De Amerikaanse steun aan het Plan Colombia Ramp of redding voor de mensenrechtensituatie?

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "De Amerikaanse steun aan het Plan Colombia Ramp of redding voor de mensenrechtensituatie?"

Transcriptie

1 Kernvakscriptie Mensenrechten, Democratie en Ontwikkeling Jorrit Kamminga Studentnummer: Datum: 5 maart 2001 De Amerikaanse steun aan het Plan Colombia Ramp of redding voor de mensenrechtensituatie?

2 Inhoudsopgave Pagina: Inleiding 2 Hoofdstuk I: Mensenrechten en drugs 1.1 Mensenrechten Drugs in Colombia De drugsindustrie en de mensenrechten De strijd tegen drugs en de mensenrechten 12 Hoofdstuk II: Het Plan Colombia 2.1 Het Plan Colombia Het Plan Colombia en de mensenrechten 17 Hoofdstuk III: De Amerikaanse strijd tegen drugs 3.1 De Amerikaanse strijd tegen drugs De Amerikaanse strijd tegen drugs en de mensenrechten Steun aan het leger en de politie Militarisering en mensenrechten Besproeiingen en alternatieve ontwikkeling 25 Conclusie 28 Literatuurlijst 31 1

3 Inleiding Er is al jaren veel kritiek op het Amerikaanse anti-drugs beleid. Het beleid wordt bijvoorbeeld als weinig effectief bestempeld, maar ook als een regelrechte ramp voor de bescherming en bevordering van mensenrechten. Bij dit laatste gaat het voornamelijk om het militaire aspect van de Amerikaanse War on Drugs. Dit behelst het op grote schaal inzetten van militaire middelen. In dit verband is Colombia steeds weer in het nieuws. Het gaat dan vooral over het in de zomer van 2000 gelanceerde Plan Colombia. Dit is officieel een initiatief van de Colombiaanse regering, maar onofficieel een samenwerkingsverband van de Colombiaanse en Amerikaanse regering om de strijd tegen drugs definitief te beslechten. Dit laatste blijkt onder andere uit het feit dat Amerikaanse deskundigen structureel hebben meegeholpen met de vormgeving van het plan. 1 Colombia is een geval apart. Er is tegelijkertijd sprake van structurele armoede, een al bijna 40 jaar durende burgeroorlog en de drugshandel, oftewel het op grote schaal afhankelijk zijn van een illegaal gewas dat weliswaar zeer lucratief is, maar grote problemen en andere consequenties met zich mee brengt. Deze drie gegevens zijn tegenwoordig niet in veel landen tegelijkertijd aanwezig en dat maakt Colombia zeer interessant. Het langdurige Colombiaanse conflict zit zeer ingewikkeld in elkaar. Er zijn verschillende groeperingen actief in de burgeroorlog: guerrillabewegingen, paramilitaire groeperingen en regeringstroepen. De guerrilla en de paramilitairen hebben banden met de drugskartels en soms met het regeringsleger. 2 Het regeringsleger wordt op haar beurt gesteund door het buitenland. Dit gebeurt voornamelijk door de Verenigde Staten. Er is de afgelopen veertig jaar geen oplossing gevonden voor deze zeer complexe situatie. De burgeroorlog staat in de weg van een optimale economische groei en het verhindert een evenwichtige verbetering van de leefomstandigheden in Colombia. De oorlog belemmert daarom de ontwikkeling van Colombia en doet bovendien zwaar afbreuk aan de democratie en aan de greep die de democratische regering over het land heeft. In deze scriptie zal het niet zoveer gaan over democratie en ontwikkeling, maar vooral over de mensenrechten. De eerste veronderstelling is dat zowel mensenrechten, democratie en ontwikkeling een enorme positieve ontwikkeling door zullen maken als er een einde komt aan de burgeroorlog. Om deze drie samenhangende begrippen echter niet te oppervlakkig te behandelen is gekozen voor een benadering die democratie en ontwikkeling achterwege laat en mensenrechten centraal stelt. 1 Zie: Is Plan Colombia a Cololmbian Plan?, Fact Sheet uitgegeven door het Bureau of Western Hemisphere Affairs, 28 maart Campell, Duncan, Comment and Analysis: Drugs under fire The Guardian 20 juli 2000, pagina 17 2

4 De Amerikaanse regering is al jarenlang fel in de weer tegen drugs en de drugshandel. Latijns en Zuid Amerika zijn van strategisch belang aangezien daar de meeste drugs vandaan komen die op de Amerikaanse markt verkrijgbaar zijn. Colombia krijgt de meeste aandacht. Het zorgt voor ongeveer 90 procent van alle cocaïne ter wereld en voor tussen de 70 en 80 procent van de in Amerika verkrijgbare cocaïne. 3 Op 13 juli 2000 kwam onder de regering Clinton 1,3 miljard dollar beschikbaar om het Plan Colombia te ondersteunen. Het gaat bij die hulp niet alleen om militaire middelen als helikopters, wapens en instructeurs, maar ook om economische middelen, zoals bijvoorbeeld hulp bij het vervangen van cocagewassen door bijvoorbeeld bananen- of koffiegewassen. 4 In het verleden zijn veel negatieve gevolgen van het Amerikaanse beleid zichtbaar geworden. Het gaat daarbij onder andere om het misbruik maken van de Amerikaanse steun in de ontvangende landen. Militaire middelen werden bijvoorbeeld ingezet in operaties waar ze niet voor bedoeld waren. Vaak gaat het bij de negatieve gevolgen van het beleid om schendingen van universele mensenrechten, zoals deze zijn neergelegd in de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens (UVRM) uit Deze schendingen zijn dan het gevolg van Amerikaans beleid dat tegelijkertijd de mensenrechten probeert te bevorderen. De strijd tegen drugs kan, mits degelijk en zorgvuldig uitgevoerd, inderdaad mensenrechten bevorderen. Het zou bijvoorbeeld indirekt een eind kunnen maken aan de burgeroorlog door de grootste inkomstenbron en machtsbasis van de guerrilla in te perken. Het einde van de burgeroorlog zou vervolgens een enorme verbetering opleveren voor de bescherming en bevordering van de mensenrechten. Het probleem hierbij schuilt echter in het feit dat het niet altijd duidelijk is waar de Amerikanen in hun anti-drugsbeleid de nadruk op leggen. Gaat het om de strijd tegen drugs of gaat het in Colombia om de strijd tegen de guerrilla en de burgeroorlog. Dit onderscheid lijkt onbelangrijk, maar het moge duidelijk zijn dat beide verschillende oorlogen andere middelen vereisen en verschillende gevolgen voor de mensenrechten zullen hebben. Een oorlog tegen drugs vereist bijvoorbeeld onder andere economische middelen en (volgens sommigen) chemicaliën, terwijl steun aan de oorlog tegen de guerrilla onvermijdelijk om meer middelen van militaire aard vraagt. Een succesvol Amerikaans beleid zal 3 De bronnen lopen uiteen over de precieze data. Gemakshalve ben ik hier van een gemiddelde uitgegaan. De data zijn onder andere te vinden in: I. Holtwijk, Colombianen hopen op invasie door VS, Volkskrant (26 augustus 1999) en B. Graham en B. Scowcroft, First Steps Toward a Constructive U.S. Policy in Colombia beide voorzitters van de Council of Foreign Relations, te vinden op Colombia International Affairs Online juli 1999 gecheckt op 10 januari Campell, Duncan, Comment and Analysis: Drugs under fire, the Guardian 20 juli 2000 pagina 17 5 De Universele Verklaring van de Rechten van de Mens is in meerdere talen te vinden op de website van het Hoge Commissariaat voor de Mensenrechten van de Verenigde Naties: Gecheckt op: 10 februari

5 duidelijke prioriteiten moeten hebben met inzet van de juiste set middelen, die de gestelde doelen ondersteunen. De tweede veronderstelling is dat in Colombia een strijd tegen drugs - al dan niet bedoeld - tegelijkertijd per definitie een strijd tegen de guerrilla betekent. Dit brengt met zich mee dat de bovengenoemde Amerikaanse militaire middelen ook op beide fronten ingezet worden. Dit kan de Ernst van de burgeroorlog versterken en negatief werken voor de stabiliteit en vrede in Colombia en de hele regio. De effecten van de militaire kant van het beleid moeten in dit verband belicht worden. Deze militaire aanpak wordt afgezet tegen een meer economische benadering. De derde veronderstelling is namelijk dat een militaire benadering van de strijd tegen drugs meer negatieve gevolgen voor de mensenrechten zal hebben dan een economische benadering. Uiteindelijk zal een antwoord geformuleerd worden op de volgende probleemstelling: In hoeverre is er bij de huidige Amerikaanse strijd tegen drugs in Colombia sprake van positieve of negatieve gevolgen voor de bevordering en bescherming van de mensenrechten in dat land? Met de huidige Amerikaanse strijd tegen drugs wordt de Amerikaanse steun aan het Plan Colombia bedoeld. 6 Voor de beantwoording van mijn probleemstelling zal ik vooral tijdschriften, kranten en online bestanden raadplegen aangezien hierin de meest recente informatie te vinden is. Boeken zal ik vooral naslaan om de geschiedenis van het Amerikaanse beleid en de drugsindustrie te doorgronden, alsmede om de achtergrond waartegen de Amerikaaans-Colombiaanse relatie zich afspeelt te begrijpen. De nadruk zal natuurlijk liggen op het Plan Colombia zelf en de steun die hiervoor in de Amerikaanse politiek tot stand is gekomen. Het doel en het belang van het onderzoek is het nauwkeurig in kaart brengen van de relatie tussen mensenrechten en de Amerikaanse strijd tegen drugs. Vaak wordt er namelijk in literatuur over dit onderwerp wel gesproken over schendingen of verbeteringen van de mensenrechtensituatie, maar worden deze begrippen niet verder uitgewerkt. Ook zal bij dit onderzoek gekeken moeten worden of er mogelijke verbetering tot stand kunnen worden gebracht die een positievere uitwerking op de mensenrechtensituatie in Colombia zullen hebben. Hoofdstuk I gaat over de relatie tussen de strijd tegen drugs en de mensenrechten. In dat hoofdstuk wordt in paragraaf 1.1 een uiteenzetting van het begrip mensenrechten gegeven. In paragraaf 1.2 zal ter verduidelijking de geschiedenis 6 In dit onderzoek is gekeken naar het Amerikaanse beleid tot en met februari Dat er in de Verenigde Staten een nieuwe president aantrad maakt voor het onderzoek zeer weinig uit. President Bush heeft namelijk het beleid ten opzichte van Colombia van zijn voorganger Clinton voorlopig voortgezet. Zie hiervoor: het artikel Uncle Sam in Colombia in het tijdschrift The Economist van 1 februari

6 van de drugsindustrie in Colombia aan bod komen en in paragraaf 1.3 wordt de relatie tussen de drugsindustrie en mensenrechten uiteengezet. In hoofdstuk II komt het Plan Colombia aan bod. Aan de orde zal komen in hoeverre mensenrechtenoverwegingen doelbewust deel uitmaken van het plan en in hoeverre dit plan een verbetering voor de mensenrechtensituatie kan opleveren. In paragraaf 2.1 wordt een korte uiteenzetting gegeven van de doelstellingen en aandachtspunten van het plan en het kader waarbinnen het Plan vorm heeft gekregen. In paragraaf 2.2 wordt het plan bekeken vanuit het mensenrechtenperspectief. Vervolgens zal in hoofdstuk III gekeken worden in hoeverre het bevorderen en beschermen van mensenrechten deel uitmaakt van de Amerikaanse strijd tegen drugs. Paragraaf 3.1 geeft ter verduidelijking een korte geschiedenis van de Amerikaanse strijd tegen drugs. Paragraaf 3.2 gaat in op de positieve en negatieve gevolgen die het Amerikaanse beleid in zake Plan Colombia teweegbrengt. Paragraaf behandelt de relatie tussen de Amerikaanse steun en het leger en de politie in Colombia. Paragraaf gaat in op de militarisering van het Amerikaanse beleid en paragraaf gaat ten slotte in op de Amerikaanse steun aan besproeiingen en alternatieve ontwikkeling. 5

7 Hoofdstuk I: Mensenrechten en drugs 1.1 Mensenrechten Om een duidelijk beeld van schendingen en bevorderingen van mensenrechten te kunnen geven, dient eerst het begrip mensenrechten zelf duidelijk te zijn. Het gaat hier namelijk om een betwist begrip. Het voert te ver om hier alle problemen en debatten die aan het begrip mensenrechten vastzitten te vermelden. Daarover is al genoeg geschreven. 7 Belangrijk is echter wel dat het vooral gaat om de vraag of mensenrechten al dan niet universeel toepasbaar zijn. 8 Een negatief antwoord op die vraag impliceert namelijk meteen dat staten elkaar moeilijk op de vingers kunnen tikken en zich niet makkelijk met de mensenrechtensituatie in een ander land kunnen bemoeien. Dit is van belang aangezien de Amerikaanse strijd tegen drugs zich over de nationale grenzen afspeelt en deze strijd gevolgen heeft voor de mensenrechtensituatie in Colombia. Een positief antwoord aan de andere kant zou betekenen dat staten elkaar kunnen wijzen op schendingen van mensenrechten. In het algemeen zijn deze twee uitersten nauwelijks te vinden. Grofweg is er een overheersend ontkennend en een overheersend beamend uitgangspunt. Bij het eerste uitgangspunt wordt meestal gewezen op de historische, culturele of religieuze verscheidenheid van mensen. Mensen en groepen van mensen hebben inderdaad vaak verschillende waarden en normen. Deze worden ontleend aan bijvoorbeeld de opvoeding van mensen, de leefomgeving of de cultuur waarin mensen zich bevinden. Vooral het begrip cultuur wordt vaak naar voren gebracht. 9 Dit begrip kent echter ook zijn veelzijdige problemen. Zo kan er bijvoorbeeld gesproken worden van een Afrikaanse, Europese of Aziatische cultuur. Dit neemt echter niet weg dat er binnen deze cultuurgroepen enorme verschillen bestaan in waarden en normen. Met andere woorden: binnen deze zogenaamde culturen treft men een zee van subculturen aan. Vaak is cultuur dan ook niet meer dan een zeer kunstmatig opgelegde benaming. 7 Zie voor een aantal problemen en discussiepunten bijvoorbeeld: Perry, M.J., Are Human Rights Universal? The Relativist Challenge and Related Matters Human Rights Quarterly (19:1997) of: Ignatieff, M., Whose Universal Values? The Crises in Human Rights, een essay geschreven voor de Stichting Praemium Erasmianum (Amsterdam 1999) 8 Donnelly, J., Universal Human Rights in Theory and Practice (New York 1989) Dit gebeurd meestal in de context van het cultureel relativisme, een zeer veelzijdige stroming, die eenvoudig gezegd van de notie uitgaat dat de ene cultuur niet beoordeeld, geobserveerd of bekritiseerd kan worden vanuit de waarden en normen van een andere cultuur. 6

8 In dit betoog zal derhalve sprake zijn van een overheersend beamend antwoord op de vraag naar de universaliteit van mensenrechten. Dit is het andere uiterste. Hierin ligt juist niet de nadruk op culturele of anderzijds aantoonbare verschillen in normen en waarden, maar op de grote gemeenschappelijke deler die boven al die verschillende entiteiten uitstijgt. Deze gemeenschappelijke deler is het meest duidelijk terug te vinden in het feit dat zeer veel landen zich op een of andere manier verbonden hebben aan de UVRM uit Daarbij is geen sprake van volledige universaliteit. Ten eerste niet omdat de verklaring geen volledige invulling geeft aan alle mensenrechten en slechts minimumnormen aangeeft. Ten tweede niet omdat er sprake is van een soort beperkte consensus door middel van het op een of andere manier ondertekenen of anderszins bevestigen of goedkeuren van deze verklaring door een grote groep landen. Er wordt in dit verband gesproken van een normatieve universaliteit. 10 De UVRM en de normatieve universaliteit die eraan ten grondslag ligt is in wezen een redelijk overtuigend antwoord op de vraag omtrent de universaliteit van mensenrechten. De verklaring is ontstaan vanuit een Westerse, liberale traditie, maar is toch ondertekend door een groot aantal niet-westerse of niet-liberale landen. De ontwikkeling van het concept van de UVRM heeft bovendien na 1948 absoluut niet stil gestaan. Alle aangesloten landen hebben later continu de gelegenheid gehad dit proces te beïnvloeden. 11. De UVRM is slechts een kern van een voortgaande verbreding van de internationale normatieve universaliteit van mensenrechten. Dit is belangrijk aangezien het concept van universele mensenrechten zeker geen tijdloos of statisch concept is. 12 Gedeelde waarden en normen die aan verandering onderhevig zijn, moeten hun weerslag vinden in een met de tijd veranderend concept van universele mensenrechten. Om dit laatste op een goede manier te realiseren is er tot slot de noodzaak voor een voortdurende, oneindige dialoog op internationaal niveau; een dialoog die wellicht tussen verschillende culturen, subculturen, naties of staten gevoerd wordt, maar inhoudelijk in ieder geval over de gemeenschappelijke deler, tussen 10 Donnelly, J., Universal Human Rights 2 11 Aan de UVRM zijn onder andere de verklaringen voor burgerpolitieke en economische-sociale rechten toegevoegd en bijvoorbeeld de verklaring voor het recht op ontwikkeling. 12 Universal Human Rights 1 7

9 deze entiteiten. Dit houdt in dat mensen met elkaar blijven praten en contact blijven houden om te komen tot een zo duidelijk mogelijk beeld van wat de gemeenschappelijke deler op een gegeven moment inhoudt. Dit betekent echter niet dat culturele, religieuze of andere verschillen totaal uit het oog verloren moeten worden. Deze verschillende eigenschappen maken de mensheid als geheel juist interessant, maar moeten echter niet in de weg staan van een voor diezelfde mensheid zo enorm belangrijk concept van universele mensenrechten. De universele mensenrechten zijn misschien op papier nog niet altijd bindend. 13 In werkelijkheid bieden zij bescherming en zekerheid aan individuen die zich bedreigd voelen tegenover elkaar, tegenover organisaties of de staat. Mensenrechten kunnen namelijk niet alleen door de staat of staatsorganen geschonden worden, maar ook door individuen of groeperingen. Zulke rechten zijn onontbeerlijk aangezien er boven de mensheid als geheel nog steeds geen wereldregering, wereldrechter of wereldpolitiemacht bestaat, waarbij individuen kunnen aankloppen als hun mensenrechten geschonden of bedreigd worden. Staten en organisaties voelen zich nu echter geroepen om zoveel mogelijk de mensenrechten te waarborgen, te beschermen en te bevorderen, aangezien zij verantwoording moeten afdragen aan de rest van de internationale gemeenschap en gewezen kunnen worden op de geschreven regels van het concept van universele mensenrechten. Zoals hierboven duidelijk is geworden zijn mensenrechten beperkt universeel en daarom grensoverschrijdend. Staten kunnen elkaar helpen bij het verbeteren van de bescherming en de bevordering van mensenrechten. Tegenstanders van deze opvatting wijzen er vaak op dat deze hulp ingaat tegen de soevereiniteit van nationale staten en doen het van de hand als een negatieve inbreuk daarop. 14 Hoewel er vaak eigenbelangen schuil gaan achter het streven om mensenrechten in het buitenland te ondersteunen, is dit zeker niet de 13 Op papier is de UVRM slechts een aanbeveling en een handvat voor de aangesloten staten, waarmee zij hun mensenrechtenbeleid kunnen invullen. In werkelijkheid gaat er meer en meer een ongeschreven bindende werking vanuit. 14 Het begrip staatssoevereiniteit wordt met betrekking tot de mensenrechten afgezet tegen het begrip interventie van buitenaf in: Clemens, Walter, Dynamics of International Relations. Conflict and Mutual Gain in an Era of Global Interdependence (New York 1998) 479 8

10 voornaamste reden om actief steun te verlenen. 15 De normatieve universaliteit van mensenrechten en de minimumnormen die daarmee gepaard gaan, zorgen ervoor dat staten over de grens heen elkaar proberen te helpen bij het bewerkstelligen van deze normen. Dit is ook het geval met betrekking tot de buitenlandse steun aan het Plan Colombia. Colombia en de Verenigde Staten delen minimumnormen en de Verenigde Staten kan door eventuele mensenrechtenoverwegingen in haar beleid Colombia helpen schendingen van deze normen tegen te gaan. 16 In de volgende paragraaf zal in worden gegaan op de Colombiaanse drugsindustrie an sich. Deze paragraaf dient ten eerste om duidelijk te maken waar het over gaat als gesproken wordt over de drugsindustrie van Colombia. Ten tweede dient deze paragraaf als opstap naar de daaropvolgende paragrafen, waarin de koppeling tot stand gebracht zal worden tussen mensenrechten enerzijds en de drugindustrie en de strijd ertegen anderzijds. 1.2 Drugs in Colombia De kwalitatieve omvang van de drugsindustrie in Colombia is moeilijk te meten. 17 Dat heeft vooral te maken met onduidelijke gegevens, verkeerde methodes van onderzoek in het verleden en andere moeilijkheden die zich voordoen bij het bestuderen van een illegale industrie. 18 Het meeste onderzoek is in het verleden verricht naar cocaïne en in iets mindere mate naar marihuana. Dit neemt niet weg dat ook drugs als opium en heroïne een niet onbelangrijke rol spelen in de Colombiaanse drugsindustrie. Marihuana is in Colombia de laatste jaren aan het verdwijnen, terwijl opium recentelijk juist enorm in opkomst is. Cocaïne is op dit moment verreweg de grootste tak van de Colombiaanse drugsindustrie. 19 Het op grote schaal produceren en distribueren van cocaïne en marihuana is in Colombia geen eeuwenoude traditie. De marihuana-industrie ging de cocaïne-industrie voor en begon pas begin jaren 70 grootse vormen aan te nemen. Deze industrie is 15 De Amerikaanse regering heeft bijvoorbeeld veel (eigen) belang bij de strijd tegen drugs en de burgeroorlog in Colombia, maar dit belang is veel minder groot bij het ondersteunen van de mensenrechten in Colombia. Daarachter gaan meer idealistische beweegredenen schuil. 16 Natuurlijk kan niet ontkent worden dat er bij steun van de Verenigde Staten aan Colombia ook sterke veiligheids- en economische belangen een rol spelen. 17 Thoumi, F.E., Political Economy and Illegal Drugs in Colombia. Studies on the impact of the illegal drug trade volume two (London 1994) Idem 19 Voor een korte beschrijving van de geschiedenis van de Colombiaanse drugsindustrie en vooral de vrij recente opkomst en dominantie van cocaine, zie: Political Economy

11 tegenwoordig echter behoorlijk ondergesneeuwd geraakt door zijn opvolger. Marihuana is de minst winstgevende drug en tevens het lastigst te transporteren. Beide zaken hebben te maken met het feit dat marihuana relatief veel volume per eenheid gewicht en waarde inneemt. Bovendien heeft er zich in de marihuanaindustrie een enorme technologische revolutie voorgedaan, die Colombia in een achtergestelde positie heeft gebracht en het zwaartepunt van de productie verschoven heeft naar meer ontwikkelde landen zoals de Verenigde Staten. De productie van Cocaïne is vrij ideaal voor een minder ontwikkeld land dan Colombia. Vooral voor de beginfase van de productie zijn slechts zeer simpele agrarische en chemische handelingen vereist 20. Deze handelingen passen perfect in het plaatje van een minder ontwikkeld land. Bovendien is deze beginfase niet veel veranderd. De technologische revolutie van de marihuanaindustrie is hier vrijwel achterwege gebleven. Ook is cocaïne door de jaren heen zeer aantrekkelijk gebleven door de veel hogere prijs per eenheid gewicht. Er zijn twee belangrijke gevolgen voor de strijd tegen de drugsindustrie: ten eerste is het door de eenvoud van productie in het beginstadium zeer eenvoudig om de productie-eenheden te verplaatsen om zo ontdekking te voorkomen. Dit geldt tevens voor de akkers van cocaplanten. Bij ontdekking of ontbladering is het redelijk eenvoudig om elders weer opnieuw in te zaaien en de productie voort te zetten. Dit heeft tevens te maken met het feit dat cocaplanten in zeer veel gebieden in Colombia redelijk tot zeer goed gedijen. Ten tweede is er door de relatief enorm hoge prijs en winstgevendheid van de handel altijd de stimulans aanwezig om in de markt te stappen of om elders opnieuw te beginnen. Bij marihuana ligt dit anders. Hoewel de effectiviteit van de strijd tegen marihuana moeilijk in te schatten is, moge het duidelijk zijn dat daar door de relatief lagere winstgevendheid deze stimulans veel minder sterk aanwezig is. Dat zal dan ook de belangrijkste reden zijn voor de geleidelijke neergang van de marihuana-industrie. Voor het onderzoek is het belangrijk dat het feit, dat toetreding tot en verschuiving van de producenten van illegale drugs redelijk eenvoudig is, 20 Dit is de fase waarin van cocabladeren de zogenaamde cocopasta gemaakt wordt. In de verdere fasen wordt van cocapasta cocainebase en uiteindelijk het eindproduct cocaïne zelf gemaakt. Deze latere processen zijn veel complexer en vereisen meerdere chemicaliën en ingewikkeldere apparatuur. 10

12 meegenomen moet worden bij het vaststellen van de juiste manier om de strijd tegen drugs aan te gaan. 1.3 De drugsindustrie en de mensenrechten De drugsindustrie heeft vrijwel alleen negatieve relaties met de mensenrechten. Dit is vrij logisch omdat illegale winstmaximaliserende industrieën ver verwijderd liggen van idealistische organisaties of regeringen die belang hebben bij het verbeteren van de mensenrechtensituatie. Zolang het bevorderen en beschermen van mensenrechten geen winst oplevert voor de drugsindustrie zal hier zeker geen prioriteit van gemaakt worden. Bovendien is er bij een drugsindustrie sprake van een illegale industrie. Eén van de belangrijkste kenmerken van een illegale industrie is de belangrijke rol van geweld. Geweld wordt in een illegaal circuit gebruikt waar bij een normale situatie de politie of de rechter ingeschakeld zou worden. Het wordt bijvoorbeeld gebruikt om conflicten en ruzies op te lossen. Hierbij valt te denken aan deals die mislukken, arrestaties of ladingen cocaïne die opgespoord worden of verdwijnen. Ook wordt geweld gebruikt tegen concurrenten, om deals te forceren of om door middel van dreiging van geweld te zorgen dat bepaalde personen of groepen zich stil houden tegenover de autoriteiten. Aan de basis van de bedrijfskolom wordt (de dreiging van) geweld tevens simpelweg gebruikt om de laagstgeplaatste eenheden de boeren in bedwang en onder controle te houden. Vervolgens is er een indirecte negatieve relatie tussen de drugsindustrie en de mensenrechten. De drugsindustrie is de belangrijkste inkomstenbron en bron van macht voor de guerrilla en de paramilitairen. Het is daarom indirect de voedingsbodem voor de burgeroorlog die nu al bijna veertig jaar aan de gang is. Zonder hier al te diep op de Colombiaanse burgeroorlog in te gaan, moge het duidelijk zijn dat een burgeroorlog het fenomeen bij uitstek is, waar geweld zich in grote mate en verscheidene gedaanten voordoet. 21 Al de bovenstaande vormen van geweld doen afbreuk aan de universele mensenrechten. Daarbij gaat het in deze context vooral om de universele mensenrechten die vallen onder artikel 5 21 Voor een vrij uitvoerige beschrijving van de politieke situatie en de burgeroorlog in Colombia, zie: Franco, G.H., Their Darkest Hour: Colombia s Government and the Narco-Insurgency Parameters (Zomer 2000)

13 van de UVRM: de vrijwaring van foltering en bijvoorbeeld onmenselijke behandeling De strijd tegen drugs en de mensenrechten De strijd tegen drugs heeft wel positieve en negatieve relaties met mensenrechten. Bij een negatieve relatie is er gelijktijdig sprake van een poging om de drugsindustrie aan te pakken en één of meerdere schendingen van de mensenrechten. Hierbij valt allereerst te denken aan de belangrijkste en meest gebruikte methode van aanpak: ontbladering van de akkers waarop de drugsplanten groeien. Dit gebeurt door middel van besproeiing met chemicaliën vanuit de lucht. Vanaf 1978 gebeurde dit in de strijd tegen marihuana, vanaf 1992 tegen opium en vanaf 1994 tegen cocaïne. De besproeiingen maken deel uit van een strategie die doelt op de vermindering van het drugsaanbod en zodoende op een verhoging van de prijs op de internationale (illegale) markten. Het uiteindelijke doel is daarom een vermindering van de consumptie door het verminderen van het aanbod. De vraag of de ontbladeringsmethode werkt zal in hoofdstuk II behandeld worden. Hier is van belang dat deze methode zeker niet zonder problemen is. Er is bijvoorbeeld sprake van schade aan de natuur door middel van chemische vervuiling van zowel de bodem als het water. De giffen tasten bovendien ook andere gewassen aan. Het eten van zulke gewassen of het drinken van besmet drinkwater leidt bij de bevolking tot een groot aantal gezondheidsklachten. Het leidt bijvoorbeeld op korte termijn tot overgeven, hoofdpijn en misselijkheid, terwijl de gevolgen op de lange termijn nog niet echt bekend zijn. 23 Er is bovendien vaak sprake geweest van het (bedoeld of onbedoeld) besproeien van velden met legale gewassen en zelfs van het besproeien van boerderijen, erven en visvijvers. 24 Het eindresultaat is dat boeren en arbeiders verdreven worden van hun woonplaats, verhuizen naar elders en daar opnieuw beginnen met het inzaaien van illegale gewassen. Hiervoor wordt wel telkens meer bos gekapt, wat een 22 UVRM, aldaar: Artikel 5. no one shall be subjected to torture or to cruel, inhuman or degrading treatment or punishment. 23 Jelsma, M., The Vicious Circle. The Chemical Spraying of Drug Crops in Colombia, een lezing aan Universiteit van Warwick (Maart 2000) 24 Idem 12

14 verdere verslechtering van het milieu met zich meebrengt. Nieuwe plantages leiden tot nieuwe besproeiingen en het geheel zit klem in een vicieuze cirkel. Milieu en gezondheid hebben alles te maken mensenrechten. In artikel 23 van de UVRM zijn beide begrippen te plaatsen onder de minimumnorm van het recht op een bepaalde levensstandaard. Een belangrijk neveneffect is het feit dat de Colombiaanse regering op deze manier tevens de steun van de plattelandsbevolking verliest. De guerrilla en paramilitairen kunnen op hun beurt juist erg makkelijk gebruik maken van de ontevreden bevolking. Zij zorgen immers voor de inkomsten van de boeren en de medewerkers op de plantages, terwijl de regering alleen zorgt voor de vernietiging van hun bestaansgrond. Dit is dus naast de inkomsten uit de drugsindustrie een tweede bron van macht voor de guerrilla en paramilitairen: de steun van de plattelandsbevolking. De bovenstaande besproeiingen hebben duidelijk teveel nadelen. Ze gaan regelrecht in tegen het milieu, de menselijke waardigheid en de mensenrechten, en zorgen voor een ontevreden plattelandsbevolking. Het laatste heeft meer invloed op de democratie van Colombia en zal derhalve verder buiten beschouwing gelaten worden. Een andere negatieve relatie tussen de strijd tegen de drugs en de mensenrechten betreft de inzet van militaire middelen. Deze militaire middelen zijn vaak nodig aangezien de paramilitairen, de guerrilla en de drugskartels die zij ondersteunen zwaar bewapend zijn. Het probleem is echter dat een toename van militaire middelen in de strijd tegen de drugs kan leiden tot een escalatie van geweld en een escalatie van de burgeroorlog. Dit komt doordat er een duidelijk aanwijsbare link bestaat tussen de guerrilla en de cocaïne-industrie. 25 Deze link zorgt ervoor dat een strijd tegen de drugs ongewild of gewild ook een strijd tegen de guerrilla inhoudt. De escalatie van geweld is dan ook een niet onredelijke verwachting bij een toenemende inzet van militaire middelen tegen de voornaamste inkomstenbron van de tegenstanders in de burgeroorlog. Een dergelijke escalatie leidt onherroepelijk tot meer geweld en schendingen van mensenrechten. Zoals hierboven al vermeld, kan de relatie tussen de strijd tegen de drugsindustrie en de mensenrechten ook positief zijn. Dan is echter wel van 25 Ed., De la fumigación a la sustitución, El Tiempo (1 maart 2000) 13

15 belang of de positieve gevolgen voor de mensenrechten toeval, een neveneffect of het resultaat zijn van doelbewuste mensenrechtenoverwegingen in het beleid. Van een positieve relatie is bijvoorbeeld sprake als er in plaats van ontbladering en vernietiging van de illegale akkers, gepoogd wordt de boeren te voorzien van alternatieve legale gewassen. Zo wordt niet alleen de productie van drugs tegengegaan en de steun van de boeren verworven, maar tegelijkertijd ook de guerrilla een dubbele slag toegebracht: verlies van inkomsten en verlies van steun. Boeren hoeven niet meer bang te zijn voor besproeiingen, voor onderdrukking of voor geweld en hoeven niet meer te migreren om hun inkomen veilig te stellen. De mensenrechtensituatie wordt dan op verschillende punten verbeterd. Als de strijd tegen drugs tevens de angel uit de burgeroorlog kan halen, levert dit ook een verbetering op voor de bescherming en bevordering van de mensenrechten. In deze op het eerste gezicht redelijk plausibele redenatie schuilt echter een gevaar. Zojuist is immers gebleken dat een militaire benadering van de strijd tegen de drugsindustrie ook het tegendeel kan bereiken. Een economische component in het beleid tegen de drugsindustrie kan echter zeker zorgen voor een verbetering van de mensenrechtensituatie. Het is echter een probleem dat een illegaal gewas als coca nog altijd veel hogere inkomsten voor boeren oplevert dan de legale alternatieven als bananen, cacao en koffie. Dit heeft alles te maken met het risico van een illegale industrie wat tot uitdrukking komt in de duidelijk hogere prijs. Een laatste - meer indirecte - relatie tussen de strijd tegen drugs en de mensenrechten kan zowel positief als negatief uitvallen.. De Amerikaanse strijd tegen drugs impliceert Amerikaanse steun aan het regeringsleger en aan de politie. Zowel het leger als het politiecorps hebben zich in het verleden echter schuldig gemaakt aan mensenrechtenschendingen en doen dit nog. 26 Op deze manier steunt de anti-drugsstrijd organisaties die zelf de mensenrechten schenden. De Amerikaanse steun kan echter juist ook aangewend worden om het leger en de politie in Colombia respect voor de mensenrechten bij te brengen. In de beoordeling van het Amerikaanse beleid zal de uitwerking die steun aan het leger en de politie heeft daarom ook aan bod moeten komen. 26 Amnesty International s Position on Plan Colombia (juni 2000) 14

16 Een eenduidig antwoord op de vraag naar de relatie tussen de strijd tegen de drugsindustrie en de mensenrechten is zeer moeilijk te formuleren. Het gaat vaak om een combinatie van positieve en negatieve aspecten, die beide zowel bedoeld als onbedoeld kunnen zijn. Belangrijk is dat er verschillende duidelijk aantoonbare verbanden bestaan tussen de strijd tegen drugs en de mensenrechten. Het is de taak van beleidsvormers en de architecten van de oorlog tegen drugs om ervoor zorg te dragen dat de negatieve aspecten de positieve niet verdringen en dat er een duidelijk verschil wordt gemaakt tussen bedoelde en onbedoelde gevolgen van beleid. 27 In het volgende hoofdstuk zal het Plan Colombia centraal staan en bekeken worden in hoeverre mensenrechtenoverwegingen onderdeel uitmaken van dit plan. 27 Er is in dit onderzoek geen ruimte om een andere indirecte relatie tussen de strijd tegen drugs en de mensenrechten te onderzoeken. Het betreft hier het zogenaamde recht op gezondheid en de bijdrage die een succesvolle strijd tegen drugs kan hebben in de vorm van van minder drugsconsumenten, drugsverslaafden en drugsgerelateerde gezondheidsproblemen en klachten. 15

17 Hoofdstuk II: Het Plan Colombia Zoals al aangegeven in de inleiding bestaat de huidige Amerikaanse steun aan de strijd tegen drugs in Colombia vrijwel geheel uit steun aan het Plan Colombia. In dit hoofdstuk zal dit plan besproken worden en bekeken worden in hoeverre mensenrechtenoverwegingen er deel van uitmaken. 2.1 Het Plan Colombia Het Plan Colombia kost in totaal ongeveer zeveneneenhalf miljard dollar. 28 Vier miljard daarvan komt op rekening van de Colombiaanse regering. De rest moet aangevuld worden vanuit het buitenland. Deze manier van externe financiering is belangrijk. Het geeft ten eerste aan dat Colombia externe hulp nodig heeft. Ten tweede weerspiegelt dit meteen ook het internationale karakter van de problemen in Colombia. Het buitenland is zeer gebaat bij vrede in Colombia. Bovendien opereert de Colombiaanse drugsindustrie op internationale basis en zijn de Colombiaanse drugs vooral exportprodukten. Het is dan ook niet belangrijk of het Plan Colombia nu echt een Colombiaans plan is of bijvoorbeeld vooral gezien kan worden als een Amerikaanse poging om het eigenbelang door te drukken. Van belang is dat het probleem een internationale aanpak vereist en dat Colombia niet genoeg middelen heeft om het probleem zelf aan te pakken. In het voorwoord van Plan Colombia wordt duidelijk waar de aandacht naar uit moet gaan bij het plan. Het gaat ten eerste om economische problemen. Hoewel de Colombiaanse economie de afgelopen 40 jaar continu gegroeid is, worden de vruchten van deze groei niet door alle Colombianen geplukt. De economische groei is niet gelijk verdeeld en niet genoeg gebleken om de structurele armoede het hoofd te bieden. 29 Ten tweede gaat het om hervormingen, die het vertrouwen in het leger, de politie en het rechtssysteem moeten terugbrengen. Corruptie en geweld hebben in deze drie sectoren altijd een belangrijke rol gespeeld en worden gevoed door de greep van de illegale drugsindustrie. 30 De strijd tegen deze drugsindustrie is het derde aandachtspunt van het plan. De drugsindustrie is de katalysator achter bijna alle problemen waar Colombia mee te kampen heeft. De Colombiaanse regering ziet in dat hier een 28 United States Support For Colombia Is Plan Colombia a Colombian Plan? (28 Maart 2000) 29 Plan Colombia, preface 6 e paragraaf 30 Idem, 5 e paragraaf 16

18 internationale oplossing vereist is. 31 Het vierde aandachtspunt is democratisering en sociale ontwikkeling. Hierbij gaat het vooral om het systematisch uitbannen van geweld en het versterken van de burgerlijke participatie. Het vijfde en laatste aandachtspunt is meteen het allerbelangrijkst: het zorgen voor vrede in Colombia en het beëindigen van de burgeroorlog. De kern van het Plan Colombia wordt gevormd door de onderhandelingen met de guerrilla. 32 De laatste ronde van vredesonderhandelingen is in november 2000 afgebroken door de grootste guerrillabeweging. 33 Vredesonderhandelingen met de op één na grootste guerrillabeweging leveren echter wel enkele resultaten op. 34 Het is belangrijk dat de prioriteit in het Plan Colombia bij vredesonderhandelingen ligt. Mijn eerste veronderstelling was namelijk dat de beëindiging van de Colombiaanse burgeroorlog een zeer positieve uitwerking zal hebben op onder andere de mensenrechtensituatie. Dit is een indirecte koppeling tussen de mensenrechten en het Plan Colombia. In de volgende paragraaf zal een directe koppeling tot stand gebracht worden. 2.2 Het Plan Colombia en de mensenrechten De ondertitel van het Plan Colombia luidt vertaald: plan voor vrede, welvaart en het versterken van de staat. 35 Hieruit blijkt niet meteen dat mensenrechten een rol spelen in het plan. Toch wordt er in het plan aandacht aan besteed. In hoofdstuk IV van het plan wordt de bescherming van mensenrechten en de hervorming van het rechtssysteem samengebracht. In dat hoofdstuk wordt een aparte paragraaf aan mensenrechten gewijd. 36 Het gaat in die paragraaf om de bevordering en bescherming van mensenrechten en om het respecteren van mensenrechten. Dit moet onder andere gebeuren door meer aandacht voor mensenrechten in de media, 31 Idem: Our own national efforts will not be enough unless they are part of a truly international alliance against illegal drugs paragraaf Plan Colombia: A Strategy Without a Solution, rapport van de mensenrechtenorganisatie Equipo Nizkor (2 juni 2000) 33 Holtwijk, Ineke Colombia onder druk om linkse rebellen aan te pakken Volkskrant (31 januari 2001) 34 ANP President Colombia sluit akkoord met guerrilla over eigen zone Volkskrant (25 december 2000) 35 Voor een volledige versie van het Plan Colombia in het Spaans en het Engels, zie: 36 Zie: Hoofdstuk IV: The Reform of the Justice System and the Protection of Human Rights, aldaar: The Promotion, Respect and Protection of Human Rights 17

19 een nieuw scholingsmodel voor het leger en de politie en het instellen van speciale mensenrechteneenheden. 37 Dit zijn zeer goede ontwikkelingen. Het is namelijk niet alleen belangrijk dat de politie en het leger meer respect krijgen voor de bescherming en bevordering van mensenrechten, ook de bevolking moet geïnformeerd worden over mensenrechten en de verbetering van de mensenrechtensituatie. Mensenrechten komen in het Plan Colombia vooral naar voren bij de strijd tegen de drugsindustrie. Er wordt gesproken van een op menselijke waarden gebaseerde strategie. 38 Het doel van deze strategie is het tegengaan van binnenlands geweld en het terugdringen van de illegale drugsindustrie. 39 Bij het eerste punt ligt de nadruk op het promoten van respect voor mensenrechten en de bescherming ervan; Bij het tweede punt op het feit dat de illegale drugsindustrie verweven is met de burgeroorlog. Ruim dertig procent van het inkomen van de guerrilla en de paramilitairen is direct of indirect afkomstig van de drugsindustrie. 40 Dit zorgt ervoor dat de drugsbestrijding niet alleen een zaak is voor de politie, maar ook voor het leger. Beide organisaties moeten in de strijd tegen de drugsindustrie en in de strijd tegen guerrilla en paramilitairen ervoor zorgen dat hun eerste verantwoordelijkheid ligt bij de bescherming en bevordering van mensenrechten. 41 Bij het terugdringen van de illegale drugsindustrie spelen twee belangrijke strategieën een rol. Ten eerste is er de strategie van besproeiingen. Het beleid gericht op het verwijderen van illegale productie van drugs door middel van besproeiingen moet volgens het plan versterkt en uitgebreid worden. 42 Bovendien moet dit beleid ondersteund worden door onderzoek naar betere en milieuvriendelijkere middelen. 43 Dit moet uiteindelijk leiden tot nieuwe en effectievere manieren om de illegale drugsproductie aan te pakken. Dit is een merkwaardige zaak. De zoektocht naar nieuwe middelen en nieuwe technieken geeft toe dat de huidige middelen en technieken niet optimaal zijn. De versterking en uitbreiding van de sproeicampagnes betekenen bovendien dat de in hoofdstuk I 37 Ibidem. 38 Plan Colombia. Hoofdstuk III, paragraaf Ibidem. 40 Ibidem. 41 Plan Colombia, Hoofdstuk III, subparagraaf Human Rights and Operations. 42 Plan Colombia, Hoofdstuk III, subparagraaf Crop Eradication. 18

20 genoemde negatieve gevolgen voor de mensenrechten ook versterkt zullen worden. Deze zullen wellicht in ernst afnemen als de bovenstaande zoektocht minder nadelige technieken oplevert, maar ook dan duurt het nog geruime tijd voordat zulke nieuwe technieken volledig en exclusief in het beleid geïntegreerd zijn. Ten tweede is er de zogenaamde strategie van alternatieve economische ontwikkeling. 44 Deze strategie probeert de economisch-sociale positie van boeren en arbeiders te verbeteren door middel van de transitie naar legale gewassen of het aanbieden van werk in andere sectoren. Dit beleid is vooral gericht op de kleinere boeren en moedigt hen aan om over te gaan naar legale inkomstenbronnen. 45 Het is ook een zeer dure strategie. De in het plan geschatte kosten voor de periode tot 2002 bedragen ruim 570 miljoen dollar. 46 Een ander probleem is het feit dat het lang duurt voordat de effecten van dit beleid zichtbaar worden. In de tussentijd kan de slechte mensenrechtensituatie daarom blijven bestaan. Bovendien moet er ook na 2002 elk jaar voldoende geld beschikbaar zijn om de hulp en subsidies in stand te houden. 47 Toch is dit de structurele oplossing voor de strijd tegen de drugsindustrie. Het beleid moet dan ook mijns inziens uitgebreid worden naar grotere boerenbedrijven. In vergelijking met de sproeicampagnes is dit beleid veel effectiever, hoewel vaak pas op de langere termijn en alleen als er internationaal steun is voor dergelijke initiatieven. Sproeicampagnes leveren op de korte termijn slechts beperkt resultaat op en zorgen op de langere termijn alleen voor milieu-, gezondheids- en migratieproblemen. 48 De drugsindustrie verplaatst zich vervolgens en de strijd kan opnieuw beginnen. Voor de mensenrechtensituatie is het daarom zeer van belang dat deze strategie stopgezet wordt totdat nieuw onderzoek leidt tot betere middelen of strategieën. Tot die tijd moet de nadruk 43 Ibidem. 44 Zie: Plan Colombia. Hoofstuk V, paragraaf 3 Alternative development strategy. 45 Het gaat voornamelijk om boeren die minder dan drie hectares coca verbouwen. 46 Alternative development strategy 47 Zogenaamde alternatieve ontwikkelingsprojecten hebben vaak jarenlange steun nodig om concurrerend te blijven met enerzijds de illegale gewassen en anderzijds de legale producten (zoals koffie), waarbij de prijzen vaak laag en de kwaliteitseisen hoog liggen. 48 Zie: Martin Jelsma, The Vicious Circle. The Chemical Spraying of Drug Crops in Colombia, een lezing aan de Universiteit van Warwick (22 maart 2000). 19

MEMORANDUM ALGEMENE VOORWAARDEN. 1 Inleiding

MEMORANDUM ALGEMENE VOORWAARDEN. 1 Inleiding MEMORANDUM ALGEMENE VOORWAARDEN 1 Inleiding 1.1 In Nederland wordt in de praktijk door ondernemingen veel gebruik gemaakt van algemene voorwaarden ( AV ). Hoewel het gebruik van AV over het algemeen als

Nadere informatie

VGZ verantwoord beleggingsbeleid in vergelijking met Code Duurzaam Beleggen VVV. geen. geen

VGZ verantwoord beleggingsbeleid in vergelijking met Code Duurzaam Beleggen VVV. geen. geen VGZ verantwoord beleggingsbeleid in vergelijking met Code Duurzaam Beleggen VVV Code Duurzaam Beleggen VvV onderdeel inhoud verschil artikel 1 De Code Duurzaam Beleggen opgesteld door het Verbond van Verzekeraars

Nadere informatie

Voorwoord 9. Inleiding 11

Voorwoord 9. Inleiding 11 inhoud Voorwoord 9 Inleiding 11 deel 1 theorie en geschiedenis 15 1. Een omstreden begrip 1.1 Inleiding 17 1.2 Het probleem van de definitie 18 1.3 Kenmerken van de representatieve democratie 20 1.4 Dilemma

Nadere informatie

Samenvatting. 1. Wat houdt het begrip internationale samenwerking in?

Samenvatting. 1. Wat houdt het begrip internationale samenwerking in? Aanleiding voor het onderzoek Samenvatting In de 21 ste eeuw is de invloed van ruimtevaartactiviteiten op de wereldgemeenschap, economie, cultuur, milieu, etcetera steeds groter geworden. Ieder land dient

Nadere informatie

RAAD VAN DE EUROPESE UNIE. Brussel, 14 januari 2002 (24.01) (OR. es) 5159/02 STUP 4

RAAD VAN DE EUROPESE UNIE. Brussel, 14 januari 2002 (24.01) (OR. es) 5159/02 STUP 4 RAAD VAN DE EUROPESE UNIE Brussel, 14 januari 2002 (24.01) (OR. es) 5159/02 STUP 4 NOTA van: aan: Betreft: het voorzitterschap de Groep drugshandel Ontwerp-aanbeveling van de Raad over de noodzakelijke

Nadere informatie

kracht TWEEDE WERELDOORLOG VERSUS MENSENRECHTEN

kracht TWEEDE WERELDOORLOG VERSUS MENSENRECHTEN WERKb L a D WERKBLAD met terugwerkende kracht met terugwerkende kracht TWEEDE WERELDOORLOG VERSUS MENSENRECHTEN Dit werkblad is een voorbereiding op je bezoek aan de vaste tentoonstelling Met Terugwerkende

Nadere informatie

Paradoxaal genoeg hebben juist veel landarbeiders geen toegang tot betaalbaar groenten en fruit

Paradoxaal genoeg hebben juist veel landarbeiders geen toegang tot betaalbaar groenten en fruit DAAR PLUKKEN DE BOEREN DE VRUCHTEN VAN HET SUCCES VAN GRUPO HUALTACO Groenten en fruit zijn niet alleen gezond voor ons lichaam, maar ook voor de wereldeconomie. De groente- en fruitsector is een van de

Nadere informatie

*** ONTWERPAANBEVELING

*** ONTWERPAANBEVELING EUROPEES PARLEMENT 2009-2014 Commissie burgerlijke vrijheden, justitie en binnenlandse zaken 2010/0011(E) 16.3.2011 *** ONTWERPAANBEVELING over het ontwerp van besluit van de Raad over de sluiting van

Nadere informatie

Faculteit der Rechtsgeleerdheid Amsterdam Center for International Law Postbus 1030 1000 BA Amsterdam

Faculteit der Rechtsgeleerdheid Amsterdam Center for International Law Postbus 1030 1000 BA Amsterdam Faculteit der Rechtsgeleerdheid Amsterdam Center for International Law Postbus 1030 1000 BA Amsterdam T 020 535 2637 Advies Luchtaanvallen IS(IS) Datum 24 september 2014 Opgemaakt door Prof. dr. P.A. Nollkaemper

Nadere informatie

Committee / Commission CONT. Meeting of / Réunion des 12 & 13/09/2005 BUDGETARY AMENDMENTS / AMENDEMENTS BUDGÉTAIRES. Rapporteur: Chris HEATON-HARRIS

Committee / Commission CONT. Meeting of / Réunion des 12 & 13/09/2005 BUDGETARY AMENDMENTS / AMENDEMENTS BUDGÉTAIRES. Rapporteur: Chris HEATON-HARRIS Committee / Commission CONT Meeting of / Réunion des 12 & 13/09/2005 BUDGETARY AMENDMENTS / AMENDEMENTS BUDGÉTAIRES Rapporteur: Chris HEATON-HARRIS NL NL Ontwerpamendement 6450 === CONT/6450=== Basislijn

Nadere informatie

verantwoord beleggen

verantwoord beleggen verantwoord beleggen Verantwoord beleggen bij Delta Lloyd Delta Lloyd Groep ziet beleggen als een effectieve manier om waarde te vermeerderen, zolang dat op een verantwoorde manier gebeurt. Maar wat is

Nadere informatie

Samenvatting. Kort overzicht. Kartels

Samenvatting. Kort overzicht. Kartels Samenvatting Kort overzicht Dit proefschrift gaat over de economische theorie van kartels. Er is sprake van een kartel wanneer een aantal bedrijven, expliciet of stilzwijgend, afspreekt om de prijs te

Nadere informatie

SOCIALE EN BURGERSCHAPSCOMPETENTIE

SOCIALE EN BURGERSCHAPSCOMPETENTIE Vlaams Verbond van het Katholiek Secundair Onderwijs Guimardstraat 1, 1040 Brussel SOCIALE EN BURGERSCHAPSCOMPETENTIE Algemene vorming op het einde van de derde graad secundair onderwijs Voor de sociale

Nadere informatie

De rechten van de mens

De rechten van de mens A 342286 Paul Morren De rechten van de mens Vereniging voor de Verenigde Naties Brussel ÖQÏÏM -Apeldoorn Inhoud Voorwoord Mare Bossuyt 9 Deel I: De rechten van de mens: waarover gaat het? 13 1. Het concept

Nadere informatie

EUROPEES PARLEMENT. Commissie industrie, externe handel, onderzoek en energie. van de Commissie industrie, externe handel, onderzoek en energie

EUROPEES PARLEMENT. Commissie industrie, externe handel, onderzoek en energie. van de Commissie industrie, externe handel, onderzoek en energie EUROPEES PARLEMENT 1999 2004 Commissie industrie, externe handel, onderzoek en energie 10 april 2001 VOORLOPIGE VERSIE 2000/2243(COS) ONTWERPADVIES van de Commissie industrie, externe handel, onderzoek

Nadere informatie

EUROPEES PARLEMENT. Commissie vrijheden en rechten van de burger, justitie en binnenlandse zaken. 20 juni 2003 PE 329.885/6-24 AMENDEMENTEN 6-24

EUROPEES PARLEMENT. Commissie vrijheden en rechten van de burger, justitie en binnenlandse zaken. 20 juni 2003 PE 329.885/6-24 AMENDEMENTEN 6-24 EUROPEES PARLEMENT 1999 2004 Commissie vrijheden en rechten van de burger, justitie en binnenlandse zaken 20 juni 2003 PE 329.885/6-24 AMENDEMENTEN 6-24 Ontwerpadvies (PE 329.885) Carmen Cerdeira Morterero

Nadere informatie

filosofie havo 2016-I

filosofie havo 2016-I Opgave 1 Ebola 1 maximumscore 2 een uitleg dat er in tekst 1 geen sprake is van gelijke kansen voor de ebolapatiënten, omdat de farmaceutische industrie alleen medicijnen ontwikkelt waarop winst gemaakt

Nadere informatie

UNIVERSELE VERKLARING VAN DE WARE NATUUR VAN DE MENS

UNIVERSELE VERKLARING VAN DE WARE NATUUR VAN DE MENS UNIVERSELE VERKLARING VAN DE WARE NATUUR VAN DE MENS PREAMBULE Overwegende dat de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens uit 1948 in feite een verklaring is van Verlichting, van het hoogste dat

Nadere informatie

COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN WERKDOCUMENT VAN DE DIENSTEN VAN DE COMMISSIE. Begeleidend Document. bij het Voorstel voor een

COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN WERKDOCUMENT VAN DE DIENSTEN VAN DE COMMISSIE. Begeleidend Document. bij het Voorstel voor een COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN Brussel, 17.10.2008 SEC(2008) 2616 WERKDOCUMENT VAN DE DIENSTEN VAN DE COMMISSIE Begeleidend Document bij het Voorstel voor een VERORDENING VAN HET EUROPEES PARLEMENT

Nadere informatie

Code VINCI Leveranciers Global Performance Commitment

Code VINCI Leveranciers Global Performance Commitment Code VINCI Leveranciers Global Performance Commitment Contents P. 2 Introductie P. 2 VINCI s commitments P. 4 Leveranciers commitments P. 6 Implementatie 1 15 april 2012 Introductie Deze Code «Global Performance

Nadere informatie

RAAD VAN DE EUROPESE UNIE. Brussel, 30 oktober 2003 (03.11) (OR. it) 11051/4/03 REV 4 CORDROGUE 66

RAAD VAN DE EUROPESE UNIE. Brussel, 30 oktober 2003 (03.11) (OR. it) 11051/4/03 REV 4 CORDROGUE 66 RAAD VAN DE EUROPESE UNIE Brussel, 30 oktober 2003 (03.11) (OR. it) 11051/4/03 REV 4 CORDROGUE 66 NOTA van: aan: Betreft: het Italiaanse voorzitterschap de horizontale Groep drugs Ontwerp-resolutie van

Nadere informatie

Middelen Proces Producten / Diensten Klanten

Middelen Proces Producten / Diensten Klanten Systeemdenken De wereld waarin ondernemingen bestaan is bijzonder complex en gecompliceerd en door het gebruik van verschillende concepten kan de werkelijkheid nog enigszins beheersbaar worden gemaakt.

Nadere informatie

2016D05361 INBRENG VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG

2016D05361 INBRENG VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG 2016D05361 INBRENG VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG Binnen de vaste commissie voor Buitenlandse Zaken bestond bij enkele fracties de behoefte de Minister van Buitenlandse Zaken enkele vragen en opmerkingen

Nadere informatie

RAAD VAN DE EUROPESE UNIE. Brussel, 2 oktober 2003 (08.10) (OR. it) 11051/2/03 REV 2 CORDROGUE 66

RAAD VAN DE EUROPESE UNIE. Brussel, 2 oktober 2003 (08.10) (OR. it) 11051/2/03 REV 2 CORDROGUE 66 RAAD VAN DE EUROPESE UNIE Brussel, 2 oktober 2003 (08.10) (OR. it) 11051/2/03 REV 2 CORDROGUE 66 NOTA van: het Italiaanse voorzitterschap aan: de horizontale Groep drugs nr. vorig doc.: 11051/03 CORDROGUE

Nadere informatie

Gebieds- en Stedelijke Programma s. Leiding en Staf Stedelijke Programma s. Gemeente Vlaardingen RAADSVOORSTEL

Gebieds- en Stedelijke Programma s. Leiding en Staf Stedelijke Programma s. Gemeente Vlaardingen RAADSVOORSTEL RAADSVOORSTEL Registr.nr. 1423468 R.nr. 52.1 Datum besluit B&W 6juni 2016 Portefeuillehouder J. Versluijs Raadsvoorstel over de evaluatie van participatie Vlaardingen, 6juni 2016 Aan de gemeenteraad. Aanleiding

Nadere informatie

Veranderingen in arbeidsparticipatie van gescheiden moeders

Veranderingen in arbeidsparticipatie van gescheiden moeders Veranderingen in arbeidsparticipatie van gescheiden moeders Suzanne Peek Gescheiden moeders stoppen twee keer zo vaak met werken dan niet gescheiden moeders. Ook beginnen ze vaker met werken. Wanneer er

Nadere informatie

TIJDVAK 7 Bepoederde pruiken, bruisende ideeën

TIJDVAK 7 Bepoederde pruiken, bruisende ideeën TIJDVAK 7 Bepoederde pruiken, bruisende ideeën Bepoederde pruiken, bruisende ideeën Tijd van Pruiken en Revoluties 1700-1800 Vroegmoderne Tijd Kenmerkende aspecten Uitbouw van de Europese overheersing,

Nadere informatie

Wat is realiteit? (interactie: vraagstelling wie er niet gelooft en wie wel)

Wat is realiteit? (interactie: vraagstelling wie er niet gelooft en wie wel) Wat is realiteit? De realiteit is de wereld waarin we verblijven met alles wat er is. Deze realiteit is perfect. Iedere mogelijkheid die we als mens hebben wordt door de realiteit bepaald. Is het er, dan

Nadere informatie

Stand for Secularism and Human Rights!

Stand for Secularism and Human Rights! EU ELECTIONS 2014 Stand for Secularism and Human Rights! EHF Manifesto November 2013 E uropean elections in May 2014 will be crucial for humanists in Europe. The rise of radical populist parties, the persisting

Nadere informatie

Pizza Verdi. Opdrachtenblad. Regie: Gary Nadeau Jaar: 2011 Duur: 8 minuten

Pizza Verdi. Opdrachtenblad. Regie: Gary Nadeau Jaar: 2011 Duur: 8 minuten Pizza Verdi Regie: Gary Nadeau Jaar: 2011 Duur: 8 minuten Opdrachtenblad Lesuurpakket Pizza Verdi (thema s: sociale verschillen, stereotyperingen/vooroordelen; verdiepingsopdracht Amerikaanse burgerrechten)

Nadere informatie

EUROPEES PARLEMENT ONTWERPVERSLAG. Commissie interne markt en consumentenbescherming 2008/2173(INI) 20.11.2008

EUROPEES PARLEMENT ONTWERPVERSLAG. Commissie interne markt en consumentenbescherming 2008/2173(INI) 20.11.2008 EUROPEES PARLEMENT 2004 2009 Commissie interne markt en consumentenbescherming 2008/2173(INI) 20.11.2008 ONTWERPVERSLAG over de bescherming van de consumenten, met name minderjarigen, met betrekking tot

Nadere informatie

5-4-2016. Welke gevolgen hebben gewapende conflicten? Inleiding tot het internationaal humanitair recht BTC infocyclus april 2016.

5-4-2016. Welke gevolgen hebben gewapende conflicten? Inleiding tot het internationaal humanitair recht BTC infocyclus april 2016. Inleiding tot het internationaal humanitair recht BTC infocyclus april 2016 Marijke Peys, stafmedewerker humanitair recht marijke.peys@rodekruis.be Brainstorm Welke gevolgen hebben gewapende conflicten?

Nadere informatie

Burgerschap: Aanbod per hoofddoel

Burgerschap: Aanbod per hoofddoel Burgerschap: Aanbod per hoofddoel HOOFDDOEL 1 We voeden onze leerlingen op tot fatsoenlijke evenwichtige mensen die respectvol (vanuit duidelijke waarden en normen omgaan met de medemens.) Trefwoord De

Nadere informatie

Datum 18 augustus 2015 Betreft Beantwoording vragen van het lid Kuzu over De situatie van Oeigoeren in de Chinese provincie Xinjiang

Datum 18 augustus 2015 Betreft Beantwoording vragen van het lid Kuzu over De situatie van Oeigoeren in de Chinese provincie Xinjiang Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 Den Haag Bezuidenhoutseweg 67 2594 AC Den Haag Postbus 20061 Nederland www.rijksoverheid.nl Uw Referentie Datum 18 augustus 2015 Betreft

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis vwo 2009 - I

Eindexamen geschiedenis vwo 2009 - I Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen In de landen die Napoleon veroverde, voerde hij een beleid dat: enerzijds paste binnen het gelijkheidsideaal van de Franse Revolutie

Nadere informatie

Movies that Matter @ school begeleidt en adviseert bij het vertonen van mensenrechtenfilms op school.

Movies that Matter @ school begeleidt en adviseert bij het vertonen van mensenrechtenfilms op school. Movies that Matter @ school begeleidt en adviseert bij Opdrachtenblad Naam film: Aanduidingen Kijkwijzer: Regie: Jaar: Duur: Eventueel website van de film: Leerdoelen 1. Je kunt op een kaart aanwijzen

Nadere informatie

ILO-VERKLARING BETREFFENDE DE FUNDAMENTELE PRINCIPES EN RECHTEN OP HET WERK

ILO-VERKLARING BETREFFENDE DE FUNDAMENTELE PRINCIPES EN RECHTEN OP HET WERK Toelichting In het onderstaande zijn de afzonderlijke elementen van het normatieve kader integraal opgenomen en worden ze nader toegelicht en beschreven. Daarbij wordt aandacht besteed aan de volgende

Nadere informatie

Naam KIDS FOR WARCHILD Oorlog en vrede in de wereld

Naam KIDS FOR WARCHILD Oorlog en vrede in de wereld Naam KIDS FOR WARCHILD Oorlog en vrede in de wereld In meer dan dertig landen in de wereld is er oorlog. Wereldwijd zijn er dus miljoenen kinderen die een oorlog meemaken. Vraag 1. Kun je drie landen noemen

Nadere informatie

De leden van de beleggingscommissie. 10 januari 2011 Beleid Maatschappelijk Verantwoord Beleggen

De leden van de beleggingscommissie. 10 januari 2011 Beleid Maatschappelijk Verantwoord Beleggen NOTITIE Van Aan CC Datum Betreft Sjoerd Hoogterp De leden van de beleggingscommissie 10 januari 2011 Beleid Maatschappelijk Verantwoord Beleggen Inleiding Het pensioenfonds Werk en (re)integratie (PWRI)

Nadere informatie

Examenopgaven VMBO-GL en TL 2004

Examenopgaven VMBO-GL en TL 2004 Examenopgaven VMBO-GL en TL 2004 tijdvak 2 woensdag 23 juni 9.00-11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE GL EN TL GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING VBO-MAVO-D Gebruik het bronnenboekje. Dit examen

Nadere informatie

Het VN Verdrag inzake de Rechten van Personen met een handicap FOD Sociale Zekerheid Vereniging voor de Verenigde Naties 4 december 2013

Het VN Verdrag inzake de Rechten van Personen met een handicap FOD Sociale Zekerheid Vereniging voor de Verenigde Naties 4 december 2013 Implementing the UNCRPD Het VN Verdrag inzake de Rechten van Personen met een handicap FOD Sociale Zekerheid Vereniging voor de Verenigde Naties 4 december 2013 Wat is het VN-Verdrag? UNCRPD = United Nations

Nadere informatie

Internationaal Terrorisme en het Mondiale Drugsprobleem

Internationaal Terrorisme en het Mondiale Drugsprobleem Naam: Jorrit Kamminga Studentnummer: 949213 E-mail: Jorrit1@hotmail.com Datum: 1 augustus 2002 Scriptiebegeleider: Dhr. dr. van den Assem Internationaal Terrorisme en het Mondiale Drugsprobleem De Amerikaanse

Nadere informatie

VECHTEN VOOR VREDE? Peace Brigades International en Amnesty International vertellen over mensenrechten in Colombia

VECHTEN VOOR VREDE? Peace Brigades International en Amnesty International vertellen over mensenrechten in Colombia 1 VECHTEN VOOR VREDE? Peace Brigades International en Amnesty International vertellen over mensenrechten in Colombia 2 Barranquilla Colombia FEITJES Medellín Bogotá Cali ecuador peru 1 venezuela guyana

Nadere informatie

Families onder druk. Huiselijk geweld binnen Marokkaanse en Turkse gezinnen. Drs. Ibrahim Yerden. Probleemstelling

Families onder druk. Huiselijk geweld binnen Marokkaanse en Turkse gezinnen. Drs. Ibrahim Yerden. Probleemstelling Families onder druk Huiselijk geweld binnen Marokkaanse en Turkse gezinnen Drs. Ibrahim Yerden Probleemstelling Hoe gaan Marokkaanse en Turkse gezinsleden, zowel slachtoffers als plegers om met huiselijk

Nadere informatie

combinatie van de achtergrondinformatie en cijfermatige gegevens vormt de basis het rapport.

combinatie van de achtergrondinformatie en cijfermatige gegevens vormt de basis het rapport. Samenvatting Naarmate de hervormingen in de Russische Federatie vorderen, worth het probleem van de georganiseerde misdaad groter. Ondanks de vele publikaties hierover is de informatie over dit onderwerp

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING (SUMMARY IN DUTCH)

NEDERLANDSE SAMENVATTING (SUMMARY IN DUTCH) Nederlandse Samenvatting NEDERLANDSE SAMENVATTING (SUMMARY IN DUTCH) Dankzij de opkomst van sociale media, zoals Facebook en Twitter, is de frequentie en het belang van niet-transactioneel klantgedrag

Nadere informatie

De wereld achter onbenut vermogen

De wereld achter onbenut vermogen De wereld achter onbenut vermogen Goed voor de zaak en goed voor jezelf Op zoek naar een vitale organisatie U werkt, uw collega s en medewerkers werken. Dus het werkt zou u bijna denken. Maar ergens voelt

Nadere informatie

Visiedocument en Activiteitenplan 2013

Visiedocument en Activiteitenplan 2013 Visiedocument en Activiteitenplan 2013 1. Inleiding In Leusden is in september 2006 gestart met het project Maatschappelijk Betrokken Ondernemen. De Gemeente Leusden, het bedrijfsleven en de maatschappelijke

Nadere informatie

Zelfonderzoek voor de Groep met behulp van de tradities

Zelfonderzoek voor de Groep met behulp van de tradities Zelfonderzoek voor de Groep met behulp van de tradities De Twaalf Tradities zijn voor de groep wat de stappen zijn voor het individu. De tradities helpen om het programma van herstel levend en succesvol

Nadere informatie

Werkvel opdracht 9 (Onderhandelingsspel: hoe neem je samen moeilijke besluiten?)

Werkvel opdracht 9 (Onderhandelingsspel: hoe neem je samen moeilijke besluiten?) Werkvel opdracht 9 (Onderhandelingsspel: hoe neem je samen moeilijke besluiten?) Toelichting op de opdracht Tijdens deze opdracht gaan jullie in kleine groepjes in onderhandeling met elkaar over een pakket

Nadere informatie

China. Het Eénkindbeleid

China. Het Eénkindbeleid Het Eénkindbeleid Paragraaf 1 Eénkindbeleid In deze les gaan we een inleiding geven over het onderwerp éénkindbeleid in China. Hierbij behandelen we de algemene zaken. Wat is de geschiedenis, waarom hebben

Nadere informatie

Onderzoeksopzet. Marktonderzoek Klantbeleving

Onderzoeksopzet. Marktonderzoek Klantbeleving Onderzoeksopzet Marktonderzoek Klantbeleving Utrecht, september 2009 1. Inleiding De beleving van de klant ten opzichte van dienstverlening wordt een steeds belangrijker onderwerp in het ontwikkelen van

Nadere informatie

en sector onder vuur Ontwikkelingssamenwerkingsorganisaties strategieën in een veranderende wereld Marieke de Wal

en sector onder vuur Ontwikkelingssamenwerkingsorganisaties strategieën in een veranderende wereld Marieke de Wal Als je denkt dat je te klein en onbeduidend bent om het verschil te maken, denk dan eens aan slapen met een mug Dalai Lama De wereld verandert en wordt complexer. Dat is ook merkbaar in de ontwikkeling

Nadere informatie

Keurmerk: Duurzame school

Keurmerk: Duurzame school Keurmerk: Duurzame school Doorlopende leerlijn voor duurzame ontwikkeling van basisonderwijs (PO) t/m voortgezet onderwijs (VO) PO-1 Kennis en inzicht (weten) Vaardigheden (kunnen) Houding (willen) Begrippen

Nadere informatie

Waarom engagement belangrijk is

Waarom engagement belangrijk is 1/7 Petercam Institutional Asset Management vindt drie zaken belangrijk wanneer het aankomt op Verantwoord Beleggen: 1. Belangrijke vragen stellen bij de gevolgen van onze activiteiten; 2. Een aandeelhouder

Nadere informatie

Belangen: Democraten versus Republikeinen

Belangen: Democraten versus Republikeinen Belangen: Democraten versus Republikeinen Korte omschrijving werkvorm: Leerlingen lezen de tekst en proberen daarna met de opgedane kennis het standpunt te bepalen van de Democratische en de Republikeinse

Nadere informatie

MVO-Control Panel. Instrumenten voor integraal MVO-management. Extern MVO-management. MVO-management, duurzaamheid en duurzame communicatie

MVO-Control Panel. Instrumenten voor integraal MVO-management. Extern MVO-management. MVO-management, duurzaamheid en duurzame communicatie MVO-Control Panel Instrumenten voor integraal MVO-management Extern MVO-management MVO-management, duurzaamheid en duurzame communicatie Inhoudsopgave Inleiding... 3 1 Duurzame ontwikkeling... 4 1.1 Duurzame

Nadere informatie

IBN ALS SOCIALE ONDERNEMING VOOR EEN BREDERE GROEP

IBN ALS SOCIALE ONDERNEMING VOOR EEN BREDERE GROEP IBN ALS SOCIALE ONDERNEMING VOOR EEN BREDERE GROEP IBN ALS SOCIALE ONDERNEMING VOOR EEN BREDERE GROEP IBN biedt mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt meer kansen door het optimaal benutten van talenten,

Nadere informatie

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Examen VMBO-KB 2005 tijdvak 1 woensdag 25 mei 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 35 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 50 punten

Nadere informatie

Les 1 Van koffieboon tot pakje koffie

Les 1 Van koffieboon tot pakje koffie Les 1 Van koffieboon tot pakje koffie VAKKEN PAV, Humane Wetenschappen, Aardrijkskunde DOELSTELLINGEN EN EINDTERMEN Gemeenschappelijke stam De leerlingen brengen belangrijke elementen van communicatief

Nadere informatie

Van baan naar eigen baas

Van baan naar eigen baas M200912 Van baan naar eigen baas drs. A. Bruins Zoetermeer, juli 2009 Van baan naar eigen baas Ruim driekwart van de ondernemers die in de eerste helft van 2008 een bedrijf zijn gestart, werkte voordat

Nadere informatie

Collectief invaren van bestaande pensioenen: juridisch mogelijk? Een onderzoek naar mogelijke juridische hindernissen

Collectief invaren van bestaande pensioenen: juridisch mogelijk? Een onderzoek naar mogelijke juridische hindernissen Collectief invaren van bestaande pensioenen: juridisch mogelijk? Een onderzoek naar mogelijke juridische hindernissen Artikel Senior adviseur collectieve pensioenen S. Hendriks (AZL) Artikel Collectief

Nadere informatie

geschiedenis geschiedenis

geschiedenis geschiedenis Examen VWO 2010 tijdvak 2 woensdag 23 juni 9.00-12.00 uur tevens oud programma geschiedenis geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 25 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Achter gesloten ogen: Spencer

Achter gesloten ogen: Spencer Achter gesloten ogen: Spencer Opdrachtenblad Regie: Dulco Tellegen Jaar: 2000 Duur: 25 minuten 1 Filmbeschrijving Spencer (18) woont in een opvangcentrum voor voormalig kindsoldaten in Liberia (West-Afrika).

Nadere informatie

Deelnemersvoorwaarden Stichting Keurmerk Online Veilen

Deelnemersvoorwaarden Stichting Keurmerk Online Veilen Deelnemersvoorwaarden Stichting Keurmerk Online Veilen 1. Inleiding 1.1 De Stichting Keurmerk Online Veilen beoogt jegens consumenten de kwaliteit van online veilingplatformen te waarborgen door deze te

Nadere informatie

Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg, Bevrijdingsdag, Leek, 5 mei 2010

Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg, Bevrijdingsdag, Leek, 5 mei 2010 Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg, Bevrijdingsdag, Leek, 5 mei 2010 Dames en heren, [Inleiding] In de zomer van 1946 voer een schip van Thailand naar Nederland. Een kleine Nederlandse

Nadere informatie

V Vergadering van de Eerste Kamer op dinsdag 5 maart 2013. Toespraak van de Voorzitter van de Eerste Kamer, Mr. G.J. de Graaf

V Vergadering van de Eerste Kamer op dinsdag 5 maart 2013. Toespraak van de Voorzitter van de Eerste Kamer, Mr. G.J. de Graaf V Vergadering van de Eerste Kamer op dinsdag 5 maart 2013 Toespraak van de Voorzitter van de Eerste Kamer, Mr. G.J. de Graaf Herdenking Dr. P.H. (Pieter) Kooijmans (1933-2013) Op 13 februari jongstleden

Nadere informatie

Inhoud. Introductie tot de cursus

Inhoud. Introductie tot de cursus Inhoud Introductie tot de cursus 1 Inleiding 7 2 Voorkennis 7 3 Het cursusmateriaal 7 4 Structuur, symbolen en taalgebruik 8 5 De cursus bestuderen 9 6 Studiebegeleiding 10 7 Huiswerkopgaven 10 8 Het tentamen

Nadere informatie

De Vietnam-oorlog. De Vietnam-oorlog. De Vietnam-oorlog. De Vietnam-oorlog. Twee grote processen

De Vietnam-oorlog. De Vietnam-oorlog. De Vietnam-oorlog. De Vietnam-oorlog. Twee grote processen Koude Oorlog Amerikaanse buitenlandse politiek communisme rivaliteiten tussen de Sovjet-Unie en China nationalistische bewegingen dekolonisatie Twee grote processen Koude oorlog Nationalisme en dekolonisatie

Nadere informatie

Kwetsbare minderheidsgroep

Kwetsbare minderheidsgroep IND-werkinstructie nr. 2013/14 (AUA) Openbaar/ Extern Aan Directeur klantdirectie Asiel c.c. DDMB Van Hoofddirecteur IND Datum 26 juni 2013 Geldig vanaf 26 juni 2013 Geldig tot Onderwerp Vindplaats Bijlage(n)

Nadere informatie

Het aandelenspel. Panama Praktijktip nummer 112. M.F. van Schaik FIsme, Universiteit Utrecht

Het aandelenspel. Panama Praktijktip nummer 112. M.F. van Schaik FIsme, Universiteit Utrecht Panama Praktijktip nummer 112 Het aandelenspel M.F. van Schaik FIsme, Universiteit Utrecht Het aandelenspel wordt gespeeld in teams van twee of drie personen. De opdracht aan het groepje waar ik deel van

Nadere informatie

Kinkhoest is gevaarlijk voor zuigelingen en jonge kinderen

Kinkhoest is gevaarlijk voor zuigelingen en jonge kinderen Samenvatting Kinkhoest is gevaarlijk voor zuigelingen en jonge kinderen Kinkhoest is een gevaarlijke ziekte voor zuigelingen en jonge kinderen. Hoe jonger het kind is, des te vaker zich restverschijnselen

Nadere informatie

Geheimhoudingsovereenkomst

Geheimhoudingsovereenkomst Dit is een voorbeeld geheimhoudingsovereenkomst (NDA) zoals gegenereerd met de NDA generator van ICTRecht: www.ndagenerator.nl In dit voorbeeld wordt een NDA gesloten in verband met een nieuwe internetdienst

Nadere informatie

logoocw De heer prof. dr. F. P. van Oostrom 26 mei 2005 ASEA/DIR/2005/23876 Taakopdracht voor de commissie Ontwikkeling Nederlandse Canon geen

logoocw De heer prof. dr. F. P. van Oostrom 26 mei 2005 ASEA/DIR/2005/23876 Taakopdracht voor de commissie Ontwikkeling Nederlandse Canon geen logoocw De heer prof. dr. F. P. van Oostrom Den Haag Ons kenmerk 26 mei 2005 ASEA/DIR/2005/23876 Onderwerp Taakopdracht voor de commissie Ontwikkeling Nederlandse Canon Bijlage(n) geen Geachte heer Van

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde oud progr vwo 2010 - I

Eindexamen aardrijkskunde oud progr vwo 2010 - I Politiek en ruimte Opgave 1 Darfur Bestudeer de bronnen 1 tot en met 3 die bij deze opgave horen. Voor het conflict in Darfur worden in de literatuur verschillende oorzaken genoemd. Sommige bronnen stellen

Nadere informatie

A. LEER EN TOETSPLAN. Vak: Geschiedenis Leerjaar: 3 Onderwerp: De Eerste en Tweede Wereldoorlog (H1 en 2) Kerndoel(en):

A. LEER EN TOETSPLAN. Vak: Geschiedenis Leerjaar: 3 Onderwerp: De Eerste en Tweede Wereldoorlog (H1 en 2) Kerndoel(en): A. LEER EN TOETSPLAN Vak: Geschiedenis Leerjaar: Onderwerp: De Eerste en Tweede Wereldoorlog (H1 en ) Kerndoel(en): 7. De leerling leert een kader van tien tijdvakken te gebruiken om gebeurtenissen, ontwikkelingen

Nadere informatie

Wat kunt u doen aan risico s die spelen in uw toeleveringsketen?

Wat kunt u doen aan risico s die spelen in uw toeleveringsketen? Wat kunt u doen aan risico s die spelen in uw toeleveringsketen? Welke invloed heeft u op uw toeleveringsketen? En hoe kunt u invloed uitoefenen om uw (in)directe toeleveranciers maatschappelijk verantwoord

Nadere informatie

België en de Verenigde Naties

België en de Verenigde Naties België en de Verenigde Naties Consensus smeden Bouwen aan vrede KONINKRIJK BELGIË Federale Overheidsdienst Buitenlandse Zaken, Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking in dienst van de internationale

Nadere informatie

Dames en heren studenten,

Dames en heren studenten, Dames en heren studenten, De wereld van morgen heeft jullie nodig, hard nodig. Hopelijk zonder deze prachtige, blije dag te verstoren, wil ik even stil staan bij het feit dat onze wereld, en dus ook Nederland,

Nadere informatie

STIJLEN VAN BEÏNVLOEDING. Inleiding

STIJLEN VAN BEÏNVLOEDING. Inleiding STIJLEN VAN BEÏNVLOEDING Inleiding De door leidinggevenden gehanteerde stijlen van beïnvloeding kunnen grofweg in twee categorieën worden ingedeeld, te weten profileren en respecteren. Er zijn twee profilerende

Nadere informatie

Advies. over het ontwerp van kaderdecreet Vlaamse ontwikkelingssamenwerking

Advies. over het ontwerp van kaderdecreet Vlaamse ontwikkelingssamenwerking Brussel, 5 juli 2006 050706_Advies_kaderdecreet_Vlaamse_ontwikkelingssamenwerking Advies over het ontwerp van kaderdecreet Vlaamse ontwikkelingssamenwerking 1. Inleiding Op 24 mei 2006 heeft Vlaams minister

Nadere informatie

INHOUDSOPGAVE INTEGRITEITSCODE SPVOZN

INHOUDSOPGAVE INTEGRITEITSCODE SPVOZN Integriteitscode Stichting Primair en Voortgezet Onderwijs Zuid-Nederland Vastgesteld op 17 februari 2014 1 INHOUDSOPGAVE INTEGRITEITSCODE SPVOZN 1 Inleiding... 3 2 Wie vallen er onder de code?... 3 3

Nadere informatie

Iedereen kan iets doen voor vredee

Iedereen kan iets doen voor vredee Iedereen kan iets doen voor vredee Van kleine tot grote activiteiten Alle beetjes durf tellen samen uiteindelijk op tot vrede3 PAXE Vrede wie durft= PAX staat voor vrede. Samen met mensen in conflictgebieden

Nadere informatie

Bijlage 1 Toelichting kwantitatieve analyse ACM van de loterijmarkt

Bijlage 1 Toelichting kwantitatieve analyse ACM van de loterijmarkt Bijlage 1 Toelichting kwantitatieve analyse ACM van de loterijmarkt 1 Aanpak analyse van de loterijmarkt 1. In het kader van de voorgenomen fusie tussen SENS (o.a. Staatsloterij en Miljoenenspel) en SNS

Nadere informatie

DE KINDEROMBUDSMAN PRESENTEERT EERSTE NEDERLANDSE KINDERRECHTENMONITOR: GROTE ZORGEN OVER HALF MILJOEN KINDEREN

DE KINDEROMBUDSMAN PRESENTEERT EERSTE NEDERLANDSE KINDERRECHTENMONITOR: GROTE ZORGEN OVER HALF MILJOEN KINDEREN DE KINDEROMBUDSMAN PRESENTEERT EERSTE NEDERLANDSE KINDERRECHTENMONITOR: GROTE ZORGEN OVER HALF MILJOEN KINDEREN De eerste Nederlandse Kinderrechtenmonitor laat zien hoe het gaat met kinderen die in Nederland

Nadere informatie

Artikel Europakunde. Carla van der Poel 20 juni 2007. Susanne de Jong Communicatie 2A

Artikel Europakunde. Carla van der Poel 20 juni 2007. Susanne de Jong Communicatie 2A Artikel Europakunde Carla van der Poel 20 juni 2007 Susanne de Jong Communicatie 2A Toetreding Turkije tot de EU Wat moet er allemaal voor gebeuren? Sinds 3 oktober 2005 zijn Turkije en de EU de onderhandelingen

Nadere informatie

Maatschappelijk Verantwoord beleggen Beleid

Maatschappelijk Verantwoord beleggen Beleid Maatschappelijk Verantwoord beleggen Beleid 8 januari 205 Inleiding In de Investment Policy Statement heeft SPT de volgende beleggingsovertuiging geformuleerd: Een pensioenfonds is een institutionele,

Nadere informatie

ZES VORMEN VAN GEZAG

ZES VORMEN VAN GEZAG ZES VORMEN VAN GEZAG OVER LEIDERSCHAP VAN DE ONDERNEMINGSRAAD Gezag is in de moderne maatschappelijke verhoudingen steeds minder vanzelfsprekend. Er is sprake van een verschuiving van verkregen gezag (op

Nadere informatie

FACULTATIEF PROTOCOL BIJ HET VERDRAG INZAKE DE RECHTEN VAN HET KIND OVER DE BETROKKENHEID VAN KINDEREN IN GEWAPENDE CONFLICTEN

FACULTATIEF PROTOCOL BIJ HET VERDRAG INZAKE DE RECHTEN VAN HET KIND OVER DE BETROKKENHEID VAN KINDEREN IN GEWAPENDE CONFLICTEN FACULTATIEF PROTOCOL BIJ HET VERDRAG INZAKE DE RECHTEN VAN HET KIND OVER DE BETROKKENHEID VAN KINDEREN IN GEWAPENDE CONFLICTEN (niet officiële Nederlandse vertaling). (VP = Voorafgaande paragraaf) VP 1

Nadere informatie

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 21 januari 2014 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter,

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 21 januari 2014 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter, > Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 2008 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Rijnstraat 50 255 XP DEN HAAG T 070 340 79 F 070 340 78 34

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting De Protestantse Kerk in Nederland (PKN) onderhoudt middels de organisaties Kerk in Actie (KiA) en ICCO Alliantie contacten met partners in Brazilië. Deze studie verkent de onderhandelingen

Nadere informatie

Kerk in Actie zoekt enthousiaste theologen

Kerk in Actie zoekt enthousiaste theologen Kerk in Actie zoekt enthousiaste theologen Geloof jij in de kracht van Bijbelverhalen? Vind je het een uitdaging te ontdekken wat Bijbelverhalen betekenen voor mensen in een ander land? Heb je visie om

Nadere informatie

Bestudeer de bronnen 1 en 2 uit het bronnenboekje die bij deze opgave horen.

Bestudeer de bronnen 1 en 2 uit het bronnenboekje die bij deze opgave horen. Zuidoost-Azië Opgave 5 Stuwdammen in Myanmar Bestudeer de bronnen 1 en 2 uit het bronnenboekje die bij deze opgave horen. Gebruik bron 1 en de atlas. De provincie Kachin in het noorden van Myanmar is geschikt

Nadere informatie

Armoede en ongelijkheid in de wereld. Inleiding tot een eenvoudig én complex onderwerp Francine Mestrum, 27 maart 2016

Armoede en ongelijkheid in de wereld. Inleiding tot een eenvoudig én complex onderwerp Francine Mestrum, 27 maart 2016 Armoede en ongelijkheid in de wereld Inleiding tot een eenvoudig én complex onderwerp Francine Mestrum, 27 maart 2016 Wat gaan we bestuderen? Wanneer en hoe zijn armoede en ongelijkheid op de agenda van

Nadere informatie

Wij Willem-Alexander, bij de gratie Gods, Koning der Nederlanden, Prins van Oranje-Nassau enz. enz. enz.

Wij Willem-Alexander, bij de gratie Gods, Koning der Nederlanden, Prins van Oranje-Nassau enz. enz. enz. Wijziging van Boek 6 van het Burgerlijk Wetboek en het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering, in verband met de omzetting van Richtlijn 2014/104/EU van het Europees Parlement en de Raad van 26 november

Nadere informatie

Hoofdstuk 1: Recht. Alternatieven voor recht

Hoofdstuk 1: Recht. Alternatieven voor recht Hoofdstuk 1: Recht Alternatieven voor recht Recht is zoals al gezegd een instrument om de maatschappij te ordenen. Alles is recht, kan een bepaalde houding zijn (die dan nog eens intrinsiek op alles toepasbaar

Nadere informatie

Eindexamen maatschappijleer vwo 2003-II

Eindexamen maatschappijleer vwo 2003-II Opgave 1 Armoede en werk 1 Het proefschrift bespreekt de effecten van het door twee achtereenvolgende kabinetten-kok gevoerde werkgelegenheidsbeleid. / De titel van het proefschrift heeft betrekking op

Nadere informatie