WERKBOEK GEINTEGREERDE BEHANDELING BIJ DUBBELE DIAGNOSE, BEDOELD VOOR HULPVERLENERS IN DE GEESTELIJKE GEZONDHEIDSZORG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "WERKBOEK GEINTEGREERDE BEHANDELING BIJ DUBBELE DIAGNOSE, BEDOELD VOOR HULPVERLENERS IN DE GEESTELIJKE GEZONDHEIDSZORG"

Transcriptie

1 WERKBOEK GEINTEGREERDE BEHANDELING BIJ DUBBELE DIAGNOSE, BEDOELD VOOR HULPVERLENERS IN DE GEESTELIJKE GEZONDHEIDSZORG i IDDT Werkboek

2 ii IDDT Werkboek

3 Met dank aan... Wij willen graag alle mensen bedanken die hebben bijgedragen aan het ontwikkelen van materialen over assertive community treatment ten behoeve van het project implementatie van evidence-based practices Stephen Baron John Caswell Kevin Curdie Mike Cohen Lindy Fox Carol Furlong Ontwikkelteam voor de Implementation Resource Kit Geïntegreerde behandeling bij dubbele diagnose Paul G. Gorman Gary Morse Pablo Hernandez Fred C. Osher Marta Hopkinson Ernest Quimby Lenore Kola Lawrence Rickards Alan C. McNabb Loralee West Kim T. Mueser Leiders van het ontwikkelteam Mary Brunette Robert E. Drake David W. Lynde Patrick E. Boyle Lindy Fox Jack Kline David W. Lynde Mark McGovern Mensen die hebben bijgedragen aan het werkboek Ken Minkoff Gary Morse Kim T. Mueser Douglas Noordsy Fred Osher Redactie Mary Brunette Robert E. Drake Nederlandse vertaling Renata Kolk, Anneke van Wamel, Hans Kroon, Trimbos-instituut Andrew Shaner Mary Velasquez Mary Woods *Voor suggesties of opmerkingen over dit werkboek kunt u contact opnemen met Mary Brunette, NH-Dartmouth Psychiatric Research Center, State Office Park South, 105 Pleasant Street, Concord, NH Dit document maakt deel uit van een Implementation Resource Kit voor evidence-based practices die is ontwikkeld in opdracht van het Substance Abuse and Mental Health Services Administration s (SAMHSA) Center for Mental Health Services (CMHS) (overeenkomst nr ) en is tot stand gekomen door een schenking van de Robert Wood Johnson Foundation (RWJF). Deze materialen zijn een conceptversie voor gebruik tijdens een pilotonderzoek. Niemand mag deze publicatie tegen betaling verveelvoudigen, herdrukken of verspreiden zonder de uitdrukkelijke toestemming van het SAMHSA. iii IDDT Werkboek

4 INHOUDSOPGAVE DEFINITIES...4 ALCOHOL...7 CANNABIS...14 STIMULERENDE MIDDELEN...18 OPIATEN EN OPIOÏDEN...22 FASEN VAN BEHANDELING...26 ASSESSMENT...31 EEN BEHANDELPLAN MAKEN...41 BETROKKENHEID...53 MOTIVERENDE HULPVERLENING...57 VOORLICHTING OVER DRUGSGEBRUIK VOOR MENSEN MET EEN ERNSTIGE PSYCHIATRISCHE STOORNIS...64 TERUGVALPREVENTIE...75 GROEPSBEHANDELING VOOR DUBBELE DIAGNOSE...82 ZELFHULP...88 BEHANDELING VAN DE FAMILIE...95 BESMETTELIJKE ZIEKTEN IDDT Werkboek

5 INLEIDING WAAR GAAT DIT WERKBOEK OVER? Doel van dit werkboek is om hulpverleners meer inzicht te bieden in misbruik van (verdovende) middelen en om de basisvaardigheden te ontwikkelen die nodig zijn om mensen met een alcohol- of drugsverslaving en psychiatrische stoornis (dubbele diagnose) te helpen van beide aandoeningen te herstellen. In dit boek betekent herstel dat de cliënt leert beide aandoeningen de baas te blijven teneinde persoonlijk zinvolle levensdoelen na te streven. Dit werkboek veronderstelt dat, aangezien dubbele diagnoses zo veel voorkomen, alle hulpverleners zich bepaalde basisvaardigheden eigen moeten maken om herstel te bevorderen. Ook gaan we ervan uit dat hulpverleners evenals anderen op verschillende manieren leren. Sommigen lezen tekstboeken, sommigen geven de voorkeur aan instructieve videobanden, anderen vertrouwen op supervisie, en weer anderen kiezen voor praktische, geïllustreerde werkboeken zoals deze. Wij adviseren u dit werkboek eens door te nemen om te zien of het u aanspreekt. WAT STAAT ER IN HET WERKBOEK? Dit werkboek geeft de basisinformatie die nodig is om personen met een dubbele diagnose te behandelen. Vele hulpverleners in de geestelijke gezondheidszorg hebben al scholing en supervisie gehad inzake het behandelen van psychiatrische stoornissen, maar ze hebben nog niet de kennis en kunde in huis om een bijkomend verslavingsprobleem het hoofd te bieden. Dit werkboek reikt hulpverleners vaardigheden aan die van pas komen bij het behandelen van alcohol- en drugsverslaafden. We gaan ervan uit dat elke hulpverlener vier basisvaardigheden moet beheersen: (1) praktische kennis van veel gebruikte (verdovende) middelen en welk effect deze hebben op psychiatrische stoornissen, (2) het vermogen om alcohol- of drugsgebruik te beoordelen, (3) motivatietraining bieden aan cliënten die niet klaar zijn om hun alcohol- of drugsverslaving onder ogen te zien en herstel na te streven, en (4) cliënten begeleiden die gemotiveerd zijn om van hun alcohol- of drugsverslaving af te komen. Behandeling van mensen met een dubbele diagnose is effectiever wanneer dezelfde hulpverlener of klinisch behandelteam de cliënt behandelt voor zowel alcohol- of drugsgebruik als psychiatrische stoornissen. Zo krijgt de cliënt één consistente, geïntegreerde boodschap over behandeling en herstel. Dit werkboek brengt u de vaardigheden bij voor de geïntegreerde behandeling van mensen met een dubbele diagnose. HOE MOET U DIT WERKBOEK GEBRUIKEN? Gebruik dit werkboek op elke manier die past bij uw leerstijl! Supervisors kunnen dit boek gebruiken om hulpverleners vaardigheden bij te brengen, of om voor zichzelf de basistechnieken nog eens op een rijtje te zetten en deze te onderwijzen zonder gebruik te maken van het boek. Sommige hulpverleners lezen liever het hele boek in één keer door, maar de meeste kiezen ervoor telkens één hoofdstuk te lezen en dit te bespreken met hun teamleden of collega s. Elk hoofdstuk begint met een casus van een persoon met problemen die typerend zijn voor mensen met een dubbele diagnose, en vervolgens wordt het thema van het hoofdstuk nader uitgewerkt. Een van de manieren om dit werkboek te gebruiken is door het persoonlijk casus te lezen en te bespreken voordat u de analyses in de rest van het hoofdstuk leest. De analyses zijn afkomstig van praktijkdeskundigen die al jarenlang geïntegreerde behandeling bieden bij dubbele diagnose, dus u kunt uw eigen ideeën spiegelen aan de hunne. Er is uiteraard niet één juiste manier om klinisch werk te verrichten, maar hopelijk kunt u uw voordeel doen met de inzichten van de deskundigen om uw eigen ideeën te ontwikkelen. 2 IDDT Werkboek

6 HOE IS HET WERKBOEK INGEDEELD? Elk hoofdstuk begint met een inleiding op de concepten, een persoonlijke casus en bijdragen van deskundigen over enkele door de casus opgeworpen kwesties en wordt afgesloten met leestips. Hoofdstuk 1 geeft definities van termen die veel worden gebruikt bij het praten over verslavingsstoornissen. De hoofdstukken 2-5 gaan in op de effecten van (verdovende) middelen, onder meer op mensen met een psychiatrische stoornis. Hoofdstuk 6 zet de behandelingsfasen op een rijtje. In de hoofdstukken 7-15 passeren verschillende klinische vaardigheden de revue. De hoofdstukken 7-12 heeft betrekking op vaardigheden voor gefaseerde dubbele diagnose behandeling. De hoofdstukken gaan specifiek over behandeling van de familie, behandeling in groepsverband en zelfhulp, hetgeen wellicht geen basisvaardigheden zijn maar wel onderwerpen waarover elke hulpverlener iets moet weten. Hoofdstuk 16 tot slot heeft als thema veel voorkomende besmettelijke ziekten met ernstige gevolgen voor mensen met een dubbele diagnose. De casus aan het begin van elk hoofdstuk illustreert veel voorkomende problemen maar ook enkele interessante varianten, zoals een bejaarde cliënt, een dakloze of iemand die afkomstig is uit een etnische minderheid. Deze casussen geven stof tot nadenken over de vele bijzondere aspecten waarmee u te maken kunt krijgen bij het verrichten van dit werk. Voor zowel personen die behandelen als personen die behandeld worden, kunnen divers termen worden gehanteerd. Voor dit werkboek kozen we voor het woord cliënt om personen te beschrijven die werken met hulpverleners. We gebruiken casemanager en hulpverlener om de mensen te beschrijven die hulpverlening bieden. We wisselen voornaamwoorden af, en gebruiken hij of zij door elkaar om cliënten of hulpverleners aan te duiden. We gebruiken familie als we het hebben over een familielid of partner. We hopen dat u dit werkboek met plezier zult lezen. Graag vernemen we wat u wel en niet aansprak en hoe u het gebruikte. U kunt dit doen door contact op te nemen met de auteur op het adres dat op de voorpagina van het werkboek vermeld staat. Bij voorbaat dank. 3 IDDT Werkboek

7 Hoofdstuk 1 DEFINITIES INLEIDING Dit hoofdstuk geeft definities voor woorden en uitdrukkingen die veel worden gebruikt wanneer mensen praten over alcohol- of drugsgebruik. Deze termen worden in het hele werkboek gebruikt. Sommige woorden die veel in combinatie worden gebruikt zijn bijeengezet. De woorden en uitdrukkingen staan in alfabetische volgorde. AFHANKELIJK- HEID De DSM-IVR definieert afhankelijkheid van (verdovende) middelen als een onaangepast patroon van alcohol- of drugsgebruik dat leidt tot klinisch significante belemmering of leed, hetgeen blijkt uit 3 of meer van de onderstaande fenomenen over een periode van 12 maanden: 1. gewenning (zie onder) 2. ontwenning (zie onder) 3. het (verdovende) middel wordt in grotere hoeveelheden of over een langere periode genomen dan de bedoeling was 4. de persoon ervaart een aanhoudende behoefte of probeert tevergeefs om het alcohol- of drugsgebruik te verminderen of te controleren 5. een heleboel tijd wordt besteed aan activiteiten die nodig zijn om het middel te verkrijgen, gebruiken of te herstellen van de effecten 6. belangrijke sociale, beroeps- of vrijetijdsactiviteiten worden opgegeven of verminderd vanwege alcohol- of drugsgebruik 7. het alcohol- of drugsgebruik wordt voortgezet hoewel men weet een lichamelijk of psychologisch probleem te hebben dat waarschijnlijk is veroorzaakt of verergerd door het middel. AFKICKEN Afkicken is het proces waarbij iemand die lichamelijk afhankelijk is van een (verdovend) middel stopt met het nemen van dit middel en herstelt van de directe effecten. Idealiter moeten mensen worden begeleid door professionals om ervoor te zorgen dat ze niet terugvallen. Het woord ontwenning wordt vaak gebruikt voor de begeleiding, de ondersteuning en behandelingen die mensen krijgen om met de ontwenningsverschijnselen of behoefte aan (verdovende) middelen om te gaan wanneer ze hun alcohol- of drugsgebruik verminderen of staken. Aangezien ontwenningsverschijnselen buitengewoon hinderlijk en gevaarlijk kunnen zijn, kunnen begeleiding, ondersteuning evenals medische en psychiatrische behandeling nuttig en zelfs levensreddend zijn. Medicijnen kunnen worden gebruikt om de symptomen te verlichten tijdens het afkicken en om levensbedreigende ziekten te voorkomen. Ontwenning alleen volstaat niet om misbruik van (verdovende) middelen en afhankelijkheid te behandelen. Cliënten moeten tijdens en na het afkicken onder behandeling staan. 4 IDDT Werkboek

8 GEWENNING, LICHAMELIJKE AFHANKELIJK- HEID EN ONTWENNING De concepten gewenning, lichamelijke afhankelijkheid en ontwenning hangen met elkaar samen. Bij herhaald gebruik moet een persoon steeds meer van het (verdovende) middel tot zich nemen om hetzelfde plezierige effect te verkrijgen; er treedt gewenning op. Alcohol of drugsgebruik brengt veranderingen teweeg in het lichaam en de hersenen. Deze veranderingen zijn waarschijnlijk de oorzaak van gewenning. Na regelmatig gebruik van een (verdovend) middel kan lichamelijke afhankelijkheid optreden, waarbij het lichaam zich aanpast aan de aanwezigheid van het middel. Wanneer een persoon lichamelijk afhankelijk is van een middel, zullen ze ontwenningsverschijnselen ontwikkelen, die leed of belemmering veroorzaken wanneer ze het alcohol- of drugsgebruik staken of verminderen. Ontwenningsverschijnselen zijn te wijten aan rebound-hyperactiviteit van de biologische systemen die door het (verdovende) middel werden onderdrukt. Ontwenningsverschijnselen zijn doorgaans vrij onplezierig, en leiden er vaak toe dat mensen verdovende middelen gaan gebruiken om van de ontwenningsverschijnselen af te komen. HERSTEL Herstel is het proces waarbij iemand een nieuwe invulling aan zijn leven geeft, zonder alcohol- of drugsverslaving en psychiatrische stoornis. Wanneer iemand herstellende is, impliceert dit dat ze geen (verdovende) middelen gebruiken, maar ook dat ze deelnemen aan levensactiviteiten die zinvol en bevredigend voor hen zijn. Herstel veronderstelt tevens dat een persoon in staat is zinvolle activiteiten te ontplooien ondanks psychiatrische symptomen. De in dit werkboek beschreven dubbele diagnose behandeling is bedoeld om mensen te helpen geen alcohol of drugs meer te gebruiken, maar ook om aan hun herstel te werken. INTOXICATIE Intoxicatie (of bedwelming) is de ervaring van het onder invloed verkeren van een (verdovend) middel waardoor een persoon zich anders voelt dan normaal. Symptomen van intoxicatie kunnen lichamelijk zijn, zoals praten met dubbele tong bij alcoholvergiftiging, maar ook psychologisch, zoals zich ontspannen voelen bij intoxicatie met cannabis. Intoxicatie als zodanig betekent niet dat iemand een alcohol of drugsverslaving heeft. MISBRUIK VAN (VERDOVENDE) MIDDELEN De Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-IVR) is een boek dat hulpverleners in de geestelijke gezondheidszorg gebruiken om te definiëren wat zij verstaan onder een bepaalde stoornis. Dit werkboek definieert misbruik van (verdovende) middelen als een onaangepast patroon van alcohol- of drugsgebruik dat leidt tot klinisch significante belemmering of leed, hetgeen blijkt uit minstens een van de onderstaande fenomenen over een periode van 12 maanden: 1. terugkerend alcohol- of drugsgebruik waardoor men taken op het werk, op school of thuis niet meer kan vervullen (bijv. slechte werkprestaties, verwaarlozen van kinderen) 2. terugkerend alcohol- of drugsgebruik in gevaarlijke situaties (bijv. autorijden onder invloed) 3. steeds weer in aanraking komen met justitie als gevolg van alcohol- of drugsgebruik 4. aanhoudend alcohol- of drugsgebruik ondanks sociale of relationele problemen als gevolg van drugsgebruik (bijv. ruzie met partner over gevolgen van intoxicatie) 5 IDDT Werkboek

9 ONTHOUDING, CLEAN, EN NUCHTER Van onthouding wordt gesproken wanneer een persoon geen (verdovende) middelen gebruikt. De term clean verwijst doorgaans naar onthouding van andere drugs dan alcohol, terwijl de term nuchter doorgaans staat voor geen alcohol gebruikend. Clean en nuchter betekent geen alcohol en drugs gebruiken. Wanneer iemand een medicijn zoals methadon voorgeschreven krijgt, en dit volgens recept inneemt, wordt hij beschouwd als vrij van verdovende middelen. REMISSIE Van remissie is sprake wanneer een persoon die ooit een verslavingsstoornis had, zijn alcoholof drugsgebruik zodanig heeft weten terug te dringen dat deze zijn functioneren niet langer belemmert, en daarom niet langer voldoet aan DSM-IVR criteria voor verslaving of afhankelijkheid. Remissie is ook het zodanig terugdringen van psychiatrische symptomen dat niet langer sprake is van belemmering. (VERDOVEND) MIDDEL De term (verdovend) middel verwijst naar alcohol, drugs, voorgeschreven medicijnen, vrij verkrijgbare geneesmiddelen en andere middelen, zoals lijm, die mensen voor recreatieve doeleinden nemen om high te worden of zich te ontspannen. VERSLAVING Van verslaving spreken we wanneer een persoon lichamelijk of psychologisch afhankelijk is van een (verdovend) middel of een activiteit (zoals gokken) waardoor hij het middel buiten zijn wil om gebruikt. VERSLAVINGS- STOORNIS Van verslavingsstoornis is sprake wanneer het gebruik van alcohol of drugs iemand leed berokkent of diens functioneren belemmert. Misbruik en afhankelijkheid van (verdovende) middelen zijn verslavingsstoornissen. (zie boven). 6 IDDT Werkboek

10 Hoofdstuk 2 ALCOHOL INLEIDING Alcohol is een veel gebruikt, wettelijk toegestaan genotsmiddel dat in onze cultuur deel uitmaakt van het dagelijks leven. De meeste mensen in de Verenigde Staten drinken alcohol, en ongeveer een op de vijf ontwikkelt gedurende zijn of haar leven een alcoholprobleem. Mensen met een psychiatrische stoornis ervaren vaker met alcohol gerelateerde problemen en al bij geringere gebruikshoeveelheden dan mensen die geen psychiatrische stoornis hebben. Dit hoofdstuk begint met een casus van een persoon met depressie en alcoholverslaving waaruit blijkt dat alcohol in sommige opzichten een verslavend middel is. Het hoofdstuk gaat verder in op de effecten van alcohol, enkele kenmerken van dubbele diagnose en dubbele diagnose behandeling. CASUS Tanya is een 42-jarige alleenstaande moeder met drie kinderen. Ze is door haar huisarts doorverwezen naar het psychiatrische ziekenhuis en komt naar de afspraak met haar zus. Ze vertelt dat ze moeite heeft met in slaap vallen en s nachts vaak wakker wordt. Ze is overdag vaak angstig en prikkelbaar, heeft geen eetlust, heeft het plezier in haar leven verloren, en ontloopt familie en vrienden. Hoewel ze dit gevoel haar hele leven al met tussenpozen heeft gehad, is het nu erger dan ooit. Haar angst maakt dat ze niet meer normaal kan werken. Tanya is huisvrouw sinds ze op haar 26 ste haar eerste kind kreeg. Na de bevalling kreeg ze een postnatale depressie, werd opgenomen, en dronk gedurende een jaar geen alcohol. Toen haar kind twee werd, voelde ze zich beter en begon weer te drinken. Ze dronk jarenlang 3 à 4 glazen wijn op een avond en had het idee dat de wijn haar tot rust bracht, waardoor ze makkelijker in slaap viel. In de afgelopen jaren is ze meer gaan drinken, met name in het weekend, als ze thuis is en maar liefst één liter wijn per dag drinkt. Onlangs heeft ze last gekregen van black-outs waarbij ze zich niet meer kan herinneren wat ze de dag ervoor heeft gedaan. Tanya s vader is een alcoholicus die een paar jaar geleden is gestopt met drinken. Zes maanden geleden schreef Tanya s huisarts het kalmeringsmiddel clonazepam voor, eenmaal daags. Sommige dagen neemt ze 2 of 3 extra doses wanneer ze deze nodig heeft om haar angstgevoelens de baas te blijven. Tanya is 2 jaar geleden van haar man gescheiden en ging weer parttime werken op kantoor. Haar 16-jarige zoon woont bij zijn vader en haar 13-jarige tweelingdochters wonen bij haar. Haar dochters zijn de laatste tijd opstandig en teruggetrokken. Een van hen gebruikt openlijk sigaretten en alcohol. Tanya reageert door tegen haar te schreeuwen, iets waar ze later spijt van heeft. Tanya s zus vertelt dat de kinderen zich zorgen maken over het drinkgedrag van hun moeder. 7 IDDT Werkboek

11 Tanya maakte zich zorgen over haar gemoedstoestand. Toen haar zus vertelde dat haar kinderen zich zorgen maakten over haar drinkgedrag, toonde ze zich verrast maar erkende dat haar alcoholgebruik in het weekend wellicht een probleem vormt. Ze was bereid om te proberen minder te gaan drinken als ze hulp zou krijgen om haar angst en depressies tegen te gaan. Ze ging ermee akkoord een intensief extramuraal avondprogramma te volgen. Samen met de arts stelde ze een crisisplan op, waarin stond welke situaties haar symptomen verergerden en op wie ze kon terugvallen als ze hulp nodig had. In het kader van het intensieve, extramurale programma had Tanya afspraken met een psychiater die haar medicijngebruik beoordeelde, en een hulpverlener voor individuele hulpverlening. De psychiater adviseerde haar de clonazepam af te bouwen en te beginnen met fluoxetine, een antidepressivum. Ze probeerde de clonazepam te minderen, maar hierdoor leken haar angst en depressie te verergeren en kon ze helemaal niet meer slapen. In de daaropvolgende maanden probeerde ze haar alcoholgebruik en clonazepam te verminderen. Haar depressieve symptomen verbeterden slechts mondjesmaat toen de dosis van het antidepressivum werd verhoogd. Tegelijkertijd werkte ze samen met haar hulpverlener aan haar zorgen om haar dochters. Op een dag belde haar zus de hulpverlener en vertelde haar dat Tanya het afgelopen weekend een boete had gekregen wegens rijden onder invloed. In de maanden daarna moest ze op bevel van de rechtbank zelfhulpgroepen bijwonen en zich onder behandeling stellen. Gedurende de maanden dat ze op bevel van de rechtbank behandeld werd dronk ze geen druppel, maar het duurde nog maanden voordat haar depressieve symptomen afnamen. WANNEER IS ALCOHOL- GEBRUIK EEN PROBLEEM? Alcohol is in bijna alle westerse culturen een wettelijk toegestaan verdovend middel, en de meeste mensen drinken jarenlang alcohol voor de gezelligheid zonder enig probleem. Wanneer wordt alcoholgebruik een stoornis? Volgens de meeste definities is het drinken van alcoholische dranken een stoornis (misbruik of afhankelijkheid) wanneer het leidt tot lichamelijke, sociale, medische, wettelijke of beroepsmatige problemen. De Diagnostic and Statistical Manual (DSM) stelt dat alcoholgebruik bij dergelijke problemen telkens moet terugkeren om te kunnen spreken van een stoornis. Verscheidene andere fenomenen, genoemd in het vorige hoofdstuk, zijn daarnaast veel gehanteerde indicatoren voor misbruik of afhankelijkheid van alcohol. Tanya vertoont duidelijk veel van deze indicatoren, zoals toegenomen gebruik en onveilig gedrag leidend tot een boete voor rijden onder invloed. ANDERE KALMERENDE MIDDELEN Medicijnen die een kalmerende of versuffende werking hebben, worden ook wel sedatieve hypnotica genoemd. Sedatieve hypnotica zijn een qua chemische samenstelling heterogene groep middelen, waaronder benzodiazepinen als clonazepam, die worden voorgeschreven om angst en slapeloosheid tegen te gaan. Sedatieve hypnotica worden ook voorgeschreven bij de behandeling van onrust en manie en om enkele bijwerkingen van antipsychotica tegen te gaan, zoals tardieve dyskinesie (abnormale bewegingen) en akathesie (rusteloosheid). Misbruik van deze medicijnen kan leiden tot dezelfde symptomen en problemen als die welke mensen ervaren bij misbruik of afhankelijkheid van alcohol. 8 IDDT Werkboek

12 Mensen met een psychiatrische stoornis hebben problemen met alcoholgebruik bij geringere hoeveelheden dan mensen die geen psychiatrische stoornis hebben. Personen met een ernstige psychiatrische stoornis, zoals schizofrenie of bipolaire stoornis, lopen een extra groot risico om een alcoholverslaving te ontwikkelen. Het is onduidelijk of iemand met een ernstige psychiatrische stoornis jarenlang voor de gezelligheid kan drinken zonder problemen te krijgen, maar de meeste mensen die drinken (vermoedelijk ruim 90%) ontwikkelen hetzij een alcoholprobleem of kiezen voor onthouding. Bovendien gaan hun verslavingsstoornissen direct gepaard met een groot aantal negatieve uitkomsten, zoals destabilisatie van psychiatrische stoornissen, misbruik van illegale drugs, dakloosheid, geweld, anderen leed aandoen, justitiële problemen, suïcidaal gedrag en ziekenhuisopnames. Om al deze redenen moet alcohol worden vermeden door personen met ernstige psychiatrische stoornissen, en hulpverleners dienen alert te zijn en daadkrachtig op te treden tegen alcoholverslavingen bij deze personen. ALCOHOL EN ERNSTIGE PSYCHIA- TRISCHE STOORNISSEN INTOXICATIE EN KORTE TERMIJN- EFFECTEN VAN ALCOHOL Enkele feiten over alcohol die van belang zijn voor elke hulpverlener: alcohol is van invloed op elk orgaan in het lichaam, maar vooral de hersenen zijn gevoelig voor alcohol. Hoe meer alcohol een persoon consumeert, des te groter het effect op zijn lichaam. Bij lagere doses (bijv. een of twee glazen) leidt alcohol vaak tot ontspanning en een groter zelfvertrouwen. Iets hogere gebruiksniveaus (of bloedspiegels) leiden echter doorgaans tot euforie, onbezonnenheid, verminderde motorische (lichamelijke) controle, en ongeremdheid. Bij elkaar worden deze symptomen beschouwd als dronken zijn. Lage doses alcohol kunnen ontspannend werken, terwijl grotere hoeveelheden sufheid teweegbrengen. Vrouwen zijn gevoeliger voor alcohol dan mannen omdat hun lichaam alcohol anders verwerkt, hetgeen leidt tot hogere concentraties in het bloed. Naarmate de dosis (of bloedspiegel) toeneemt, worden alle effecten van alcohol vaak omgedraaid of verergerd, veelal op gevaarlijke wijze. Zo kan euforie omslaan in depressie en suïcidaal gedrag, en extreme ongeremdheid leidt vaak tot onverstandig handelen, zoals slaags raken of seksueel verkeer hebben met gevaarlijke partners. Motorische controleverlies kan leiden tot een ernstig gebrek aan coördinatie en ernstige ongelukken. De kalmerende werking kan zo sterk zijn dat het de dood tot gevolg heeft, doordat het ademhalingscentrum in de hersenen onderdrukt wordt. Voor mensen met ernstige psychiatrische stoornissen vinden deze negatieve effecten plaats bij geringe hoeveelheden alcohol. Zo kunnen mensen met een psychiatrische stoornis verminderd oordeelsvermogen, cognitieve problemen of ongeremd gedrag vertonen, zelfs wanneer ze niet dronken zijn, en alcohol verergert deze problemen al snel. Alcohol kan tevens symptomatische recidieven van depressie of psychose versnellen, en de interactie met medicijnen kan negatief uitpakken. ALCOHOL GEWENNING EN ONTWENNING Mensen die jarenlang zwaar drinken verliezen vaak controle over hun drinkpatroon en richten hun leven meer en meer in rondom hun drinkgedrag. Bovendien drinken ze sneller, meer en vaker en ervaren ze ontwenningsverschijnselen als ze minder gaan drinken. Deze laatste reeks gedragingen, die gepaard gaat met fysiologische en psychologische afhankelijkheid van alcohol, wordt het alcoholafhankelijkheidssyndroom genoemd. De hoeveelheid alcohol die Tanya drinkt is in de afgelopen jaren toegenomen, maar het effect dat ze ervaart is hetzelfde gebleven. Dit geeft aan dat ze een toegenomen gewenning heeft ontwikkeld voor alcohol. Bij regelmatig drinken breekt het lichaam alcohol sneller af en vinden veranderingen plaats in de hersenen, dus iemand moet meer drinken om hetzelfde effect te bewerkstelligen. Gewenning treedt behalve bij alcohol ook op bij andere drugs en medicijnen die de hersenen op dezelfde wijze beïnvloeden als alcohol, zoals benzodiazepinen. 9 IDDT Werkboek

13 Mensen die gewenning hebben ontwikkeld voor alcohol ervaren een fysiologische reactie - ontwenning - wanneer ze minder gaan drinken of helemaal stoppen met drinken. Voor Tanya zijn ontwenningsverschijnselen onder meer angst, slapeloosheid en depressie. Andere veel voorkomende symptomen zijn misselijkheid, hoofdpijn en trillingen. Wanneer alcohol of sedatieve hypnotica gedurende langere tijd of in grotere hoeveelheden worden gebruikt, zijn de ontwenningsverschijnselen heviger en kunnen deze gepaard gaan met overgeven, koorts en verhoogde bloeddruk. In ernstige gevallen kunnen mensen toevallen of een levensbedreigende aandoening, delirium tremens (DT s), krijgen. AFKICKEN Tijdens het afkicken kunnen medicijnen en medische begeleiding worden gebruikt om de symptomen te verlichten en iemand op verantwoorde wijze te laten afkicken van een (verdovend) middel. Gezien de ernst van ontwenning bij mensen die grote hoeveelheden alcohol of sedatieve hypnotica hebben gebruikt, is medische begeleiding tijdens het afkicken van groot belang, terwijl een persoon opgenomen is, maar ook extramuraal. Met medicijnen kunnen symptomen, toevallen en DT s worden voorkomen. EFFECTEN VAN ALCOHOL OP DE LANGE TERMIJN Zwaar en langdurig alcoholgebruik kan op termijn een groot aantal problemen met zich meebrengen, zoals het hierboven beschreven afhankelijkheidssyndroom en andere lichamelijke, medische, psychologische en functionele problemen. Onthoud dat mensen met een psychiatrische aandoening eerder een alcoholverslaving ontwikkelen dan mensen die geen psychiatrische stoornis hebben, en dat in hun geval een betrekkelijk geringe consumptie of kortstondig gebruik volstaat om te spreken van alcoholverslaving of -afhankelijkheid. Eenvoudig gezegd: het hebben van een psychiatrische stoornis maakt mensen kwetsbaarder voor de nadelige effecten van alcohol. Medische problemen: Drinken kan talrijke medische problemen veroorzaken. Elk orgaan in het lichaam kan worden aangetast door alcohol. Problemen lopen uiteen van levercirrose (littekenvorming en niet meer functioneren), dementie (verlies van vermogen om te herinneren en problemen op te lossen), neuropathie (pijn en branderig gevoel in de armen en benen door zenuwschade) en kanker. Alcoholgebruik verhoogt de bloeddruk, hetgeen kan bijdragen aan hypertensie en als gevolg daarvan hartziekte. Alcohol is van invloed op de hormoonhuishouding, zowel bij mannen als vrouwen, wat leidt tot vruchtbaarheidsproblemen. Als een zwangere vrouw regelmatig of af en toe grote hoeveelheden alcohol drinkt, kan de foetus een foetaal alcoholsyndroom ontwikkelen. Foetaal alcoholsyndroom leidt tot zwakzinnigheid, vertraagde ontwikkeling en lichamelijke gebreken. Vrouwen zijn gevoeliger voor de effecten van alcohol dan mannen. Bij langdurig gebruik ondervinden vrouwen in de regel problemen wanneer ze meer dan één glas per dag drinken, terwijl mannen medische problemen krijgen bij vier of meer glazen per dag. Een ander veel voorkomend probleem dat samenhangt met alcoholgebruik is slapeloosheid. Tanya ging alcohol gebruiken om zich te ontspannen en om in te slapen. Op korte termijn helpt alcohol mensen om in slaap te vallen, maar al snel verstoort het de slaap en leidt het ertoe dat mensen later in de nacht wakker worden. Op de lange termijn verstoort alcohol het normale slaappatroon, zoals ook bij Tanya het geval was. Psychiatrische stoornis: Alcohol is een middel dat kalmerend inwerkt op het centrale zenuwstelsel. Langdurig alcoholgebruik kan een depressie veroorzaken of de symptomen van een op zichzelf staande psychiatrische stoornis verergeren, met name stemmingsproblemen zoals depressie en angst. Misbruik en afhankelijkheid van alcohol zijn in meerdere opzichten van invloed op de stemming waarin iemand verkeert. Allereerst leidt langdurig en regelmatig drinken in matige tot grote hoeveelheden ertoe dat mensen zich gedeprimeerd en angstig voelen, hun eetlust verliezen, kwaaltjes en lichaamspijnen ontwikkelen, en zich wanhopig voelen. 10 à 20% van de alcoholisten plegen zelfmoord, veelal wanneer ze drinken. 10 IDDT Werkboek

14 Daarnaast draagt alcoholmisbruik bij aan andere problemen die stress veroorzaken, zoals Tanya s slechte relatie met haar dochter en haar problemen met justitie vanwege rijden onder invloed. Tanya s verhaal is typisch voor iemand met stemmings- en alcoholproblemen. Alcohol is een kortstondige uitvlucht voor als je je beroerd voelt, maar uiteindelijk maakt het alles alleen maar erger. Tanya s andere symptoomprobleem is angst. Alcohol kan angst op korte termijn verminderen, maar naarmate het effect van alcohol wegebt, kan angst hevigere vormen aannemen. Angst komt veel voor bij mensen met alcoholproblemen, maar uiteindelijk verergert alcohol de angst alleen maar, zoals ook bij Tanya het geval was. Of alcohol psychose teweegbrengt, is onduidelijk, hoewel mensen met psychotische stoornissen mettertijd vaak meer psychotische symptomen lijken te vertonen wanneer ze drinken, vermoedelijk vanwege de ongeremdheid en het niet innemen van antipsychotica. Functionele problemen: Tanya s drinkgedrag heeft geleid tot sociale problemen, zoals met haar echtgenoot, waardoor ze inmiddels gescheiden is, en nu de problemen met haar dochter. Haar gevaarlijke gedrag kwam haar te staan op een boete voor rijden onder invloed. Ook heeft ze problemen met werken. Mensen met een alcoholverslaving en -afhankelijkheid ondervinden vaak problemen in de omgang met mensen en op hun werk. Voor mensen met ernstige psychiatrische stoornissen leidt alcoholmisbruik vaak tot wegvallen van de steun van familie en een maatschappelijk isolement, gedragsproblemen, arbeidsongeschiktheid, het afwijzen van behandeling, moeite om geld te beheren, onstabiele huisvesting en vele andere problemen. ALCOHOL- VERSLAVING, PSYCHIA- TRISCHE STOORNIS OF DUBBELE DIAGNOSE? Het is vaak moeilijk te achterhalen of alcoholmisbruik depressie en angst veroorzaakt of dat deze symptomen het gevolg zijn van een zichzelf staande stoornis. Staan Tanya s depressie- en angstproblemen echt los van haar drinkgedrag of zijn ze misschien juist het gevolg van zwaar drinken? Als de symptomen worden veroorzaakt door drinken, moeten ze binnen een maand na onthouding (volstrekt geen alcohol of andere middelen) weer verdwijnen. Hulpverleners moeten nagaan wanneer de cliënt in zijn leven geen alcohol of drugs gebruikte en de cliënt vragen of depressie en angst toen aanwezig waren. Door familie of vrienden in de assessment te betrekken, kunt u een beter beeld krijgen van de achtergrond. Ze kunnen zich de symptomen van een cliënt en diens functioneren tijdens perioden van nuchterheid wellicht beter herinneren dan de cliënt zelf. Tanya s onthoudingsperiode van een jaar levert ongelooflijk waardevolle informatie op. In die tijd kreeg ze een postnatale depressie, hetgeen er sterk op wijst dat haar depressiviteit los staat van haar alcoholverslaving. De beschikbare informatie is vaak ontoereikend om te kunnen bepalen of een psychiatrische stoornis primair of secundair is. In dit geval raden wij u aan te veronderstellen dat zowel de psychiatrische stoornis als het alcoholmisbruik van belang is, en beide aandoeningen geïntegreerd te beoordelen en behandelen. U krijgt misschien na verloop van tijd meer gegevens tot uw beschikking die erop duiden dat de psychiatrische symptomen worden veroorzaakt door alcoholmisbruik, en dan kunt u de diagnoses en behandeling bijstellen. FAMILIE- VERLEDEN Zowel alcoholisme als depressie heeft genetische componenten, wat betekent dat deze stoornissen voorkomen in families en dat iemands DNA bijdraagt aan elk van deze stoornissen. Noch psychiatrische stoornissen noch alcoholverslaving zijn te wijten aan een karakterdefect. Alcoholisme lijkt vaker voor te komen in Tanya s familie: haar vader is een herstellend alcoholist en haar dochter gebruikt sinds kort overmatig alcohol. Kinderen van depressieve ouders lopen daarnaast extra risico een stemmingsstoornis te ontwikkelen. 11 IDDT Werkboek

15 Om een stoornis van een cliënt te begrijpen. is het van belang om te achterhalen of familieleden bekend zijn met alcoholgebruik of psychiatrische stoornissen. Als de familie een geschiedenis heeft met stemmingsproblemen, loopt de cliënt extra risico om een stemmingsprobleem te ontwikkelen. Als alcoholproblemen in de familie zitten, loopt de cliënt extra risico een alcoholprobleem te ontwikkelen. In sommige families komen beide problemen voor bij meerdere familieleden. Vanwege Tanya s familieproblemen moet de arts haar de vraag stellen waarom haar familieleden geneigd zijn tot alcoholmisbruik en stemmingsstoornissen en hoe deze problemen voorkomen kunnen worden. MOETEN MENSEN MET ALCOHOL- PROBLEMEN SEDATIEVE HYPNOTICA NEMEN? Deze casus stelt een aantal interessante behandelaspecten aan de orde, en op de meeste hiervan komen we in latere hoofdstukken terug. Hier gaan we in op verschillende vormen van medicijnen tegen alcoholverslaving. Mensen met alcohol- en angstproblemen, zoals Tanya, krijgen vaak sedatieve hypnotica voorgeschreven (zoals de benzodiazepine clonazepam) voor hun angst. Gebruik van dit soort medicijnen kan het alcoholprobleem echter verergeren en leiden tot misbruik, aangezien ze hetzelfde effect hebben op de hersenen als alcohol (ze zijn kruisreactief ). Benzodiazepinen worden vaak misbruikt, net als alcohol. Zodra iemand regelmatig sedatieve hypnotica neemt, is het moeilijk ermee te stoppen omdat hij of zij dan angst en ontwenningsverschijnselen ervaart. Dit overkwam Tanya die moeite had om met clonazepam te stoppen. Voor sommige mensen met ernstige angst is het gebruik van benzodiazepinen noodzakelijk, maar deskundigen zijn van mening dat antidepressiva, die zeer effectief zijn voor het behandelen van angst, en gedragstherapieën eerst moeten worden uitgeprobeerd. MEDICIJNEN V OOR MENSEN MET ALCOHOL- MISBRUIK OF AFHANKELIJK- HEID Andere medicijnen kunnen nuttig zijn wanneer ze worden gebruikt in combinatie met dubbel diagnose behandeling. Disulfiram (Antabuse) veroorzaakt een zeer onplezierige lichamelijke reactie wanneer iemand drinkt terwijl hij het geneesmiddel neemt. Disulfiram is bedoeld om cliënten ervan te weerhouden te drinken, omdat ze willen voorkomen dat ze deze toxische reactie op alcohol krijgen wanneer ze disulfiram in hun systeem hebben. Het medicijn vormt een psychologische barrière voor drinken. Veel cliënten zullen snel na het begin van de behandeling met disulfiram beginnen te drinken. De gewaarwording van de reactie disulfiram-alcohol kan hen ervan weerhouden om in de toekomst te drinken. Disulfiram is het meest effectief wanneer het gebruik wordt begeleid: iemand moet erop toezien dat de cliënt de medicijnen echt inneemt. Medisch personeel kan deze rol op sommige dagen op zich nemen, en familieleden kunnen dit nog frequenter doen. Naltrexone (revia) is een opiaatantagonist die de effecten van bepaalde natuurlijke chemische stoffen in de hersenen blokkeert en daarmee de behoefte aan alcohol vermindert. Evenals disulfiram kan naltrexone niet overgedoseerd worden. Naltrexone maakt dat alcoholgebruikers minder behoefte hebben aan alcohol. Er zijn geen symptomen en geen gevaar voor cliënten wanneer ze alcohol gebruiken in combinatie met naltrexone, dus dit medicijn is geschikt voor cliënten die nog altijd drinken en nog geen sterke betrokkenheid bij nuchterheid hebben. Naltrexone blokkeert de effecten van opiaten als heroïne en morfine. Het kan worden gebruikt voor de behandeling van mensen die verslaafd zijn aan of afhankelijk zijn van opiaten. Momenteel wordt onderzoek gedaan naar andere medicijnen om alcoholmisbruik te verminderen, maar geen van deze wordt anno 2002 op grote schaal voorgeschreven aan mensen met een dubbele diagnose. 12 IDDT Werkboek

16 Aanbevolen literatuur Er zijn talrijke nuttige boeken verkrijgbaar over alcohol en alcoholisme. Loosening the Grip: A Handbook of Alcohol Information door Jean Kinney is een goed vertrekpunt. 13 IDDT Werkboek

17 Hoofdstuk 3 CANNABIS INLEIDING Cannabis (ook aangeduid als marihuana, wiet en hasj) is een veel gebruikt en misbruikt middel in de Verenigde Staten en andere landen. Veel mensen voelen zich ontspannen en gelukkig als ze cannabis gebruiken, hoewel sommigen angst of paranoia ervaren en mensen met een psychiatrische stoornis ondervinden soms ernstige psychotische reacties op het middel. In dit hoofdstuk stellen we een jongeman met een schizo-affectieve stoornis en cannabisafhankelijkheid aan u voor. De casus en de bespreking illustreren enkele effecten van cannabis op psychiatrische stoornissen en enkele dilemma s waarmee hulpverleners veelvuldig geconfronteerd worden. CASUS Corey is een 25-jarige man bij wie de diagnose schizo-affectieve stoornis is gesteld. Hij begon wiet te roken toen hij 15 was, met vrienden op de middelbare school. Corey zegt dat marihuana hem altijd een ontspannen en aangenaam gevoel gaf. Op 17-jarige leeftijd beleefde Corey zijn eerste manische episode. Hij voelde zich euforisch en briljant, zonder enige behoefte om te slapen of te eten. Hij beschreef plannen voor een nieuwe straaljager die de Amerikaanse luchtmacht volgens hem vast en zeker zou kopen om van hem een beroemde miljonair te maken. Corey werd gedurende deze episode opgenomen, kreeg medicijnen en werd voor verdere behandeling doorverwezen naar de lokale GGZ-instelling. Ondanks gesprekken met een casemanager en een psychiater, was Corey er niet van overtuigd dat hij een psychiatrische stoornis had en herinnerde hij zich de symptomen niet meer die hij had wanneer hij manisch was. Sinds die eerste episode accepteerde Corey de hem voorgeschreven medicijnen, maar nam ze niet regelmatig in. Hij had elke week een afspraak met zijn casemanager en vertelde haar dat hij zich zorgen maakte over mensen die probeerden zijn plannen voor een nieuwe straaljager te stelen. Hij bleef dagelijks marihuana roken en dacht dat hij het nodig had om te ontspannen. Hij rookte meestal met vrienden, maar omdat hij het idee kreeg dat ze hem te grazen wilden nemen, rookte hij alleen in zijn appartement. Corey werd nog verscheidene keren opgenomen in verband met manische en psychotische symptomen. Toen zijn casemanager voorstelde dat er een verband zou kunnen bestaan tussen zijn marihuanagebruik, het niet nemen van medicijnen en de ziekenhuisopnames, was hij het hier niet mee eens en zei dat hij door zou gaan met marihuana omdat dat is wie ik ben. Corey s functioneren ging gestaag achteruit. Na zijn eindexamen had Corey een heleboel baantjes gehad, maar hij hield het nooit lang vol, wat hij toeschreef aan een gebrek aan concentratie en de moeizame relatie met collega s. Hij raakte geïsoleerd van familie en vrienden. Hij werd doorverwezen naar het Assertive Community Treatment-team voor mensen met een dubbele diagnose. 14 IDDT Werkboek

18 Tijdens de eerste twee jaren voerden teamleden motiverende gesprekken om hem geïnteresseerd te krijgen voor de behandeling en zelfhulpgroepen, en om hem in contact te brengen met een beroepskeuzedeskundige. Hij koos er uiteindelijk voor om regelmatig medicijnen te nemen. Hij kreeg een vaste baan bij een uitgeverij. Hij ging minder vaak cannabis gebruiken en vertelde dat hij af en toe in de weekenden wiet rookte. Hij was al ruim een jaar niet meer opgenomen. Hij had het niet meer over de straaljagers. Na in totaal vier jaar bij het team te hebben gezeten, ging het nog steeds goed met hem. Hij rondde het programma af en ging nog slechts om de drie maanden naar een psychiater. INFORMATIE OVER CANNABIS Cannabis is het meest gebruikte illegale middel in grote delen van Noord-Amerika. Cannabis wordt gemaakt van de bladeren, stengels en bloeiende toppen van de plant Cannabis sativa, en overal ter wereld gekweekt en verkocht. Het is verkrijgbaar in meerdere vormen, die qua sterkte nogal variëren. De meest gebruikte vorm zijn gedroogde plantendelen. Hasj is het hars van de bloemen van de vrouwelijke plant en is doorgaans sterker dan de gedroogde variant. Hasjolie, gemaakt door de plant te distilleren in chemicaliën, is nog krachtiger. Straatmarihuana is veel sterker dan voorheen door de moderne kweek- en oogsttechnieken. Cannabis kan worden gerookt of gegeten. De werkzame chemische stof, THC, wordt opgenomen in het bloed en werkt in op de hersenen. De THC wordt vanuit het bloed opgenomen in vetcellen en vervolgens weer langzaam afgegeven aan het bloed, waardoor het na enkele dagen of weken uit het lichaam verwijderd is. THC bereikt binnen enkele uren een piekwaarde, maar blijft langdurig in lagere concentraties in het bloed aanwezig. CANNABIS- INTOXICATIE EN KORTE TERMIJN- EFFECTEN OP PSYCHIA- TRISCHE STOORNISSEN Acute cannabisintoxicatie veroorzaakt toenemende eetlust, verminderde motorische prestaties (bijv. bij autorijden), verlies van aandacht, concentratie en geheugen; waanvoorstellingen, verminderde herkenning van visuele stimuli, en een verminderd besef van tijd. Cannabisgebruikers zeggen zich angstig of paranoïde te voelen, of juist blij, ontspannen en slaperig. Hoge doses van het middel kunnen doorgaans leiden tot paranoia en angst. De acute effecten houden circa drie à vier uur aan. Mensen met een psychiatrische stoornis die onder invloed van cannabis zijn, kunnen achterdochtiger of juist rustiger overkomen. Ze zijn vaak minder goed in staat deel te nemen aan behandeling of andere activiteiten vanwege het verlies van aandacht en concentratie. Door de sterk kalmerende en slaapverwekkende effecten en doordat de ontwenning normaal gesproken erg mild is, zijn cannabisgebruikers vaak niet in staat de negatieve effecten van cannabis te herkennen. Zelfs in geringe hoeveelheden kan cannabisgebruik acute psychotische episodes in de hand werken, die vaak ziekenhuisopname noodzakelijk maken en niet altijd snel of eenvoudig te verhelpen zijn. GEWENNING EN ONTWENNING Er zijn aanwijzingen dat regelmatig veel cannabisgebruik gewenning, fysiologische afhankelijkheid en ontwenningsverschijnselen veroorzaken. Deze effecten zijn enigszins omstreden, deels omdat ze minder ernstig zijn dan bij andere drugs en deels omdat cannabis langzaam door het lichaam wordt afgebroken. Nadat een regelmatige gebruiker stopt met cannabis, duurt het ongeveer een maand voordat alle cannabis het lichaam heeft verlaten. Als iemand al ontwenningsverschijnselen ondervindt, zijn dit veelal slapeloosheid, angst en prikkelbaarheid, maar ook gedachten en dromen over cannabisgebruik. 15 IDDT Werkboek

19 AFKICKEN VAN CANNABIS Destabilisatie van de psychiatrische stoornis kan zich voordoen tijdens het afkicken van zwaar cannabisgebruik, hoewel ontwenningsverschijnselen doorgaans mild en ongevaarlijk zijn. Medische behandeling is niet noodzakelijk, maar toezicht op de psychiatrische stoornis en hulp bij het vermijden van cannabisgebruik zijn van belang. LANGETERMIJN EFFECTEN Langdurig cannabisgebruik heeft nadelige gevolgen voor de gezondheid. Cannabisrook bevat meer teer en kankerverwekkende chemicaliën dan tabaksrook. Cannabisgebruik wordt in verband gebracht met longschade en longkanker, evenals verminderde afweer, hartproblemen en veranderingen in de voortplantingshormonen. Van groter belang is het langetermijneffect van cannabis op psychiatrische stoornissen. De casus illustreert hoe langdurig cannabisgebruik bij personen met een dubbele diagnose correleert met negatieve effecten (recidieven, opnames, afnemend functioneren en niet verder komen ten opzichte van levensdoelen). Corey s psychiatrische symptomen zijn geleidelijk verergerd door zijn cannabisgebruik en door zijn afwijzing van psychiatrische behandeling. Zwaar cannabisgebruik schaadt de cognitieve vermogens (aandacht, concentratie en geheugen), wat het functioneren op het werk, op school en thuis nadelig beïnvloedt. Hoewel Corey belangstelling had voor techniek en in zijn jeugd goede cijfers haalde op school, had hij geen zin meer om te studeren of te werken. Het verlies van interesse en motivatie is wellicht veroorzaakt door de cannabis, zijn psychiatrische stoornis of, waarschijnlijker nog, beide. PSYCHIA- TRISCHE STOORNIS, VERSLAVING, OF BEIDE? Cliënten en familieleden merken vaak dat psychiatrische symptomen beginnen wanneer iemand (verdovende) middelen gebruikt en ze vragen zich af of drugsgebruik de veroorzaker is van de psychiatrische stoornis. Huidig onderzoek wijst uit dat misbruik van (verdovende) middelen geen ernstige psychiatrische stoornissen als schizofrenie en bipolaire stoornis veroorzaakt, maar wel episoden in de hand kan werken bij mensen die hiervoor gevoelig zijn. Alcohol- of drugsverslaving kan psychiatrische symptomen teweegbrengen tijdens intoxicatie en ontwenning, maar deze verdwijnen doorgaans wanneer de persoon stopt. Voor mensen met ernstige psychiatrische stoornissen wordt alcohol- of drugsgebruik beschouwd als een biologische stress die de psychiatrische stoornis in de hand kan werken. De symptomen houden aan omdat het individu al aanleg had voor de psychiatrische stoornis door zijn of haar biologische aanleg. Psychiatrische symptomen die al maanden of jaren aanwezig zijn, verdwijnen zelden vanzelf, d.w.z. zonder behandeling, wanneer het alcohol- of drugsgebruik wordt gestaakt. IS CANNABIS EEN MEDICIJN? Onderzoek heeft aangetoond dat cannabis kan helpen bij bepaalde medische problemen. Zoals bij veel patiënten met cannabismisbruik, ziet Cory wel positieve en medicinale aspecten, maar geen negatieve aspecten van zijn cannabisgebruik. Het duurde een lange tijd voordat hij besloot om zijn gebruik te minderen. Sommige mensen die cannabis gebruiken, geloven dat cannabis medicinale eigenschappen voor hen bevat en geven aan dat zij dit als medicijn willen gebruiken tegen hun psychiatrische stoornis. Hoewel is aangetoond dat cannabis de eetlust opwekt en bijdraagt aan pijnbestrijding voor mensen met kanker, is uit onderzoek gebleken dat door cannabisgebruik de symptomen van psychiatrische stoornissen duidelijk verslechteren. Zelfs in Nederland, waar cannabisgebruik legaal is en cannabis verkrijgbaar is in coffeeshops, erkennen de overheid en de bevolking dat cannabisgebruik zeer gevaarlijk is voor mensen met psychiatrische stoornissen. Het is belangrijk voor mensen met psychiatrische stoornissen om medicijnen te nemen waarvan is aangetoond dat het de symtomen van de psychiatrische stoornissen vermindert, zelfs wanneer zij hun drugsgebruik voortzetten. 16 IDDT Werkboek

20 Aanbevolen literatuur Het volgende artikel beschrijft de psychiatrische effecten van cannabisgebruik. Psychiatric Effects of Cannabis, Andrew Johns, British Journal of Psychiatry, 178, , IDDT Werkboek

Achtergronden. De verslaving. Controleverlies

Achtergronden. De verslaving. Controleverlies Achtergronden We beschouwen verslaving vandaag als een ziekte. Door veranderingen in de hersenen zijn verslaafden niet goed in staat om hun innamegedrag onder controle te houden. Een verslaafde drinker

Nadere informatie

Verslaving. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over verslaving. Als iemand niet meer zonder... kan

Verslaving. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over verslaving. Als iemand niet meer zonder... kan ggz voor doven & slechthorenden Verslaving Als iemand niet meer zonder... kan Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over verslaving Herkent u dit? Veel mensen gebruiken soms

Nadere informatie

Depressie bij ouderen

Depressie bij ouderen Depressie bij ouderen Bij u of uw familielid is een depressie vastgesteld. Hoewel relatief veel ouderen last hebben van depressieve klachten, worden deze niet altijd als zodanig herkend. In deze folder

Nadere informatie

Inleiding. Bron: Nationale Drugsmonitor Jaarbericht 2007. Uitgave van Trimbosinstituut

Inleiding. Bron: Nationale Drugsmonitor Jaarbericht 2007. Uitgave van Trimbosinstituut : Alcohol, roken en drugs Inleiding In onze maatschappij zijn het gebruik van alcohol en andere drugs heel gewoon geworden roken en het drinken van alcoholische dranken gebeurt op recepties, feestjes,

Nadere informatie

regio Gooi en Vechtstreek Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid www.cjggooienvechtstreek.nl

regio Gooi en Vechtstreek Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid www.cjggooienvechtstreek.nl regio Gooi en Vechtstreek Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid www.cjggooienvechtstreek.nl n Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid We slapen gemiddeld zo n zeven tot acht uur per nacht. Dat

Nadere informatie

1 Wat is er met me aan de hand? 11

1 Wat is er met me aan de hand? 11 Leven met een alcoholprobleem 07-03-06 09:25 Pagina 7 Inhoud Voorwoord 1 Wat is er met me aan de hand? 11 Typerend beeld van de kwaal 11 Symptomen 12 Vroege en late symptomen 14 Diagnostiek 14 Een paar

Nadere informatie

To blow or not to. blow? Inhoud. Informatiebrochure over cannabisgebruik bij een psychose. Inleiding. 1. Een psychose. 2. Cannabis

To blow or not to. blow? Inhoud. Informatiebrochure over cannabisgebruik bij een psychose. Inleiding. 1. Een psychose. 2. Cannabis Inhoud To blow or not to Inleiding 1. Een psychose blow? Informatiebrochure over cannabisgebruik bij een psychose 2. Cannabis 3. Risico op een psychose door cannabisgebruik 4. Redenen om cannabis te gebruiken

Nadere informatie

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Informatie voor cliënten Cliënten en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel hebben vaak nare dingen meegemaakt. Ze zijn geschokt

Nadere informatie

Gezond genieten. Stellingen 55-plussers en alcohol: WAAR OF NIET WAAR?

Gezond genieten. Stellingen 55-plussers en alcohol: WAAR OF NIET WAAR? Gezond genieten Stellingen 55-plussers en alcohol: WAAR OF NIET WAAR? 1. Op oudere leeftijd kun je lichamelijk beter tegen alcohol. 2. Vanaf het vijfenveertigste jaar heeft alcohol een gunstig effect op

Nadere informatie

Ouderen en verslaving Dick van Etten Verpleegkundig Specialist GGZ Centrum Maliebaan

Ouderen en verslaving Dick van Etten Verpleegkundig Specialist GGZ Centrum Maliebaan Ouderen en verslaving Dick van Etten Verpleegkundig Specialist GGZ Centrum Maliebaan U moet de bakens verzetten en noch sterke drank, noch bier meer gebruiken: houdt u aan een matig gebruik van een redelijke

Nadere informatie

Depressie. Meer dan een somber gevoel. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over depressie

Depressie. Meer dan een somber gevoel. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over depressie ggz voor doven & slechthorenden Depressie Meer dan een somber gevoel Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over depressie Herkent u dit? Iedereen is wel eens somber of treurig.

Nadere informatie

Een depressie. P unt P. kan u helpen. volwassenen

Een depressie. P unt P. kan u helpen. volwassenen Een depressie P unt P kan u helpen volwassenen Iedereen is wel eens moe, somber en lusteloos. Het is een normale reactie op tegenvallers, een verlies en andere vervelende gebeurtenissen. Wanneer dit soort

Nadere informatie

Depressie bij ouderen

Depressie bij ouderen Depressie bij ouderen 2 Depressie bij ouderen komt vaak voor, maar is soms moeilijk te herkennen. Deze folder geeft informatie over de kenmerken en de behandeling van een depressie bij ouderen. Wat is

Nadere informatie

VMDB 15-06-2013. Arnold Scholten Psycholoog Brijder Verslavingszorg

VMDB 15-06-2013. Arnold Scholten Psycholoog Brijder Verslavingszorg VMDB 15-06-2013 Arnold Scholten Psycholoog Brijder Verslavingszorg DUBBELE DIAGNOSE Psychiatrische Stoornis + middelenproblematiek Er bestaat wederzijdse beïnvloeding Prognose is minder goed Afzonderlijke

Nadere informatie

Depressie bij ouderen

Depressie bij ouderen Depressie bij ouderen Bij u, uw partner of familielid is een depressie vastgesteld. In deze folder kunt u lezen wat een depressie is en waar u voor verdere vragen en informatie terecht kunt. Vanwege de

Nadere informatie

MAPROTILINE HCl 25-50 - 75 PCH tabletten. MODULE I : ALGEMENE GEGEVENS Datum : 29 februari 2008 1.3.3 : Bijsluiter Bladzijde : 1

MAPROTILINE HCl 25-50 - 75 PCH tabletten. MODULE I : ALGEMENE GEGEVENS Datum : 29 februari 2008 1.3.3 : Bijsluiter Bladzijde : 1 1.3.3 : Bijsluiter Bladzijde : 1 Pharmachemie B.V. Swensweg 5 Postbus 552 2003 RN Haarlem INFORMATIE VOOR DE PATIËNT SAMENSTELLING Per tablet: respectievelijk 25 mg, 50 mg en 75 mg maprotilinehydrochloride.

Nadere informatie

Correcties DSM 5 : Beknopt overzicht van de criteria

Correcties DSM 5 : Beknopt overzicht van de criteria Correcties DSM 5 : Beknopt overzicht van de criteria Vierde oplage, juni 2016 In deze lijst zijn de belangrijkste wijzigingen opgenomen t.o.v. de derde oplage (juni 2015). Pagina Stoornis Derde oplage,

Nadere informatie

PK Broeders Alexianen Tienen

PK Broeders Alexianen Tienen PROGRAMMA 09u30 Ontvangst Koffie 10u00 Verwelkoming en inleiding Ivo Vanschooland Dr. H. Peuskens Getuigenis Pauze Getuigenis Herman Hacour 12u00 Aperitief en lunch 14u00 Werkgroepen begeleid door: Hacour

Nadere informatie

Een depressie. PuntP kan u helpen. groep: volwassenen

Een depressie. PuntP kan u helpen. groep: volwassenen Een depressie PuntP kan u helpen groep: volwassenen Iedereen is wel eens moe, somber en lusteloos. Het is een normale reactie op tegenvallers, een verlies en andere vervelende gebeurtenissen. Wanneer dit

Nadere informatie

WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen

WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen Tekst: Aziza Sbiti & Cha-Hsuan Liu Colofon: Deze brochure is totstandgekomen met hulp van het Inspraak Orgaan Chinezen. De inhoud

Nadere informatie

Hoe help ik mijn kind nee zeggen tegen roken, drinken en blowen?

Hoe help ik mijn kind nee zeggen tegen roken, drinken en blowen? Hoe help ik mijn kind nee zeggen tegen roken, drinken en blowen? Uw kind en roken, drinken en blowen? U kunt er iets aan doen! Kinderen die opgroeien krijgen te maken met allerlei verleidingen. Bijvoorbeeld

Nadere informatie

MIDDELENGERELATEERDE en VERSLAVINGSSTOORNISSEN. Dr. Marie-Catherine Monté en Dr. Marieke Waignein

MIDDELENGERELATEERDE en VERSLAVINGSSTOORNISSEN. Dr. Marie-Catherine Monté en Dr. Marieke Waignein MIDDELENGERELATEERDE en VERSLAVINGSSTOORNISSEN Dr. Marie-Catherine Monté en Dr. Marieke Waignein 28 november 2014 Middelengerelateerde problematiek 1. Algemeen A. Middelengebruik in België B. Gevolgen:

Nadere informatie

Informatiebrochure voor patiënten/verzorgers

Informatiebrochure voor patiënten/verzorgers JOUW HANDLEIDING VOOR ABILIFY (ARIPIPRAZOL) Informatiebrochure voor patiënten/verzorgers Datum van herziening: oktober 2013 2013-08/LuNL/1731 Inleiding Jouw dokter heeft bij jou de diagnose bipolaire I

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Acuut optredende verwardheid. (delier) Acuut optredende verwardheid (delier)

Patiënteninformatie. Acuut optredende verwardheid. (delier) Acuut optredende verwardheid (delier) Patiënteninformatie Acuut optredende verwardheid (delier) Acuut optredende verwardheid (delier) 1 Acuut optredende verwardheid (delier) Intensive Care, route 3.3 Telefoon (050) 524 6540 Inleiding Uw familielid

Nadere informatie

ASSESSMENT MIDDELENGEBRUIK. Achternaam. Cliëntnummer. Naam interviewer

ASSESSMENT MIDDELENGEBRUIK. Achternaam. Cliëntnummer. Naam interviewer ASSESSMENT MIDDELENGEBRUIK Achternaam bij vrouwelijke cliënten meisjesnaam Geboortedatum Cliëntnummer Datum interview d d m m d d m m 1. Naam interviewer 2. 3. Interview is niet volledig afgenomen want:

Nadere informatie

Gevolgen van alcoholgebruik

Gevolgen van alcoholgebruik Gevolgen van alcoholgebruik Katwijk 7 februari 2008 Programma Trends in alcohol gebruik Effecten en risico s Gevolgen (bij jongeren) Mogelijke oplossingen Conclusies 1 Algemene trends bij jongeren Steeds

Nadere informatie

Alcoholintoxicatie 1

Alcoholintoxicatie 1 Alcoholintoxicatie 1 Je hebt teveel alcohol gedronken en dit heeft dusdanige effecten op je lichaam gehad dat een opname in het ziekenhuis noodzakelijk was. Doordat je teveel gedronken hebt kan er van

Nadere informatie

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud Informatie voor Familieleden omtrent Psychose InFoP 2 Inhoud Introductie Module I: Wat is een psychose? Module II: Psychose begrijpen? Module III: Behandeling van psychose de rol van medicatie? Module

Nadere informatie

speciaal onderwijs lesbrief drugs UITGAVE: STICHTING VOORKOM! T (030) 637 31 44 E-MAIL: STICHTING@VOORKOM.NL WWW.VOORKOM.NL

speciaal onderwijs lesbrief drugs UITGAVE: STICHTING VOORKOM! T (030) 637 31 44 E-MAIL: STICHTING@VOORKOM.NL WWW.VOORKOM.NL speciaal onderwijs UITGAVE: STICHTING VOORKOM! T (030) 637 31 44 E-MAIL: STICHTING@VOORKOM.NL WWW.VOORKOM.NL inhoud LES 1: KENNISMAKING MET DRUGS 3 SOORTEN DRUGS 3 WAT DOEN DRUGS? 4 VERSLAAFD AAN DRUGS

Nadere informatie

Schizofrenie en comorbide verslaving

Schizofrenie en comorbide verslaving Schizofrenie en comorbide verslaving Wilma Reesink GGZ Verpleegkundig Specialist GGNet Apeldoorn Workshopindeling: 1. Stellingen bespreken aan de hand van het Lagerhuismodel met doel: kennis testen, dilemma

Nadere informatie

Delirium of delier (acuut optredende verwardheid)

Delirium of delier (acuut optredende verwardheid) Delirium of delier (acuut optredende verwardheid) In deze folder leest u wat een delirium is, wat de verschijnselen van een delirium zijn en leest u informatie over de behandeling en tips voor patiënten

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Informatie voor mensen die hun probleem willen aanpakken 2 Kortdurende motiverende interventie en cognitieve gedragstherapie Een effectieve behandeling

Nadere informatie

speciaal onderwijs lesbrief alcohol UITGAVE: STICHTING VOORKOM! T (030) 637 31 44 E-MAIL: STICHTING@VOORKOM.NL WWW.VOORKOM.NL

speciaal onderwijs lesbrief alcohol UITGAVE: STICHTING VOORKOM! T (030) 637 31 44 E-MAIL: STICHTING@VOORKOM.NL WWW.VOORKOM.NL speciaal onderwijs UITGAVE: STICHTING VOORKOM! T (00) 67 1 44 E-MAIL: STICHTING@VOORKOM.NL WWW.VOORKOM.NL inhoud LES 1: KENNISMAKING MET ALCOHOL SOORTEN DRANK DE WERKING VAN ALCOHOL 4 DE GEVOLGEN VOOR

Nadere informatie

Hoe help ik mijn kind nee zeggen tegen roken, drinken en blowen?

Hoe help ik mijn kind nee zeggen tegen roken, drinken en blowen? Hoe help ik mijn kind nee zeggen tegen roken, drinken en blowen? Uw kind en roken, drinken en blowen? U kunt er iets aan doen! Kinderen die opgroeien krijgen te maken met allerlei verleidingen. Bijvoorbeeld

Nadere informatie

HOE HELP IK MIJN KIND NEE ZEGGEN TEGEN ROKEN, DRINKEN EN BLOWEN?

HOE HELP IK MIJN KIND NEE ZEGGEN TEGEN ROKEN, DRINKEN EN BLOWEN? HOE HELP IK MIJN KIND NEE ZEGGEN TEGEN ROKEN, DRINKEN EN BLOWEN? UW KIND EN ROKEN, DRINKEN EN BLOWEN? U KUNT ER IETS AAN DOEN! Kinderen die opgroeien krijgen te maken met allerlei verleidingen. Bijvoorbeeld

Nadere informatie

Manisch depressief of bipolaire stoornis

Manisch depressief of bipolaire stoornis 0000 2027 - SV - oktober 2012 Manisch depressief of bipolaire stoornis campus Sint-Vincentius Sint-Vincentiusstraat 20 2018 Antwerpen tel. 03 285 20 00 fax 03 239 23 23 www.st-vincentius.be GasthuisZusters

Nadere informatie

Bianca Wagenaar-Swart Preventiewerker

Bianca Wagenaar-Swart Preventiewerker Bianca Wagenaar-Swart Preventiewerker Tactus Verslavingszorg Stedendriehoek, Twente, Zwolle/Noord Veluwe en Flevoland Preventie Behandeling Nazorg Alcohol, roken, drugs, medicijnen, gamen, gokken Programma

Nadere informatie

Op weg naar de speerpuntennotitie lokaal gezondheidsbeleid Boxmeer 2009 2011: Speerpunten voor Boxmeer?? Esther Hendriks 24 september 2009

Op weg naar de speerpuntennotitie lokaal gezondheidsbeleid Boxmeer 2009 2011: Speerpunten voor Boxmeer?? Esther Hendriks 24 september 2009 Op weg naar de speerpuntennotitie lokaal gezondheidsbeleid Boxmeer 2009 2011: Speerpunten voor Boxmeer?? Esther Hendriks 24 september 2009 Op weg naar speerpuntennotitie? Wat doen/deden we al? Welke gezondheidsproblemen

Nadere informatie

Middeleninfo. Alcohol. Tripmiddelen

Middeleninfo. Alcohol. Tripmiddelen Middeleninfo Alcohol Tabak Cocaïne Hasj Heroïne Paddo's Smartdrugs Speed Tripmiddelen XTC Alcohol Afhankelijkheid Gewenning Alcohol & Bij 'sociaal gebruik' kan er al sprake zijn van matige geestelijke

Nadere informatie

HET VERHAAL VAN KATRIN

HET VERHAAL VAN KATRIN HET VERHAAL VAN KATRIN Katrin begon heroïne te gebruiken toen ze ongeveer 12 was. In het begin deed ze dat nog af en toe. We hadden er niet genoeg geld voor. Door een ingrijpende gebeurtenis ging ze steeds

Nadere informatie

VERANDERING VAN GEDRAG: EEN PROBLEEM OF NIET? Marieke Schuurmans Verpleegkundige & onderzoeker UMC Utrecht/Hogeschool Utrecht

VERANDERING VAN GEDRAG: EEN PROBLEEM OF NIET? Marieke Schuurmans Verpleegkundige & onderzoeker UMC Utrecht/Hogeschool Utrecht VERANDERING VAN GEDRAG: EEN PROBLEEM OF NIET? Marieke Schuurmans Verpleegkundige & onderzoeker UMC Utrecht/Hogeschool Utrecht GEDRAG: De wijze waarop iemand zich gedraagt, zijn wijze van doen, optreden

Nadere informatie

Slaapproblemen, angst en onrust

Slaapproblemen, angst en onrust Slaapproblemen, angst en onrust WAT KUNT U ZELF DOEN WAT KAN UW APOTHEKER VOOR U DOEN WAT GEBEURT ER ALS U STOPT AUTORIJDEN INFORMATIE ADRESSEN HULPVERLENING VRAAG OVER UW MEDICIJNEN? WWW.APOTHEEK.NL SLAAPPROBLEMEN,

Nadere informatie

stoppen zware drinkers minder vaak met het drinken van alcoholhoudende drank dan vrouwen met een lager alcoholgebruik.

stoppen zware drinkers minder vaak met het drinken van alcoholhoudende drank dan vrouwen met een lager alcoholgebruik. Samenvatting In Nederland gebruikt ongeveer 80% van de vrouwen in de vruchtbare leeftijd alcoholhoudende drank. Veel vrouwen staken het alcoholgebruik zodra ze zwanger zijn of eerder al, als ze zwanger

Nadere informatie

Wat je moet weten over hasj en wiet

Wat je moet weten over hasj en wiet Wat je moet weten over hasj en wiet 1 2 Je hebt vast wel eens van hasj of wiet gehoord. Hasj en wiet zijn drugs. Hasj en wiet worden meestal gerookt. Er wordt een soort sigaret gedraaid met tabak en hasj

Nadere informatie

Liska Vulperhorst Preventiewerker

Liska Vulperhorst Preventiewerker Liska Vulperhorst Preventiewerker Tactus Verslavingszorg Vijf circuits Behandeling & Begeleiding Sociale Verslavingszorg Forensische Verslavingszorg Verslavingsreclassering Preventie & Consultancy Programma

Nadere informatie

WIL JE MINDER BLOWEN?

WIL JE MINDER BLOWEN? WIL JE MINDER BLOWEN? Uitgave van Stichting Be Aware Maart 2015 Ik wil minderen. Je vindt dat je teveel wiet/hasj of cannabis rookt. Je beseft dat je hierdoor minder goed functioneert: je huiswerk lijdt

Nadere informatie

Informatie voor patiënten

Informatie voor patiënten Informatie voor patiënten gegeneraliseerde angststoornis: wat is dat precies? Bij u is na de intakeprocedure de diagnose gegeneraliseerde angststoornis gesteld. Om deze diagnose te kunnen krijgen moet

Nadere informatie

Parkinsonismen Vereniging. Parkinson en Psychose

Parkinsonismen Vereniging. Parkinson en Psychose Parkinsonismen Vereniging Parkinson en Psychose Inhoudsopgave Inleiding 4 Psychose 4 Oorzaak 5 Door de ziekte van Parkinson 5 Door het gebruik van anti-parkinsonmedicatie 5 Door een lichamelijke aandoening

Nadere informatie

J.H. van Epen De drugs van de wereld de wereld drugs. 2e herziene druk

J.H. van Epen De drugs van de wereld de wereld drugs. 2e herziene druk J.H. van Epen De drugs van de wereld de wereld van de drugs 2e herziene druk Samsom Stafleu Alphen aan den Rijn/Brussel 1988 Woord vooraf 1 Algemene gezichtspunten 1.1 Definitie van het begrip drug 1.2

Nadere informatie

Rusteloze benen restless legs syndrome (RLS)

Rusteloze benen restless legs syndrome (RLS) Rusteloze benen restless legs syndrome (RLS) Albert Schweitzer ziekenhuis januari 2015 pavo 1159 Wat zijn rusteloze benen? Het rusteloze benen syndroom (ofwel restless legs syndrome, afgekort RLS) is een

Nadere informatie

Bert Vinken. Vincent van Gogh Voor geestelijke gezondheidszorg. Presentatie alcohol en opvoeding Trimbos-instituut

Bert Vinken. Vincent van Gogh Voor geestelijke gezondheidszorg. Presentatie alcohol en opvoeding Trimbos-instituut Nee tegen alcohol (en drugs) schade Bert Vinken Vincent van Gogh Voor geestelijke gezondheidszorg Programma 19.30 uur 20.30 uur 20.45 uur 21.30 uur Presentatie Pauze vraag en antwoord Einde Drugs Definities

Nadere informatie

Verslaving apart? Dubbele diagnostiek als standaardbehandeling. dr. C.A. Loth

Verslaving apart? Dubbele diagnostiek als standaardbehandeling. dr. C.A. Loth Verslaving apart? Dubbele diagnostiek als standaardbehandeling in de GGz dr. C.A. Loth Cijfers 1,2 miljoen alcoholisten/problematische drinkers 1,8 miljoen dagelijkse gebruikers benzo s, 22 % gebruikt

Nadere informatie

Bipolaire stoornissen

Bipolaire stoornissen Bipolaire stoornissen PuntP kan u helpen volwassenen Sommige mensen hebben last van stemmingsschommelingen die niet in verhouding staan tot wat er in hun persoonlijke omgeving gebeurt. De stemming lijkt

Nadere informatie

De Stemmenpolikliniek

De Stemmenpolikliniek Universitair Centrum Psychiatrie (UCP) De Stemmenpolikliniek Inhoud Inleiding 1 Stemmen horen 1 De behandeling 2 Kennismaking 3 De inhoud van de behandeling 3 Behandelaars 4 Vragen 4 Belangrijke adressen

Nadere informatie

Hoe gaat het met je? Antwoorden op vragen over alcohol, drugs en psychische gezondheid. Landelijk Expertise centrum Dubbele Diagnose, 2014

Hoe gaat het met je? Antwoorden op vragen over alcohol, drugs en psychische gezondheid. Landelijk Expertise centrum Dubbele Diagnose, 2014 Hoe gaat het met je? Antwoorden op vragen over alcohol, drugs en psychische gezondheid Landelijk Expertise centrum Dubbele Diagnose, 2014 Wat kan ik in deze folder vinden? In deze folder worden veelgestelde

Nadere informatie

Belang Preventie Cijfers comazuipen 2011

Belang Preventie Cijfers comazuipen 2011 Programma vandaag 19:00 19:45 u Tactus Verslavingszorg Cijfers Middelen/gewoontes 19:45 20:00 u Pauze Pubers & Verslavingen Liska Vulperhorst Preventiewerker 21 maart 2013 20:00 20:45 u Stellingen 20:45

Nadere informatie

Restless Legs Syndrome, Rusteloze benen,

Restless Legs Syndrome, Rusteloze benen, Restless Legs Syndrome, Rusteloze benen, Als u van onrustige benen (RLS) last heeft dan staat u niet alleen. Geschat wordt dat zo n 5 tot 10 procent van de volwassen bevolking lijdt aan deze neurologische

Nadere informatie

SCREENER MIDDELENGEBRUIK. Achternaam. Cliëntnummer. Naam interviewer

SCREENER MIDDELENGEBRUIK. Achternaam. Cliëntnummer. Naam interviewer SCREENER MIDDELENGEBRUIK Achternaam bij vrouwelijke cliënten meisjesnaam Geboortedatum Cliëntnummer Datum interview d d m m d d m m Naam interviewer Interview is niet volledig afgenomen want: cliënt beëindigde

Nadere informatie

Hoofdpijn Duizeligheid Vermoeidheid Concentratieproblemen Vergeetachtigheid

Hoofdpijn Duizeligheid Vermoeidheid Concentratieproblemen Vergeetachtigheid Hersenschudding In deze folder vertellen we wat de gevolgen van een hersenschudding kunnen zijn en wat u kunt verwachten tijdens het herstel. Ook geven we adviezen over wat u het beste wel en niet kunt

Nadere informatie

Depressie. Informatiefolder voor cliënt en naasten. Zorgprogramma Doen bij Depressie UKON. Versie 2013-oktober

Depressie. Informatiefolder voor cliënt en naasten. Zorgprogramma Doen bij Depressie UKON. Versie 2013-oktober Depressie Informatiefolder voor cliënt en naasten Zorgprogramma Doen bij Depressie Versie 2013-oktober Inleiding Deze folder bevat informatie over de klachten die bij een depressie horen en welke oorzaken

Nadere informatie

leven met vermoeidheid omgaan met de gevolgen van een beroerte

leven met vermoeidheid omgaan met de gevolgen van een beroerte leven met vermoeidheid omgaan met de gevolgen van een beroerte CVA Cerebro Vasculair Accident is de medische term voor een ongeluk in de vaten van de hersenen. In het dagelijks taalgebruik heet een CVA

Nadere informatie

Fabels en feiten over morfine

Fabels en feiten over morfine Fabels en feiten over morfine Beter voor elkaar Fabels en feiten over morfine Inleiding In overleg met uw arts gaat u morfine gebruiken. Morfine behoort tot een groep geneesmiddelen, die morfineachtige

Nadere informatie

Naltrexon HCl 50 PCH. Veel gestelde vragen en antwoorden. Nederland. Dit boekje wordt u aangeboden door: Teva Nederland, Postbus 552, 2003 RN Haarlem

Naltrexon HCl 50 PCH. Veel gestelde vragen en antwoorden. Nederland. Dit boekje wordt u aangeboden door: Teva Nederland, Postbus 552, 2003 RN Haarlem Nederland Naltrexon HCl 50 PCH Dit boekje wordt u aangeboden door: Teva Nederland, Postbus 552, 2003 RN Haarlem Veel gestelde vragen en antwoorden LEES DEZE INFORMATIE OVER NALTREXON HCl 50 PCH U heeft

Nadere informatie

informatie voor cliënten FACT-team

informatie voor cliënten FACT-team informatie voor cliënten FACT-team FACT-team Voor een grote groep mensen is het leven moeilijk. Zij hebben niet alleen last van psychiatrische klachten, zoals bijvoorbeeld somberheid of het horen van stemmen,

Nadere informatie

INFORMATIEBROCHURE VOOR PATIËNTEN / VERZORGERS

INFORMATIEBROCHURE VOOR PATIËNTEN / VERZORGERS De Europese gezondheidsautoriteiten hebben bepaalde voorwaarden verbonden aan het in de handel brengen van het geneesmiddel ABILIFY. Het verplicht plan voor risicobeperking in België, waarvan deze informatie

Nadere informatie

Trauma en verslaving. Mondriaan. Verslavingszorg. Informatie voor patiënten

Trauma en verslaving. Mondriaan. Verslavingszorg. Informatie voor patiënten Verslavingszorg Trauma en verslaving Als u naast uw verslaving ook last heeft van een nare of ingrijpende gebeurtenis uit uw verleden Informatie voor patiënten Mondriaan voor geestelijke gezondheid Trauma

Nadere informatie

Grensoverschrijdend gedrag. Les 2: inleiding in de psychopathologie

Grensoverschrijdend gedrag. Les 2: inleiding in de psychopathologie Grensoverschrijdend gedrag Les 2: inleiding in de psychopathologie Programma Psychopathologie; wat is het? Algemene functionele psychopathologie DSM Psychopathologie = Een onderdeel van de psychiatrie

Nadere informatie

Factoren in de relatie tussen angstige depressie en het risico voor hart- en vaatziekten

Factoren in de relatie tussen angstige depressie en het risico voor hart- en vaatziekten Factoren in de relatie tussen angstige depressie en het risico voor hart- en vaatziekten In dit proefschrift werd de relatie tussen depressie en het risico voor hart- en vaatziekten onderzocht in een groep

Nadere informatie

Oncologie. Morfine: fabels en feiten

Oncologie. Morfine: fabels en feiten Oncologie Morfine: fabels en feiten 1 Wat is morfine? In overleg met uw arts gaat u morfine gebruiken. Morfine wordt voorgeschreven om pijn te verlichten. Soms wordt morfine gebruikt bij benauwdheid. Morfine

Nadere informatie

Presentatie Drugs op het werk Spreker Saskia Schluter Datum 04-2015

Presentatie Drugs op het werk Spreker Saskia Schluter Datum 04-2015 Presentatie Drugs op het werk Spreker Saskia Schluter Datum 04-2015 Controle Onlangs is door een grote opdrachtgever van STAR OGP een drugscontrole gehouden onder alle aanwezigen (dus medewerkers van diverse

Nadere informatie

Depressie bij verpleeghuiscliënten

Depressie bij verpleeghuiscliënten Doen bij Depressie zorgprogramma Informatiefolder voor cliënt en naasten Depressie bij verpleeghuiscliënten Folder 3 Inleiding Deze folder bevat informatie over de klachten die bij een depressie horen

Nadere informatie

Datum: VRAGENLIJSTEN (1) Naam: Geboortedatum: www.upckuleuven.be info@upckuleuven.be

Datum: VRAGENLIJSTEN (1) Naam: Geboortedatum: www.upckuleuven.be info@upckuleuven.be Datum: VRAGENLIJSTEN (1) Naam: Geboortedatum: www.upckuleuven.be info@upckuleuven.be campus Kortenberg Leuvensesteenweg 517 3070 Kortenberg T +32 2 758 05 11 campus Gasthuisberg Herestraat 49 3000 Leuven

Nadere informatie

Het gebruik van morfine en veel voorkomende vragen

Het gebruik van morfine en veel voorkomende vragen Het gebruik van morfine en veel voorkomende vragen Albert Schweitzer ziekenhuis januari 2015 pavo 0437 Inleiding Uw arts heeft u morfineachtige pijnstillers (zie tabel) voorgeschreven tegen de pijn. Deze

Nadere informatie

Delirium op de Intensive Care (IC)

Delirium op de Intensive Care (IC) Deze folder is bedoeld voor de partners, familieleden, naasten of bekenden van op de Intensive Care (IC) afdeling opgenomen patiënten. Door middel van deze folder willen wij u als familie* uitleg geven

Nadere informatie

1 Epidemiologie van multipel myeloom en de ziekte van Waldenström

1 Epidemiologie van multipel myeloom en de ziekte van Waldenström 1 Epidemiologie van multipel myeloom en de ziekte van Waldenström Dr. S.A.M. van de Schans, S. Oerlemans, MSc. en prof. dr. J.W.W. Coebergh Inleiding Epidemiologie is de wetenschap die eenvoudig gezegd

Nadere informatie

Gedwongen opname met een IBS of RM *

Gedwongen opname met een IBS of RM * Gedwongen opname met een IBS of RM * Informatie voor cliënten Onderdeel van Arkin Inleiding In deze folder staat kort beschreven wat er gebeurt als u gedwongen wordt opgenomen. De folder bevat belangrijke

Nadere informatie

ACT en FACT: zorg en behandeling in de maatschappij

ACT en FACT: zorg en behandeling in de maatschappij ACT en FACT: zorg en behandeling in de maatschappij ACT en FACT: zorg en behandeling in de maatschappij Gecertificeerde zorg voor mensen met met ernstige psychiatrische ernstige psychiatrische aandoeningen

Nadere informatie

Middelengebruik en alcohol in relatie tot NAH. Twan van Duijnhoven Verpleegkundig Specialist GGZ

Middelengebruik en alcohol in relatie tot NAH. Twan van Duijnhoven Verpleegkundig Specialist GGZ Middelengebruik en alcohol in relatie tot NAH Twan van Duijnhoven Verpleegkundig Specialist GGZ Programma Stellingen Geschiedenis van verslaving Wat zijn drugs? Fasen van gebruik Soorten middelen Effecten

Nadere informatie

Bespreken van situaties

Bespreken van situaties Bespreken van situaties U heeft met de leerlingen de website over alcohol, roken en drugs doorlopen. Dit zijn onderwerpen die leerlingen bezighouden en waar ze onderling over praten. Toch is het goed om

Nadere informatie

Depressie. Informatiefolder voor zorgteam. Zorgprogramma Doen bij Depressie UKON. Versie 2013-oktober

Depressie. Informatiefolder voor zorgteam. Zorgprogramma Doen bij Depressie UKON. Versie 2013-oktober Depressie Informatiefolder voor zorgteam Zorgprogramma Doen bij Depressie Inleiding Deze folder is bedoeld voor afdelingsmedewerkers die betrokken zijn bij de zorg voor een cliënt bij wie een depressie

Nadere informatie

Engelse Verpleegster Gebruikt HeartMath met Multiple Sclerose patiënten

Engelse Verpleegster Gebruikt HeartMath met Multiple Sclerose patiënten Engelse Verpleegster Gebruikt HeartMath met Multiple Sclerose patiënten Een verpleegkundige in Engeland die is gespecialiseerd in patiënten met multiple sclerose / MS voerde een informele studie uit waarbij

Nadere informatie

ARIPIPRAZOLE TEVA JOUW HANDLEIDING INFORMATIEBROCHURE VOOR PATIËNTEN / VERZORGERS. (door de arts af te geven aan elke patiënt/verzorger)

ARIPIPRAZOLE TEVA JOUW HANDLEIDING INFORMATIEBROCHURE VOOR PATIËNTEN / VERZORGERS. (door de arts af te geven aan elke patiënt/verzorger) De Belgische gezondheidsautoriteiten hebben bepaalde voorwaarden verbonden aan het in de handel brengen van het geneesmiddel ARIPIPRAZOLE TEVA. Het verplicht plan voor risicobeperking in België, waarvan

Nadere informatie

Depressieve klachten. Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies. Jouw gezondheid is onze zorg

Depressieve klachten. Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies. Jouw gezondheid is onze zorg Depressieve klachten Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies Jouw gezondheid is onze zorg Inhoud Klachten en symptomen 3 Oorzaken 5 Wanneer arts raadplegen 6 Wat kun je zelf doen 7 Geneesmiddelen

Nadere informatie

MDR diagnostiek en behandeling van suïcidaal gedrag. Klaas Jansen, SPV MetGGZ (voorheen RiaggZuid) FACT-team, Kernteam crisisdienst

MDR diagnostiek en behandeling van suïcidaal gedrag. Klaas Jansen, SPV MetGGZ (voorheen RiaggZuid) FACT-team, Kernteam crisisdienst MDR diagnostiek en behandeling van suïcidaal gedrag Klaas Jansen, SPV MetGGZ (voorheen RiaggZuid) FACT-team, Kernteam crisisdienst Inhoud Cijfers Visie op suïcidaal gedrag Diagnostiek en behandeling van

Nadere informatie

Beter geïntegreerd! Wat zeggen de richtlijnen?

Beter geïntegreerd! Wat zeggen de richtlijnen? Beter geïntegreerd! Wat zeggen de richtlijnen? Beter geïntegreerd! Wat zeggen de richtlijnen? Richtlijnen Casus IDDT Richtlijnen, wat zeggen ze niet! Richtlijnen Dubbele Diagnose, Dubbele hulp (2003) British

Nadere informatie

Middelenmisbruik en crisis

Middelenmisbruik en crisis Middelenmisbruik en crisis Een lastige combinatie Mike Veereschild Tom Buysse Middelengebonden spoedeisende situaties Intoxicatie van een verslavend middel Onthouding van een verslavend middel Kernsymptomen

Nadere informatie

Discussion Summary Samenvatting Dankwoord Curriculum Vitae

Discussion Summary Samenvatting Dankwoord Curriculum Vitae chapter 7 Discussion Summary Samenvatting Dankwoord Curriculum Vitae 140 chapter 7 SAMENVATTING De bipolaire stoornis (of manisch-depressieve stoornis) is een stemmingsstoornis waarin episodes van (hypo)manie

Nadere informatie

Alcohol, Roken en opvoeding

Alcohol, Roken en opvoeding Alcohol, Roken en opvoeding Uw kind in klas 1 van het voortgezet onderwijs Als kinderen naar het voortgezet onderwijs gaan, verandert er veel in hun leven. Ze krijgen andere interesses en hun vriendengroep

Nadere informatie

Borderline. Als gevoelens en gedrag snel veranderen. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline

Borderline. Als gevoelens en gedrag snel veranderen. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline ggz voor doven & slechthorenden Borderline Als gevoelens en gedrag snel veranderen Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline Herkent u dit? Bij iedereen gaat wel

Nadere informatie

Als je dip een depressie wordt. Dokter op dinsdag 11 december 2012 L.Breuning, psychiater

Als je dip een depressie wordt. Dokter op dinsdag 11 december 2012 L.Breuning, psychiater Als je dip een depressie wordt. Dokter op dinsdag 11 december 2012 L.Breuning, psychiater Wanneer is een dip een depressie Dip hoort bij het leven Depressie is een ziekte Ziekte die (nog) niet aan te tonen

Nadere informatie

Informatie voor patiënten. Medisch Centrum Haaglanden www.mchaaglanden.nl

Informatie voor patiënten. Medisch Centrum Haaglanden www.mchaaglanden.nl Alcohol Informatie voor patiënten F0931-3415 september 2013 Medisch Centrum Haaglanden www.mchaaglanden.nl MCH Antoniushove, Burgemeester Banninglaan 1 Postbus 411, 2260 AK Leidschendam 070 357 44 44 MCH

Nadere informatie

Achtergrondinformatie opdracht 3, module 5, les 9

Achtergrondinformatie opdracht 3, module 5, les 9 Achtergrondinformatie opdracht 3, module 5, les 9 Roken alcohol en drugs Roken, alcohol en drugs zijn schrikbeelden voor veel ouders. Dit geldt voor allochtone ouders én Nederlandse ouders. Sommige kinderen

Nadere informatie

VOORLICHTING AAN OUDERS VAN HET CHR. LYCEUM OVER DRUGS. / pagina

VOORLICHTING AAN OUDERS VAN HET CHR. LYCEUM OVER DRUGS. / pagina VOORLICHTING AAN OUDERS VAN HET CHR. LYCEUM OVER DRUGS / pagina eens oneens VIA INVOEGEN KOPTEKST EN VOETTEKST KUNT U DEZE TEKST WIJZIGEN / pagina 2 Cannabis/hasj is verslavend VIA INVOEGEN KOPTEKST EN

Nadere informatie

Mijn hersenletsel. Toelichting: Toelichting: Toelichting: Toelichting: Toelichting: Toelichting: Toelichting: Toelichting: Toelichting:

Mijn hersenletsel. Toelichting: Toelichting: Toelichting: Toelichting: Toelichting: Toelichting: Toelichting: Toelichting: Toelichting: Mijn hersenletsel Ik heb moeite met het vasthouden of verdelen van mijn aandacht. Ik ben snel afgeleid. Ik heb moeite om alles bij te houden/de wereld gaat zo snel. Ik heb moeite met flexibiliteit en veranderingen.

Nadere informatie

BIJSLUITER. OXAZEPAM 5 mg en 25 mg tablet

BIJSLUITER. OXAZEPAM 5 mg en 25 mg tablet BIJSLUITER OXAZEPAM 5 mg en 25 mg tablet Lees de hele bijsluiter goed vóórdat u dit geneesmiddel gaat gebruiken want er staat belangrijke informatie in voor u. - Bewaar deze bijsluiter. Misschien heeft

Nadere informatie

Sportief bewegen met een depressie. Depressie

Sportief bewegen met een depressie. Depressie Sportief bewegen met een depressie Depressie Sportief bewegen met een depressie...................................... Bewegen: gezond en nog leuk ook! Regelmatig bewegen heeft een positieve invloed op

Nadere informatie

Tips tegen nervositeit

Tips tegen nervositeit Vijf jaar lang heb ik een slaapmiddel gebruikt om in slaap te komen soms had ik de moed om het eens zonder dat tabletje te proberen. Ik sliep dan zo slecht, dat ik de moed snel weer opgaf. Toch vond ik

Nadere informatie

Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag?

Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag? Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag? Publieksversie Ga zo veel mogelijk door met uw normale dagelijkse activiteiten. Dat geeft u het gevoel dat u de baas bent over de situatie. Dit is ook

Nadere informatie

Persoonlijkheidsstoornis Cluster C

Persoonlijkheidsstoornis Cluster C Persoonlijkheidsstoornis Cluster C Deze folder geeft informatie over de diagnostiek en behandeling van cluster C persoonlijkheidsstoornissen. Wat is een cluster C Persoonlijkheidsstoornis? Er bestaan verschillende

Nadere informatie