneren van het voedselweb in het Eems estuarium onder gemiddelde en extreme omstandigheden Functioneren van het voedselweb in het Eems estuarium onder gemiddelde en extreme omstandigheden Victor N. de Jonge, november 2013 Het Eems estuarium vormt ecologisch gezien één groot geheel, maar dat

Nadere informatie

Natuurherstel en ontwikkeling op de overgang van zoet naar zout

Natuurherstel en ontwikkeling op de overgang van zoet naar zout Verslag excursie Subgroep Realisatie, 24 september 2009. Natuurherstel en ontwikkeling op de overgang van zoet naar zout We waren deze keer met een relatief kleine groep. We werden begeleid door Jeroen

Nadere informatie

Naar een gezonde Eems

Naar een gezonde Eems Naar een gezonde Eems Michiel Firet, 16 januari 2012 Naar een gezonde Eems Kennisdocument Wat is een ecologisch gezond estuarium Hoe staat het Eems-estuarium er voor Wat valt er te verbeteren Koersdocument

Nadere informatie

Spelen met de gulden snede

Spelen met de gulden snede Spelen met de gulden snede in het Eems-estuarium Kompas voor natuurlijke verhoudingen +-+-+-+-+-+-+-+-+-+-+-+-+-+-+-+-+-+-+-+-+-+-+-+ -+-+ -+-+-+-+-+-+-+-+-+-+-+ -+-+-+-+-+ +-+-+ -+-+-+-+-+-+-+-+-+-+-+

Nadere informatie

Concept vs Conflicterende of convergerende ambities in de Eems-Dollard? Joep Dirkx, Rikke Arnouts & Mireille de Heer

Concept vs Conflicterende of convergerende ambities in de Eems-Dollard? Joep Dirkx, Rikke Arnouts & Mireille de Heer Concept vs. 4 2011-06-09 Conflicterende of convergerende ambities in de Eems-Dollard? Joep Dirkx, Rikke Arnouts & Mireille de Heer Het Eems-Dollardgebied is één van de laatste nog open estuaria in Nederland.

Nadere informatie

Een open haven in een natuurlijke delta

Een open haven in een natuurlijke delta Een open haven in een natuurlijke delta Het Wereld Natuur Fonds en Havenbedrijf Rotterdam gaan een bijzondere samenwerking aan in de Nederlandse delta waar de Rijn, Schelde en Maas uitkomen. Deze rivieren

Nadere informatie

De Waddenzee gezond. De kansen voor een gezonde Waddenzee in kaart

De Waddenzee gezond. De kansen voor een gezonde Waddenzee in kaart De Waddenzee gezond De kansen voor een gezonde Waddenzee in kaart Hoe is het met de Waddenzee? De Waddenzee is het grootste natuurgebied van Nederland. Ontstaan door wind en water en door natuur én mensen

Nadere informatie

Helder water door quaggamossel

Helder water door quaggamossel Helder water door quaggamossel Kansen en risico s Een nieuwe mosselsoort, de quaggamossel, heeft zich in een deel van de Rijnlandse wateren kunnen vestigen. De mossel filtert algen en zwevend stof uit

Nadere informatie

Ecologie van zoet-zoutovergangen

Ecologie van zoet-zoutovergangen Ecologie van zoet-zoutovergangen Tim van Oijen Foto: www.hollandgroen.nl Opzet De Waddenacademie Paleogeografie waddengebied Typen zoet-zoutovergangen Abiotiek estuaria Ecologische waarde estuaria (habitat,

Nadere informatie

De Noordzee HET ONTSTAAN

De Noordzee HET ONTSTAAN De Noordzee De Noordzee is de zee tussen Noorwegen, Groot-Brittannië, Frankrijk, België, Nederland, Duitsland en Denemarken. De Noordzee is een ondiepe (30-200 m) randzee van de Atlantische oceaan met

Nadere informatie

VAN BRON TOT DELTA. Paul de Kort. een studie naar landschapskunst in de Blaricummermeent. Eemmeer. Eem. Amersfoort.

VAN BRON TOT DELTA. Paul de Kort. een studie naar landschapskunst in de Blaricummermeent. Eemmeer. Eem. Amersfoort. Eemmeer een studie naar landschapskunst in de Blaricummermeent Eem VAN BRON TOT DELTA Amersfoort Gelderse vallei Paul de Kort Utrechtse heuvelrug stuw gemaal Een Deltarivier in De Blaricummermeent De rivier

Nadere informatie

Maatregelstudie Eems-Dollard, Economie en Ecologie in balans Hydrodynamisch berekeningen en effectbepaling herstel maatregelen Eems-Dollard

Maatregelstudie Eems-Dollard, Economie en Ecologie in balans Hydrodynamisch berekeningen en effectbepaling herstel maatregelen Eems-Dollard Maatregelstudie Eems-Dollard, Economie en Ecologie in balans herstel maatregelen Eems-Dollard Rijkswaterstaat Noord Nederland 17 oktober 2013 Definitief rapport HASKONINGDHV NEDERLAND B.V. RIVERS, DELTAS

Nadere informatie

paspoort westerschelde

paspoort westerschelde paspoort westerschelde 2 Datum uitgifte: 23 januari 2013 De stuurgroep Zuidwestelijke Delta werkt toe naar besluiten over de Zuidwestelijke Delta waarin veiligheid, ecologie en economie zijn geborgd en

Nadere informatie

Sediment en morfologisch beheer van estuaria

Sediment en morfologisch beheer van estuaria Sediment en morfologisch beheer van estuaria Jean Jacques Peters Raadgevend ingenieur - rivierenspecialist V.U. Brussel - Vakgroep Waterbouwkunde en Hydrologie Sediment en morfologisch beheer van estuaria

Nadere informatie

Programma naar een Rijke Waddenzee

Programma naar een Rijke Waddenzee Programma naar een Rijke Waddenzee n Symposium Waddenacademie Kees van Es Inhoud presentatie 1. Aanleiding, opdracht en context 2. De mosseltransitie in het kort Kennisvragen 3. Streefbeeld: Wijze van

Nadere informatie

Schetschuit Afsluitdijk 17 november 2010

Schetschuit Afsluitdijk 17 november 2010 Schetschuit Afsluitdijk 17 november 2010 De Waddenvereniging organiseert schetsschuiten in het waddengebied: Hoe valt waterveiligheid te bereiken in combinatie met verbetering biodiversiteit? Afsluitdijk:

Nadere informatie

Zandhonger. Kerend Tij Innovatie Competitie Hydrodynamische innovatie van de stormvloedkering Oosterschelde. 19 september 2002

Zandhonger. Kerend Tij Innovatie Competitie Hydrodynamische innovatie van de stormvloedkering Oosterschelde. 19 september 2002 Zandhonger Kerend Tij Innovatie Competitie Hydrodynamische innovatie van de stormvloedkering Oosterschelde 19 september 2002 Zandhonger, Gaat de Oosterschelde kopje onder? De Deltawerken veranderden de

Nadere informatie

... Hoe ziet een Rijke Noordzee eruit?

... Hoe ziet een Rijke Noordzee eruit? ... Hoe ziet een Rijke Noordzee eruit? Samen voor een gezonde zee!... Stichting De Noordzee is de onafhankelijke natuur- en milieuorganisatie die zich inzet voor een duurzaam gebruik van de Noordzee en

Nadere informatie

Samen werken aan waterkwaliteit. Voor schoon, voldoende en veilig water

Samen werken aan waterkwaliteit. Voor schoon, voldoende en veilig water Samen werken aan waterkwaliteit Voor schoon, voldoende en veilig water D D Maatregelenkaart KRW E E N Z D E Leeuwarden Groningen E E W A IJSSELMEER Z Alkmaar KETELMEER ZWARTE WATER MARKER MEER NOORDZEEKANAAL

Nadere informatie

Grenzen verleggen in het Waddengebied. Maarten Hajer

Grenzen verleggen in het Waddengebied. Maarten Hajer Grenzen verleggen in het Waddengebied Maarten Hajer De Waddenzee versterken: ja, maar hoe? 2 Waar J.C. Bloem niet geldt 3 En dan: wat is natuur nog in dit land? Waddenzee van (inter)nationaal belang Grootste

Nadere informatie

VAN BELANG STICHTING DE LEVENDE DELTA VOOR ELKE ZEEUW. STICHTING DE LEVENDE DELTA VAN BELANG VOOR ELKE ZEEUW 1

VAN BELANG STICHTING DE LEVENDE DELTA VOOR ELKE ZEEUW.  STICHTING DE LEVENDE DELTA VAN BELANG VOOR ELKE ZEEUW 1 STICHTING DE LEVENDE DELTA VAN BELANG VOOR ELKE ZEEUW www.delevendedelta.nl STICHTING DE LEVENDE DELTA VAN BELANG VOOR ELKE ZEEUW 1 HET ONTSTAAN Stichting De Levende Delta is eind jaren 90 van de vorige

Nadere informatie

Tussenresultaten De Zandmotor: Aanjager van innovatief kustonderhoud

Tussenresultaten De Zandmotor: Aanjager van innovatief kustonderhoud Tussenresultaten 2011-2015 De Zandmotor: Aanjager van innovatief kustonderhoud De Zandmotor In 2011 is voor de kust van Ter Heijde en Kijkduin De Zandmotor aangelegd: een grote kunstmatige zandbank in

Nadere informatie

Bijlage VMBO-GL en TL

Bijlage VMBO-GL en TL Bijlage VMBO-GL en TL 2009 tijdvak 1 biologie CSE GL en TL Bijlage met informatie. 913-0191-a-GT-1-b De Waddenzee - Informatie Lees eerst informatie 1 tot en met 7 en beantwoord dan vraag 40 tot en met

Nadere informatie

Lesbrief Geogids september 2012 vmbo onderbouw Bewegende Wadden

Lesbrief Geogids september 2012 vmbo onderbouw Bewegende Wadden Lesbrief Geogids september 2012 vmbo onderbouw Bewegende Wadden Wegwijs [Bron foto: JH Bulthuis, copyright] Deze lesbrief gaat over de Wadden. Het waddengebied ligt tussen de Noordzee en het vasteland.

Nadere informatie

2012 by A.Menkema. Pagina 1

2012 by A.Menkema. Pagina 1 2012 by A.Menkema. Pagina 1 Ecologische en economische oplossing voor het redden van de Eems door middel van de Menkemadam, waarbij vele voordelen zijn te behalen betreffende: Veiligheid. Natuur herstel.

Nadere informatie

Voordelta Een bijzondere zee

Voordelta Een bijzondere zee Voordelta Een bijzondere zee Voordelta Een bijzondere zee Wist je dat de Voordelta, de zee voor de Zeeuwse en Zuid-Hollandse eilanden, een bijzonder natuurgebied is? Terwijl je geniet op het strand, gaan

Nadere informatie

Waterschap Hollandse Delta. dynamiek in de delta

Waterschap Hollandse Delta. dynamiek in de delta Waterschap Hollandse Delta dynamiek in de delta Inhoud De dynamiek in de tijd Een dynamische ruimte De opgaven nu en voor de toekomst Water besturen Functionele overheid Algemeen belang en specifiek belang

Nadere informatie

Bewoners. Noordzee. Introductie. Als de Noordzee een paspoort zou hebben dan zou het er zo uitzien:

Bewoners. Noordzee. Introductie. Als de Noordzee een paspoort zou hebben dan zou het er zo uitzien: Gemiddelde: diepte 94 meter Oppervlak: 572.000 km2 Bodem: hoofdzakelijk zand Bewoners van de Noordzee Introductie Als de Noordzee een paspoort zou hebben dan zou het er zo uitzien: De Noordzee is natuurlijk

Nadere informatie

Slib, algen en primaire productie monitoren met satellietbeelden

Slib, algen en primaire productie monitoren met satellietbeelden Slib, algen en primaire productie monitoren met satellietbeelden Pilot Eems-Dollard Charlotte Schmidt Dienst Water, Verkeer en Leefomgeving Afd. Kennis- en Innovatiemanagement Aanleiding NSO-SBIR-call

Nadere informatie

Projectteam Afsluitdijk Rijkswaterstaat Dienst IJsselmeergebied Postbus 600 8200 AP LELYSTAD. Betreft: Reactie visies Afsluitdijk

Projectteam Afsluitdijk Rijkswaterstaat Dienst IJsselmeergebied Postbus 600 8200 AP LELYSTAD. Betreft: Reactie visies Afsluitdijk Projectteam Afsluitdijk Rijkswaterstaat Dienst IJsselmeergebied Postbus 600 8200 AP LELYSTAD Harlingen, 27 februari 2009 Betreft: Reactie visies Afsluitdijk Kenmerk: AW/09014 Geacht projectteam Afsluitdijk,

Nadere informatie

herfst 2011 27e jaargang nummer 3 kwartaalblad Themanummer: De Eems-Dollard

herfst 2011 27e jaargang nummer 3 kwartaalblad Themanummer: De Eems-Dollard herfst 2011 27e jaargang nummer 3 kwartaalblad Themanummer: De Eems-Dollard EEN GEZONDE EEMS-DOLLARD VISSEN IN TROEBEL WATER VAREN MET DE HARDER 6 8 10 Groot durven denken Eems-Dollard als kinderkamer

Nadere informatie

Dynamisch duin Landschap van de eeuwige jeugd

Dynamisch duin Landschap van de eeuwige jeugd Dynamisch duin Landschap van de eeuwige jeugd Dynamisch duin landschap van de eeuwige jeugd Wie gericht gebruik maakt van de dynamische krachten van zee, wind en zand in de kuststrook, bevordert een veilige

Nadere informatie

Recent onderzoek LTV O&M Evolutie van het estuarium; historisch en toekomstig. Overzicht, VNSC-symposium 21 november Marcel Taal (Deltares)

Recent onderzoek LTV O&M Evolutie van het estuarium; historisch en toekomstig. Overzicht, VNSC-symposium 21 november Marcel Taal (Deltares) Recent onderzoek LTV O&M Evolutie van het estuarium; historisch en toekomstig Overzicht, VNSC-symposium 21 november Marcel Taal (Deltares) Hoofdboodschappen: - Nieuwe kennis, maar ook 10 jaar LTV-kennisontwikkeling

Nadere informatie

De Waddenzee - Informatie

De Waddenzee - Informatie De Waddenzee - Informatie Lees eerst informatie 1 tot en met 7 en beantwoord dan vraag 40 tot en met 52. Bij het beantwoorden van die vragen kun je de informatie gebruiken. Informatie 1 De Waddenzee R

Nadere informatie

Hoe en waarom natuur een rol speelt bij de ontwikkeling van de Eemshaven. Monique van den Dungen Overheid & Milieu

Hoe en waarom natuur een rol speelt bij de ontwikkeling van de Eemshaven. Monique van den Dungen Overheid & Milieu Hoe en waarom natuur een rol speelt bij de ontwikkeling van de Eemshaven Monique van den Dungen Overheid & Milieu Masterclass 1. Introductie Groningen Seaports 2. Ontwikkeling Eemshaven 3. Waar zijn we

Nadere informatie

Lees eerst informatie 1 tot en met 7 en beantwoord dan vraag 40 tot en met 52. Bij het beantwoorden van die vragen kun je de informatie gebruiken.

Lees eerst informatie 1 tot en met 7 en beantwoord dan vraag 40 tot en met 52. Bij het beantwoorden van die vragen kun je de informatie gebruiken. De Waddenzee Lees eerst informatie 1 tot en met 7 en beantwoord dan vraag 40 tot en met 52. Bij het beantwoorden van die vragen kun je de informatie gebruiken. 2p 40 In de informatie worden biotische en

Nadere informatie

introductie waterkwantiteit waterkwaliteit waterveiligheid virtuele tour Waar zorgen de waterschappen in mijn omgeving voor?

introductie waterkwantiteit waterkwaliteit waterveiligheid virtuele tour Waar zorgen de waterschappen in mijn omgeving voor? Waar zorgen de waterschappen in mijn omgeving voor? De waterschappen zorgen voor voldoende en schoon water, gezuiverd afvalwater en stevige dijken. De waterschappen zorgen voor voldoende en schoon water,

Nadere informatie

Vissen in het IJsselmeer. Romke Kats

Vissen in het IJsselmeer. Romke Kats Vissen in het IJsselmeer Romke Kats Functies IJsselmeer Water Transport Recreatie Visserij Natuur Vissen in het IJsselmeer Historie Ecologie Voedselketen IJsselmeer algen, vissen, mosselen, waterplanten,

Nadere informatie

Ontstaan en ontwikkeling van platen en geulen in de Westerschelde

Ontstaan en ontwikkeling van platen en geulen in de Westerschelde Ontstaan en ontwikkeling van platen en geulen in de Westerschelde Prof. Ir. Jean J. Peters Raadgevend ingenieur Expert-team Haven Antwerpen De vragen: Hoe ontstonden de platen en geulen in de Westerschelde?

Nadere informatie

Les met werkblad - biologie

Les met werkblad - biologie Les met werkblad - biologie Doel: Leerlingen hebben na de deze les een idee hoe het is om te wadlopen. Ze weten wat ze onderweg tegen kunnen komen. Materialen: - Werkblad 5: Wadlopen - Platte bak (minimaal

Nadere informatie

Informatie over de versterking van de Noord-Hollandse kust Voor je spreekbeurt of werkstuk

Informatie over de versterking van de Noord-Hollandse kust Voor je spreekbeurt of werkstuk Informatie over de versterking van de Noord-Hollandse kust Voor je spreekbeurt of werkstuk De kust is (niet) veilig! De dijk aan de kust van Petten ziet er zo sterk en krachtig uit, maar toch is hij niet

Nadere informatie

Overzicht projecten Programma De Nieuwe Afsluitdijk

Overzicht projecten Programma De Nieuwe Afsluitdijk Overzicht projecten Programma De Nieuwe Afsluitdijk Exclusief de projecten die meegenomen worden in het Rijkscontract (deze zijn apart hiervan uitgebreider toegelicht) Volgnum Mobiliteit 1 Verruiming sluis

Nadere informatie

F O D I Federatie van Oppervlaktedelfstoffenwinnende Industrieën. Zorgvuldig winnen. Gedragscode Flora- en faunawet voor natuurbewust ontgronden

F O D I Federatie van Oppervlaktedelfstoffenwinnende Industrieën. Zorgvuldig winnen. Gedragscode Flora- en faunawet voor natuurbewust ontgronden F O D I Federatie van Oppervlaktedelfstoffenwinnende Industrieën Zorgvuldig winnen Gedragscode Flora- en faunawet voor natuurbewust ontgronden Zorgvuldig In Nederland is in het verleden veel zand, grind,

Nadere informatie

Over deze nieuwsbrief

Over deze nieuwsbrief Paul Klaassen Over deze nieuwsbrief NIEUWSBRIEF 5 september 2010 Op 4 maart 2010 gaf Minister Gerda Verburg van LNV samen met de voorzitter van het RCW, Commissaris van de Koningin John Jorritsma, het

Nadere informatie

natuurpunt WAL Wase Linkerscheldeoever Schor Ouden Doel

natuurpunt WAL Wase Linkerscheldeoever Schor Ouden Doel natuurpunt WAL Wase Linkerscheldeoever Schor Ouden Doel Het Schor Ouden Doel Het Schor Ouden Doel is een natuurgebied op de linkerscheldeoever tegen de scheldedijk. Aan de grens met Nederland sluit het

Nadere informatie

Sophiapolder. Een bijzonder natuureiland in het hart van de Drechtsteden. Foto Ruden Riemens

Sophiapolder. Een bijzonder natuureiland in het hart van de Drechtsteden. Foto Ruden Riemens Sophiapolder Een bijzonder natuureiland in het hart van de Drechtsteden Foto Ruden Riemens Bijzondere natuur Onze grote rivieren hebben iets wat bijna nergens in Europa voorkomt: een zoet getijdengebied.

Nadere informatie

a) Getijdenwerking en overstromingen op de Schelde

a) Getijdenwerking en overstromingen op de Schelde EXCURSIEPUNT DE SCHELDEVALLEI Hoogte = Ter hoogte van het voormalige jachtpaviljoen, De Notelaar, gelegen aan de Schelde te Hingene (fig. 1 en 2), treffen we een vrij groot slikke- en schorregebied aan,

Nadere informatie

Programma 4: Dynamische eilanden

Programma 4: Dynamische eilanden Programma 4: Dynamische eilanden De Nederlandse Waddeneilanden liggen verankerd in de zee. Stuif- en andere dijken maken dat ze geen kant op kunnen. Wind, water en stuivend zand hebben nauwelijks invloed

Nadere informatie

zeehavens Wadden Building with Nature en Haven van Harlingen Waddenprommenade 1, Harlingen NAAR EEN RIJKE WADDENZEE

zeehavens Wadden Building with Nature en Haven van Harlingen Waddenprommenade 1, Harlingen NAAR EEN RIJKE WADDENZEE Programma Wadden zeehavens PROGRAMMA NAAR EEN RIJKE WADDENZEE en Werkatelier 12 december 2012 9.30-12.00 uur Waddenprommenade 1, Harlingen Agenda en Context 4 december 2012 Arjen Bosch Agenda 1. Context

Nadere informatie

paspoort Veerse meer

paspoort Veerse meer paspoort Veerse meer 2 Datum uitgifte: 23 januari 2013 De stuurgroep Zuidwestelijke Delta werkt toe naar besluiten over de Zuidwestelijke Delta waarin veiligheid, ecologie en economie zijn geborgd en elkaar

Nadere informatie

o 2 Legenda grevelingen uitbreiden schelpdiervisserij met mosselteelt water hoge dijken / diepe geulen verruigde zoete vegetatie op oevers en eilanden

o 2 Legenda grevelingen uitbreiden schelpdiervisserij met mosselteelt water hoge dijken / diepe geulen verruigde zoete vegetatie op oevers en eilanden Noordzee binnen Legenda grevelingen hoge en / diepe geulen uitbreiden schelpdiervisserij met mosselteelt verruigde zoete vegetatie op oevers en eilanden stagnant zorgcomplexen Goeree versterken toerisme

Nadere informatie

Sedimentatie in Harderwijker Bocht ten gevolge van de strekdam bij Strand Horst Noord

Sedimentatie in Harderwijker Bocht ten gevolge van de strekdam bij Strand Horst Noord Sedimentatie in Harderwijker Bocht ten gevolge van de strekdam bij Strand Horst Noord In het gebied tussen de strekdammen bij Strand Horst Noord en de bebouwing van Harderwijk ligt een klein natuurgebied

Nadere informatie

Morfologische veranderingen van de Westelijke Waddenzee. Een systeem onder invloed van menselijk ingrijpen.

Morfologische veranderingen van de Westelijke Waddenzee. Een systeem onder invloed van menselijk ingrijpen. Morfologische veranderingen van de Westelijke Waddenzee. Een systeem onder invloed van menselijk ingrijpen. Edwin Elias Ad van der Spek Zheng Bing Wang John de Ronde Albert Oost Ankie Bruens Kees den Heier

Nadere informatie

De kustpolders: Hoe behoud een essentiële stap is richting duurzame ontwikkeling

De kustpolders: Hoe behoud een essentiële stap is richting duurzame ontwikkeling De kustpolders: Hoe behoud een essentiële stap is richting duurzame ontwikkeling Prof. dr. Patrick Meire Universiteit Antwerpen Ecosystem management research group De polders, tussen de kust en zandig/zandlemig

Nadere informatie

Levende Waterbouw. De natuur als ingenieur

Levende Waterbouw. De natuur als ingenieur Levende Waterbouw De natuur als ingenieur Bouwen met en voor de natuur Moderne techniek en natuur gaan heel goed samen. Dat toont winn met de proefprojecten van Biobouwers en Rijke Dijk. Onder de noemer

Nadere informatie

Nieuwkoopse Plassen. Op weg naar water van topkwaliteit. Droge voeten, schoon water

Nieuwkoopse Plassen. Op weg naar water van topkwaliteit. Droge voeten, schoon water Nieuwkoopse Plassen Op weg naar water van topkwaliteit De Nieuwkoopse Plassen en het aangrenzende gebied vormen een prachtig natuurgebied. We werken samen met anderen aan verbetering van de waterkwaliteit

Nadere informatie

factsheets creatieve sessie

factsheets creatieve sessie factsheets creatieve sessie naar een rijk IJsselmeer natuur circulaire economie kennisontwikkeling (innovatie, educatie) natuur openheid vogels & vissen volume bevolking draagvlak kennishub veldstation

Nadere informatie

Meten om te weten: 2,5 jaar Zandmotor

Meten om te weten: 2,5 jaar Zandmotor : 2,5 jaar Carola van Gelder-Maas Projectmanager WVL Rijkswaterstaat 31 maart 2014 Hoe zat het ook alweer? Eroderende kustlijn NL kust 12 Mm³ zandsuppleties per jaar Zeespiegelstijging Zwakke schakels

Nadere informatie

BIODIVERSITEIT. RECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS VERsnippering, VER. ONRECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS Klimaatsverandering

BIODIVERSITEIT. RECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS VERsnippering, VER. ONRECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS Klimaatsverandering BIODIVERSITEIT RECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS VERsnippering, VER ONRECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS Klimaatsverandering DUURZAME ONTWIKKELING INTEGRAAL WATERBEHEER BIODIVERSITEIT Wat? Belang?

Nadere informatie

Deltaprogramma Waddengebied. Deltaprogramma 2012 Probleemanalyse Waddengebied

Deltaprogramma Waddengebied. Deltaprogramma 2012 Probleemanalyse Waddengebied Deltaprogramma Waddengebied Deltaprogramma 2012 Probleemanalyse Waddengebied Colofon Deltaprogramma Waddengebied Nieuwe Uitleg 1 Den Haag PROBLEEMANALYSE DELTAPROGRAMMA WADDEN Datum 10 augustus 2011 Status

Nadere informatie

Lesbrief. biologie NATUUR EN MILIEU OPDRACHT 1 - MAASVLAKTE 2

Lesbrief. biologie NATUUR EN MILIEU OPDRACHT 1 - MAASVLAKTE 2 Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - VMBO NATUUR EN MILIEU De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip in Rotterdam binnen.

Nadere informatie

De Marker Wadden als proeftuin

De Marker Wadden als proeftuin De Marker Wadden als proeftuin Wat kunnen we leren van Marker Wadden? Ruurd Noordhuis Markermeer: problematiek, oorzaken en remedie Problematiek: Slecht imago Markermeer Staat van Instandhouding Natura

Nadere informatie

2011 WOT Natuur & Milieu, Wageningen UR Postbus AA Wageningen Tel: (0317)

2011 WOT Natuur & Milieu, Wageningen UR Postbus AA Wageningen Tel: (0317) WOt Wettelijke Onderzoekstaken Natuur & Milieu WOt-paper 10, November 2011 ISSN 1879-4688 2011 WOT Natuur & Milieu, Wageningen UR Postbus 47 6700 AA Wageningen Tel: (0317) 48 5471 E-mail: info.wnm@wur.nl

Nadere informatie

Kustlijn van de Noordzee

Kustlijn van de Noordzee International Wadden Sea School www.iwss.org 150.000 jaar geleden - 150.000 jaar geleden was het hele Noordzeebekken bedekt met een dikke ijslaag: dit was de Saale ijstijd. - Alle zeewater was in gletsjers

Nadere informatie

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - VMBO DUURZAAM PRODUCEREN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip in Rotterdam binnen.

Nadere informatie

Beleef de. Bouwsteen voor het uitvoeringsprogramma

Beleef de. Bouwsteen voor het uitvoeringsprogramma Beleef de waddenzee! Bouwsteen voor het uitvoeringsprogramma waddenfonds 2014-2017 1 Dicht bij mijn hart waar een eiland is, klein land aan de zee. Luistert het nauw dat het helder is, zo fluistert de

Nadere informatie

Dynamisch kustbeheer. Erna Krommendijk. Milieufederatie Noord-Holland. Versneller van duurzaamheid

Dynamisch kustbeheer. Erna Krommendijk. Milieufederatie Noord-Holland. Versneller van duurzaamheid Dynamisch kustbeheer Erna Krommendijk Milieufederatie Noord-Holland Programma veldbezoek 15 november 2013 Welkom / introductie Veldbezoek met diverse toelichtingen Lunch Wensen en kansen in deelgebieden:

Nadere informatie

Lesbrief DUURZAAM BOUWEN OPDRACHT 1 - WAT IS DAT, DUURZAAMHEID?

Lesbrief DUURZAAM BOUWEN OPDRACHT 1 - WAT IS DAT, DUURZAAMHEID? Lesbrief Primair onderwijs - BOVENBOUW DUURZAAM BOUWEN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Veel mensen werken in de haven. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip

Nadere informatie

v a n b r o n t o t m o n d i n g

v a n b r o n t o t m o n d i n g V i s m i g r a t i e... v a n b r o n t o t m o n d i n g vrije vismigratie van bron tot monding De Noordzee werd ooit geroemd vanwege zijn rijke visstand. Steden werden gesticht en de visserij floreerde.

Nadere informatie

Vissen op reis. Over de problemen van migrerende vissen

Vissen op reis. Over de problemen van migrerende vissen Vissen op reis Over de problemen van migrerende vissen Migrerende vissen Net als bij vogels zijn er ook vissen die trekken. Zalmen, zeeforellen, houtingen en een aantal andere soorten groeien op in zee,

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus EA 's-gravenhage. Geachte Voorzitter,

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus EA 's-gravenhage. Geachte Voorzitter, Directie Regionale Zaken De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA 's-gravenhage uw brief van uw kenmerk ons kenmerk datum DRZN. 2009/431 23 maart 2009 onderwerp doorkiesnummer

Nadere informatie

Bezoekerscentrum Lauwersmeer Globale verhaallijn (concept)

Bezoekerscentrum Lauwersmeer Globale verhaallijn (concept) Bezoekerscentrum Lauwersmeer Globale verhaallijn (concept) Interviews: welke verhalen mogen absoluut niet ontbreken? van dynamisch getijdengebied naar zoetwatermeer achter een zeedijk nieuwe, jonge natuur

Nadere informatie

Een wal van zand, klei of steen die mensen beschermt tegen hoog water. De plek waar het rivierwater in de zee uitkomt.

Een wal van zand, klei of steen die mensen beschermt tegen hoog water. De plek waar het rivierwater in de zee uitkomt. Meander Samenvatting groep 5 Thema 3 Waterland Samenvatting Langs de kust Nederland ligt voor de helft onder de zeespiegel. Heel vroeger woonden mensen dicht bij zee op terpen. Langs de kust beschermen

Nadere informatie

MOSSELBANKEN IN DE WADDENZEE

MOSSELBANKEN IN DE WADDENZEE MOSSELBANKEN IN DE WADDENZEE Functies - Wadden ecosysteem Filter feeders en waterkwaliteit; slib Biodepositie en stabiliteit van substraat; kustbescherming Morfologische landschappelijke eenheid in systeem

Nadere informatie

Mens, natuur & milieu

Mens, natuur & milieu Mens, natuur & milieu Lesbrief Biologie. In dit thema ga je aan de gang met opdrachten die gaan over de ontwikkelingen in het havengebied en de gevolgen voor natuur en milieu. Deze opdracht is een lesbrief

Nadere informatie

Spiegelplas en Ankeveense plassen

Spiegelplas en Ankeveense plassen Spiegelplas en Ankeveense plassen Stand van de natuur en herstelmaatregelen Gerard ter Heerdt Bart Specken Jasper Stroom Floor Speet Winnie Rip Een tienminuten gesprek. Hoe staan onze kinderen er voor?

Nadere informatie

Hoog en droog genoeg

Hoog en droog genoeg De Hooge Platen Hoog en droog genoeg Bij laag water strekt zich in de monding van de Westerschelde een gebied uit van 1800 ha slik en zandplaten: de Hooge Platen. Bij vloed verdwijnt het grotendeels in

Nadere informatie

E C O L O G I E Ecologie Factoren die invloed hebben op het milieu: Niveaus van de ecologie:

E C O L O G I E Ecologie Factoren die invloed hebben op het milieu: Niveaus van de ecologie: E C O L O G I E Ecologie = wetenschap die bestudeert waarom bepaalde planten en dieren ergens in een bepaald milieu voorkomen en wat de relaties zijn tussen organismen en dat milieu Factoren die invloed

Nadere informatie

gebiedsvisie De Dollard een schitterende uithoek

gebiedsvisie De Dollard een schitterende uithoek gebiedsvisie De Dollard een schitterende uithoek Het is een uithoek, maar wat voor een! Aan de rand van Nederland ligt een ongerept natuurgebied van meer dan duizend hectare kwelder en zevenduizend hectare

Nadere informatie

Aaldrik Menkema. Colofon: Rapport, opgesteld door Aaldrik Menkema (66), gepensioneerd werktuigbouwkundig projectleider en watersporter.

Aaldrik Menkema. Colofon: Rapport, opgesteld door Aaldrik Menkema (66), gepensioneerd werktuigbouwkundig projectleider en watersporter. Aaldrik Menkema Colofon: Rapport, opgesteld door Aaldrik Menkema (66), gepensioneerd werktuigbouwkundig projectleider en watersporter. Tjuchem, november 2012 rapport nr. Ama0110201217 Bestemd voor iedereen

Nadere informatie

Ondiep water, meer leven. hoe gevaarlijk en diep water eenvoudig te veranderen in een levendige en veilige plas

Ondiep water, meer leven. hoe gevaarlijk en diep water eenvoudig te veranderen in een levendige en veilige plas Ondiep water, meer leven hoe gevaarlijk en diep water eenvoudig te veranderen in een levendige en veilige plas zoals het nu is Diep water is koud en stil Nederland kent vele diepe waterplassen die ontstaan

Nadere informatie

Verslag van de bijeenkomsten voor leden van Natuurmonumenten over het project Marker Wadden, in Hoorn op 17 januari en 21 februari 2013.

Verslag van de bijeenkomsten voor leden van Natuurmonumenten over het project Marker Wadden, in Hoorn op 17 januari en 21 februari 2013. Verslag van de bijeenkomsten voor leden van Natuurmonumenten over het project Marker Wadden, in Hoorn op 17 januari en 21 februari 2013. Voorlichting en discussie over Marker Wadden De districtscommissie

Nadere informatie

Lesbrief. biologie NATUUR EN MILIEU OPDRACHT 1 - MAASVLAKTE 2

Lesbrief. biologie NATUUR EN MILIEU OPDRACHT 1 - MAASVLAKTE 2 Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - VWO NATUUR EN MILIEU De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip in Rotterdam binnen.

Nadere informatie

Naam: WATER. pagina 1 van 8

Naam: WATER. pagina 1 van 8 Naam: WATER Geen leven zonder water Zonder water kun je niet leven. Als je niet genoeg drinkt, krijgt je dorst. Als je dorst hebt, heeft je lichaam water tekort. Je raakt dit water vooral kwijt door te

Nadere informatie

Studieopdrachten Deltaprogramma

Studieopdrachten Deltaprogramma Deltaprogramma Ontwerp een brede groene dijk met aansluitend kwelders, wat zijn de randvoorwaarden? Is gras de ultieme dijkbekleding voor een brede groene dijk (ecologisch en civiel techn.) Welke functies

Nadere informatie

Living Lab for MUD NL kennisontwikkeling voor internationale toepassing

Living Lab for MUD NL kennisontwikkeling voor internationale toepassing Living Lab for MUD NL kennisontwikkeling voor internationale toepassing Erik van Eekelen Lead Engineer Environmental, Van Oord Program Manager, EcoShape Wie zijn wij? Consortium voor pre-competitieve kennisontwikkeling

Nadere informatie

Speech van commissaris van de Koning René Paas, voorjaarsvergadering Samenwerkende Bedrijven Eemsdelta (SBE), Delfzijl, 7 juni 2016

Speech van commissaris van de Koning René Paas, voorjaarsvergadering Samenwerkende Bedrijven Eemsdelta (SBE), Delfzijl, 7 juni 2016 Speech van commissaris van de Koning René Paas, voorjaarsvergadering Samenwerkende Bedrijven Eemsdelta (SBE), Delfzijl, 7 juni 2016 [Intro] Nog niet zo lang geleden vierde u uw 40- jarig bestaan. Als Samenwerkende

Nadere informatie

Kwelder. Woordenboekspel. Spel. VO onderbouw

Kwelder. Woordenboekspel. Spel. VO onderbouw Spel Doel: Materialen: Leerlingen kennen na afloop de betekenis van de volgende termen: getijdebeweging, kwelder, springvloed, brak water, slenk, halofyten, schor, opslibbing. Per groepje van 4 leerlingen:

Nadere informatie

upspiral randerij -

upspiral randerij - meer nieuwe banen voor uw regio (100 den) meer grondstoffen meer biodiversiteit meer klimaatcontrole meer vruchtbare bodem meer schone lucht meer schoon water meer veerkracht meer gezondheid meer plezier

Nadere informatie