Schade aan het lichaam als bron van inkomsten

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Schade aan het lichaam als bron van inkomsten"

Transcriptie

1 ARTIKEL S I E W E R T L I N D E N B E R G H Universitair hoofddocent Departement civielrechtelijke vakken, Universiteit Leiden Onderscheid naar geslacht bij schadebegroting? Schade aan het lichaam als bron van inkomsten Bij de vaststelling van schade vormt gender als zodanig geen factor van betekenis: uitgangspunt is de concrete situatie van het slachtoffer. Bij letselschade vormt het verlies aan arbeidsvermogen echter meestal een belangrijke schadepost. Bij de begroting van deze schade geldt dat de benadeelde heeft te stellen en te bewijzen hoe het inkomen zich in de toekomst zou hebben ontwikkeld. Wanneer de benadeelde vrouw is, blijken statistische gegevens hierbij nogal eens in haar nadeel te werken. Hoewel deze gegevens op het eerste gezicht neutraal zijn, blijkt dat vooral bij vrouwen rekening wordt gehouden met schadevergoeding-verlagende aspecten als loopbaanonderbreking voor het verzorgen van kinderen, deeltijdarbeid en vervroegd pensioen. Daarnaast wordt het (niet meer kunnen) verrichten van huishoudelijke taken niet op dezelfde manier gewaardeerd als het verrichten van betaalde arbeid. Beschadiging van het menselijk lichaam kan op uiteenlopende wijzen een aanspraak op een geldelijke vergoeding meebrengen. In het licht van de systematiek van het aansprakelijkheids- en schadevergoedingsrecht verdient onderzoek of bij de financiële afwikkeling van dergelijke schade sporen zijn te vinden van onderscheid naar geslacht. Daartoe zal eerst beknopt het stelsel van het aansprakelijkheids- en schadevergoedingsrecht in kaart worden gebracht, waarbij in het bijzonder aan de verschillende schadeposten aandacht toekomt. Daarna zal meer in het bijzonder op de wijze van begroting van verlies van arbeidsvermogen worden ingegaan. Het gaat in deze bijdrage niet om een onderzoek naar de oorzaken van het letsel (verkeersongevallen, mishandeling, seksueel geweld, medische fouten) en de grondslagen voor aansprakelijkheid, maar - gesteld dat er een grondslag voor aansprakelijkheid bestaat - naar de omvang van de verplichting tot schadevergoeding. Vertrekpunt en hoofdroutes van het aansprakelijkheidsrecht Hoewel het als leidraad of imperatief omstreden is, kan in het civiele aansprakelijkheidsrecht nog immer als systematisch vertrekpunt worden uitgegaan van het adagium 'Ieder draagt zijn eigen schade'. 1 Wie in gestrekte draf tegen een lantaarnpaal loopt, zal de schade die hij door het aldus opgelopen letsel ondervindt in beginsel zelf moeten dragen. Dat is anders wanneer en voorzover hij op dit punt zelf voorzieningen heeft getroffen (ziektekostenverzekering, (eigen) ongevallenverzekering) of de overheid inspringt (sociale zekerheid, bijv. in de vorm van Wao of bijstand). Dan wordt (een deel van) de schade gedekt door voorzieningen die evenwel buiten het eigenlijke aansprakelijkheidsrecht omgaan. 2 Op basis van het buitencontractuele aansprakelijkheidsrecht bestaat eerst dan een mogelijkheid tot afwenteling van de schade wanneer daartoe in het civiele aansprakelijkheidsrecht een grondslag kan worden gevonden. In dat geval heeft de benadeelde dan ook in beginsel aanspraak op volledige vergoeding van alle schade die hij als gevolg van deze oorzaak lijdt. Willen we bij het gegeven voorbeeld blijven, dan zal bijvoorbeeld moeten worden gedacht aan een onjuiste positionering van de lantaarnpaal. Een dergelijke fout zal onder omstandigheden kunnen worden aangemerkt als onrechtmatige daad of wanprestatie (art. 6:162, resp. 6:74 BW) of krachtens een kwalitatieve aansprakelijkheid (afd BW) voor rekening van de veroorzaker komen. Is eenmaal een dergelijke grondslag voor aansprakelijkheid gevonden, dan geldt vervolgens als uitgangspunt dat de benadeelde zoveel mogelijk in de positie moet worden gebracht waarin hij zich zonder de schadetoebrengende gebeurtenis zou hebben bevonden. Dat kan soms daadwerkelijk geschieden met behulp van een verbod of bevel (art. 3:296 BW) of met schadevergoeding in een andere vorm dan in geld (art. 6:103 BW), maar in de praktijk zal het veelal aankomen 1. Zie hierover uitvoerig T. Hartlief, Ieder draagt zijn eigen schade, Oratie Leiden, Deventer Zij het dat de kosten van deze voorzieningen soms via regresrechten kunnen worden verhaald op de veroorzaker, zodat zij langs deze weg het aansprakelijkheidsrecht alsnog 'binnentreden'. 178 NEMESIS 2001 nr. 6

2 AAN HET LICHAAM ALS BRON VAN INKOMSTEN SIEWERT LINDENBERGH op een vergoeding in geld. Daartoe wordt een vergelijking gemaakt tussen de situatie zoals die daadwerkelijk is na de schadetoebrengende gebeurtenis en de situatie zoals die zonder de schadetoebrengende gebeurtenis (vermoedelijk) zou zijn geweest. 3 Dit pleegt te geschieden door de nadelige gevolgen van de normschending in de vorm van schadeposten in kaart te brengen en vervolgens de omvang daarvan te begroten. Wie in gestrekte draf tegen een lantaarnpaal loopt, zal de schade in beginsel zelf moeten dragen. Normatieve elementen Hoewel het voorgaande op het eerste gezicht lijkt neer te komen op betrekkelijk technisch rekenwerk, is dit proces bepaald niet vrij van normatieve keuzes. Illustratief is hier de rechtspraak van de Hoge Raad met betrekking tot de gevolgen van een ongewenste zwangerschap. In de zaak die ten grondslag lag aan het Wrongful birth-arrest 4 had een arts verzuimd na een operatie een spiraaltje terug te plaatsen en ook om dit aan de vrouw te melden, waarna een zwangerschap volgde. Na te hebben vastgesteld dat de arts aldus een norm had geschonden, overwoog de Hoge Raad met betrekking tot de vordering van de vrouw tot vergoeding van onder meer de kosten van opvoeding van het kind: 'In verband met de art. 6:74, 6:96 en 6:98 BW, in onderlinge samenhang gelezen, brengt dit mee dat de arts aansprakelijk is voor alle vermogensschade die in zodanig verband met die fout staat dat zij hem naar de maatstaf van art. 6:98 als een gevolg van die fout kan worden toegerekend. Voor die toerekening is in beginsel voldoende dat door de desbetreffende fout een risico is geschapen, dat zich vervolgens heeft verwezenlijkt.' en met betrekking tot de schade: 'De schade waarvan hier vergoeding wordt verlangd, bestaat in kosten waarvan alleen reeds wegens hun omvang moet worden aangenomen dat zij gedurende de minderjarigheid van het kind in beginsel mede de financiële armslag van het gezin zullen gaan bepalen. Degelijke kosten zijn onmiskenbaar vermogensschade en, gelet op de aard van zowel deze schade als van de voormelde gebeurtenis waarop de aansprakelijkheid berust, is niet in te zien waarom deze schade niet aan de arts als een gevolg van deze gebeurtenis toegerekend zou moeten worden.' Hoewel de Hoge Raad in dit arrest doet voorkomen dat schade een min of meer waardevrij begrip is, moet worden geconstateerd dat het vertrekpunt voor schadevergoeding moet worden gevonden in de normschending en dat de vormgeving van het recht op schadevergoeding in hoge mate wordt gekleurd door die norm en door in de maatschappij levende opvattingen. Strikt geredeneerd zou immers kunnen worden gesteld dat de vrouw ook in de positie zou kunnen worden gebracht waarin zij zonder de normschending zou hebben verkeerd door ofwel de zwangerschap af te breken, dan wel het kind om te brengen. Onze normen brengen evenwel mee dat het eerste niet van de vrouw kan worden gevergd en het tweede hoe dan ook onacceptabel is, terwijl niettemin voor een recht op schadevergoeding wordt gekozen. Dit laat wel zien hoezeer het aansprakelijkheids- en schadevergoedingsrecht door normen wordt gekleurd. Het begrip schade wordt dan ook wel aangemerkt als een begrip van deels feitelijke en deels normatieve aard. 5 Berekening van concreet geleden schade De invulling van het begrip schade wordt voorts op de persoon van de benadeelde afgestemd, doordat bij de vaststelling van de schade en bij de begroting van de omvang daarvan steeds de concrete situatie van het slachtoffer als uitgangspunt wordt genomen. Dat kan betekenen dat eenzelfde normschending voor de één een veel grotere schade meebrengt dan voor een ander, en voor de aansprakelijke partij een dienovereenkomstig grotere vergoedingsplicht. Wie een jeugdige directeur van een florerend internetbedrij f 'invalide rijdt', is financieel aanzienlijk slechter af dan degene die een alleenstaande bejaarde 'dood rijdt'. Anders dan in het strafrecht vormt in het civiele aansprakelijkheidsrecht derhalve niet de aard en ernst van de normschending, maar de omvang van het in concreto ontstane nadeel de maat voor de sanctie. De betrokken aansprakelijke zal overigens zelden zelf met dit onderscheid worden geconfronteerd, nu zijn aansprakelijkheid in de praktijk in veruit de meeste gevallen door een verzekering zal zijn gedekt. 6 Vanuit het perspectief van de benadeelde kan deze werkwijze echter evenzeer tot verschil in uitkomst leiden. Uit het voorgaande kan worden opgemaakt dat niet het lichamelijk letsel zelf rechtens als schade wordt aangemerkt, maar dat het steeds gaat om een inventarisatie van de gevolgen die het letsel voor de getroffen persoon in concreto teweeg heeft gebracht. Het letsel vormt aldus de bron van schade, die zich per persoon op zeer uiteenlopende wijzen kan doen gevoelen. Dat kan leiden tot aanzienlijke verschillen. Om het maar eens scherp te stellen: de zojuist genoemde (veelal mannelijke) directeur van het internetbedrij f kan in geval van invaliditeit als gevolg van andermans fout ter zake van verlies van arbeidsvermogen aanspraak maken op een veelvoud van het bedrag aan schadevergoeding waarop de niet aan het betaalde arbeidsproces deelnemende 'huis(veelal)vrouw' aanspraak kan maken. Ik kom daar op terug bij de uitwerking van de verschillende schadeposten en van de begroting. Een andere benadering is betrekkelijk recentelijk wel 3. Zie in deze zin onder meer HR 15 mei 1998, NJ 1998, 624 (Vehof/Helvetia). 4. HR 21 februari 1997, NJ 1999, 145 m.nt. CJHB (Wrongful birth). 5. Zie laatstelijk nog weer eens A.R. Bloembergen in zijn noot onder HR 17 november 2000, NJ 2001, 215 (Druijff/Bouw). 6. Men denke aan Wettelijke Aansprakelijkheidsverzekering Motorrijtuigen (WAM), Aansprakelijkheidsverzekering Particulieren (AVP) of Aansprakelijkheidsverzekering Bedrijven (AVB). NEMESIS 2001 nr

3 AAN HET LICHAAM ALS BRON VAN INKOMSTEN SlEWERT LINDENBERGH bepleit in het licht van ontwikkelingen in het Italiaanse recht, waarbij wordt gesproken van danno biologico en danno alla salute; een waardering van de aantasting van de fysiek/psychische gezondheid als zodanig als schade, waarbij meer wordt geabstraheerd van de concrete uitwerkingen op het leven van de gelaedeerde en juist wordt getracht rekening te houden met de manier waarop letsel de mens in het algemeen treft. 7 Zo zou voor wat betreft vermogensschade als gevolg van verlies aan arbeidsvermogen kunnen worden uitgegaan van een vast bedrag, ongeacht het concrete arbeidsverleden en daarop gebaseerde verwachtingen ten aanzien van de toekomst. Aldus zou ieder verschil tussen man en vrouw kunnen worden uitgebannen. Een dergelijke gedachte zou leiden tot een vrijwel volledige herverkaveling van het huidige schadevergoedingsrecht met betrekking tot personenschade. Uitwerking van die gedachte gaat het bestek van deze bijdrage te buiten, maar zij laat wel zien dat het ook anders kan. Schadeposten bij letsel Zoals gezegd pleegt de omvang van de schade te worden vastgesteld door een vergelijking van de situatie na de schadetoebrengende gebeurtenis met de - hypothetische - situatie die er (vermoedelijk) zou zijn geweest indien de schadetoebrengende gebeurtenis niet had plaatsgevonden. Daarbij pleegt de schade te worden onderscheiden in verschillende schadeposten die in beginsel ieder afzonderlijk plegen te worden begroot. Op dit punt kan - althans globaal - een onderscheid worden gemaakt tussen vermogensschade (schade die zich betrekkelijk rechtstreeks tot het vermogen laat herleiden en aldus in geld is uit te drukken) en ander nadeel (immateriële schade in de vorm van pijn, verdriet en gederfde levensvreugde), waarvoor de vergoeding wordt aangeduid als smartengeld. Vermogensschade Voor wat betreft vermogensschade bepaalt art. 6:95 BW dat deze - gesteld dat zij als gevolg van een normschending aan de aansprakelijke kan worden toegerekend (art. 6:98) - in beginsel steeds en geheel voor vergoeding in aanmerking komt. Art. 6:96 BW werkt dat nog enigszins uit door enkele schadeposten met zoveel woorden te noemen (geleden verlies en gederfde winst en enkele kostenposten), terwijl - als het gaat om schade als gevolg van letsel of overlijden - de artt. 6:107, 107a en 108 BW (mede) een regeling bieden voor de schade die anderen dan het slachtoffer zelf als gevolg van diens verwonding of overlijden ondervinden (bezoekkosten, derving van levensonderhoud, kosten van lijkbezorging, etc). Wanneer het gaat om schade als gevolg van lichamelijk letsel (bij geestelijk letsel is het overigens niet wezenlijk anders) kan worden gedacht aan schadeposten als kosten van geneeskundige behandeling, verpleging en revalidatie, kosten van aanpassingen in verband met handicaps (rolstoel, lift in huis), kosten omdat de gekwetste in en om huis bepaalde activiteiten niet meer kan verrichten (huishouden, tuinieren, onderhoud) en daarvoor nu (al dan niet tegen betaling) anderen moet inschakelen, verlies van (betaalde) arbeidscapaciteit, kosten van deskundigen en overige buitengerechtelijke kosten, (wettelijke) rente, et cetera. Het letsel vormt aldus de bron van schade, die zich per persoon op zeer uiteenlopende wijzen kan doen gevoelen. De vraag kan worden opgeworpen of het aldus geschetste stelsel meebrengt dat er ten aanzien van het al dan niet in aanmerking nemen van een bepaalde schadepost direct of indirect onderscheid wordt gemaakt naar geslacht. Het meest in het oog springend is hier wellicht de vraag of beperkingen bij het verrichten van onbetaalde (huishoudelijke) arbeid aanspraak geven op schadevergoeding. De waarborg voor bestaanszekerheid na een ongeval is vermoedelijk één van de oudste zorgen van het aansprakelijkheidsrecht. Het lijkt mij dan ook onmiskenbaar, en vanuit historisch perspectief ook wel verklaarbaar, dat aanvankelijk in het schadevergoedingsrecht vooral oog is geweest voor de vergoeding van schade door verlies en derving van (concreet) inkomen uit arbeid. Geleidelijk is evenwel meer aandacht ontstaan voor het feit dat het lichaam niet alleen wordt aangewend voor het verwerven van (concreet) inkomen, maar ook voor andere taken en activiteiten. Wanneer het gaat om activiteiten als hobby's en sporten zijn beperkingen als gevolg van letsel veelal in de sfeer van de immateriële schade beoordeeld. Het besef dat beperkingen in de uitoefening van werkzaamheden in de 'huis-, tuin- en keukensfeer' ook in de sfeer van de vermogensschade kunnen worden geplaatst, heeft in de afgelopen decennia steeds meer veld gewonnen. In de huidige letselschadepraktijk pleegt op dit terrein een zeker onderscheid te worden gemaakt tussen 'verlies aan zelfwerkzaamheid' en uitval bij huishoudelijke taken. Onder verlies aan zelfwerkzaamheid wordt verstaan dat de gekwetste zelf bepaalde klussen in en om huis (doe-het-zelven, schilderen, tuinieren, reparatie van de eigen auto) niet meer kan verrichten en daarvoor wordt geacht tegen betaling derden te moeten inschakelen. Het is mijn indruk dat het hier gaat om een schadepost die in de praktijk veeleer aan door letsel getroffen mannen pleegt te worden toegewezen dan aan vrouwen. 8 Ik geloof niet dat dit het gevolg is van een onderscheid dat door de rechter wordt gemaakt, maar dat het veeleer is toe te schrijven aan het feit dat van deze post door vrouwen, wellicht als gevolg van de traditionele rolverdeling, minder wordt geclaimd. De omvang van deze schadepost wordt overigens doorgaans door berekening en/of schatting ex aequo et bono vastgesteld, waarbij aandacht wordt besteed aan het 'klusverleden' en het 'kluspotentieel' van de betrokkene Zie uitvoerig Gregor Bender, Personenschaden und Schadensbegriff, Baden-Baden: Nomos Zo vermeldt Schadevergoeding (Bolt), art. 107, aant. 21 slechts rechtspraak waarin toewijzingen aan mannen plaatsvindt. 9. Zie bijv. Rb. Utrecht 12 juli 1989, VR 1990, 164, waarin de rechtbank rekening houdt met het feit dat het gaat om een metselaar, die 180 NEMESIS 2001 nr. 6

4 AAN HET LICHAAM ALS BRON VAN INKOMSTEN SlEWERT UINDENBERGH Met betrekking tot de uitval bij huishoudelijke taken is het beeld wat diffuser. Dat komt in de eerste plaats doordat de verminderde belastbaarheid (wat de gewonde niet meer kan) en de lastenverhoging (noodzakelijke verpleging) in de huiselijke sfeer als gevolg van letsel veelal wordt opgevangen door de omgeving van de gewonde, waardoor deze factor niet wordt 'gekapitaliseerd' en aldus niet als concrete vermogensschade zichtbaar wordt gemaakt. In de tweede plaats speelt hier de meer technische kwestie wie deze schade eigenlijk lijdt: de gekwetste of zijn omgeving ('derden')? Geleidelijk is meer aandacht ontstaan voor het feit dat het lichaam niet alleen wordt aangewend voor het verwerven van (concreet) inkomen. Met betrekking tot het eerste punt is in het verleden wel gezegd dat daarom veelal geen sprake van schade zal zijn 10, maar Bloembergen schetste reeds in 1965 de mogelijkheid dat wordt uitgegaan van een objectief begrip schade, inhoudend dat de schade wordt gesteld op het wegvallen van de arbeidskracht van de gewonde." De praktijk is wel dat doorgaans slechts vergoeding plaatsvindt als de noodzaak van hulp van derden aannemelijk is. Vindt hulp door derden 'om niet' plaats (bijvoorbeeld door gezinsleden, familieleden of buren), dan kan niettemin (vermogens)schade worden aangenomen. 12 De berekening van deze schadepost laat ik hier verder buiten beschouwing. 13 Door verzekeraars wordt in de praktijk met betrekking tot vorderingen van mannen op dit punt overigens wel eens gesteld dat bij hen geen sprake is van schade, omdat zij (toch) niet bijdragen aan het huishouden. 14 Met betrekking tot het tweede punt (wie lijdt deze schade?) werpt de wetstechniek puzzels op. Het vertrekpunt is hier dat alleen de schade van de gewonde zelf voor vergoeding in aanmerking komt en dat schade van derden slechts vergoed wordt als het gaat om schade die zich van de gewonde naar de derde heeft 'verplaatst' (art. 6:107 BW). Het probleem is dat de kosten van vervangende huishoudelijke hulp (in geld of in de vorm van inspanningen door gezinsleden of derden) doorgaans niet door de gewonde zelf worden gemaakt, terwijl zij bovendien niet alleen ten behoeve van de gekwetste (zoals art. 6:107 BW vergt), maar veelal ook ten behoeve van anderen worden gemaakt. Deze meer technische kwestie laat ik hier rusten, maar ik wijs er nog wel op dat inmiddels is aanvaard dat tijd besteed door familieleden aan de verzorging van een gewond kind voor vergoeding in aanmerking komt. Bij de vaststelling van de omvang van de schade wordt dan geabstraheerd van het feit dat deze taken niet tegen betaling aan derden zijn uitbesteed, maar wordt wel het maximum van de vergoeding bepaald door de kosten van professionele hulpverlening. 15 Meer indirect kan het feit dat de (in de praktijk meestal vrouwelijke) gewonde al dan niet gedurende een bepaalde periode geen betaalde arbeid verricht ten slotte betekenis hebben bij de begroting van het verlies aan arbeidsvermogen. Ik kom daarop dadelijk terug. Ander nadeel Naast vergoeding van vermogensschade biedt art. 6:95 BW tevens een recht op vergoeding van immateriële schade 'voor zover de wet op vergoeding hiervan recht geeft'. Dat betekent dat slechts recht op smartengeld bestaat indien de wet dat met zoveel woorden bepaalt. De belangrijkste grondslag voor een dergelijk recht ligt in art. 6:106 BW dat een aantal categorieën van gevallen, zoals 'lichamelijk letsel' en 'andere aantastingen van de persoon' (waaronder te begrijpen geestelijk letsel 16 ), omschrijft. In die gevallen draagt art. 6:106 BW de rechter op 'naar billijkheid' een vergoeding vast te stellen. Het gaat hier in zekere zin om een 'restcategorie' van schade die zich niet direct in het vermogen doet gevoelen en aldus ook niet concreet in geld kan worden gewaardeerd, maar waarbij een vergoeding niettemin op haar plaats wordt geacht om het bestaan van deze schade te erkennen en het leed met behulp van een vergoeding te verzachten. 17 Voor wat betreft de gevallen waarin de benadeelde volgens de wet aanspraak kan maken op een vergoeding van immateriële schade zie ik geen aanleiding voor een onderscheid naar geslacht en ik heb in de schaderegelingspraktijk ook geen aanwijzingen kunnen vinden dat een dergelijk onderscheid wordt gemaakt. Voor wat betreft de begroting (vaststelling 'naar billijkheid'), bestaat er meen ik evenmin aanleiding voor een dergelijk onderscheid 18, maar in de - met name oudere 19 - rechtspraak is de omstandigheid als gevolg van zijn letsel vaker een beroep zal moeten doen op betaalde hulp dan bij de gemiddelde bouwvakker nodig zal zijn. 10. Zie in deze zin nog J.J. Jonckers Nieboer, De schadevergoeding bij onrechtmatig lichamelijk letsel, 1935, p A.R. Bloembergen, Schadevergoeding bij onrechtmatige daad, diss. Utrecht, Deventer 1965, nr Zie bijv. aanbeveling 3.5 van het Verbond van Verzekeraars, die inhoudt dat desgevraagd een redelijke vergoeding voor de 'interne hulp' moet worden betaald. 13. Zie bijv. over de vraag of een beroep moet worden gedaan op vanwege de Awbz verstrekte thuiszorg en welke tarieven moeten worden gehanteerd M. Tromp, Personenschade in de praktijk, Alphen a/d Rijn 1998, blz. 73 e.v. Zie voorts R.A. Sleeuw, VR 1999, p die op dit punt keuzevrijheid van de benadeelde propageert. 14. Aldus M. Tromp, Personenschade in de praktijk. Alphen a/d Rijn 1998, p. 73, die deze stellingname als 'bedenkelijk' kwalificeert. Zie voor een geval waarin de (Belgische) rechter expliciet de 'economische waarde' van de huisman erkende Rb. Brugge 8 september 2000, bericht uit De Juristenkrant, 23 mei 2001, p. 1 en 3. Het betrof een geval waarin de man buitenshuis werkte en invalide raakte, terwijl zijn echtgenote geen betaalde arbeid verrichtte. 15. Aldus HR 28 mei 1999, NJ 1999, 564 m.nt. ARB (Losser/De Vries). 16. Zie o.m. HR 13 januari 1995, NJ 1997, 366 m.nt. CJHB (Ontvanger/Bos) en HR 23 januari 1998, NJ 1998, 366 (B/Stichting FIOM). 17. Zie over de functies van de vergoeding van immateriële schade uitvoerig mijn dissertatie Smartengeld, Leiden, Deventer: Kluwer 1998, Hoofdstuk Zie reeds mijn dissertatie, p Zie voor een betrekkelijk recent geval waarin de verminderde huwelijkskansen van een (Marokkaans) meisje in de motivering van het smartengeldbedrag werden genoemd Bindend Advies 4 juni 1992, Verkeersrecht Smartengeld 2000, nr NEMESIS 2001 nr

5 AAN HET LICHAAM ALS BRON VAN INKOMSTEN SIEWERT LINDENBERGH dat het letsel aan een vrouw is overkomen nog wel eens als relevante factor genoemd. Zo werd in het verleden bij invalide (jonge) vrouwen nogal eens de factor 'verminderde huwelijkskansen' in ogenschouw genomen en is ook wel gesteld dat met name vrouwen ernstiger door littekens worden getroffen. 20 Deze gedachte is wellicht terug te voeren op een oude tekst van De Revigny naar aanleiding van Gaius' tekst: 'dat geen rekening wordt gehouden met de verminking, aangezien het lichaam van een vrij persoon niet op geld waardeerbaar is' (Digesten 9, 1, 3). Volgens De Revigny moet deze tekst als volgt worden uitgelegd: 'Hier wordt gesproken over mannen: bij hen hoeft men geen zorg te hebben over hun uiterlijk (...). Maar bij vrouwen zou men wellicht rekening moeten houden met de aantasting van het uiterlijk...' 21 Het gaat hier vaak om goede bedoelingen, die licht kunnen leiden tot curieuze overwegingen. Zo overwoog een (Belgische) rechter met betrekking tot beenletsel van een 23-jarige vrouw dat dit zich bevond: 'op plaatsen die onmiddellijk voor iedereen in het oog springen en niet in het minst voor personen van het andere geslacht, dat statistisch gezien enorm veel belang hecht onder meer aan de vorm van de benen.' 22 Statistische onderzoeken uit de jaren tachtig naar de relevante factoren bij (Nederlandse) smartengeldvaststellingen buiten rechte tonen overigens nauwelijks significante verschillen tussen man en vrouw op dit punt. 23 Begroting van het verlies van arbeidsvermogen Uitgangspunten en bewijs In kwantitatief opzicht vormt het verlies aan arbeidsvermogen (gemiste inkomsten na het ongeval en in de toekomst) in de meeste gevallen de belangrijkste schadepost. Hier zij in herinnering geroepen dat het bij de begroting van deze schadepost gaat om de vaststelling van het concrete verschil tussen het inkomen dat dit slachtoffer nu nog kan verwerven en het inkomen dat dit slachtoffer zonder het letsel zou hebben genoten. Wanneer men het arbeidspotentieel van een betrekkelijk jeugdige persoon kapitaliseert, kan deze schade al snel enige tot vele honderdduizenden guldens belopen. Bij de begroting van deze schade geldt als uitgangspunt dat de benadeelde heeft te stellen en te bewijzen hoe het inkomen zich in de toekomst zou hebben ontwikkeld. Het praktische probleem is hier evenwel veelal dat het beeld over de (redelijke verwachtingen ten aanzien van de) toekomst moet worden gebaseerd op ontwikkelingen die in het verleden een aanvang hebben genomen, terwijl de voortzetting van die ontwikkelingen naar haar aard allerminst zeker is. Aldus trekt men vanuit het verleden een wissel op de toekomst. Met name wanneer de gelaedeerde in het verleden nog niet of (tijdelijk?) niet meer deelnam aan het betaalde arbeidsproces, rijst de vraag hoe zich het inkomen in de toekomst zou hebben ontwikkeld. In de praktijk is dit met name problematisch bij letselschade van kinderen (die nog geen arbeidsverleden hebben) en bij vrouwen die hun betaalde arbeid al dan niet deels en/of tijdelijk hebben prijsgegeven ten behoeve van huishoudelijke en/of opvoedingstaken. Zo werd in het verleden bij invalide (jonge) vrouwen nogal eens de factor 'verminderde huwelijkskansen' in ogenschouw genomen. De benadeelde is op het punt van het bewijs van deze schade door de Hoge Raad recentelijk tegemoetgekomen, zij het dat de gevolgen van die uitspraak in een latere uitspraak weer enigszins zijn genuanceerd. 24 De eerste zaak betrof een 37-jarige moeder van twee kinderen (van 15 en 18) die als gevolg van een ongeval whiplash-letsel had opgelopen en ter zake van verlies aan arbeidsvermogen ƒ vorderde. Zij had voor haar huwelijk (op haar 19e) gewerkt als hulp in de huishouding en tijdens het huwelijk enig vrijwilligerswerk in de verzorgende sector verricht. Voor het ongeval had zij zich aangemeld voor een MDGO-opleiding tot ziekenverzorgende, maar was zij tot die opleiding niet toegelaten. Vervolgens had zij zich aangemeld voor een verkorte MDGO-opleiding, maar had zij zich voor aanvang van de opleiding afgemeld in verband met de door haar ondervonden klachten. De rechtbank acht aannemelijk dat de vrouw zonder het ongeval 24 uur per week zou hebben gewerkt en acht haar nu volledig arbeidsongeschikt. Volgens het hof is evenwel niet aannemelijk dat zij zonder het ongeval betaalde arbeid zou hebben verricht, omdat het hof geen redelijke kans aanwezig acht dat de vrouw de opleiding zou hebben voltooid of daarna werk zou hebben gevonden. Volgens de Hoge Raad heeft het hof, in het licht van het feit dat er aanwijzingen waren dat er een redelijke kans bestond dat de vrouw de opleiding zonder het ongeval wel zou hebben afgerond, onvoldoende gemotiveerd waarom dat niet zo was. Bovendien heeft het hof volgens de Hoge Raad ten onrechte nagelaten een onderzoek in te stellen naar de kans dat de vrouw buiten 20. Men zij erop bedacht dat verminkingen die (kunnen) leiden tot verminderde inkomsten, zoals bij fotomodellen, bij de vaststelling van de vermogensschade in ogenschouw worden genomen. Dat geldt evenzeer de 'hertrouwkansen' bij de vaststelling van de derving van levensonderhoud bij overlijden van de partner. Zie over de relevantie van hertrouwkansen bij schadeberekening in het kader van overlijden nader Schadevergoeding (Bolt), art. 108, aant Zie R. Feenstra & J.Th. de Smidt, Geschiedenis van het vermogensrecht, Deventer 1978, p Zie hierover ook G.E. van Maanen, Vergoeding van pijn en smart: een Calvinistisch dilemma, in: De beleedigde molmvaarder, Lelystad 1999, p. 43 e.v. 22. Hof van Beroep Gent 24 december 1990, De Ven. 1992, J.A. Pieters & JJ. van Busschbach, VR 1989, p. 144, constateren in Nederlandse dossiers dat de invloed van littekens niet afhankelijk is van sekse. W. Vollbehr, VR 1989, p. 148, constateert een mogelijk verschil in behandeling doordat vrouwen bij een gelijk aantal dagen ziekenhuisverblijf iets minder smartengeld krijgen. 24. Het betreft HR 15 mei 1998, NJ 1998, 624 (Vehof/Helvetid), resp. HR 14 januari 2000, W/2000, 437 m.nt. CJHB {Van Sas/Interpolis). 182 NEMESIS 2001 nr. 6

6 AAN HET LICHAAM ALS BRON VAN INKOMSTEN SIEWERT LINDENBERGH de gezondheidszorg betaalde arbeid zou hebben gevonden. Meer in het algemeen zet de Hoge Raad nog eens uiteen hoe met het bewijs en de begroting van deze schadepost moet worden omgegaan: 'De vraag of een door een ongeval getroffene als gevolg van het ongeval schade heeft geleden door verlies van toekomstige inkomsten uit arbeid, moet worden beantwoord door vergelijking van de feitelijke inkomenspositie na het ongeval met de hypothetische situatie bij wegdenken van het ongeval. Bij zulk een vergelijking komt het aan op de redelijke verwachting van de rechter omtrent toekomstige ontwikkelingen.' Voor de bewijspositie van de benadeelde betekent dit dat: 'aan de benadeelde die blijvende letselschade heeft opgelopen, geen strenge eisen mogen worden gesteld met betrekking tot het te leveren bewijs van (schade wegens het derven van) de arbeidsinkomsten die de benadeelde in de toekomst zou hebben genoten in de hypothetische situatie dat het ongeval niet zou hebben plaatsgehad: het is immers de aansprakelijke veroorzaker van het ongeval die aan de benadeelde de mogelijkheid heeft ontnomen om zekerheid te verschaffen omtrent hetgeen in die hypothetische situatie zou zijn geschied.' Hoewel de benadeelde aldus een zeker 'voordeel van de twijfel' krijgt, is hiermee niet gezegd dat het bewijs van deze schade een 'gelopen race' is. Hij zal de rechter - en, aangezien in veruit de meeste gevallen de schade buiten rechte wordt afgewikkeld, de wederpartij - toch steeds een 'redelijke verwachting ten aanzien van de toekomst' hebben bij te brengen. Dat dit lastig kan zijn, blijkt uit de tweede zaak. Hier ging het om een 46-jarige typlerares die vóór het ongeval waarbij zij whiplash-letsel opliep dertien uur per week werkte en daarnaast een opleiding op het gebied van informatisering volgde. Zij stelde zich op het standpunt dat zij na voltooiing van haar opleiding twintig uur per week zou zijn gaan werken, en wel tot haar 65ste levensjaar, terwijl haar die keuze nu door het ongeval is ontnomen. De rechtbank volgt deze redenering en wijst de vordering toe. Het hof acht weliswaar aannemelijk dat de vrouw na voltooiing van de opleiding twintig uur per week zou zijn gaan werken, maar dat zij dit aantal uren tot haar 58ste zou hebben verricht, vervolgens tot haar 62ste dertien uur zou hebben gewerkt en daarna van een vervroegde pensioenregeling gebruik zou hebben gemaakt. Het hof baseert deze verwachtingen mede op statistische gegevens waaruit blijkt dat het percentage leerkrachten dat na het 58ste jaar nog werkt klein is, en het aantal vrouwelijke leerkrachten na het 58ste jaar zelfs verwaarloosbaar klein is. Het hof realiseert zich dat deze statistische gegevens enigszins verouderd kunnen zijn, maar acht dat voor het onderhavige beroep (typelerares) nauwelijks van belang, omdat er vanouds veel vrouwen in werkzaam zijn. De vrouw stelt zich in cassatie op het standpunt dat, nu haar de mogelijk; eid is ontnomen om een vrije keuze te maken ten aanzien van haar loopbaanontwikkeling, het hof bij de schadeberekening ten onrechte niet tot uitgangspunt heeft genomen dat zij tot haar 65 ste levensjaar zou hebben gewerkt. Die klacht vindt geen gehoor bij de Hoge Raad: De vraag rijst in hoeverre mag worden uitgegaan van verwachtingen die zijn gebaseerd op statistische gegevens. 'Het oordeel van het Hof berust immers op de juiste rechtsopvatting dat bij het begroten van een schade als de onderhavige rekening moet worden gehouden met een redelijke verwachting over toekomstige ontwikkelingen. Bij de beoordeling van de in dit verband van belang zijnde omstandigheden kan de rechter met het verlies van die keuzemogelijkheid weliswaar zoveel mogelijk in het voordeel van de benadeelde partij rekening houden, doch, anders dan in de toelichting op het onderdeel kennelijk wordt betoogd, brengt zulks niet mee dat van de mogelijkheid voor Van Sas om tot het bereiken van de leeftijd van 65 jaar te blijven werken, moet worden uitgegaan, tenzij in de persoonlijke omstandigheden van Van Sas reden wordt gevonden het tegendeel aan te nemen.' De Hoge Raad acht de door het Hof gegeven motivering (ook) overigens toereikend. Aldus wordt de benadeelde op het punt van het bewijs van zijn schade weliswaar in belangrijke mate tegemoetgekomen, doordat aan de bewijslevering door het slachtoffer geen hoge eisen worden gesteld. Anderzijds kan het slachtoffer zich niet zonder meer beroepen op algemene wetmatigheden, bijvoorbeeld inhoudende dat, nu de pensioengerechtigde leeftijd in het algemeen is gesteld op 65 jaar, ervan moet worden uitgegaan dat dit slachtoffer ook tot die leeftijd zou hebben gewerkt. Gebruik van statistische gegevens geoorloofd? Nu voor het aannemelijk maken van ontwikkelingen in de toekomst dikwijls slechts in beperkte mate concrete en individuele gegevens voorhanden zijn, rijst de vraag in hoeverre - mede - mag worden uitgegaan van verwachtingen die zijn gebaseerd op statistische gegevens. Het laat zich raden dat daarbij de nodige voorzichtigheid moet worden betracht. Om deze reden heeft ook de Commissie gelijke behandeling zich bepaald argwanend opgesteld tegenover het gebruik van statistische gegevens bij de begroting van schade door verlies aan arbeidsvermogen. 25 De zaak betrof een 24-jarige vrouw die een opleiding volgde tot kandidaat-deurwaarder en als gevolg van een medische fout volledig arbeidsongeschikt raakte. Nadat de arts zijn aansprakelijkheid heeft erkend, heeft diens verzekeraar een berekening gepresenteerd van het verlies van arbeidsvermogen van de vrouw. Daarbij is tot uitgangspunt genomen dat de vrouw, indien de fout niet was gemaakt, haar opleiding zou hebben af- 25. Cgb 5 novembe 1 o, VR 1998, 93. NEMESIS 2001 nr

7 AAN HET LICHAAM ALS BRON VAN INKOMSTEN SlEWERT LINDENBERGH gerond en zou zijn gaan werken als kandidaat-deurwaarder. Voorts werd als uitgangspunt genomen dat de vrouw kinderen zou hebben gekregen en daardoor gedurende zes jaar het (betaalde) arbeidsproces zou hebben verlaten en daarna in deeltijd zou hebben gewerkt en wel tot haar 50ste. De vrouw legt aan de Commissie de vraag voor of de verzekeraar aldus heeft gehandeld in strijd met de Algemene wet gelijke behandeling. De Commissie oordeelt in de eerste plaats dat de verzekeraar in strijd met art. 7 lid 1 sub a Awgb (direct) onderscheid heeft gemaakt op grond van geslacht door aan de vrouw vragen omtrent de kinderwens te stellen. Voorts oordeelt de Commissie dat de verzekeraar een in art. 7 lid 1 sub a verboden indirect onderscheid heeft gemaakt door de wijze waarop bij de berekening van de inkomensschade mede rekening is gehouden met statistische gegevens. De Commissie zegt daarover: 'Rekening houden met statistische gegevens bij schadeberekening is op zichzelf een neutraal middel. Nu echter een algemeen bekend feit is, dat de arbeidsparticipatie van vrouwen lager is dan van mannen, zullen vooral vrouwen benadeeld worden door het betrekken van statistische informatie bij de schadeberekening. De Commissie is daarom van oordeel dat het hanteren van statistieken bij de berekening van inkomensschade een verboden indirect onderscheid naar geslacht oplevert.' De Commissie werkt vervolgens uit waarom het indirecte onderscheid hier niet gerechtvaardigd is, waarin zij het middel (het gebruik van de statistische gegevens) relateert aan het doel (de noodzaak van voorspellingen ten aanzien van inkomensontwikkeling): 'De Commissie is van oordeel dat het middel niet zonder meer geschikt geacht kan worden, daar algemene statistische gegevens niet per definitie van toepassing geacht kunnen worden op ieder individueel geval. Concrete schadeberekening impliceert reeds dat niet bij voorbaat algemene - op het verleden gebaseerde - statistische gegevens doorslaggevend kunnen zijn, zeker niet bij de huidige verandering in de arbeidsparticipatie van vrouwen. De betekenis van algemene statistische gegevens voor het concrete geval is afhankelijk van de vraag of deze gegevens een juiste afspiegeling zijn van de groep waar de betrokkene toe behoort en of aannemelijk is gemaakt dat de situatie van de betrokkene niet afwijkt van die welke aan het landelijk gemiddelde ten grondslag ligt. In het onderhavige geval is niet vast komen te staan dat dit laatste het geval is en acht de Commissie derhalve het middel niet geschikt. De Commissie merkt daarbij op, dat statistische gegevens over arbeidsparticipatie die bij de schadeberekening worden betrokken niet die betekenis mogen hebben, dat zij telkens als uitgangspunt worden gehanteerd, waarbij van een vrouwelijk slachtoffer wordt verlangd dat zij het bewijs levert van (verwachte) andere concrete omstandigheden. Nu het middel in het onderhavige geval niet geschikt geacht kan worden, is er geen sprake van een objectieve rechtvaardigingsgrond.' Hoewel het gebruik van statistische gegevens bij de schadevaststelling volgens de Commissie dus niet zonder meer uit den boze is, moet daarbij wel de grootst mogelijke voorzichtigheid worden betracht. Dat laat zich aldus verklaren. In de eerste plaats gaat het bij de vaststelling van de omvang van deze schadepost in beginsel om de concreet door deze gelaedeerde geleden en te lijden schade, waarmee op gespannen voet staat dat het beeld omtrent de toekomst in hoge mate aan statistische gegevens wordt ontleend. In de tweede plaats zeggen statistische gegevens naar hun aard vooral iets over het verleden en dient met het doortrekken van lijnen naar de toekomst grote voorzichtigheid te worden betracht. Enerzijds omdat, bijvoorbeeld in verband met algemene ontwikkelingen in de bevolkingssamenstelling en in de arbeidsparticipatie, zich in de nabije toekomst belangrijke wijzigingen kunnen voordoen met betrekking tot de inrichting en de duur van de loopbaan. Anderzijds omdat zich in de loop des tijds ontwikkelingen voordoen met betrekking tot de participatie aan betaalde arbeid door (met name) vrouwen, ten aanzien waarvan op het verleden gebaseerde statistieken een slechte en/of ongelukkige voorspellende waarde kunnen hebben. Concreet brengt het voorgaande mijns inziens mee dat niet op de benadeelde de verplichting kan worden gelegd om aan te tonen waarom zijn of haar concrete situatie zal verschillen van hetgeen op grond van statistische gegevens zou kunnen worden verwacht, maar dat het veeleer aan de aansprakelijke is om aan te geven waarom op grond van statistische gegevens zou moeten worden aangenomen dat hetgeen de benadeelde concreet heeft gesteld niet aannemelijk is. Daarbij dient men zich bovendien steeds bewust te zijn van de mogelijkheid van trendveranderingen in het algemeen en dient men zich in het bijzonder te hoeden voor het maken van onderscheid naar geslacht dat in statistische gegevens over het verleden besloten kan liggen. Onderscheid naar geslacht? Het voorgaande laat zien dat het resultaat van de vaststelling van de omvang van de schadevergoeding in geval van letsel feitelijk nogal kan verschillen naar gelang het om een vrouw of om een man gaat. Dat komt in essentie doordat bij de schadevaststelling wordt uitgegaan van de concrete situatie van het slachtoffer en de inwerking die het letsel daarop heeft. Dit speelt met name een rol bij de schadepost die bestaat uit (derving van inkomsten door) het verlies aan arbeidsvermogen, omdat daarbij een beeld moet worden gevormd van de inkomsten die de benadeelde zonder het letsel zou hebben genoten. Hier is een verschil in resultaat tussen mannen en vrouwen te zien, doordat in de praktijk veelal bij vrouwen rekening wordt gehouden met onderbreking van de loopbaan met betrekking tot betaalde arbeid in verband met de verzorging en opvoeding van kinderen. De oorzaak daarvan ligt enerzijds hierin dat een dergelijke loopbaanonderbreking (vooralsnog) gebruikelijker is bij vrouwen dan bij mannen, en anderzijds daarin dat het (niet meer kunnen) verrichten van huishoudelijke taken als gevolg van letsel niet op dezelfde wijze wordt gewaardeerd als het verrichten van betaalde arbeid. Het aldus te bespeuren onderscheid zou bijvoorbeeld zijn te voorkomen door afstand te nemen van de huidige systematiek van (concrete) schadebegroting bij let- 184 NEMESIS 2001 nr. 6

8 AAN HET LICHAAM ALS BRON VAN INKOMSTEN SIEWERT LINDENBERGH dingsstelsel bij letsel meebrengen, die overigens weer andere problemen oproept. Het onderscheid in resultaat is ook te beperken door grote voorzichtigheid te betrachten bij de hantering van statistische gegevens in het algemeen en met be- trekking tot de loopbaanontwikkeling van vrouwen in het bijzonder. sel en uit te gaan van een waardering van de wijze waarop letsel de mens in het algemeen wordt geacht te treffen, zonder te differentiëren naar de concrete uitwerking van het letsel op het leven van de betrokken gelaedeerde, en dus ook zonder onderscheid naar geslacht. Een dergelijke methode zou evenwel een volledige herverkaveling van het huidige schadevergoe- NEMESIS 2001 nr

Het gebruik van een hypothetische kinderwens en statistische gegevens bij schadebegroting: een nadere invulling van direct onderscheid op geslacht

Het gebruik van een hypothetische kinderwens en statistische gegevens bij schadebegroting: een nadere invulling van direct onderscheid op geslacht Rotterdam Institute of Private Law Accepted Paper Series Het gebruik van een hypothetische kinderwens en statistische gegevens bij schadebegroting: een nadere invulling van direct onderscheid op geslacht

Nadere informatie

Rb. 's-gravenhage 6 juli 2012, LJN BX2021, JA 2012/183. Trefwoorden: Sommenverzekering, Voordeelstoerekening, Eigen schuld

Rb. 's-gravenhage 6 juli 2012, LJN BX2021, JA 2012/183. Trefwoorden: Sommenverzekering, Voordeelstoerekening, Eigen schuld Rb. 's-gravenhage 6 juli 2012, LJN BX2021, JA 2012/183 Trefwoorden: Sommenverzekering, Voordeelstoerekening, Eigen schuld Auteurs: mr. M. Verheijden en mr. L. Stevens Samenvatting In maart 2009 vindt een

Nadere informatie

Rechtbank Maastricht 26 oktober 2011, nr. HA RK 11-88, LJN BU7197 (mr. J.F.W. Huinen, mr. T.A.J.M. Provaas en mr. E.J.M. Driessen)

Rechtbank Maastricht 26 oktober 2011, nr. HA RK 11-88, LJN BU7197 (mr. J.F.W. Huinen, mr. T.A.J.M. Provaas en mr. E.J.M. Driessen) Rechtbank Maastricht 26 oktober 2011, nr. HA RK 11-88, LJN BU7197 (mr. J.F.W. Huinen, mr. T.A.J.M. Provaas en mr. E.J.M. Driessen) Noot I. van der Zalm Overlijdensschade. Schadeberekening. Inkomensschade.

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4

Nadere informatie

Hoge Raad 23 november 2012, LJN: BX5880: als twee vechten om een been, mag de WAM-verzekeraar van de medeschuldenaar er mee heen?

Hoge Raad 23 november 2012, LJN: BX5880: als twee vechten om een been, mag de WAM-verzekeraar van de medeschuldenaar er mee heen? Hoge Raad 23 november 2012, LJN: BX5880: als twee vechten om een been, mag de WAM-verzekeraar van de medeschuldenaar er mee heen? Feiten In 2007 vindt een ongeval plaats tussen twee auto s. De ene wordt

Nadere informatie

De Letselschade Richtlijn Huishoudelijke Hulp

De Letselschade Richtlijn Huishoudelijke Hulp De Letselschade Richtlijn Huishoudelijke Hulp Definities Huishoudelijke hulp De behoefte aan huishoudelijke ondersteuning door derden, bestaande uit activiteiten als schoonmaakwerkzaamheden, koken, boodschappen

Nadere informatie

Datum van inontvangstneming : 14/09/2012

Datum van inontvangstneming : 14/09/2012 Datum van inontvangstneming : 14/09/2012 Resumé C-371/12-1 Zaak C-371/12 Resumé van het verzoek om een prejudiciële beslissing overeenkomstig artikel 104, lid 1, van het Reglement voor de procesvoering

Nadere informatie

Letselschade Theorie en praktijk

Letselschade Theorie en praktijk Workshop 2014 Letselschade Theorie en praktijk mr. Judith Pol mr. Tim Gmelig Meijling 3 Waar ga ik het over hebben? Wat is letselschade? Wanneer is letselschade verhaalbaar? Wie kan letselschade verhalen?

Nadere informatie

Zelfredzaamheid Persoonlijke verzorging en algemene dagelijkse levensverrichtingen. De zelfredzaamheid valt niet onder de norm huishoudelijke hulp.

Zelfredzaamheid Persoonlijke verzorging en algemene dagelijkse levensverrichtingen. De zelfredzaamheid valt niet onder de norm huishoudelijke hulp. De Letselschade Richtlijn Huishoudelijke Hulp Versie 3: normbedragen en termijn aangepast per 1 juli 2009 Definities Huishoudelijke hulp De behoefte aan huishoudelijke ondersteuning door derden, bestaande

Nadere informatie

De verzekerings(on)mogelijkheden van werkgeversaansprakelijkheid

De verzekerings(on)mogelijkheden van werkgeversaansprakelijkheid De verzekerings(on)mogelijkheden van werkgeversaansprakelijkheid drs V.G.J. (Vincent) Zwijnenberg 8 april 2010 Onderwerpen 1. De behoorlijke verzekering volgens de Hoge Raad 2. De behoorlijke verzekering

Nadere informatie

De Letselschade Richtlijn Huishoudelijke Hulp

De Letselschade Richtlijn Huishoudelijke Hulp De Letselschade Richtlijn Huishoudelijke Hulp Definities Huishoudelijke hulp De behoefte aan huishoudelijke ondersteuning door derden, bestaande uit bijvoorbeeld de activiteiten schoonmaken, koken, boodschappen

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 34 257 Wijziging van het Burgerlijk Wetboek, het Wetboek van Strafvordering en het Wetboek van Strafrecht teneinde de vergoeding van affectieschade

Nadere informatie

Wie zijn wij? 11 maart 2014

Wie zijn wij? 11 maart 2014 Wie zijn wij? Programma Inleiding Mona de Vries Medisch Letsel Ed Klungers Whiplash Ellen Copini Schadeposten Ellen Copini Smartengeld quiz Mona de Vries Letselschade advocaat? Kwaliteit Kosten aansprakelijke

Nadere informatie

Toelichting Bedrijfsregeling 7: Schaderegeling schuldloze derde

Toelichting Bedrijfsregeling 7: Schaderegeling schuldloze derde Toelichting Bedrijfsregeling 7: Schaderegeling schuldloze derde De Raad van Toezicht Verzekeringen heeft in een groot aantal uitspraken stelling genomen tegen de verwijzing van een schuldloze derde door

Nadere informatie

De Letselschade Richtlijn Huishoudelijke Hulp

De Letselschade Richtlijn Huishoudelijke Hulp De Letselschade Richtlijn Huishoudelijke Hulp Definities Huishoudelijke hulp De behoefte aan huishoudelijke ondersteuning door derden, bestaande uit activiteiten als schoonmaakwerkzaamheden, koken, boodschappen

Nadere informatie

De Commissie beslist met inachtneming van haar Reglement en op basis van de volgende stukken:

De Commissie beslist met inachtneming van haar Reglement en op basis van de volgende stukken: Uitspraak Geschillencommissie Financiële Dienstverlening nr. 102 d.d. 2 november 2009 (mr. R.J. Verschoof, voorzitter, mr. E.M. Dil-Stork en drs. A.I.M. Kool) 1. Procedure De Commissie beslist met inachtneming

Nadere informatie

Partijen worden hierna [VERZOEKER] en [VERZEKERAAR] genoemd.

Partijen worden hierna [VERZOEKER] en [VERZEKERAAR] genoemd. beschikking RECHTBANK MIDDEN-NEDERLAND Afdeling Civiel recht handelskamer locatie Utrecht zaaknummer / rekestnummer: C1161368625 / HA RK 14-103 Beschikking van in de zaak van [VERZOEKER], wonende te [WOONPLAATS],

Nadere informatie

Kinderen hebben de toekomst ; ernstig gekwetste kinderen ook?

Kinderen hebben de toekomst ; ernstig gekwetste kinderen ook? VAN DORT Letselschade Kinderen hebben de toekomst ; ernstig gekwetste kinderen ook? Raoul M.J.T. van Dort 26 november 2009 Aansprakelijkheid: Normschending Nee: benadeelde draagt in beginsel zelf zijn

Nadere informatie

B35 Schadevergoeding: algemeen, deel 2

B35 Schadevergoeding: algemeen, deel 2 Monografieen BW B35 Schadevergoeding: algemeen, deel 2 Prof. mr. C.J.M. Klaassen Kluwer - Deventer - 2007 Inhoud VOORWOORD XI LUST VAN AFKORTINGEN XIII LUST VAN VERKORT AANGEHAALDE LITERATUUR XV I INLEIDING

Nadere informatie

Convenant verhaalsrecht BSA en Verbond 2015 Convenant verhaalsrecht BSA en Verbond

Convenant verhaalsrecht BSA en Verbond 2015 Convenant verhaalsrecht BSA en Verbond Convenant verhaalsrecht BSA en Verbond 2015 Vertrouwelijk 1 Alleen voor intern gebruik Overwegingen: BSA pleegt voor werkgevers (waaronder de overheid) onder meer loonregres ex. artikel 2 Verhaalswet ongevallen

Nadere informatie

Omwenteling in de overlijdensschadeberekening. De berekening van overlijdensschade en artikel 6:108 BW

Omwenteling in de overlijdensschadeberekening. De berekening van overlijdensschade en artikel 6:108 BW Omwenteling in de overlijdensschadeberekening De berekening van overlijdensschade en artikel 6:108 BW Prof. Arno Akkermans 1. Berekenen, verrekenen en vertekenen => het oude systeem lokt strategisch manoeuvreren

Nadere informatie

Schadebegroting, bewijs en waardering

Schadebegroting, bewijs en waardering Rotterdam Institute of Private Law Accepted Paper Series Schadebegroting, bewijs en waardering W. Dijkshoorn & S.D. Lindenbergh Published in Ars Aequi 2010, p. 538-542 Respectievelijk als aio en hoogleraar

Nadere informatie

Letselschade en de bijstand. mr. Anouk Oude Hergelink

Letselschade en de bijstand. mr. Anouk Oude Hergelink Letselschade en de bijstand mr. Anouk Oude Hergelink Stelling Een slachtoffer moet zijn schade volledig vergoed krijgen en dient dit bedrag dan ook effectief te ontvangen. Een eventuele terugvordering

Nadere informatie

Voorrang hebben versus overschrijding van de maximumsnelheid

Voorrang hebben versus overschrijding van de maximumsnelheid Voorrang hebben versus overschrijding van de maximumsnelheid Mr. Bert Kabel (1) Inleiding In het hedendaagse verkeer komt het regelmatig voor dat verkeersdeelnemers elkaar geen voorrang verlenen. Gelukkig

Nadere informatie

Rechtbank Rotterdam 27 april 2011; pitbull bijt vierjarig kind in het gezicht. Smartengeld 7.000,00

Rechtbank Rotterdam 27 april 2011; pitbull bijt vierjarig kind in het gezicht. Smartengeld 7.000,00 Rechtbank Rotterdam 27 april 2011; pitbull bijt vierjarig kind in het gezicht. Smartengeld 7.000,00 Een jongetje van 4 jaar oud wordt door een pitbull terriër in het gezicht en in de arm gebeten. Zijn

Nadere informatie

Expertises beroepsziekten en bedrijfsongevallen

Expertises beroepsziekten en bedrijfsongevallen Expertises beroepsziekten en bedrijfsongevallen prof dr mr A.J. Akkermans Beroepsziekten en bedrijfsongevallen vanuit juridisch perspectief Werkgeversaansprakelijkheid Bron: W.E. Eshuis e.a. (2011), Werkgeverskosten

Nadere informatie

RAAD VAN TOEZICHT VERZEKERINGEN. U I T S P R A A K Nr. 2000/111 Mo. i n d e k l a c h t nr. 019.00. hierna te noemen 'klager',

RAAD VAN TOEZICHT VERZEKERINGEN. U I T S P R A A K Nr. 2000/111 Mo. i n d e k l a c h t nr. 019.00. hierna te noemen 'klager', RAAD VAN TOEZICHT VERZEKERINGEN U I T S P R A A K Nr. i n d e k l a c h t nr. 019.00 ingediend door: hierna te noemen 'klager', tegen: hierna te noemen 'verzekeraar'. De Raad van Toezicht Verzekeringen

Nadere informatie

Honderbezitter aansprakelijk voor schade aangericht door hond aan hondenuitlaatster

Honderbezitter aansprakelijk voor schade aangericht door hond aan hondenuitlaatster Honderbezitter aansprakelijk voor schade aangericht door hond aan hondenuitlaatster LJN: BW9368, Rechtbank Amsterdam, 6 juni 2012 2. De feiten 2.1. [A] en [B] wonen tegenover elkaar in [plaats]. [C] woont

Nadere informatie

MEINDERT OOSTERHOF, in zijn hoedanigheid van gerechtsdeurwaarder, kantoorhoudende te Drachten,

MEINDERT OOSTERHOF, in zijn hoedanigheid van gerechtsdeurwaarder, kantoorhoudende te Drachten, Vonnis RECHTBANK LEEUWARDEN Sector kanton Locatie Heerenveen zaak-/rolnummer: 371218 CV EXPL i 1-5231 vonnis van de kantonrechter d.d. 14 maart 2012 inzake X wonende te eiser. procederende met toevoeging.

Nadere informatie

Convenant met BSA Schaderegelingsbureau B.V. inzake het standaardiseren van processen van werkgeversregres

Convenant met BSA Schaderegelingsbureau B.V. inzake het standaardiseren van processen van werkgeversregres Convenant met BSA Schaderegelingsbureau B.V. inzake het standaardiseren van processen van werkgeversregres Convenant tussen BSA en Verbond van Verzekeraars Overwegingen: BSA pleegt voor werkgevers (waaronder

Nadere informatie

Vergoeding ter zake van verzorging en huishoudelijke hulp bij letsel en overlijden

Vergoeding ter zake van verzorging en huishoudelijke hulp bij letsel en overlijden Rotterdam Institute of Private Law Accepted Paper Series Vergoeding ter zake van verzorging en huishoudelijke hulp bij letsel en overlijden S.D. Lindenbergh en I. van der Zalm Published in [MvV 2009, p.

Nadere informatie

Het wetsvoorstel Wet deelgeschilprocedure voor letsel- en overlijdensschade

Het wetsvoorstel Wet deelgeschilprocedure voor letsel- en overlijdensschade Rotterdam Institute of Private Law Accepted Paper Series Het wetsvoorstel Wet deelgeschilprocedure voor letsel- en overlijdensschade M.P.G. Schipper & I. van der Zalm Published in AV&S 2010/3, nr. 15,

Nadere informatie

Klaverblad Verzekeringen. Wat te doen bij letselschade?

Klaverblad Verzekeringen. Wat te doen bij letselschade? Klaverblad Verzekeringen Wat te doen bij letselschade? Klaverblad Verzekeringen Afrikaweg 2 2713 AW Zoetermeer Postbus 3012 2700 KV Zoetermeer sinds 1850 Telefoon 079-3 204 204 Fax 079-3 204 291 Internet

Nadere informatie

Inleiding. Drenth). 3 Zie ook HR 5 december 1997, NJ 1998, 400 m.nt. Jac. Hijma onder HR 5 december 1997, NJ 1998,

Inleiding. Drenth). 3 Zie ook HR 5 december 1997, NJ 1998, 400 m.nt. Jac. Hijma onder HR 5 december 1997, NJ 1998, W. Dijkshoorn & S.D. Lindenbergh, Buitengerechtelijke kosten en eigen schuld. HR 21 september 2007, RvdW 2007, 789 (Manege Bergemo), Maandblad voor Vermogensrecht 2007, p. 252-256. Buitengerechtelijke

Nadere informatie

De Rechtbank Den Haag lijkt uitsluitsel te geven Verrekening van voordeel bij de arbeidsongeschiktheidsverzekering

De Rechtbank Den Haag lijkt uitsluitsel te geven Verrekening van voordeel bij de arbeidsongeschiktheidsverzekering De Rechtbank Den Haag lijkt uitsluitsel te geven Verrekening van voordeel bij de arbeidsongeschiktheidsverzekering 8 Mevrouw mr. L. van den Ham-Leerkes Nysingh Advocaten Heeft een zelfde gebeurtenis voor

Nadere informatie

Klaverblad Verzekeringen. Rechtsbijstand bij verhaal. van letselschade

Klaverblad Verzekeringen. Rechtsbijstand bij verhaal. van letselschade Klaverblad Verzekeringen Rechtsbijstand bij verhaal van letselschade Deze folder bevat een beperkte weergave van de polisvoorwaarden. Aan deze weergave kunnen geen rechten worden ontleend. Wilt u precies

Nadere informatie

Gemeente Achtkarspelen. Verordening Langdurigheidstoeslag WWB. Dienst Werk en Inkomen De Wâlden

Gemeente Achtkarspelen. Verordening Langdurigheidstoeslag WWB. Dienst Werk en Inkomen De Wâlden Gemeente Achtkarspelen Verordening Langdurigheidstoeslag WWB Dienst Werk en Inkomen De Wâlden November 2011 1 Gemeente Achtkarspelen de Raad van de gemeente Achtkarspelen; gelet op het bepaalde in artikel

Nadere informatie

Schade van jeugdigen. Mr. J.F. Roth en Mr. J.L. van Schoonhoven Advocaten bij Sap Advocaten te Amersfoort

Schade van jeugdigen. Mr. J.F. Roth en Mr. J.L. van Schoonhoven Advocaten bij Sap Advocaten te Amersfoort Schade van jeugdigen Mr. J.F. Roth en Mr. J.L. van Schoonhoven Advocaten bij Sap Advocaten te Amersfoort 1. Inleiding 2. Rechtspositie minderjarigen 3. Opvragen medische informatie 4. Verzorgingskosten

Nadere informatie

DE TWEEDE VERGADERING VAN EIGENAARS Problematiek betreffende quorumvereisten.

DE TWEEDE VERGADERING VAN EIGENAARS Problematiek betreffende quorumvereisten. DE TWEEDE VERGADERING VAN EIGENAARS Problematiek betreffende quorumvereisten. Voor het kunnen nemen van rechtsgeldige besluiten in de vergadering van eigenaars is in de modelreglementen tot splitsing in

Nadere informatie

RAAD VAN TOEZICHT VERZEKERINGEN. Uit de stukken is, voor zover voor de beoordeling van de klacht van belang, het navolgende gebleken.

RAAD VAN TOEZICHT VERZEKERINGEN. Uit de stukken is, voor zover voor de beoordeling van de klacht van belang, het navolgende gebleken. RAAD VAN TOEZICHT VERZEKERINGEN U I T S P R A A K Nr. i n d e k l a c h t nr. 2005.0156 (004.05) ingediend door: hierna te noemen 'klager', tegen: hierna te noemen 'verzekeraar'. De Raad van Toezicht Verzekeringen

Nadere informatie

De Commissie heeft vastgesteld dat tussenkomst van de Ombudsman Financiële Dienstverlening niet tot oplossing van het geschil heeft geleid.

De Commissie heeft vastgesteld dat tussenkomst van de Ombudsman Financiële Dienstverlening niet tot oplossing van het geschil heeft geleid. Uitspraak Geschillencommissie Financiële Dienstverlening nr. 41 d.d. 22 februari 2011 (mr. B.F. Keulen, voorzitter, mw. mr. E.M. Dil-Stork en prof. mr. M.L. Hendrikse) Samenvatting Natura-uitvaartverzekering.

Nadere informatie

Onderscheid naar geslacht bij de vaststelling van letselschade. Een verkennend onderzoek

Onderscheid naar geslacht bij de vaststelling van letselschade. Een verkennend onderzoek Onderscheid naar geslacht bij de vaststelling van letselschade Een verkennend onderzoek september 2012 Samenvatting Wanneer iemand letsel oploopt als gevolg van een fout van een ander (denk aan verkeersongevallen,

Nadere informatie

Kluwer Online Research Bedrijfsjuridische berichten Verruiming van de zorgplicht en werkgeversaansprakelijkheid

Kluwer Online Research Bedrijfsjuridische berichten Verruiming van de zorgplicht en werkgeversaansprakelijkheid Bedrijfsjuridische berichten Verruiming van de zorgplicht en werkgeversaansprakelijkheid Auteur: Mr. T.L.C.W. Noordoven[1] Hoge Raad 23 maart 2012, JAR 2012/110 1.Inleiding Maakt het vanuit het oogpunt

Nadere informatie

Convenant loonregres

Convenant loonregres Overwegingen: Aon pleegt voor werkgevers onder meer loonregres ex. artikel artikel 6:107a BW; Aon is van mening dat er op grond van artikel 6:96 lid 2 sub b en c BW voor de zogenaamde buitengerechtelijke

Nadere informatie

Letselschade en de Fiscus. Enige fiscale aspecten van de vergoeding van letselschade, mede in het licht van de Wet IB 2002

Letselschade en de Fiscus. Enige fiscale aspecten van de vergoeding van letselschade, mede in het licht van de Wet IB 2002 Letselschade en de Fiscus Enige fiscale aspecten van de vergoeding van letselschade, mede in het licht van de Wet IB 2002 2 Letselschade en de Fiscus Enige fiscale aspecten van de vergoeding van letselschade,

Nadere informatie

PENSIOENREGLEMENT II STICHTING BEDRIJFSTAKPENSIOENFONDS VOOR DE MEUBELINDUSTRIE EN MEUBILERINGSBEDRIJVEN. Juni 2015

PENSIOENREGLEMENT II STICHTING BEDRIJFSTAKPENSIOENFONDS VOOR DE MEUBELINDUSTRIE EN MEUBILERINGSBEDRIJVEN. Juni 2015 PENSIOENREGLEMENT II STICHTING BEDRIJFSTAKPENSIOENFONDS VOOR DE MEUBELINDUSTRIE EN MEUBILERINGSBEDRIJVEN Juni 2015 ARTIKEL 1 Begripsbepalingen De definities en de begripsomschrijvingen zoals vermeld in

Nadere informatie

NADERE INVULLING WERKGEVERSAANSPRAKELIJKHEID VOOR VERKEERSONGEVALLEN VAN WERKNEMERS

NADERE INVULLING WERKGEVERSAANSPRAKELIJKHEID VOOR VERKEERSONGEVALLEN VAN WERKNEMERS NADERE INVULLING WERKGEVERSAANSPRAKELIJKHEID VOOR VERKEERSONGEVALLEN VAN WERKNEMERS De heeft in december 2008 wederom drie interessante arresten gewezen inzake werkgeversaansprakelijkheid voor verkeersletsel

Nadere informatie

Civiele Procespraktijk

Civiele Procespraktijk Civiele Procespraktijk Nr. 13 - september 2010 De volgende onderwerpen worden behandeld: Vordering tot winstafdracht Aansprakelijkheid voor niet-ondergeschikten, en schadebeperkingsplicht Verjaring Klachtplicht

Nadere informatie

Claimsafhandeling in polisclausules. Pieter Leerink ACIS-symposium 29 november 2013

Claimsafhandeling in polisclausules. Pieter Leerink ACIS-symposium 29 november 2013 Claimsafhandeling in polisclausules Pieter Leerink ACIS-symposium 29 november 2013 Agenda Schaderegelingsclausule Algemene opmerkingen Brandverzekering Arbeidsongeschiktheidsverzekering Aansprakelijkheidsverzekering

Nadere informatie

De Letselschade Richtlijn Licht Letsel (schadeafwikkeling en smartengeld)

De Letselschade Richtlijn Licht Letsel (schadeafwikkeling en smartengeld) De Letselschade Richtlijn Licht Letsel (schadeafwikkeling en smartengeld) De Letselschade Raad heeft in 1999 een richtlijn ontwikkeld voor een efficiënte en slachtoffervriendelijke wijze van afwikkeling

Nadere informatie

Letselschade!... en nu?

Letselschade!... en nu? Letselschade!... en nu? Een praktische toelichting op het verloop van het schaderegelingstraject na een letselschade. Letselschade Service Letselschade!... en nu? 2 1 Inhoud: pagina Inleiding... 3 Aansprakelijkheid.....

Nadere informatie

Financiële voordelen voor de aansprakelijke verzekeraar bij letsel en overlijdensschade? Door: mr. Nicole M. Bilo

Financiële voordelen voor de aansprakelijke verzekeraar bij letsel en overlijdensschade? Door: mr. Nicole M. Bilo Financiële voordelen voor de aansprakelijke verzekeraar bij letsel en overlijdensschade? Door: mr. Nicole M. Bilo 1. Tendens: de aansprakelijke verzekeraar draagt meer en meer zelf de kosten. 2. Geschiedenis:

Nadere informatie

RAAD VAN TOEZICHT VERZEKERINGEN

RAAD VAN TOEZICHT VERZEKERINGEN RAAD VAN TOEZICHT VERZEKERINGEN U I T S P R A A K Nr. i n d e k l a c h t nr. 191.99 ingediend door: wonende te hierna te noemen 'klaagster', vertegenwoordigd door te tegen: gevestigd te hierna te noemen

Nadere informatie

Over het paradoxale karakter van smartengeld

Over het paradoxale karakter van smartengeld Rotterdam Institute of Private Law Accepted Paper Series Tranen met duiten Over het paradoxale karakter van smartengeld Prof. mr. S.D. Lindenbergh Published in [Please make sure to include a correct reference]

Nadere informatie

Vergoeden op weg naar herstel

Vergoeden op weg naar herstel Over Rome, Keulen en Aken Vergoeden op weg naar herstel www.professorlindenbergh.nl Waar gaat het om in het aansprakelijkheidsrecht? 6:162: Hij die jegens een ander een onrechtmatige daad pleegt, is verplicht

Nadere informatie

EXECUTIE EN VERREKENING

EXECUTIE EN VERREKENING EXECUTIE EN VERREKENING Geregeld komt het in familiezaken voor dat in het dictum van de uitspraak niet het bedrag wordt genoemd dat de één aan de ander verschuldigd is. Vaak gebeurt dit in verdelingszaken

Nadere informatie

Afdeling Samenleving Richtlijn 730 Ingangsdatum: 01-10-2012

Afdeling Samenleving Richtlijn 730 Ingangsdatum: 01-10-2012 Afdeling Samenleving Richtlijn 730 Ingangsdatum: 01-10-2012 VERHAAL VAN BIJSTAND Algemeen Op grond van artikel 61 van de Wet werk en bijstand (WWB) kunnen door het College de kosten van bijstand worden

Nadere informatie

AANSPRAKELIJKHEID & BEDRIJFSUITJES

AANSPRAKELIJKHEID & BEDRIJFSUITJES AANSPRAKELIJKHEID & BEDRIJFSUITJES 28 maart 2014 Margot van Beurden S filmpje Grondslagen voor aansprakelijkheid Art 7:658 BW : zorgplicht werkgever Art 7:611 BW : goed werkgeverschap Art. 7:658 BW Zorgplicht

Nadere informatie

REGIONAAL TUCHTCOLLEGE VOOR DE GEZONDHEIDSZORG TE AMSTERDAM

REGIONAAL TUCHTCOLLEGE VOOR DE GEZONDHEIDSZORG TE AMSTERDAM REGIONAAL TUCHTCOLLEGE VOOR DE GEZONDHEIDSZORG TE AMSTERDAM Het college heeft het volgende overwogen en beslist omtrent de op 20 oktober 2006 binnengekomen klacht van: A, wonende te B, k l a g e r, tegen

Nadere informatie

Aegon Schadeverzekering N.V., gevestigd te Den Haag, hierna te noemen Aangeslotene.

Aegon Schadeverzekering N.V., gevestigd te Den Haag, hierna te noemen Aangeslotene. Uitspraak Geschillencommissie Financiële Dienstverlening nr. 2014-382 d.d. 20 oktober 2014 (mr. A.W.H. Vink, voorzitter, prof. mr. M.L. Hendrikse en drs. L.B. Lauwaars RA, leden en mr. F.E. Uijleman, secretaris)

Nadere informatie

Mantelzorg in het civiele aansprakelijkheidsrecht: wel of geen vergoeding?

Mantelzorg in het civiele aansprakelijkheidsrecht: wel of geen vergoeding? Mantelzorg in het civiele aansprakelijkheidsrecht: wel of geen vergoeding? Een benadeelde kan ten gevolge van het door hem opgelopen letsel gedurende een groot gedeelte van zijn leven noodgedwongen op

Nadere informatie

Rapport. Rapport over een klacht over het College van procureurs-generaal te Den Haag. Datum: 25 februari 2014. Rapportnummer: 2014/010

Rapport. Rapport over een klacht over het College van procureurs-generaal te Den Haag. Datum: 25 februari 2014. Rapportnummer: 2014/010 Rapport Rapport over een klacht over het College van procureurs-generaal te Den Haag. Datum: 25 februari 2014 Rapportnummer: 2014/010 2 Klacht Verzoeker klaagt erover dat het College van procureurs-generaal

Nadere informatie

Jubileumcongres Beursbengel

Jubileumcongres Beursbengel Workshop - Contracteren met de klant: omgaan met aansprakelijkheidsrisico's, exoneraties en verzekeringsdekking Jubileumcongres Beursbengel Erik van Orsouw erik.van.orsouw@kvdl.nl http://www.kvdl.nl/beursbengel/

Nadere informatie

Nationale-Nederlanden Schadeverzekering Maatschappij N.V., gevestigd te Amsterdam, hierna te noemen Aangeslotene.

Nationale-Nederlanden Schadeverzekering Maatschappij N.V., gevestigd te Amsterdam, hierna te noemen Aangeslotene. Uitspraak Geschillencommissie Financiële Dienstverlening nr. 2013-113 d.d. 15 april 2013 (mr. A.W.H. Vink, voorzitter, mr. E.M. Dil-Stork en mr. B.F. Keulen, leden en mevrouw mr. F.E. Uijleman, secretaris)

Nadere informatie

Wetsvoorstel verruiming vergoeding letsel- en overlijdensschade Bijeenkomst NIS 5 juni 2014

Wetsvoorstel verruiming vergoeding letsel- en overlijdensschade Bijeenkomst NIS 5 juni 2014 Wetsvoorstel verruiming vergoeding letsel- en overlijdensschade Bijeenkomst NIS 5 juni 2014 Esther Pans Esther.pans@kvdl.nl Opbouw presentatie - Achtergrond - Inhoud voorstel zorgkosten - Inhoud voorstel

Nadere informatie

Mantelzorg in het civiele aansprakelijkheidsrecht: wel of geen vergoeding?

Mantelzorg in het civiele aansprakelijkheidsrecht: wel of geen vergoeding? 2 Mantelzorg in het civiele aansprakelijkheidsrecht: wel of geen vergoeding? I. Laseur Ivo Laseur is advocaat bij Sap Letselschade Advocaten. Een benadeelde kan ten gevolge van het door hem opgelopen letsel

Nadere informatie

De Commissie beslist met inachtneming van haar Reglement en op basis van de volgende stukken:

De Commissie beslist met inachtneming van haar Reglement en op basis van de volgende stukken: Uitspraak Geschillencommissie Financiële Dienstverlening nr. 2012-67 d.d. 2 maart 2012 (prof.mr. M.M. Mendel, voorzitter, mr. E.M. Dil-Stork en mr. A.W.H. Vink, leden, en mr.drs. D.J. Olthoff, secretaris)

Nadere informatie

Partijen zullen hierna [BETROKKENE] en [VERZEKERAAR] genoemd worden.

Partijen zullen hierna [BETROKKENE] en [VERZEKERAAR] genoemd worden. beschikking RECHTBANK ROTTERDAM Team handel zaaknummer / rekestnummer: C/10/423356 / HA RK 13-304 Beschikking van in de zaak van [BETROKKENE], wonende te Rotterdam, verzoeker, advocaat mr. P. Meijer, tegen'

Nadere informatie

De Commissie beslist met inachtneming van haar reglement en op basis van de volgende stukken:

De Commissie beslist met inachtneming van haar reglement en op basis van de volgende stukken: Uitspraak Geschillencommissie Financiële Dienstverlening nr. 148 d.d. 15 juni 2011 (mr. R.J. Verschoof, voorzitter, mr. B.F. Keulen en dr. B.C. de Vries, leden en mr. D.J. Olthoff, secretaris) Samenvatting

Nadere informatie

RAAD VAN TOEZICHT VERZEKERINGEN. Voor zover voor de beoordeling van de klacht van belang, is het navolgende gebleken.

RAAD VAN TOEZICHT VERZEKERINGEN. Voor zover voor de beoordeling van de klacht van belang, is het navolgende gebleken. RAAD VAN TOEZICHT VERZEKERINGEN U I T S P R A A K Nr. i n d e k l a c h t nr. 2005.2662 (068.05) ingediend door: hierna te noemen 'klagers', tegen: hierna te noemen 'verzekeraar'. De Raad van Toezicht

Nadere informatie

Edèlhoogachtbare Heer/Vrouwe,

Edèlhoogachtbare Heer/Vrouwe, Edèlhoogachtbare Heer/Vrouwe, X Z (belanghebbende), \ beroep in cassatie ingesteld tegen de uitspraak van het Gerechtshof Amsterdam van 4 juli 2013. Bij brief van 11 oktober 2013 heeft de griffier mij

Nadere informatie

versie 7 juni 2012 Nota van Toelichting Algemeen

versie 7 juni 2012 Nota van Toelichting Algemeen Nota van Toelichting Algemeen Met de afkondiging van de Veteranenwet in het Staatsblad (2012, 133) is de grondslag voor de erkenning en waardering en de zorg aan veteranen door het parlement, en daarmee

Nadere informatie

Algemene Voorwaarden (levering en betaling van zorg) Artikel 1. Definities

Algemene Voorwaarden (levering en betaling van zorg) Artikel 1. Definities Algemene Voorwaarden (levering en betaling van zorg) Artikel 1. Definities 1.1 Patiënt: onder Patiënt wordt in deze Algemene Voorwaarden verstaan een patiënt en/of zijn wettelijk vertegenwoordiger inzake

Nadere informatie

ANONIEM BINDEND ADVIES

ANONIEM BINDEND ADVIES ANONIEM BINDEND ADVIES Partijen : De heer A te B, vertegenwoordigd door de heer C te D, tegen E te F en G te H Zaak : Schadevergoeding, wettelijke rente Zaaknummer : 2012.03079 Zittingsdatum : 11 september

Nadere informatie

Beoordeling. Bevindingen. h2>klacht

Beoordeling. Bevindingen. h2>klacht Rapport 2 h2>klacht Verzoeker klaagt erover dat het College voor Zorgverzekeringen (CVZ) zijn verzoek om een vergoeding van zijn particuliere zorgverzekeringspremie over de periode januari tot mei 2007

Nadere informatie

Hof 's-gravenhage, 19 september 2006; shockschade of affectieschade? Op grond van de billijkheid volledige schade vergoeden.

Hof 's-gravenhage, 19 september 2006; shockschade of affectieschade? Op grond van de billijkheid volledige schade vergoeden. Hof 's-gravenhage, 19 september 2006; shockschade of affectieschade? Op grond van de billijkheid volledige schade vergoeden. Vrouw vijf maanden zwanger, wacht samen met echtgenoot bij oversteekplaats op

Nadere informatie

AANWIJZING VOOR DE PRAKTIJK 1 HET VORDEREN VAN BILLIJKE GENOEGDOENING

AANWIJZING VOOR DE PRAKTIJK 1 HET VORDEREN VAN BILLIJKE GENOEGDOENING AANWIJZING VOOR DE PRAKTIJK 1 HET VORDEREN VAN BILLIJKE GENOEGDOENING I. Introductie 1. De toekenning van billijke genoegdoening is geen automatisch gevolg van de vaststelling door het Europees Hof voor

Nadere informatie

COMPENSATIECOMMISSIE

COMPENSATIECOMMISSIE COMPENSATIECOMMISSIE Zaaknummer Compensatiecommissie 2012CC098 Zaaknummer Klachtencommissie 2010T239 datum uitspraak 13/02/2013 De Compensatiecommissie voor seksueel misbruik in de R.-K. Kerk van de Stichting

Nadere informatie

Loondoorbetaling na 104 weken ziekte

Loondoorbetaling na 104 weken ziekte Loondoorbetaling na 104 weken ziekte Brief minister Donner Datum 2 februari 2010 Bij brief van 2 juli jl. heeft u gereageerd op mijn brief van 19 december 2008. Uw reactie heeft u inmiddels ook bij brief

Nadere informatie

UITKERINGSVERORDENING vrijwillig vervroegd uittreden.

UITKERINGSVERORDENING vrijwillig vervroegd uittreden. Nr 3213 ar. JZio GEMEENTE DORDRECHT UITKERINGSVERORDENING vrijwillig vervroegd uittreden. Artikel l Deze verordening verstaat onder: a. ontslag: ontslag als bedoeld in artikel H 12a van het Algemeen Ambtenarenreglement

Nadere informatie

Verplichte deelneming directeur in pensioenfonds PGGM

Verplichte deelneming directeur in pensioenfonds PGGM Verplichte deelneming directeur in pensioenfonds PGGM Mr. Z. Kasim 1 HR 13 juli 2007, nr. C05/331, LJN BA231 Verplichte deelneming pensioenfonds, criteria arbeidsovereenkomst BW artikel 7: 610, artikel

Nadere informatie

De Commissie beslist met inachtneming van haar Reglement en op basis van de volgende stukken:

De Commissie beslist met inachtneming van haar Reglement en op basis van de volgende stukken: Uitspraak Geschillencommissie Financiële Dienstverlening nr. 2012-262 d.d. 17 september 2012 (prof. mr. M.M. Mendel, voorzitter, mr. E.M. Dil-Stork en mr. A.W.H. Vink, leden, en mr. drs. D.J. Olthoff,

Nadere informatie

Wijziging van de regeling van de bevrijdende verjaring in het Burgerlijk Wetboek in geval van schade veroorzaakt door strafbare feiten

Wijziging van de regeling van de bevrijdende verjaring in het Burgerlijk Wetboek in geval van schade veroorzaakt door strafbare feiten Wijziging van de regeling van de bevrijdende verjaring in het Burgerlijk Wetboek in geval van schade veroorzaakt door strafbare feiten VOORSTEL VAN WET Wij Beatrix, bij de gratie Gods, Koningin der Nederlanden,

Nadere informatie

Bijzondere voorwaarden Schadeverzekering voor Inzittenden en Gezinsleden

Bijzondere voorwaarden Schadeverzekering voor Inzittenden en Gezinsleden MRT SVI - LVP 09.01 Bijzondere voorwaarden Schadeverzekering voor Inzittenden en Gezinsleden Luyten Voordeel Pakket Inhoudsopgave Artikel 1 Artikel 2 Artikel 3 Artikel 4 Artikel 5 Artikel 6 Artikel 7 Artikel

Nadere informatie

Vaststelling van letselschade

Vaststelling van letselschade Rotterdam Institute of Private Law Accepted Paper Series Vaststelling van letselschade Veel aandacht voor een fictieve toekomst, weinig voor daadwerkelijke financiële zekerheid S.D. Lindenbergh MvV 2008,

Nadere informatie

2.1. X leeft van een uitkering op grond van de Wet werk en bijstand. Op deze uitkering worden de lopende huurbetalingen volledig ingehouden.

2.1. X leeft van een uitkering op grond van de Wet werk en bijstand. Op deze uitkering worden de lopende huurbetalingen volledig ingehouden. beschikking RECHTBANK MIDDEN-NEDERLAND Afdeling Civiel recht kantonrechter zittinghoudende te Utrecht zaaknummer: 2534388 UE VERZ 13805 GD/4243 Beschikking van 13 december 2013 inzake X wonende te Arnhem,

Nadere informatie

De Commissie beslist met inachtneming van haar Reglement en op basis van de volgende stukken:

De Commissie beslist met inachtneming van haar Reglement en op basis van de volgende stukken: Uitspraak Geschillencommissie Financiële Dienstverlening nr. 2011-346 d.d. 2 december 2011 (mr. P.A. Offers, voorzitter, mr. B.F. Keulen en mr. A.W.H. Vink, leden, en mr.drs. D.J. Olthoff, secretaris)

Nadere informatie

Stichting Metro Pensioenfonds. ANW Hiaatreglement. 28 oktober 2008

Stichting Metro Pensioenfonds. ANW Hiaatreglement. 28 oktober 2008 Stichting Metro Pensioenfonds ANW Hiaatreglement Inhoudsopgave BEGRIPSOMSCHRIJVINGEN... 1 DEELNEMERSCHAP... 1 KEUZEMOGELIJKHEID ANW-HIAATPENSIOEN... 1 AANVANG EN WIJZIGING VAN DE VERZEKERING VAN ANW-HIAATPENSIOEN...

Nadere informatie

Rechtbank Amsterdam 08-05-2015 28-05-2015 3603419 CV EXPL 14-32341. Civiel recht. Eerste aanleg - enkelvoudig. Rechtspraak.nl

Rechtbank Amsterdam 08-05-2015 28-05-2015 3603419 CV EXPL 14-32341. Civiel recht. Eerste aanleg - enkelvoudig. Rechtspraak.nl ECLI:NL:RBAMS:2015:3202 Instantie Datum uitspraak Datum publicatie Zaaknummer Rechtsgebieden Bijzondere kenmerken Inhoudsindicatie Vindplaatsen Uitspraak Rechtbank Amsterdam 08-05-2015 28-05-2015 3603419

Nadere informatie

Privaatrechtelijke aansprakelijkheid kwaliteitsborgers en instrumentbeheerders. Monika Chao-Duivis Directeur IBR/hoogleraar bouwrecht TU Delft

Privaatrechtelijke aansprakelijkheid kwaliteitsborgers en instrumentbeheerders. Monika Chao-Duivis Directeur IBR/hoogleraar bouwrecht TU Delft Privaatrechtelijke aansprakelijkheid kwaliteitsborgers en instrumentbeheerders Monika Chao-Duivis Directeur IBR/hoogleraar bouwrecht TU Delft Vragen Hoe zit het met de privaatrechtelijke aansprakelijkheid

Nadere informatie

Stellen en bewijzen in procedures over verplichtstelling

Stellen en bewijzen in procedures over verplichtstelling Stellen en bewijzen in procedures over verplichtstelling 9 september 2015 Alex Ter Horst Advocaat pensioenrecht Achtergrond Indien verplichtstelling van toepassing is leidt dat voor wg en bpf tot allerlei

Nadere informatie

Privaatrechtelijk kostenverhaal door de wegbeheerder

Privaatrechtelijk kostenverhaal door de wegbeheerder Privaatrechtelijk kostenverhaal door de wegbeheerder De Hoge Raad schept duidelijkheid over verhaal van kosten voor opruimwerkzaamheden na een ongeval Hoge Raad van 12 december 2014, ECLI:NL:HR:2014:3594

Nadere informatie

Hoge Raad, 12 januari 2001

Hoge Raad, 12 januari 2001 Hoge Raad, 12 januari 2001 Samenvatting Vier bouwvakkers rijden in een busje van de werkgever van Didam naar Amsterdam om werkzaamheden te verrichten aan de Amsterdam Arena. Het busje wordt bij toerbeurt

Nadere informatie

Reglement Anw-hiaatpensioen

Reglement Anw-hiaatpensioen Vastgesteld in de bestuursvergadering van 5 december 2013 H. Langeveld, voorzitter P. Dijkstra, secretaris Postbus 94202, 1090 GE Amsterdam Bestuursmanagement: Mol & Pensioen T 035-642 29 21 M 06-832 33

Nadere informatie

Algemene Voorwaarden NVJ voor rechtsbijstand en juridisch advies

Algemene Voorwaarden NVJ voor rechtsbijstand en juridisch advies Algemene Voorwaarden NVJ voor rechtsbijstand en juridisch advies Artikel 1 Toepasselijkheid 1.1 Deze algemene voorwaarden zijn vastgesteld door het bestuur van de Nederlandse Vereniging van Journalisten

Nadere informatie

MH17 ramp: een aantal juridische vragen beantwoord

MH17 ramp: een aantal juridische vragen beantwoord MH17 ramp: een aantal juridische vragen beantwoord Antoinette Collignon heeft voor de LSA, de Nederlandse vereniging voor Letselschade Advocaten een aantal veel gestelde juridische vragen over de vliegtuigramp

Nadere informatie

De Commissie heeft vastgesteld dat tussenkomst van de Ombudsman Financiële Dienstverlening niet tot oplossing van het geschil heeft geleid.

De Commissie heeft vastgesteld dat tussenkomst van de Ombudsman Financiële Dienstverlening niet tot oplossing van het geschil heeft geleid. Uitspraak Geschillencommissie Financiële Dienstverlening nr. 21 d.d. 2 april 2009 (mr. M.M. Mendel, voorzitter, mr. E.M. Dil - Stork en mr. B. Sluijters) 1. Procedure De Commissie beslist met inachtneming

Nadere informatie

STICHTING KINDERVAKANTIEWERK TILBURG. Verzekering

STICHTING KINDERVAKANTIEWERK TILBURG. Verzekering Toelichting op de via de stichting Kindervakantiewerk Tilburg en de Gemeente Tilburg afgesloten verzekeringen t.b.v. bestuur, leiding en deelnemers. publicatie: 04-05 uitgave: 2 datum: 20 maart 2009 bestand:

Nadere informatie

Gerechtshof s-hertogenbosch 23 februari 2016, nr. 200.159.263_01, ECLI:NL:GHSHE:2016:637 (J.M. Brandenburg, H.A.W. Vermeulen en P.P.M.

Gerechtshof s-hertogenbosch 23 februari 2016, nr. 200.159.263_01, ECLI:NL:GHSHE:2016:637 (J.M. Brandenburg, H.A.W. Vermeulen en P.P.M. Gerechtshof s-hertogenbosch 23 februari 2016, nr. 200.159.263_01, ECLI:NL:GHSHE:2016:637 (J.M. Brandenburg, H.A.W. Vermeulen en P.P.M. van Reijsen) M. (Melissa) de Groot, student-assistent, sectie Burgerlijk

Nadere informatie