MEDICATIE BIJ ADHD: EEN ANALYSE VAN KLASSIEK GEBRUIKTE STIMULANTIA EN ATOMOXETINE

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "MEDICATIE BIJ ADHD: EEN ANALYSE VAN KLASSIEK GEBRUIKTE STIMULANTIA EN ATOMOXETINE"

Transcriptie

1 FACULTEIT GENEESKUNDE EN GEZONDHEIDSWETENSCHAPPEN Academiejaar MEDICATIE BIJ ADHD: EEN ANALYSE VAN KLASSIEK GEBRUIKTE STIMULANTIA EN ATOMOXETINE Steffen WESTELINCK Promotor: Prof. Dr. Romain Lefebvre Scriptie voorgedragen in de 2 de Master in het kader van de opleiding tot MASTER IN DE GENEESKUNDE

2

3 FACULTEIT GENEESKUNDE EN GEZONDHEIDSWETENSCHAPPEN Academiejaar MEDICATIE BIJ ADHD: EEN ANALYSE VAN KLASSIEK GEBRUIKTE STIMULANTIA EN ATOMOXETINE Steffen WESTELINCK Promotor: Prof. Dr. Romain Lefebvre Scriptie voorgedragen in de 2 de Master in het kader van de opleiding tot MASTER IN DE GENEESKUNDE

4 De auteur en de promotor geven de toelating dit afstudeerwerk voor consultatie beschikbaar te stellen en delen ervan te kopiëren voor persoonlijk gebruik. Elk ander gebruik valt onder de beperkingen van het auteursrecht, in het bijzonder met betrekking tot de verplichting uitdrukkelijk de bron te vermelden bij het aanhalen van resultaten uit dit afstudeerwerk. Datum (handtekening) (student) (promotor)

5 MEDICATIE BIJ ADHD: EEN ANALYSE VAN KLASSIEK GEBRUIKTE STIMULANTIA EN ATOMOXETINE. STEFFEN WESTELINCK DE MASTER IN DE GENEESKUNDE Promotor: Prof. Dr. Romain Lefebvre Tel: 09/ Fax: 09/ VOORWOORD Vooraleerst wil ik graag mijn promotor Professor Dr. Romain Lefebvre bedanken voor de begeleiding, tips, geduld en continue bereidheid tot overleg gedurende onze samenwerking aan dit project. Verder wil ik ook mijn ouders bedanken voor de kans die zij mij bieden om te studeren en de ondersteuning wanneer het wat moeilijker gaat. Als laatste ook bedankt aan alle vrienden en vriendinnen om er altijd te zijn wanneer ik raad nodig of wat ontspanning kon gebruiken. In het bijzonder wil ik mijn vriendin bedanken voor de steun, objectieve houding, leuke momenten en het grondig doornemen van mijn thesis.

6 INHOUDSTAFEL ABSTRACT... 1 INLEIDING... 2 Ziektebeeld & Diagnose... 3 Pathofysiologie & Risicofactoren... 5 Behandeling... 8 Niet- farmacologisch... 8 Farmacologisch... 8 A. Centrale Stimulantia Methylfenidaat Dextroamfetamine B. Niet- Stimulantia Atomoxetine Abusus MATERIALEN EN METHODEN RESULTATEN Efficaciteit Methylfenidaat Dextroamfetamine Atomoxetine Verschil in efficaciteit Therapietrouw Bijwerkingen A. Stimulantia Methylfenidaat Neurologie Psychiatrie Cardiologie Gastro- enterologie Haematologie Dermatologie Oncologie en teratogenese Groei Dextroamfetamine Neurologie Psychiatrie Cardiologie Gastro- enterologie Oncologie en teratogenese Groei B. Niet- Stimulantia Atomoxetine Neurologie Psychiatrie Cardiologie Gastro- enterologie Oncologie & teratogenese Groei Varia... 39

7 Interacties Methylfenidaat Dextroamfetamine Atomoxetine Withdrawal/Rebound Methylfenidaat Dextroamfetamine Atomoxetine Overdosering Methylfenidaat Dextroamfetamine Atomoxetine DISCUSSIE REFERENTIELIJST... 48

8 ABSTRACT Achtergrond: ADHD is een neurologische gedragsstoornis die voorkomt op alle leeftijden, maar hoofdzakelijk als problematisch wordt ervaren bij kinderen. De huidige omschrijving van het ziektebeeld bestaat uit aandachtsgebrek, impulsiviteit en hyperactiviteit in wisselende graden. Aan de basis hiervan liggen verschillende afwijkingen van het zenuwstelsel, meerbepaald in het noradrenerg, serotonerg en dopaminerg neurotransmittersysteem. Waarschijnlijk zijn verschillende genetische afwijkingen hiervan de oorzaak, maar spelen ook sociodemografische aspecten een rol. Symptomatische behandeling gebeurt met stimulantia zoals methylfenidaat en dextroamfetamine. Deze lenen zich makkelijk tot misbruik. Recent werd ook het niet-stimulerende middel atomoxetine aan het gamma toegevoegd. Doelstelling: Deze literatuurstudie heeft tot doel een overzicht te geven van de meest frequent voorgeschreven medicatie bij ADHD in Europa en Amerika. Hierbij wordt de nadruk vooral gelegd op het afwegen van de efficaciteit tegenover de bijwerkingen, zowel op korte als lange termijn, alsook de mogelijke interacties met andere medicatie worden besproken. Methode: Er is hoofdzakelijk gezocht via de databases 'ISI - Web of Knowledge', 'PubMed' en de 'Hazardous Substances Data Bank'. Resultaten: Zowel methylfenidaat, dextroamfetamine en atomoxetine hebben een significant betere werking vergeleken met placebo. De stimulerende middelen doen het in de meeste studies beter dan atomoxetine. Een recente studie toont echter aan dat het maximale effect van atomoxetine later optreedt dan initieel verwacht wordt. Hierdoor wordt de efficaciteit in de literatuur mogelijk systematisch onderschat door kortdurende studies. Over een verschil in efficaciteit tussen MPH en DEX bestaat nog geen consensus. Wat betreft de bijwerkingen zien we dat de jongste en oudste patiënten het meest gevoelig zijn. Globaal gezien gaat het voor zowel methylfenidaat, dextroamfetamine als atomoxetine hoofdzakelijk om milde tot matige bijwerkingen. Meest frequent zijn hoofdpijn, misselijkheid, buikpijn en een verminderde eetlust. Op lange termijn ziet men voor alledrie de medicaties een significante stijging van de bloeddruk en het hartritme alsook een verminderde groei en afname van het gewicht. Het ging echter steeds om klein verschillen die misschien niet klinisch significant zijn. De meer ernstige bijwerkingen zijn zeldzaam en veroorzaken meestal geen blijvende letsels bij medicatiestop. 1

9 INLEIDING Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder, beter bekend als ADHD, is een neurologische gedragsstoornis die voorkomt op alle leeftijden maar hoofdzakelijk als problematisch wordt ervaren bij kinderen (1). Het is een van de meest frequent voorkomende psychiatrische aandoeningen bij kinderen (2, 3), alsook een van de meest controversiële. Kritiek ontstaat hoofdzakelijk omdat de ziekte behandeld wordt met psychostimulantia. Ook is de diagnose gebaseerd op karaktertrekken die het kind presenteert (cfr. Bijlagen) en deze zijn vaak niet direct waarneembaar door de clinicus. Hierdoor is hij genoodzaakt te steunen op waarnemingen van ouders, leerkrachten en andere mensen in nauw contact met het kind. De arts stelt dus subjectief de diagnose, wat de controversialiteit nog doet opflakkeren (3). Het grootste aantal nieuwe gevallen werd beschreven in de jaren 90, wat samenhangt met de piekincidentie van andere psychosomatische aandoeningen zoals onder andere depressie (3). De prevalentie varieert van 3% tot 12% (afhankelijk van de gebruikte criteria) van de totale bevolking die de volwassen leeftijd nog niet heeft bereikt (1-5). De diagnose wordt 3 keer meer frequent gesteld bij jongens (1, 2, 6, 7). Deze hogere incidentie kan men deels verklaren door het feit dat ADHD zich typisch minder ordeverstorend presenteert bij meisjes (5). Het is namelijk zo dat meisjes met ADHD zich doorgaans rustiger gedragen dan jongens. Hierdoor zijn de ouders van een meisje met ADHD minder geneigd om de arts te consulteren wat leidt tot een veel groter aantal miskende diagnoses van ADHD bij meisjes (2, 8). Bij volwassenen vindt men een prevalentie van 3-5% met een gelijke geslachtsverhouding. Men stelt vast dat 60-85% van de kinderen die gediagnosticeerd worden met ADHD aan de criteria blijft voldoen als tiener en tot 60% nog steeds voldoet als volwassene (2, 3, 5). Deze daling van prevalentie met toenemende leeftijd is voor een deel inherent aan de criteria voorgesteld door de Diagnostic & Statistical manual of Mental disorders (DSM-IV) aangezien deze gebaseerd zijn op kinderen tussen 4 en 16 jaar. Het ziektebeeld verdwijnt dus niet, het presenteert zich eerder op een andere manier of wordt als minder storend ervaren (3, 4, 8). Hierbij is de ernst van de symptomen in de jeugdjaren de beste predictor voor blijvende klachten op latere leeftijd (3). Verder dient te worden opgemerkt dat in Amerika en Europa verschillende diagnostische criteria gebruikt worden. De DSM-IV, die gebruikt wordt in Amerika, is minder restrictief dan de 10 de versie van het International Classification of Diseases handboek (ICD-10) die men gebruikt in Europa. Hieruit ontstond het misverstand dat ADHD meer zou voorkomen in Amerika. Wanneer men echter dezelfde criteria gebruikt komt men nagenoeg tot vergelijkbare cijfers (1, 2, 5, 8). 2

10 Men rapporteert tevens dat kinderen in de VS tot drie keer meer psychofarmaca gebruiken dan alle andere landen samen. Het is immers zo dat bepaalde Europese landen het gebruik van stimulantia slechts toelaten na goedkeuring door drie onafhankelijke artsen of na bezoek aan een kinderpsychiater, wat het gebruik beperkt (3). ZIEKTEBEELD & DIAGNOSE Symptomen geassocieerd aan ADHD werden voor het eerst beschreven door Heinrich Hoffman in 1854 (1). Pas in 1902 had Sir George Frederick Still het over onaandachtige en buitensporig hyperactieve kinderen (3). De huidige omschrijving bestaat uit aandachtsgebrek, impulsiviteit en hyperactiviteit in wisselende graden (1-3, 5). Zoals eerder vermeld verschillen de diagnosecriteria tussen Amerika en Europa, wat leidt tot een schijnbaar verschil in prevalentie (1, 2, 5). Zowel ICD-10 als DSM-IV beschrijven kinderen met afwijkende niveau s van aandacht, hyperactiviteit en impulsiviteit die ontstaan in de kinderjaren. Bovendien moeten deze symptomen zich in minstens twee situaties presenteren (bijvoorbeeld thuis en op school) (5). De symptomen zijn reeds merkbaar vanaf 3 jaar, maar aangezien verminderde aandacht, impulsiviteit en hyperactiviteit normaal zijn op deze leeftijd wacht men voor het stellen van de diagnose beter tot op een latere leeftijd. Herevaluatie geeft dan namelijk een correcter beeld. Het meest uitgesproken symptoom bij aanvang is vrijwel steeds hyperactiviteit (2, 3) gevolgd door impulsiviteit (3). Het aandachtsaspect uit zich meestal pas later (3). Omwille van de grote spreiding van wat normaal gedrag is op deze leeftijd wordt het stellen van de diagnose sterk bemoeilijkt (3, 5). Het is daarom aangewezen steeds zoveel mogelijk informatie in te winnen bij verschillende bronnen (3, 6). Hoewel de symptomen zich meestal manifesteren bij repetitieve handelingen of situaties die als saai worden ervaren, kunnen ze ook worden opgemerkt bij het spelen. Het kind zal snel wisselen van speelgoed of tijdens sportactiviteiten zijn aandacht plots vestigen op zaken die in de omgeving gebeuren. Verder leveren ze vaak wisselende prestaties, waardoor de ene dag huiswerk zonder enig probleem wordt afgewerkt, terwijl de volgende dag er amper iets wordt gedaan (3). De kinderen lopen ook een hoger risico op kwetsuren en vertonen vaker agressief gedrag (2). In sommige gevallen verloopt de interactie met leeftijdsgenoten en ouders soms moeilijk (2, 5). Opmerkelijk is dat kinderen met hoofdzakelijk hyperactiviteit of impulsiviteit verrassend goed kunnen presteren op school ook al lijden ze aan ADHD. Ze doen het echter minder goed in situaties met minder begeleiding en structuur (8). Aangezien bijna twee derden minstens één andere geassocieerde psychiatrische afwijking vertoont kan het nuttig zijn om een kind met een nieuwe diagnose van ADHD psychiatrisch te laten evalueren (2, 3, 5, 6). Bij ongeveer 40% betreft het een oppositioneel opstandige gedragsstoornis (ODD); waarbij het 3

11 individu vaak ruzie maakt, opstandig is, problemen heeft met opvolgen van regels, anderen met opzet ergert en heel prikkelbaar is. Verder zijn ook angstaanvallen (38%), gedragsafwijkingen (14%) en tics (11%) geassocieerd met ADHD (2, 4, 8). De associatie van angstaanvallen wordt echter niet door iedere studie bevestigd. Er is wel een indicatie dat deze comorbiditeit enkel geassocieerd zou zijn aan kinderen die expliciet agressief en storend gedrag vertonen (3). Anderzijds is ADHD aanwezig bij 50-75% van de patiënten die lijden aan Tourette syndroom (1). Mensen met Tourette syndroom maken ongewone bewegingen of geluiden waar ze zelf weinig of geen controle over hebben. Deze verschijnselen zijn beter bekend als tics. Meestal gaat het om keelschrapen of oogknipperen, maar ook het herhalen van bepaalde woorden (echolalie) komt in mindere mate voor. Zeldzaam komt ook coprolalie of het roepen van scheldwoorden voor (9). Van de patiënten waarbij in de voorafgaande 12 maand een psychiatrische diagnose werd gesteld bleek 6,5% tot 25,4% ook aan de criteria voor ADHD te voldoen. De aandoeningen waarbij geassocieerde ADHD het meest frequent was, zijn respectievelijk drugafhankelijkheid (25,4%), dysthymie (22,6%), bipolaire stoornissen (21,2%) en agorafobie (19,1%). Het lijkt dus aangewezen bij een nieuwe psychiatrische diagnose steeds te screenen voor ADHD, zeker indien de patiënt niet goed reageert op de standaard aangewezen medicatie voor de diagnose in kwestie. Patiënten met ADHD hebben namelijk een lagere therapietrouw door hun vergeetachtigheid en impulsiviteit (4). Kinderen met ADHD hebben ook een verhoogd risico om te starten met roken of middelenmisbruik te vertonen op latere leeftijd, ze zijn gemiddeld ook langer verslaafd (4, 8). Cocaïnegebruik op volwassen leeftijd zou enkel meer voorkomen indien ernstige symptomen van hyperactiviteit of impulsiviteit aanwezig waren op jongere leeftijd (4). De DSM heeft het over 18 specifieke symptomen, waarvan er 9 in verband staan met aandacht, 6 met hyperactiviteit en 3 met impulsiviteit. Op basis van de symptomen die de patiënt vertoont kan hij tot 1 van 3 subcategorieën behoren; een hoofdzakelijk onaandachtig type, een hoofdzakelijk hyperactief en impulsief type of een gecombineerd type (1-3, 6, 10). Het gecombineerd type komt meest frequent voor (65%), gevolgd door de onaandachtige vorm (25%). Onderzoek wees uit dat het onaandachtige subtype eerder voorkomt bij vrouwen en minder gepaard gaat met andere emotionele of gedragsmatige afwijkingen dan bij de andere types (8). Voor een correcte diagnose van ADHD moet er echter nog aan 4 andere criteria voldaan worden. Enkele van de symptomen moeten reeds aanwezig zijn voor de leeftijd van 7 jaar en deze moeten zich presenteren in twee verschillende situaties. Verder moeten deze het functioneren van de patiënt belemmeren en mogen ze niet beter verklaard kunnen worden door een andere aandoening of oorzaak (2, 3). Kinderen met cognitieve problemen kunnen namelijk ook 4

12 concentratieproblemen vertonen omwille van het niet begrijpen van een opdracht. Ook visus- of gehoorsafwijkingen kunnen een rol spelen. Andere differentiaaldiagnosen zijn depressie, hyperthyreoïdie, loodtoxiciteit (2) en juveniele manie of psychose (8). ADHD wordt frequent niet gediagnosticeerd bij volwassenen, deels omdat volwassenen andere symptomen vertonen dan deze specifiek geassocieerd aan ADHD bij kinderen. Een andere reden is dat de patiënten veronderstellen dat de symptomen te wijten zijn aan hun karakter en er dus niet voor consulteren (10). Bij volwassen patiënten ziet men minder hyperactiviteit, maar men merkt wel op dat zij soms de gewoonte hebben om snel en heel veel te praten (1, 2, 4, 6, 8). Ook problemen met planning, vergeetachtigheid, verminderde rijvaardigheid en impulsiviteit werden gerapporteerd (1). Hierdoor zijn ze vaker betrokken bij verkeersongevallen (2, 4, 5, 8), hebben ze vaker ongeplande zwangerschappen en lopen ze frequenter een seksueel overdraagbare aandoening op (2). Men ziet ook een lagere scholingsgraad, hogere kans op falen van het huwelijk en frequenter wisselen van job (4, 8). Bij volwassenen wordt de diagnose frequent miskend. Eén verklaring hiervoor is dat artsen vaak onderkennen dat volwassenen met ADHD vaak wel goed functioneren bij het uitvoeren van taken waarin ze sterk geïnteresseerd zijn of wanneer het niet vervullen van de taak negatieve consequenties heeft en ze in tijdsnood komen (10). Uit het voorgaande kan men concluderen dat de grens tussen ADHD of geen ADHD arbitrair is en de symptomen en klachten sterk verschillen (1-3, 5). PATHOFYSIOLOGIE & RISICOFACTOREN Aan de basis van de aandoening liggen verschillende afwijkingen van het zenuwstelsel, meerbepaald in het noradrenerg, serotonerg en dopaminerg neurotransmittersysteem (1). Er bestaat evidentie dat het hoofdzakelijk gaat om de frontale, subcorticale en cerebellaire regio's (5, 10). De posterieur gelegen pariëtale cortex zorgt voor de oriëntatie van de aandacht in ruimte en tijd. Het inferior temporale deel analyseert de visuele kenmerken en staat in voor de identificatie van voorwerpen of personen, terwijl het posterieure deel van de hersenen analyseert stimuli op basis van opvallendheid door kleur, klank, etc.. Het anterieure deel met de prefrontale cortex (PFC) filtert op de effectieve relevantie van deze stimuli. Het is de PFC die instaat voor de executieve functies, waaronder het regelen van aandacht, gedrag en emoties. Deze structuur is essentieel voor het onderdrukken van afleidende stimuli en het concentreren van de aandacht op wat op dat ogenblik het belangrijkste is. Ook speelt hij een rol in planning en organisatie voor het bereiken van een vooropgesteld doel en in de inhibitie van ongewenste reacties op bepaalde stimuli (8, 10). 5

13 De functionaliteit van de PFC hangt sterk af van de neurochemische status van de hersenen. Het is namelijk zo dat een kleine afwijking van de optimale noradrenaline- of dopamineconcentratie de goede werking van dit systeem zal belemmeren. Noradrenaline oefent zijn gunstig effect uit via α 2A -receptors waardoor bepaalde ionkanalen sluiten en de connectiviteit van het netwerk wordt bevorderd. Studies waarbij deze receptor bij dieren werd geblokkeerd door middel van yohimbine beschrijven een beeld met locomotorische hyperactiviteit, impulsiviteit en verzwakt werkgeheugen gelijkend op ADHD. Het effect van dopamine wordt gemedieerd via D 1 -receptoren die ervoor zorgen dat irrelevante signalen verzwakt worden. Verder zorgt dopamine via excitatie van de D 4 -receptor voor suppressie van γ-aminoboterzuur, wat de PFC inhibeert. Een te lage concentratie van deze catecholamines ziet men ook bij vermoeidheid en verveling, een te hoge concentratie is geassocieerd met stresstoestanden. Het is zo dat bij verhoogde concentratie van noradrenaline ook de α 1 - en β-receptoren, die normaal een lagere affiniteit hebben, worden bezet waardoor de normale werking wordt verhinderd. Verhoogde dopaminespiegels zijn ook ongunstig omdat hierdoor, naast de irrelevante signalen, ook de belanghebbende verzwakt worden (10). De PFC heeft talloze connecties met de sensibele en motorische cortex, alsook met subcorticale structuren zoals de basale ganglia en het cerebellum. Het dorsale en laterale deel van de PFC regelen via deze connecties de aandacht en de motorische respons. Het ventrale en mediale deel staan in voor het regelen van emoties door communicatie met de amygdala, hypothalamus, nucleus accumbens en verschillende nuclei ter hoogte van de hersenstam. Een verminderde functie hiervan wordt vooral gezien bij patiënten die lijden aan manie en kan ook een rol spelen in de frequent aan ADHD geassocieerde ODD. Het rechter inferior deel regelt vooral het gedrag en is actief bij inhibitie of ophouden van een bepaalde beweging (10). Beeldvormende studies rapporteren een kleinere omvang van de rechter PFC en het cerebellum, alsook een grotere wanorde van de witte materie.(8, 10) Verder vond men dat de eerder besproken hersenregio s minder actief zijn en minder sterke connecties vormen met de rest van de hersenen bij patiënten met ADHD (10). Ook de genetische achtergrond blijkt een belangrijke rol te spelen. Zo vonden verscheidene tweelingstudies dat ADHD tot 75% erfelijk overdraagbaar is (1, 2, 5, 8). Hierbij zijn verschillende genen betrokken die coderen voor verschillende transporters en receptoren waaronder DRD4, DRD5, 5HTT, SNAP25 en DAT1 (1, 5, 8). De studies kwamen echter niet tot consensus, behalve over locus 17p11. Dit is consistent met de hypothese dat het niet om één enkele oorzakelijke afwijking gaat, maar om verschillende kleinere afwijkingen die een additief of zelf synergistisch effect uitoefenen (1, 5, 6, 8, 10). 6

14 Afwijkingen in de Dopamine D4 receptor (DRD4) geven aanleiding tot verminderde reactie op dopaminespiegels, terwijl SNAP25-defecten in muizen aanleiding geven tot spontane hyperactiviteit (5). Ook andere factoren spelen een rol, zo zijn alcohol- en tabaksgebruik tijdens de zwangerschap geassocieerd met het ontwikkelen van ADHD. Dezelfde associatie werd gelegd met pre- en neonatale hypoxie, laag geboortegewicht, blootstelling aan lood en hersentrauma. Ook de leeftijd van de moeder en haar gezondheidstoestand bij de geboorte spelen een rol. Voornamelijk toxieëmie en eclampsie zouden in dit opzicht van belang zijn (2, 5, 6, 8). Omgevingsfactoren zoals huwelijksproblemen, lage sociale klasse, een groot gezin, ouderlijke criminaliteit, plaatsing in een pleeggezin en traumatische ervaringen als kind zoals misbruik of verwaarlozing hebben daarentegen wel een invloed (5, 6). Deze traumatische ervaringen verhogen de reactiviteit op stress en hebben een negatieve invloed op de neurologische ontwikkeling van de orbitofrontale cortex, die belangrijk is voor de hogere executieve functies (6). Via beeldvormende studies werden ook structurele en metabole verschillen aangetoond in de hersenen van patiënten met ADHD. Deze hebben echter geen diagnostische waarde (2, 5). Structureel merkte men een kleiner volume van de frontale en subcorticale regio s (5). Deze frontale subcorticale circuits controleren inhibitie, functioneren van het werkgeheugen, aanpassing van gedrag aan externe stimuli, planning en het behouden van aandacht. Het striatum speelt hierbij een voorname rol, aangezien het rijk is aan dopaminerge synapsen, gevoelig voor hypoxemie en een laesie ervan hyperactiviteit en verminderde inhibitie veroorzaakt (5). Het gehele spectrum van symptomen dat men terugvindt bij ADHD kan hierdoor echter niet volledig verklaard worden. Dit heeft waarschijnlijk te maken met het feit dat er verschillende genen aan de basis liggen, zoals reeds eerder opgemerkt (10). 7

15 BEHANDELING ADHD kan men zowel farmacologisch als niet-farmacologisch behandelen. In het kader van deze studie worden enkel methylfenidaat (MPH), dextroamfetamine (DEX) en atomoxetine besproken als farmacologische behandelingsvormen. NIET-FARMACOLOGISCH Gedragstherapie en training van sociale vaardigheden zijn zeker aan te raden bij jongere kinderen of kinderen met slechts milde symptomen vooraleer men overstapt op een farmacologische behandeling (2, 5). Significante verschillen tussen kinderen die deze therapie kregen en een controlegroep konden echter niet worden aangetoond. Er werd wel een verschil geconstateerd in de tevredenheid van leerkrachten en ouders bij kinderen die hier wel aan deelnamen (2). Ook psychotherapie, cognitieve gedragstherapie, biofeedback, meditatie en zelfhulpgroepen staan ter beschikking van de patiënt. De niet-farmacologische aanpak wordt echter bij weinig patiënten toegepast of voorgesteld en in gevallen waar dit wel gebeurt is vrijwel altijd ook een farmacologische behandeling genoodzaakt (1, 5). Bij oudere patiënten kan ook begeleiding voor de partner aangeraden zijn indien het huwelijk hieronder lijdt (1). Onderzoek bevestigde dat zowel de gecombineerde aanpak als alleen farmaca steeds effectiever zijn dan de niet-farmacologische behandeling. De gecombineerde vorm is sterk aangeraden bij kinderen die lijden aan ADHD gecombineerd met angststoornissen of een andere psychologische comorbiditeit (1, 3, 7). FARMACOLOGISCH Alle farmacotherapeutische middelen die momenteel goedgekeurd zijn voor gebruik potentialiseren catecholaminetransmissie in de PFC (10). Algemeen ziet men dat de therapietrouw vaak afneemt naarmate de patiënt ouder wordt (2). A. Centrale Stimulantia Centrale stimulantia hebben een fenylethylamine structuur en zorgen voor een verhoogde dopamineconcentratie in de synapsen van het centrale zenuwstelsel. Deze verhoogde dopamineconcentratie wordt bekomen door blokkade van de efferente dopaminetransporters en een verhoogde loslating uit de presynaptische vesikels (1, 5, 11). Hoewel centrale stimulantia algemeen als dopaminerge medicatie worden beschouwd, werken ze echter ook in mindere mate in op de noradrenalinetransmissie en de serotoninetransmissie (1, 5, 10, 11). 8

16 Stimulantia behoren tot FDA categorie C, wat betekent dat teratogeniciteit niet kan uitgesloten worden en ze dus niet gebruikt mogen worden tijdens zwangerschap. Ze zijn tevens niet aangeraden voor gebruik bij kinderen onder 6 jaar hoewel 1,2% van de stimulantia nog steeds bij kleuters voorgeschreven wordt (1). Studies toonden aan dat ook kinderen die niet voldoen aan de criteria behandeld werden met stimulantia. Cijfers variëren van 1% in Canada tot 5% in Amerika (5). De stimulantia werden verder geklasseerd als type IIa farmaca door de drugsbrigade van de Amerikaanse overheid (Drug Enforcement Agency), wat betekent dat er een medisch effect bestaat, maar dat de medicatie zich leent tot misbruik. Deze classificatie is vastgelegd in de Controlled Substances Act, opgesteld in Klasse II medicatie is enkel beschikbaar onder voorschrift en dit voorschrift wordt slechts verlengd na herevaluatie van de patiënt. Klasse I heeft geen medische doeleinden en omvat onder andere producten zoals heroïne (1). Een belangrijke opmerking is dat stimulantia, ook bij personen die geen symptomen consistent met ADHD vertoonden, een positief effect hadden op het concentratievermogen (3). Het onnodig gebruik ervan is echter sterk af te raden aangezien iedere medicamenteuze behandeling een afweging is tussen de voor- en nadelen. Momenteel zijn er nog teveel onzekerheden over de bijwerkingen van deze middelen op lange termijn, waardoor men onmogelijk op een veilige manier deze afweging kan maken voor gezonde personen (12). 1. Methylfenidaat MPH [Fig. 1] wordt sinds 1957 gebruikt als behandeling voor narcolepsie en is sinds 1968 goedgekeurd als behandeling voor ADHD. Het is tevens de meest voorgeschreven medicatie voor ADHD (1). MPH is een piperidinederivaat die het centraal zenuwstelsel stimuleert (13, 14). Het bindt selectief de presynaptische dopaminetransporters in het CZS. Deze binding situeert zich voornamelijk ter hoogte van het corpus striatum en de PFC (1, 5, 11). Hierdoor ontstaat een verhoogde concentratie aan dopamine in de Fig. 1 Chemische structuur van methylfenidaat synaps en bijgevolg een verhoogde postsynaptische transmissie. Tegelijkertijd zorgt het in mindere mate ook voor blokkade van de noradrenalinetransporter en serotoninetransporter (1, 2, 11).Het effect op de dopaminerge transmissie wordt echter beschouwd als het belangrijkste op vlak van regulatie van de aan ADHD gerelateerde symptomen (11, 13). 9

17 Commercieel beschikbare producten bevatten zowel het L- als het D-enantiomeer in gelijke verhouding (13, 15). Bij orale inname ondergaan deze stoffen enantioselectief de-esterificatie tot ritalinezuur (een inactieve metaboliet) ter hoogte van de darmen en de lever. De biologische beschikbaarheid na dit proces is ongeveer 20-50% voor D-methylfenidaat en 1% voor L-methylfenidaat (15). Toediening van het rechtszijdige threo-isomeer is dus het meest werkzaam tegen symptomen van ADHD. Na opname in de gastro-intestinale tractus passeert het de bloed-hersenbarrière. Het effect wordt gevoeld na minuten en is optimaal 1 tot 2 uur na inname (1, 13, 15). De werkingsduur bedraagt 3-4 uur maar er zijn ook comprimés met vertraagde vrijstelling of dermale pleisters beschikbaar die over langere termijn hun effect uitoefenen (1, 5, 13). Toediening via aanbrengen van een pleister heeft echter pas invloed na 2 uur en de halfwaardetijd na verwijdering is ongeveer 3 uur (1). Een voorbeeld van comprimés met vertraagde vrijstelling is Concerta. Het bestaat uit een drielagige kern omgeven door een semi-permeabele membraan, waardoor MPH gradueel wordt vrijgesteld. Buiten deze membraan bevindt zich een buitenste laag die 22% van de totale dosis bevat. Op deze manier zal bij inname de plasmaconcentratie onmiddellijk stijgen. De totale werkingsduur is 10 tot 16 uur, afhankelijk van de dosis. Optreden van tachyfylaxie (gewenning aan het geneesmiddel) wordt hierbij voorkomen doordat in de kern gewerkt wordt met twee verschillende concentraties MPH. Hierdoor wordt een opbouwende plasmaspiegel gesimuleerd wat gewenning tegengaat (1). 2. Dextroamfetamine DEX [Fig. 2] wordt meestal voorgeschreven wanneer MPH niet het gewenste effect heeft. Het leent zich echter meer tot misbruik. Het oefent, in tegenstelling tot MPH, zijn effect uit via gefacilliteerde vrijstelling van dopamine in de synaptische spleet. Er werd tevens een minimaal effect op de heropname Fig. 2 Chemische structuur van dextroamfetamine. van de catecholamines (noradrenaline, dopamine en serotonine) beschreven. De werkingsduur is 3 tot 6 uur en de dosering bedraagt 0,15 tot 0,5 mg/kg/dag tot maximaal 50 mg. Vaak wordt er gestart met een dosis van 5 mg per dag waaraan iedere week 5 mg wordt toegevoegd tot de gewenste dosis wordt bereikt (1, 11). 10

18 Adderall, een product dat vaak wordt gebruikt in de VS, behoort ook tot deze klasse en werkt tot 10 uur lang. Het is een mengvorm van de verschillende isomeren van amfetaminezouten. Meer bepaald 75% D- isomeren en 25% L-isomeren. De maximale dagelijkse dosis bedraagt 40 mg. Door de langere werkingsduur worden minder vaak onttrekkingsverschijnselen ervaren, waarbij het farmacon plots uitgewerkt is. Tevens merken we op dat amfetamines niet worden gecombineerd met MPH (1). B. Niet-Stimulantia Tot deze klasse behoren onder andere clonidine, guanfacine, bupropion en de tricyclische antidepressiva. In het kader van deze literatuurstudie beperken we ons echter tot atomoxetine [Fig. 3]. 1. Atomoxetine Deze stof, die sinds 2002 goedgekeurd is door de FDA voor gebruik bij ADHD (16) werkt door selectieve bloccade van de presynaptische noradrenalinetransporter, die instaat voor drainage van noradrenaline uit de PFC (1, 5, 10). Metabolisatie gebeurt via cytochroom P450 CYP2D6. Net zoals bij stimulantia kon teratogeniciteit bij zwangerschap niet worden uitgesloten (1). Strattera wordt vaak voorgeschreven bij mensen die geen Fig. 3 Chemische structuur van stimulantia wensen te gebruiken of bij patiënten waarbij met atomoxetine. andere medicatie geen gewenst resultaat bekomen wordt. Men start met 0,5 mg/kg/dag en verhoogt de dosis gradueel (min 3 dagen tussen 2 aanpassingen) tot 1 à 1,4 mg/kg/dag tot een maximum van 100 mg per dag in een of twee giften.(1, 2) Het maximaal effect kan soms slechts optreden na 2-6 weken gebruik en in sommige gevallen blijft het optimaal resultaat zelf nog langer uit (2). Fig. 4 Overzicht van het effect op de neurotransmissie van dopamine en noradrenaline na toediening van dextroamfetamine, atomoxetine en methylfenidaat. 11

19 ABUSUS Zoals eerder besproken zijn centrale stimulantia een klasse IIa geneesmiddel en lenen ze zich tot misbruik (1, 13, 17). Cijfergegevens van de Amerikaanse overheid rapporteren dat in 2003 meer dan 20 miljoen individuen stimulantia gebruikten zonder voorschrift (1). De overgrote meerderheid hiervan behoorde tot de leeftijdsklasse ouder dan 25. De medicatie werd verkregen via iemand in de vriendenkring die wel een voorschrift had of werd in andere gevallen gestolen of gekocht (1, 17). Gebruik van medicatie (zowel stimulantia als andere) zonder voorschrift is momenteel de tweede meeste voorkomende vorm van druggebruik. Onderzoek bij meer dan universiteitsstudenten rapporteerde dat tot 7% ooit psychostimulantia misbruikten (1). Verscheidene doeleinden werden vermeld als reden voor het misbruik, waaronder het bekomen van een euforisch gevoel, nood aan meer energie en alertheid of poging tot verhogen van de resultaten op examens. Risicogroepen voor het vertonen van dit gedrag waren studenten met een laag of lager dan gewenst gemiddelde examenscore. Op dit moment bestaat nog steeds onenigheid of mannen meer misbruiken dan vrouwen. Men vond echter wel dat blanken frequenter misbruikten alsook frequenter overgingen tot het verkopen van hun medicatie dan andere rassen (1, 17). Misbruik van deze substanties kan leiden tot verminderde prestaties op school, werk en sociaal niveau. Ook MPH, dat zich minder tot misbruik zou lenen dan amfetamine, wordt vaak gebruikt als euforie opwekkend middel. Zowel oraal, intranasaal als intraveneus gebruik werd gerapporteerd. Meestal ging het om perorale inname (96%), 40% rapporteerde echter ook intranasaal gebruik (1, 13, 17). Intranasaal en IV gebruik zouden de voorkeur krijgen wanneer het de bedoeling is een euforisch gevoel te verkrijgen, terwijl oraal gebruik hoofdzakelijk tot doel heeft langer wakker te blijven. Verder is ook bekend dat de receptorplaatsen voor cocaïne en MPH vrijwel identiek zijn ter hoogte van de hersenen (13). Complicaties zoals afhankelijkheid en onttrekking leidend tot depressie, maar ook pulmonaal embool, long- en retinaschade alsook beschadiging van het neusseptum en neusbloedingen bij snuiven worden vermeld (1, 13). Onderzoek wees uit dat misbruik bij jongeren tot 19 jaar over de periode van 1993 tot 1999 verzevenvoudigde (13). Het is zo dat vrouwen die misbruikten meer kans hadden op het ontwikkelen van afhankelijkheid vergeleken met mannen. Mannen wisten echter beter hoe ze de stimulantia konden bemachtingen, terwijl vrouwen het product eerder aangeboden kregen en dus niet actief op zoek gingen (1). Indien men MPH combineert met alcohol wordt ethylfenidaat gevormd. Hierdoor ontstaat verhoogde hepatotoxiciteit, ervaart men minder sterk het gevoel dronken te zijn en is men geneigd meer alcohol tot 12

20 zich te nemen (1). In Amerika consulteerden in 2004 ongeveer patiënten de urgentiediensten omwille van misbruik van stimulantia (18). De aanpak van verslaving blijkt dus heel moeizaam te verlopen. Om deze reden is het de taak van de voorschrijver preventief op te treden door de patiënt te informeren over de gevaren en deze grondig te evalueren voor men overgaat tot het (herhaaldelijk) voorschrijven van deze medicatie. Ook het evalueren van de vooruitgang die de patiënt maakt aan de hand van vragenlijsten (cfr. Bijlagen) ingevuld door de ouders en leerkrachten kunnen hierbij helpen (1). Keuze van welke medicatie voorgeschreven wordt speelt ook een rol. Langwerkende vormen van MPH zoals Concerta hebben het laagste potentieel tot misbruik, amfetaminederivaten het hoogste. Dit heeft alles te maken met hoe makkelijk het farmacon kan omgevormd worden tot euforie opwekkend middel. Ook transdermale opname is om deze reden veiliger met betrekking tot misbruik (1, 17). Onlangs verscheen een artikel in "De Standaard" waarin men beweerde dat patiënten die stimulantia gebruikten in het kader van hun symptomen van ADHD een positieve uitslag konden vertonen op de speekseltest. De Drugwipe5+ die hiervoor in België wordt gebruikt door de politie reageert echter niet op therapeutische concentraties van MPH in tegenstelling tot wat de media verkondigen (19). 13

Studie type Populatie Patiënten kenmerken Interventie Controle Dataverzameling

Studie type Populatie Patiënten kenmerken Interventie Controle Dataverzameling Evidence tabel bij ADHD in kinderen en adolescenten (studies naar adolescenten met ADHD en ) Auteurs, Gray et al., 2011 Thurstone et al., 2010 Mate van bewijs A2 A2 Studie type Populatie Patiënten kenmerken

Nadere informatie

Kinderen met ADHD. Inhoudsopgave. Wat is de oorzaak van ADHD? Wat zijn de verschijnselen van ADHD?

Kinderen met ADHD. Inhoudsopgave. Wat is de oorzaak van ADHD? Wat zijn de verschijnselen van ADHD? Kinderen met ADHD Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Wat is de oorzaak van ADHD? 1 Wat zijn de verschijnselen van ADHD? 1 Hoe wordt de diagnose ADHD gesteld? 2 Behandeling van ADHD

Nadere informatie

ADHD = medicatie? Inhoud. 1. Wat is ADHD? Lezing voor 40 jaar Centrum voor Ambulante Revalidatie Ter Kouter op 21/10/2011

ADHD = medicatie? Inhoud. 1. Wat is ADHD? Lezing voor 40 jaar Centrum voor Ambulante Revalidatie Ter Kouter op 21/10/2011 Inhoud ADHD = medicatie? Dr. Myriam De Roo, kinder- en jeugdpsychiater 1. Wat is ADHD Plaats van het anatomisch letsel Fysiologische moeilijkheid Impact van ADHD. Wat is er aan te doen? Uitleg Multidisciplinaire

Nadere informatie

INTER-PSY Lente Symposium

INTER-PSY Lente Symposium Disclosure belangen spreker Getalenteerd omgaan met ADHD Anne van Lammeren, psychiater Universitair Centrum Psychiatrie UMCG 16-03-2016 Lentesymposium Interpsy (Potentiële) belangenverstrengeling Voor

Nadere informatie

Omdat uit eerdere studies is gebleken dat de prevalentie, ontwikkeling en manifestatie van gedragsproblemen samenhangt met persoonskenmerken zoals

Omdat uit eerdere studies is gebleken dat de prevalentie, ontwikkeling en manifestatie van gedragsproblemen samenhangt met persoonskenmerken zoals Gedragsproblemen komen veel voor onder kinderen en adolescenten. Als deze problemen ernstig zijn en zich herhaaldelijk voordoen, kunnen ze een negatieve invloed hebben op het dagelijks functioneren van

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Dit proefschrift gaat over de oorzaken van het vóórkomen van symptomen van autisme spectrum stoornissen (ASD) bij kinderen met een aandachtstekort stoornis

Nadere informatie

ADHD, VERSLAVING en PSYCHOSTIMULANTIA Paradoxen, vraagtekens en verklaringen

ADHD, VERSLAVING en PSYCHOSTIMULANTIA Paradoxen, vraagtekens en verklaringen ADHD, VERSLAVING en PSYCHOSTIMULANTIA Paradoxen, vraagtekens en verklaringen Een belangrijke reden waarom heel wat mensen, en ook een groep wetenschappers huiveren om psychostimulantia als behandeling

Nadere informatie

Deel I Wat we weten over de stoornis ADHD

Deel I Wat we weten over de stoornis ADHD Inhoud Inleiding 12 Deel I Wat we weten over de stoornis ADHD Hoofdstuk 1 Kenmerken van ADHD 1.1 De basiskenmerken 16 1.2 Aandachts- en concentratiestoornissen 17 1.3 Impulsiviteit 17 1.4 Hyperactiviteit

Nadere informatie

Medische aspecten. Vooraf

Medische aspecten. Vooraf Medische aspecten Vooraf Een behandeling met medicijnen mag pas overwogen worden als de diagnose definitief vaststaat. Deze moet gesteld worden door een (kinder)neuroloog of (kinder)psychiater. Het doel

Nadere informatie

AANPAK VAN AANDACHTSTEKORT-HYPERACTIVITEITSTOORNIS (ADHD) BIJ HET KIND

AANPAK VAN AANDACHTSTEKORT-HYPERACTIVITEITSTOORNIS (ADHD) BIJ HET KIND AANPAK VAN AANDACHTSTEKORT-HYPERACTIVITEITSTOORNIS (ADHD) BIJ HET KIND Bij kinderen met aandachtstekort-hyperactiviteitstoornis (ADHD) zijn een educatieve aanpak en intensieve gedragstherapie nuttig, en

Nadere informatie

Alles wat u altijd al wilde weten over ADHD & COGMED

Alles wat u altijd al wilde weten over ADHD & COGMED Alles wat u altijd al wilde weten over ADHD & COGMED Introductie Joost Mertens, psychiater Petra van Raalte, SPH Cogmed Coaches Praktijk voor Psychiatrie, Velsen Programma Inleiding ADHD Inleiding COGMED

Nadere informatie

Rationeel voorschrijven bij ontwikkelingsstoornissen. Pieter Hoekstra Kinder en Jeugdpsychiater UMCG en Accare

Rationeel voorschrijven bij ontwikkelingsstoornissen. Pieter Hoekstra Kinder en Jeugdpsychiater UMCG en Accare Rationeel voorschrijven bij ontwikkelingsstoornissen Pieter Hoekstra Kinder en Jeugdpsychiater UMCG en Accare Relaties met een farmaceutisch bedrijf of sponsor Unrestricted research grantshire In het verleden

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Cannabisgebruik en stoornissen in het gebruik van cannabis in de adolescentie en jongvolwassenheid. Cannabis is wereldwijd een veel gebruikte drug. Het gebruik van cannabis is echter niet zonder consequenties:

Nadere informatie

Kinderneurologie.eu ADHD. www.kinderneurologie.eu

Kinderneurologie.eu ADHD. www.kinderneurologie.eu ADHD Waar staat de afkorting ADHD voor? De letters ADHD staan voor de engelse woorden Attention Deficit - Hyperactivity Disorder. In het Nederlands vertaald betekent dat een aandoening die gekenmerkt wordt

Nadere informatie

De medicamenteuze behandeling van ADHD en verslaving bij adolescenten.

De medicamenteuze behandeling van ADHD en verslaving bij adolescenten. De medicamenteuze behandeling van ADHD en verslaving bij adolescenten. Joanneke van der Nagel, psychiater, Tactus Verslavingszorg, Enschede Pieter-Jan Carpentier, psychiater, Reinier van Arkel groep, s-hertogenbosch

Nadere informatie

Clinicol studies on ossessment ond 'Over Medicotie' is geschreven op bosis von de lootste informotie. Verder redigeert ze verschillende ^ ^.

Clinicol studies on ossessment ond 'Over Medicotie' is geschreven op bosis von de lootste informotie. Verder redigeert ze verschillende ^ ^. ï OVER MEDCATE voor volwqssenen mef ADHD is geschreven voor d"genen die medicotie (willen goon) gebruiken. Het doel von het boek is snel een overzicht te bieden von de medicomenteuze mogeliikheden, von

Nadere informatie

Congres 01-04-2009. lex pull 23-03-2009 1

Congres 01-04-2009. lex pull 23-03-2009 1 ADHD EN VERSLAVING Congres 01-04-2009 lex pull 23-03-2009 1 ADHD EN VERSLAVING PREVALENTIE VERKLARINGSMODELLEN DIAGNOSTIEK BEHANDELING lex pull 23-03-2009 2 prevalentie 8-Tal studies SUD bij ADHD: Life-time

Nadere informatie

INTRODUCTIE STRESSHORMONEN

INTRODUCTIE STRESSHORMONEN 8 Samenvatting INTRODUCTIE Cocaïne behoort tot de stimulerende middelen; stoffen die energie en alertheid verhogen en een kortstondig goed gevoel of zelfs euforie geven. Herhaaldelijk gebruik van cocaïne

Nadere informatie

SAMENVATTING. Inleiding. Black box? Signaalstoffen in de hersenen

SAMENVATTING. Inleiding. Black box? Signaalstoffen in de hersenen SAMENVATTING Inleiding Black box? Lange tijd werd het brein beschouwd als een zogenaamde black box waar processen plaatsvinden die we niet kunnen zien of meten. In de loop van de vorige eeuw kwam daar

Nadere informatie

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5 SAMENVATTING 117 Pas kortgeleden is aangetoond dat ADHD niet uitdooft, maar ook bij ouderen voorkomt en nadelige gevolgen kan hebben voor de patiënt en zijn omgeving. Er is echter weinig bekend over de

Nadere informatie

AD(H)D. een meetbare hersenfunctiestoornis. A.Haagen, kinderartskinderneuroloog 1

AD(H)D. een meetbare hersenfunctiestoornis. A.Haagen, kinderartskinderneuroloog 1 AD(H)D een meetbare hersenfunctiestoornis 1 Inleiding Wanneer spreken we van ADHD? Hoe stellen we de diagnose? Wat gebeurt er in de hersenen? 2 BEGRIPPEN Attention Deficit Hyperactivity Disorder = Aandachtsstoornis

Nadere informatie

Executieve functies en emotieregulatie. Annelies Spek Klinisch psycholoog/senior onderzoeker Centrum autisme volwassenen, GGZ Eindhoven

Executieve functies en emotieregulatie. Annelies Spek Klinisch psycholoog/senior onderzoeker Centrum autisme volwassenen, GGZ Eindhoven Executieve functies en emotieregulatie Annelies Spek Klinisch psycholoog/senior onderzoeker Centrum autisme volwassenen, GGZ Eindhoven Inhoud 1. Executieve functies en emotieregulatie 2. Rol van opvoeding

Nadere informatie

GENDER, COMORBIDITY & AUTISM Inleiding INHOUD Opzet en Bevindingen per onderzoek Algemene Discussie Aanbevelingen Patricia J.M. van Wijngaarden-Cremers Classifications & Gender Patient cohort 2004 Clusters

Nadere informatie

Polikliniek ADHD voor volwassenen GGNet

Polikliniek ADHD voor volwassenen GGNet Polikliniek ADHD voor volwassenen GGNet Vragen Prevalentie ADHD bij volwassenen Kernsymptomen van ADHD Stelling: Rustig zitten tijdens het onderzoeksgesprek sluit hyperactiviteit uit. Stelling: Als iemand

Nadere informatie

Hoe vaak komt ADHD voor? ADHD komt bij 3-5% van de kinderen op basisschoolleeftijd voor. Hiervan houdt de meerderheid last in de volwassenheid.

Hoe vaak komt ADHD voor? ADHD komt bij 3-5% van de kinderen op basisschoolleeftijd voor. Hiervan houdt de meerderheid last in de volwassenheid. Informatie over ADHD en middelengebruik Sandra Kooij, Mariken Müller, Maureen van Oort 2014 Resultaten Scoren, Amersfoort Hoe vaak komt ADHD voor? ADHD komt bij 3-5% van de kinderen op basisschoolleeftijd

Nadere informatie

Het manipuleren van de serotonine functie bij depressies Een depressie is een van de meest invaliderende stoornissen ter wereld. Ongeveer een op de

Het manipuleren van de serotonine functie bij depressies Een depressie is een van de meest invaliderende stoornissen ter wereld. Ongeveer een op de Samenvatting Het manipuleren van de serotonine functie bij depressies Een depressie is een van de meest invaliderende stoornissen ter wereld. Ongeveer een op de zes mensen in Amerika krijgt op enig punt

Nadere informatie

AD(H)D bespreken. BEN/LO/ADHD/14/0003a April 2014

AD(H)D bespreken. BEN/LO/ADHD/14/0003a April 2014 AD(H)D bespreken N.B.: de inhoud van dit programma is slechts van adviserende aard en dient niet als vervanging voor professioneel en/of medisch advies. Als u verdere consultatie wenst, of wanneer u zich

Nadere informatie

Bijlage 25: Autismespectrumstoornis in DSM-5 (voorlopige Nederlandse vertaling) 1

Bijlage 25: Autismespectrumstoornis in DSM-5 (voorlopige Nederlandse vertaling) 1 Bijlage 25: Autismespectrumstoornis in DSM-5 (voorlopige Nederlandse vertaling) 1 Moet voldoen aan de criteria A, B, C en D A. Aanhoudende tekorten in sociale communicatie en sociale interactie in meerdere

Nadere informatie

Onderzoek naar behandelingen voor de vermoeidheidstoestand

Onderzoek naar behandelingen voor de vermoeidheidstoestand 6 oktober 2014. Onderzoek naar behandelingen voor de vermoeidheidstoestand Volgens het meest recente epidemiologische onderzoek naar vermoeidheid (door het Ministerie van gezondheid en welzijn in Japan,

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Titel: Cognitieve Kwetsbaarheid voor Depressie: Genetische en Omgevingsinvloeden Het onderwerp van dit proefschrift is cognitieve kwetsbaarheid voor depressie en de wisselwerking

Nadere informatie

Psychiatrisering en de terreur van het perfecte kind. Prof. Dr. Stijn Vanheule Faculteit Psychologie en Pedagogische Wetenschappen

Psychiatrisering en de terreur van het perfecte kind. Prof. Dr. Stijn Vanheule Faculteit Psychologie en Pedagogische Wetenschappen Psychiatrisering en de terreur van het perfecte kind Psychiatriseren = Het moeilijke kind stelt de volwassene vragen: Wie is de volwassene is die hem of haar zo moeilijk vindt? Met welke ver(w)achtingen

Nadere informatie

Gezondheid en (psycho)somatische klachten bij adolescenten in Vlaanderen 2014

Gezondheid en (psycho)somatische klachten bij adolescenten in Vlaanderen 2014 Gezondheid en (psycho)somatische klachten bij adolescenten in Vlaanderen 214 Inleiding Gezondheid in de internationale HBSC (Health Behaviour in School-aged Children) studie en in de Wereldgezondheidsorganisatie

Nadere informatie

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud Informatie voor Familieleden omtrent Psychose InFoP 2 Inhoud Introductie Module I: Wat is een psychose? Module II: Psychose begrijpen? Module III: Behandeling van psychose de rol van medicatie? Module

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting. Chapter 11

Nederlandse samenvatting. Chapter 11 Nederlandse samenvatting Chapter 11 Chapter 11 Samenvatting Dit proefschrift beschrijft de resultaten van een groot vragenlijstonderzoek over de epidemiologie van chronisch frequente hoofdpijn in de Nederlandse

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting 249 Migraine is een ernstige en veelvoorkomende hoofdpijnaandoening met grote impact op het leven van patiënten en hun familieleden. Een migraineaanval wordt gekenmerkt door matige tot ernstige hoofdpijn,

Nadere informatie

Moeder waarom leren wij? Recente inzichten over de behandeling van leerstoornissen en opvoedingsstoornissen MEDICATIE

Moeder waarom leren wij? Recente inzichten over de behandeling van leerstoornissen en opvoedingsstoornissen MEDICATIE Moeder waarom leren wij? Recente inzichten over de behandeling van leerstoornissen en opvoedingsstoornissen MEDICATIE Over de plaats die medicatie inneemt bij de behandeling van ontwikkelingsstoornissen

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/22544 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/22544 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/22544 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Speksnijder, Niels Title: Determinants of psychosis vulnerability : focus on MEF2

Nadere informatie

1 Epidemiologie van multipel myeloom en de ziekte van Waldenström

1 Epidemiologie van multipel myeloom en de ziekte van Waldenström 1 Epidemiologie van multipel myeloom en de ziekte van Waldenström Dr. S.A.M. van de Schans, S. Oerlemans, MSc. en prof. dr. J.W.W. Coebergh Inleiding Epidemiologie is de wetenschap die eenvoudig gezegd

Nadere informatie

Samenvatting (summary in Dutch)

Samenvatting (summary in Dutch) Samenvatting (summary in Dutch) 149 Samenvatting (summary in Dutch) Één van de meest voorkomende en slopende ziektes is depressie. De impact op het dagelijks functioneren en op de samenleving is enorm,

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 137 138 Het ontrafelen van de klinische fenotypen van dementie op jonge leeftijd In tegenstelling tot wat vaak wordt gedacht, komt dementie ook op jonge leeftijd voor. De diagnose

Nadere informatie

Samenvatting SAMENVATTING Hoofdstuk 1 is de algemene introductie over de inhoud van dit proefschrift. Depressie en angststoornissen zijn de meest voorkomende psychische stoornissen en brengen een grote

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 119 120 Samenvatting 121 Inleiding Vermoeidheid is een veel voorkomende klacht bij de ziekte sarcoïdose en is geassocieerd met een verminderde kwaliteit van leven. In de literatuur

Nadere informatie

Farmacotherapeutische opties bij verslaving. Dr. Glenn JH Dumont klinisch farmacoloog UPH St Norbertus/CAPRI/HS Zuyd

Farmacotherapeutische opties bij verslaving. Dr. Glenn JH Dumont klinisch farmacoloog UPH St Norbertus/CAPRI/HS Zuyd Farmacotherapeutische opties bij verslaving Dr. Glenn JH Dumont klinisch farmacoloog UPH St Norbertus/CAPRI/HS Zuyd Relaties met een farmaceutisch bedrijf of sponsor Coördinator Pharmacological Research

Nadere informatie

bijwerkingen Tics tijdens het gebruik van atomoxetine, symptoom of bijwerking? Nancy Broos, Roald Gerritsen, Eugène van Puijenbroek Dankbetuiging

bijwerkingen Tics tijdens het gebruik van atomoxetine, symptoom of bijwerking? Nancy Broos, Roald Gerritsen, Eugène van Puijenbroek Dankbetuiging Nancy Broos, Roald Gerritsen, Eugène van Puijenbroek Mw. N. Broos MSc, apotheker, Nederlands Bijwerkingen Centrum Lareb, s-hertogenbosch Drs. R. Gerritsen, arts, Nederlands Bijwerkingen Centrum Lareb,

Nadere informatie

ADHD. Behandelingsstrategieën DSM IV. Diagnostiek. Vragenlijst voor gedragsproblemen bij kinderen (VvGK) ( Attention deficit hyperactivity disorder )

ADHD. Behandelingsstrategieën DSM IV. Diagnostiek. Vragenlijst voor gedragsproblemen bij kinderen (VvGK) ( Attention deficit hyperactivity disorder ) ADHD ( Attention deficit hyperactivity disorder ) Behandelingsstrategieën Evelien Dirks Een ontwikkelingsstoornis Problemen met de concentratieperiode Problemen met de impulsbeheersing Problemen met de

Nadere informatie

Zwangerschap bij de psychiatrische patient. Cijfers telefoondienst TIS. TIS kenniscentrum. vragen/exposities SSRI s 20-11-2015

Zwangerschap bij de psychiatrische patient. Cijfers telefoondienst TIS. TIS kenniscentrum. vragen/exposities SSRI s 20-11-2015 Zwangerschap bij de psychiatrische patient Bernke te Winkel Wetenschappelijk medewerker Teratologie Informatie Service TIS kenniscentrum Cijfers telefoondienst TIS Informatie geven Website (en boek) -

Nadere informatie

Bijlage 10: Beschrijving van de in de richtlijn besproken medicijnen

Bijlage 10: Beschrijving van de in de richtlijn besproken medicijnen Bijlage : Beschrijving van de in de richtlijn besproken medicijnen METHYLFENIDAAT 2 3 40 4 Methylfenidaat Tablet mg, mg (werkingsduur 2-4 uur). Ritalin Tablet mg (werkingsduur 2-4 uur). Medikinet Tablet

Nadere informatie

20 man 15 vrouw. depressie paranoia psychose

20 man 15 vrouw. depressie paranoia psychose Dubbele Diagnose Patricia v.wijngaarden-cremers, psychiater Circuitmanager Verslavingspsychiatrie Dimence Inhoud - Inleiding - Gebruik onder Nederlandse Jongeren - Psychiatrische Comorbiditeit - Wat is

Nadere informatie

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER. Bisoltussin 2 mg/ml siroop volwassenen Dextromethorfan hydrobromide

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER. Bisoltussin 2 mg/ml siroop volwassenen Dextromethorfan hydrobromide BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER Bisoltussin 2 mg/ml siroop volwassenen Dextromethorfan hydrobromide Lees goed de hele bijsluiter voordat u dit geneesmiddel gaat gebruiken want er staat belangrijke

Nadere informatie

Inleiding. Familiale kwetsbaarheid en geslacht. Samenvatting

Inleiding. Familiale kwetsbaarheid en geslacht. Samenvatting Inleiding Depressie en angst zijn veel voorkomende psychische stoornissen. Het ontstaan van deze stoornissen is gerelateerd aan een breed scala van risicofactoren, zoals genetische kwetsbaarheid, neurofysiologisch

Nadere informatie

Hoofdstuk 1 en 2 bestaan uit de inleiding en de beschrijving van de onderzoeksdoelen.

Hoofdstuk 1 en 2 bestaan uit de inleiding en de beschrijving van de onderzoeksdoelen. Chapter 9 Nederlandse samenvatting 148 CHAPTER 9 De kans dat een kind kanker overleeft, is de laatste decennia sterk gegroeid. Tot in de jaren zestig van de vorige eeuw was kinderkanker meestal fataal,

Nadere informatie

Het voorkomen van geneesmiddel gerelateerde problemen bij oudere patiënten met polyfarmacie ontslagen uit het ziekenhuis

Het voorkomen van geneesmiddel gerelateerde problemen bij oudere patiënten met polyfarmacie ontslagen uit het ziekenhuis Samenvatting Het voorkomen van geneesmiddel gerelateerde problemen bij oudere patiënten met polyfarmacie ontslagen uit het ziekenhuis Hoofdstuk 1 bevat de algemene inleiding van dit proefschrift. Dit hoofdstuk

Nadere informatie

Wijzigingen in de Samenvatting van de Productkenmerken en Bijsluiter, voorgesteld door het Europees Geneesmiddelenbureau

Wijzigingen in de Samenvatting van de Productkenmerken en Bijsluiter, voorgesteld door het Europees Geneesmiddelenbureau BIJLAGE II Wijzigingen in de Samenvatting van de Productkenmerken en Bijsluiter, voorgesteld door het Europees Geneesmiddelenbureau Deze Samenvatting van de Productkenmerken en Bijsluiter zijn het resultaat

Nadere informatie

MIDDELENGERELATEERDE en VERSLAVINGSSTOORNISSEN. Dr. Marie-Catherine Monté en Dr. Marieke Waignein

MIDDELENGERELATEERDE en VERSLAVINGSSTOORNISSEN. Dr. Marie-Catherine Monté en Dr. Marieke Waignein MIDDELENGERELATEERDE en VERSLAVINGSSTOORNISSEN Dr. Marie-Catherine Monté en Dr. Marieke Waignein 28 november 2014 Middelengerelateerde problematiek 1. Algemeen A. Middelengebruik in België B. Gevolgen:

Nadere informatie

CAT VRAGEN OEFENEN Week 4. Cursus Psychisch Functioneren Mw. dr. U. Klumpers, psychiater/ cursuscoördinator Maandag 25 maart 2013

CAT VRAGEN OEFENEN Week 4. Cursus Psychisch Functioneren Mw. dr. U. Klumpers, psychiater/ cursuscoördinator Maandag 25 maart 2013 CAT VRAGEN OEFENEN Week 4 Cursus Psychisch Functioneren Mw. dr. U. Klumpers, psychiater/ cursuscoördinator Maandag 25 maart 2013 1. De moeder van Julian, 16 jaar, komt bij de huisarts. Julian heeft in

Nadere informatie

BIJSLUITER (27.10.2010)

BIJSLUITER (27.10.2010) BIJSLUITER (27.10.2010) 1 BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS BISOLTUSSIN 2 mg/ml siroop volwassenen (Dextromethorfan hydrobromide) Lees goed de hele bijsluiter, want deze bevat belangrijke informatie

Nadere informatie

- 172 - Prevention of cognitive decline

- 172 - Prevention of cognitive decline Samenvatting - 172 - Prevention of cognitive decline Het percentage ouderen binnen de totale bevolking stijgt, en ook de gemiddelde levensverwachting is toegenomen. Vanwege deze zogenaamde dubbele vergrijzing

Nadere informatie

Neurocognitive Processes and the Prediction of Addictive Behaviors in Late Adolescence O. Korucuoğlu

Neurocognitive Processes and the Prediction of Addictive Behaviors in Late Adolescence O. Korucuoğlu Neurocognitive Processes and the Prediction of Addictive Behaviors in Late Adolescence O. Korucuoğlu Nederlandse Samenvatting De adolescentie is levensfase waarin de neiging om nieuwe ervaringen op te

Nadere informatie

NLRP-12 Gerelateerde Terugkerende Koorts

NLRP-12 Gerelateerde Terugkerende Koorts www.printo.it/pediatric-rheumatology/nl/intro NLRP-12 Gerelateerde Terugkerende Koorts Versie 2016 1. WAT IS NLRP12 GERELATEERDE TERUGKERENDE KOORTS 1.1 Wat is het? NLRP12 gerelateerde terugkerende koorts

Nadere informatie

A c. Dutch Summary 257

A c. Dutch Summary 257 Samenvatting 256 Samenvatting Dit proefschrift beschrijft de resultaten van twee longitudinale en een cross-sectioneel onderzoek. Het eerste longitudinale onderzoek betrof de ontwikkeling van probleemgedrag

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING Wat verandert er in het zenuwstelsel als een dier iets leert? Hoe worden herinneringen opgeslagen in de hersenen? Hieraan ten grondslag ligt het vermogen van het zenuwstelsel om

Nadere informatie

Manisch depressief of bipolaire stoornis

Manisch depressief of bipolaire stoornis 0000 2027 - SV - oktober 2012 Manisch depressief of bipolaire stoornis campus Sint-Vincentius Sint-Vincentiusstraat 20 2018 Antwerpen tel. 03 285 20 00 fax 03 239 23 23 www.st-vincentius.be GasthuisZusters

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting (Dutch summary)

Nederlandse samenvatting (Dutch summary) Nederlandse samenvatting (Dutch summary) 125 Angststoornissen zijn veel voorkomende psychiatrische aandoeningen (ongeveer 1 op de 5 Nederlanders heeft, op enig moment in het leven een angststoornis). Onder

Nadere informatie

Door dwang gegijzeld. (Laat-begin) obsessieve-compulsieve stoornis bij Ouderen. Roos C. van der Mast

Door dwang gegijzeld. (Laat-begin) obsessieve-compulsieve stoornis bij Ouderen. Roos C. van der Mast Door dwang gegijzeld (Laat-begin) obsessieve-compulsieve stoornis bij Ouderen Roos C. van der Mast OCS bij ouderen De obsessieve-compulsieve stoornis is een persisterende en stabiele diagnose die zelden

Nadere informatie

Wat is AD(H)D. Wie stelt de diagnose

Wat is AD(H)D. Wie stelt de diagnose AD(H)D bij kinderen Deze folder gaat over AD(H)D bij kinderen. Dit staat voor Attention Deficit (Hyperactivity) Disorder en komt bij ongeveer 4 5% van de kinderen voor. U leest in deze folder onder andere

Nadere informatie

Individuele gevoeligheid voor riskant middelengebruik in de adolescentie. Anja Huizink

Individuele gevoeligheid voor riskant middelengebruik in de adolescentie. Anja Huizink Individuele gevoeligheid voor riskant middelengebruik in de adolescentie Anja Huizink Adolescentie = grenzen verkennen Op zoek naar prikkels Brein in ontwikkeling Nucleus accumbens (basale ganglia): -

Nadere informatie

Executive functioning bij kinderen met een ontwikkelings- of gedragsstoornis

Executive functioning bij kinderen met een ontwikkelings- of gedragsstoornis Executive functioning bij kinderen met een ontwikkelings- of gedragsstoornis Sylvie Verté INLEIDING Reeds geruime tijd worden pogingen ondernomen om te bepalen welke aspecten van diverse ontwikkelings-

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING 143. Nederlandse samenvatting

NEDERLANDSE SAMENVATTING 143. Nederlandse samenvatting NEDERLANDSE SAMENVATTING 143 Nederlandse samenvatting 144 NEDERLANDSE SAMENVATTING De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) stelt dat psychische gezondheid een staat van welzijn is waarin een individu zich

Nadere informatie

Verslaving apart? Dubbele diagnostiek als standaardbehandeling. dr. C.A. Loth

Verslaving apart? Dubbele diagnostiek als standaardbehandeling. dr. C.A. Loth Verslaving apart? Dubbele diagnostiek als standaardbehandeling in de GGz dr. C.A. Loth Cijfers 1,2 miljoen alcoholisten/problematische drinkers 1,8 miljoen dagelijkse gebruikers benzo s, 22 % gebruikt

Nadere informatie

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER. Aspirine 500 Bruis, 500 mg, bruistabletten Acetylsalicylzuur

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER. Aspirine 500 Bruis, 500 mg, bruistabletten Acetylsalicylzuur BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER 500 Bruis, 500 mg, bruistabletten Acetylsalicylzuur Lees goed de hele bijsluiter, voordat u dit geneesmiddel gaat gebruiken, want er staat belangrijke informatie

Nadere informatie

Richtlijn Multidisciplinaire richtlijn Borstvoeding

Richtlijn Multidisciplinaire richtlijn Borstvoeding Richtlijn Multidisciplinaire richtlijn Borstvoeding Onderbouwing Conclusies Vaak is het door keuze van het juiste geneesmiddel mogelijk om borstvoeding veilig te handhaven 11. Niveau 4 Toelichting Indien

Nadere informatie

Samenvatting Dankwoord About the author

Samenvatting Dankwoord About the author Samenvatting Dankwoord About the author Samenvatting 177 Samenvatting Overgewicht en obesitas worden gedefinieerd op basis van de body mass index (BMI) (hoofdstuk 1). Deze index wordt berekend door het

Nadere informatie

Vroeginterventie via het internet voor depressie en angst

Vroeginterventie via het internet voor depressie en angst Samenvatting 141 Vroeginterventie via het internet voor depressie en angst Hoofdstuk 1 is de inleiding van dit proefschrift. Internetbehandeling voor depressie en angst is bewezen effectief. Dit opent

Nadere informatie

J.J. Schijf, GZ psycholoog Brijder Verslavingszorg jaap. schijf@brijder.nl

J.J. Schijf, GZ psycholoog Brijder Verslavingszorg jaap. schijf@brijder.nl J.J. Schijf, GZ psycholoog Brijder Verslavingszorg jaap. schijf@brijder.nl Waar gaan we het over hebben? Samen gaan Mechanismen misbruik Consequenties voor bejegening Schadelijke Gevolgen Middelen Kalant,

Nadere informatie

INFORMATIEBROCHURE VOOR PATIËNTEN / VERZORGERS

INFORMATIEBROCHURE VOOR PATIËNTEN / VERZORGERS De Europese gezondheidsautoriteiten hebben bepaalde voorwaarden verbonden aan het in de handel brengen van het geneesmiddel ABILIFY. Het verplicht plan voor risicobeperking in België, waarvan deze informatie

Nadere informatie

Klinische manifestatie van ADHD Kenmerkende vorm van ADHD

Klinische manifestatie van ADHD Kenmerkende vorm van ADHD Klinische manifestatie van ADHD Kenmerkende vorm van ADHD Kinderen met (een vermoeden van) ADHD zullen veelal ongeconcentreerd, druk en impulsief zijn. De meeste ouders zoeken hulp voor hun kind (meestal

Nadere informatie

ADHD en medicatie Duinrell jaarlijkse contactdag I&W 11.45-12.30 uur. Rob Pereira, voorzitter Impuls&Woortblind 19-9-2015

ADHD en medicatie Duinrell jaarlijkse contactdag I&W 11.45-12.30 uur. Rob Pereira, voorzitter Impuls&Woortblind 19-9-2015 ADHD en medicatie Duinrell jaarlijkse contactdag I&W 11.45-12.30 uur Rob Pereira, voorzitter Impuls&Woortblind 19-9-2015 programma Medicatie als onderdeel van een multimodaal programma Hoe werkt het? Soorten

Nadere informatie

rapporteerden. Er werden geen verschillen gevonden in schoolprestaties, spijbelgedrag en middelengebruik tussen de verschillende groepen.

rapporteerden. Er werden geen verschillen gevonden in schoolprestaties, spijbelgedrag en middelengebruik tussen de verschillende groepen. Samenvatting Samenvatting Depressie en angst zijn de meest voorkomende psychische stoornissen in de adolescentie met een enorme impact op het individu. Veel adolescenten rapporteren depressieve en angst

Nadere informatie

Neuropsychiatrische symptomen bij Nederlandse verpleeghuispatiënten

Neuropsychiatrische symptomen bij Nederlandse verpleeghuispatiënten Proefschrift: S.U. Zuidema Neuropsychiatrische symptomen bij Nederlandse verpleeghuispatiënten met dementie Samenvatting Dementie is een ongeneeslijke aandoening met belangrijke effecten op cognitie, activiteiten

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nicotine en alcohol kunnen de placenta passeren en zo het risico op nadelige uitkomsten voor het ongeboren kind verhogen. Stoppen met roken en alcoholgebruik tijdens de zwangerschap lijkt vanzelfsprekend,

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING Zedendelicten vormen een groot maatschappelijk probleem met ernstige gevolgen voor zowel het slachtoffer als voor de dader. Hoewel de meeste zedendelicten worden gepleegd door

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting De nadelige gezondheidsrisico s/gevolgen van roken en van depressie en angststoornissen zijn goed gedocumenteerd, en deze aandoeningen doen zich vaak tegelijkertijd voor. Het doel

Nadere informatie

Samenvatting Samenvatting

Samenvatting Samenvatting Samenvatting Samenvatting Binnen het domein van hart- en vaatziekten is een bypassoperatie de meest uitgevoerde chirurgische ingreep. Omdat bij een hartoperatie het borstbeen wordt doorgesneden en er meestal

Nadere informatie

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE PATIENT. Nasa Rhinathiol 0,05%, neusspray, oplossing (Xylometazoline hydrochloride)

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE PATIENT. Nasa Rhinathiol 0,05%, neusspray, oplossing (Xylometazoline hydrochloride) BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE PATIENT Nasa Rhinathiol 0,05%, neusspray, oplossing (Xylometazoline hydrochloride) Lees goed de hele bijsluiter voordat u dit geneesmiddel gaat gebruiken, want er staat belangrijke

Nadere informatie

Hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3

Hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3 Samenvatting 11 Samenvatting Bloedarmoede, vaak aangeduid als anemie, is een veelbesproken onderwerp in de medische literatuur. Clinici en onderzoekers buigen zich al vele jaren over de oorzaken en gevolgen

Nadere informatie

Sandra Kooij. Disclosure belangen spreker. (potentiële) belangenverstrengeling Geen sinds 2012

Sandra Kooij. Disclosure belangen spreker. (potentiële) belangenverstrengeling Geen sinds 2012 Update medicamenteuze behandeling van ADHD bij volwassenen Dr. J.J. Sandra Kooij RichtlijnenmiddagPG 3 nov2015 Psychiater Hoofd Kenniscentrum ADHD bij volwassenen Specialismeleider ADHD PsyQ Specialismeleider

Nadere informatie

Ziekte van Alzheimer. Impact van de beperkingsmaatregelen op de terugbetaling. studie

Ziekte van Alzheimer. Impact van de beperkingsmaatregelen op de terugbetaling. studie studie Ziekte van Alzheimer Impact van de beperkingsmaatregelen op de terugbetaling van geneesmiddelen De ziekte van Alzheimer is een groot probleem voor onze volksgezondheid, niet alleen omdat er zoveel

Nadere informatie

DSM 5 - psychose Dr. S. Geerts Dr. O. Cools 28-11-2014

DSM 5 - psychose Dr. S. Geerts Dr. O. Cools 28-11-2014 DSM 5 - psychose Dr. S. Geerts Dr. O. Cools 28-11-2014 Inhoud DSM IV -> DSM 5 DSM IV: Schizofrenie als kernsyndroom Even stilstaan bij SCHIZOFRENIE Kritiek op DSM IV Overzicht DSM 5 Schizofrenie (1) Epidemiologie:

Nadere informatie

SAMENVATTING. Achtergrond en doelstellingen van dit proefschrift

SAMENVATTING. Achtergrond en doelstellingen van dit proefschrift 153 SAMENVATTING Achtergrond en doelstellingen van dit proefschrift Angst en depressie zijn de meest voorkomende psychische stoornissen, de ziektelast is hoog en deze aandoeningen brengen hoge kosten met

Nadere informatie

Wetenschappelijke Samenvatting. 1. Kwetsbaarheid en emotionele verwerking bij depressie

Wetenschappelijke Samenvatting. 1. Kwetsbaarheid en emotionele verwerking bij depressie Wetenschappelijke Samenvatting 1. Kwetsbaarheid en emotionele verwerking bij depressie In dit proefschrift wordt onderzocht wat spaak loopt in de hersenen van iemand met een depressie. Er wordt ook onderzocht

Nadere informatie

Wat is ODD? ODD is een gedragsstoornis waarbij kinderen gedurende langere tijd opstandig, negatief en agressief gedrag laten zien.

Wat is ODD? ODD is een gedragsstoornis waarbij kinderen gedurende langere tijd opstandig, negatief en agressief gedrag laten zien. ODD Wat is ODD? ODD is een gedragsstoornis waarbij kinderen gedurende langere tijd opstandig, negatief en agressief gedrag laten zien. Hoe wordt ODD ook wel genoemd? ODD is een afkorting voor de Engelse

Nadere informatie

TSCYC Ouderversie. Vragenlijst over traumasymptomen bij jonge kinderen. Jeroen de Groot. ID 256-18 Datum 24.12.2014. Informant:

TSCYC Ouderversie. Vragenlijst over traumasymptomen bij jonge kinderen. Jeroen de Groot. ID 256-18 Datum 24.12.2014. Informant: TSCYC Ouderversie Vragenlijst over traumasymptomen bij jonge kinderen ID 256-18 Datum 24.12.2014 Informant: Mieke de Groot-Aerts moeder TSCYC Inleiding 2 / 10 INLEIDING De TSCYC is een vragenlijst die

Nadere informatie

Samenvatting (Dutch summary)

Samenvatting (Dutch summary) Parenting Support in Community Settings: Parental needs and effectiveness of the Home-Start program J.J. Asscher Samenvatting (Dutch summary) Ouders spelen een belangrijke rol in de ontwikkeling van kinderen.

Nadere informatie

SCHEMA S STOORNISSEN KINDERPSYCHIATRIE

SCHEMA S STOORNISSEN KINDERPSYCHIATRIE SCHEMA S STOORNISSEN KINDERPSYCHIATRIE Dyslexie Moeite met de techniek van het lezen en spellen, door problemen om het woordniveau en met als belangrijk kenmerk dat geen echte automatisering van het lezen

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/25850 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/25850 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/25850 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Beek, Erik te Title: Neuropharmacology of novel dopamine modulators Issue Date:

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting 99 Nederlandse Samenvatting Depressie is een veel voorkomend en ernstige psychiatrisch ziektebeeld. Depressie komt zowel bij ouderen als bij jong volwassenen voor. Ouderen en jongere

Nadere informatie

ACTUELE ONTWIKKELINGEN IN DE EERSTELIJNS GGZ. Martin Beeres, kaderhuisarts ggz io Marian Oud, coördinator kaderopleiding ggz

ACTUELE ONTWIKKELINGEN IN DE EERSTELIJNS GGZ. Martin Beeres, kaderhuisarts ggz io Marian Oud, coördinator kaderopleiding ggz ACTUELE ONTWIKKELINGEN IN DE EERSTELIJNS GGZ Martin Beeres, kaderhuisarts ggz io Marian Oud, coördinator kaderopleiding ggz Programma Somatische zorg - met beleid - voor mensen met psychische stoornissen

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting De levensverwachting van mensen met een ernstige psychiatrische aandoening (EPA) is gemiddeld 13-30 jaar korter dan die van de algemene bevolking. Onnatuurlijke doodsoorzaken zoals

Nadere informatie

Studie type Populatie Patiënten kenmerken Interventie Controle Dataverzameling

Studie type Populatie Patiënten kenmerken Interventie Controle Dataverzameling Evidence tabel bij ADHD in kinderen en adolescenten (studies naar adolescenten met ADHD zonder ) Auteurs, Wilens et al., 2003 (+ Faraone et al., 2003) Mate van bewijs B Metaanalyse 6 studies uit de Verenigde

Nadere informatie