Vraagarticulatie satellietplaatsbepaling en mobiliteit - Ter ondersteuning van doelen, taken en rollen van het Ministerie van Verkeer en Waterstaat

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Vraagarticulatie satellietplaatsbepaling en mobiliteit - Ter ondersteuning van doelen, taken en rollen van het Ministerie van Verkeer en Waterstaat"

Transcriptie

1 Brassersplein 2 Postbus GB Delft TNO-rapport Vraagarticulatie satellietplaatsbepaling en mobiliteit - Ter ondersteuning van doelen, taken en rollen van het Ministerie van Verkeer en Waterstaat T F Datum 11 juli 2008 Auteur(s) M.m.v. Ir A.H. van den Ende, Ir E. Jonkers, Drs M. van Lieshout, Ir P.J. van Vliet, Ing. J. Zwijnenberg Dr Ir G.J. Blaauw, Ir J. Huizenga Opdrachtgever Ministerie van Verkeer en Waterstaat, Directie Internationale Zaken Projectnummer Rubricering rapport Aantal pagina's Ongerubriceerd 138 (incl. bijlagen) Aantal bijlagen 4 Alle rechten voorbehouden. Niets uit dit rapport mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van TNO. Indien dit rapport in opdracht werd uitgebracht, wordt voor de rechten en verplichtingen van opdrachtgever en opdrachtnemer verwezen naar de Algemene Voorwaarden voor onderzoeksopdrachten aan TNO, dan wel de betreffende terzake tussen de partijen gesloten overeenkomst. Het ter inzage geven van het TNO-rapport aan direct belanghebbenden is toegestaan TNO

2 TNO-rapport / 138

3 TNO-rapport / 138 Managementuittreksel Titel : Vraagarticulatie satellietplaatsbepaling en mobiliteit - Ter ondersteuning van doelen, taken en rollen van het Ministerie van Verkeer en Waterstaat Auteur(s) : Ir A.H. van den Ende, Ir E. Jonkers, Drs M. van Lieshout, Ir P.J. van Vliet, Ing. J. Zwijnenberg Datum : 19 juni 2008 Opdrachtnr. : CND Rapportnr. : Vraagstelling VenW Bij het organiseren van onze mobiliteit nemen het navigeren, lokaliseren of volgen van personen en goederen in belang toe. Daarvoor wordt onder andere de mogelijkheid tot nauwkeurige en betrouwbare plaatsbepaling essentieel. Het Ministerie van Verkeer en Waterstaat (VenW) heeft de mogelijkheid om plaatsbepaling en tijdsynchronisatie met satellieten als belangrijke enabling technology in te zetten voor eigen beleidsdoelen en publieke taken op het gebied van mobiliteit. VenW heeft daarvoor behoefte aan inzicht in de meerwaarde van satellietplaatsbepaling en de betreffende Global Navigation Satellite Systems (GNSS) in relatie tot die beleidsdoelen en taken. Bovendien heeft VenW de behoefte aan inzicht in de mogelijke rol- en taakopvatting om de meerwaarde van GNSS te kunnen benutten bij het realiseren van de gestelde doelen. Een vraag georiënteerde benadering is van belang. Dit is het vertrekpunt geweest voor een studie door TNO in opdracht van VenW. Toepassing van GNSS op andere terreinen zoals aardobservatie valt buiten het bestek van dit onderzoek. TNO-onderzoek TNO heeft op basis van deze vraagstelling een verkennend onderzoek uitgevoerd. Dit rapport beoogt een bijdrage te leveren aan de vorming van een strategie en agenda voor de programmering van kennis, onderzoek en innovatie door VenW op dit onderwerp. Het onderzoek is in ruim 3 maanden uitgevoerd door een multidisciplinair team van TNO, met betrokkenheid van dossierhouders bij VenW en contactpersonen buiten het kerndepartement. In het onderzoek hebben centraal gestaan een tiental beknopte en qua beleidsdoelen representatieve casusstudies en een drietal workshops met VenW dossierhouders. Voorbeelden van casusstudies zijn Nood-, spoed- en reddingsoperaties op het water en Kwaliteitsimpuls persoonlijke mobiliteit. Op basis van het onderzoek worden de navolgende hoofdaanbevelingen aan V&W gedaan. Hoofdaanbevelingen VenW wordt aanbevolen de nu ingezette vraagarticulatie te continueren en verder te concretiseren, in nauwe samenwerking met de VenW beleidsdirecties over twee sporen: 1. het formuleren van één of meerdere aanvullende strategische kennisvragen rondom satellietplaatsbepaling. Dit rapport en de voorbeeldcasussen zijn daarvoor een nuttig uitgangspunt. De betrokkenheid van de VenW Kenniskamer ligt voor de hand. 2. het op systematische wijze identificeren van de toegevoegde waarde van GNSS in de bestaande Innovatieprogramma s en Actieprogramma s en stappen nemen die ertoe leiden dat GNSS herkenbaar aanwezig is in deze programma s en het zichtbaar maken van de meerwaarde van GNSS-technologie voor het beleid. Betrokkenheid van het Innovatieberaad Mobiliteit en Water is van belang.

4 TNO-rapport / 138 VenW wordt aanbevolen om de resultaten van de vraagarticulatie onder meer aan te wenden om: 1. de nationale kennisinfrastructuur ten aanzien van GNSS te verbeteren. Binnen de door de Commissie Wijffels gedefinieerde thema s kan met de kennispartners (TNO, GTI s) worden gewerkt aan versterking van GNSS gerelateerd onderzoek binnen de thema s 6 Bereikbaarheid en 12 High Tech Systems and Materials (subthema Space ). 2. voor het onderdeel GNSS/Galileo-toepassingen de aansluiting van VenW op de Europese KP6, KP7 en ESA programma s te verbeteren. Passend in de lopende ontwikkelingen in Nederland wordt VenW aanbevolen: 1. zich nadrukkelijk bezig te houden met de programmering van het nieuw op te richten Netherlands Space Office (NSO), op basis van haar eigen beleidsmatige belangen inzake GNSS. Voor VenW belangrijke programmapunten van het NSO zouden zijn: aandacht voor GNSS-toepassingen, kennismanagement, rol van Nederland als proeftuin. 2. samenwerking te continueren met Economische Zaken (EZ) en Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen (OC&W) bij het onderzoek inzake de oprichting van een Innovatieprogramma Gebruik van satellietgegevens en tevens samenwerking te intensiveren met andere departmenten met een belang in GNSS-gebruik. 3. de resultaten van de vraagarticulatie, onder andere ten aanzien van gebruikerswensen, aan te wenden om in samenwerking met het Nederlandse bedrijfsleven de ontwikkeling van innovatieve en op VenW-beleid gerichte toepassingen te stimuleren. Passend in de lopende ontwikkelingen op Europees/internationaal niveau wordt aanbevolen dat VenW in samenwerking met relevante departementen en partners: 1. aan tafel zit als in Europees verband standaarden worden afgesproken voor GNSS/Galileo-toepassingen; 2. de lobby op Europees niveau inzake de vestiging van de GSA in Nederland voortzet, zodat VenW kan profiteren van de uitstralingseffecten voor Nederland; 3. zich goed op de hoogte stelt van de onderzoeks- en innovatieagenda s, en van diverse (regionale) gebruiksinitiatieven in andere Europese landen. Deze inzichten faciliteren de eigen nationale prioriteitsstelling en geven praktisch inzicht in vraag- en aanbod ontwikkelingen buiten Nederland; 4. een lobby initieert voor de vestiging in Nederland van een Galileo Competence center of een gespecialiseerd onderdeel daarvan. Bevindingen die ten grondslag liggen aan de aanbevelingen De realisatie van de beleidsdoelen van VenW inzake mobiliteit hebben baat bij de toepassing van satellietplaatsbepaling en navigatie. Dit blijkt uit de casusstudies die een duidelijke link hebben met diverse thema s uit de Strategische Kennis- en Innovatie-agenda van VenW (SKIA). Dit kortlopende onderzoek heeft nog niet geresulteerd in het door VenW beoogde niveau van vraagarticulatie, maar vormt wel een belangrijke eerste stap. Met de aanbevolen vervolgstappen kan ook een belangrijke impuls worden gegeven aan verbetering van de Nederlandse kennisinfrastructuur op dit onderwerp en aan de aansluiting van VenW op de kennis-en onderzoeks-programmering op Europees/internationaal niveau..tevens zal het de bekendheid met de toepassingsmogelijkheden van satellietplaatsbepaling binnen het Ministerie vergroten, waar nu nog sprake is van een (terechte) afwachtende houding. In alle voor VenW relevante sectoren biedt satellietplaatsbepaling op basis van GPStechnologie nu al technisch-functionele meerwaarde. Gezien de recente beschikbaarstelling van EGNOS en de verdere ontwikkeling naar een raamwerk van GNSS-systemen, waar het Europese Galileo deel van zal uitmaken, zal door het gedifferentieerde en verbeterde aanbod van GNSS-diensten die meerwaarde verder worden versterkt. De specifieke technischfunctionele meerwaarde van Galileo is positief maar genuanceerd. Certificeerbaarheid en de

5 TNO-rapport / 138 differentiatie in diensten zijn belangrijke onderscheidende punten. Aangezien Galileo straks enkele jaren voorloopt op GPS, is er een window of opportunity voor de ontwikkeling van applicaties op basis van Galileo-diensten. Als Ministerie dat verantwoordelijk is voor de behandeling van het dossier Galileo in de Europese Transport Raad heeft VenW er belang bij dat de kansen voor en door Nederland optimaal worden benut. De ontwikkeling van GNSS-toepassingen zal in belangrijke mate worden bepaald door de (internationale) markt. De potentie in de markt is hoog. Voor VenW liggen er dus kansen om met een passende gedifferentieerde rolinvulling nieuwe toepassingen te creëren en te stimuleren, toepassingen die kunnen bijdragen aan een snellere, effectievere en efficiëntere invulling van beleidsdoelen inzake mobiliteit. De door VenW vraaggerichte aanpak voor GNSS waartoe nu een eerste stap is gezet bevordert een integrale kijk op de beoogde toepassingen ten aanzien van actoren, informatiebehoeften en sleuteltechnologieën. De sector wegverkeer vraagt daarbij om een wezenlijk andere benadering dan de sectoren spoor, scheepvaart en luchtvaart. In de casusstudies zijn concrete suggesties aangereikt voor acties door VenW, vanuit de verschillende rollen van het Ministerie. Nederland kan zich binnen en zelfs buiten Europa profileren op specifieke, op nationale beleidsspeerpunten geënte GNSS toepassingen. De beleids- en actieprogramma s van VenW evenals de SKIA bieden daarvoor voldoende aanknopingspunten. Nederland kan voor die toepassingen een maatschappelijke proeftuin zijn met een duidelijke presence van VenW. Aandacht daarbij voor vraagbundeling en standaardisatie- en marktontwikkelingen binnen Europa is belangrijk.

6 TNO-rapport / 138

7 TNO-rapport / 138 Inhoudsopgave 1 Inleiding Achtergrond Vraagstelling Opzet van het onderzoek Opbouw van dit rapport Satellietplaatsbepaling Plaatsbepaling met satellieten Alternatieve mogelijkheden voor plaatsbepaling Aanvullende oplossingen voor stand-alone GPS (huidige systeem) Galileo Maatschappelijke kwetsbaarheid voor satellietplaatsbepaling Eerste conclusies Betekenis satellietplaatsbepaling voor VenW Synopsis VenW beleid inzake mobiliteit Satellietplaatsbepaling en mobiliteit: waar liggen de kansen? VenW als innovatiedepartement Economische potentie van satellietplaatsbepalingtoepassingen Nut en noodzaak van investeren in GNSS-diensten Slotbeschouwing Antwoorden op de gestelde onderzoeksvragen Overige bevindingen Suggesties voor ambitieniveau en strategie Eindconclusies en hoofdaanbevelingen Eindconclusies Hoofdaanbevelingen Referenties Ondertekening Bijlagen A Beleidsdoelen VenW B Satellietnavigatie: principe, systemen en toepassingen C Vraagarticulatie satellietnavigatie: Casussen D Maatschappelijke kwetsbaarheid voor GNSS; voorbeeldscenario

8 TNO-rapport / 138

9 TNO-rapport / 138 Lijst met afkortingen A-GPS Assisted GPS ABvM Anders Betalen voor Mobiliteit ADAS Advanced Driver Assistance Systems AID Algemene Inspectie Dienst AIS Automatic Identification System (maritime) ARMAS Advanced Road Management Assisted by Satellite ARNS Aeronautical Radio Navigation Service ATM Air Traffic Management BNP Bruto Nationaal Product BZK Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties C/A Coarse/Acquistion (code) CDGPS Canada-Wide DGPS Correction Service CDMA Code Division Multiple Access CNSS Compass Navigation Satellite System CS Commercial Service CVIS Cooperative Vehicle-Infrastructure Systems DASS Distress Alerting Satellite System DGPS Differential GPS DME Distance Measuring Equipment DoD Department of Defense EC Europese Commissie ECDIS Electronic Chart Display and Information System EGNOS European Geostationary Navigation Overlay Service eloran enhanced LORAN ERA European Railway Agency ERTMS European Rail Traffic Management System ESA European Space Agency EU European Union EZ Ministerie van Economische Zaken FDMA Frequency Division Multiple Access FM Frequency Modulation KP6/7 (Europees) Kader Programma 6/7 GBAS Ground Based Augmentation System GIS Geografisch Informatie Systeem GMDSS Global Maritime Distress and Safety System GNSS Global Navigation Satellite System GPS Global Positioning System GSM Global System for Mobile Communications HEO High Earth Orbit ICAO International Civil Aviation Organisation IMO International Maritime Organisation IPR Intellectual Property Right IRNSS Indian Regional Navigational Satellite System ITS Intelligent Transport System IVW Inspectie voor Verkeer en Waterstaat KLPD Korps Landelijke Politie Diensten LBS Location Based Service(s)

10 TNO-rapport / 138 LDM LEO LNV LVNL LORAN MEO MSAS MVS NIVR NLR NNUI OBU OOV OS OV P(-code) PDA PITA PNT PRIO PRS QZSS RDS RFID RIS RNAV RTK SAR SBAS SES SKIA SMS SOL SOLAS SRON TNO UIC UMTS VenW VOR VROM VTS WAAS WLAN Local Dynamic Map Low Earth Orbit Ministerie van Landbouw Natuur en Visserij Lucht Verkeersleiding NederLand LOng Range Navigation Medium Earth Orbit Multi-functional Satellite System Meld- en Volgsysteem Nederlands Instituut voor Vliegtuigontwikkeling en Ruimtevaart Nationaal Lucht- en Ruimtevaart laboratorium Netherlands Navigation User Initiative On Board Unit Openbare Orde en Veiligheid (Galileo) Open Service Openbaar Vervoer Precision code (GPS) Personal Digital Assistant Personal Intelligent Travel Assistant Position, Navigation and Timing service Persoonlijke Reisinformatie Onderweg Public Regulated Service (Galileo) Quasi-Zenith Satellite System Radio Data Service Radio Frequency IDentification River Information System Area Navigation Real-Time Kinematic Search And Rescue Satellite Based Augmentation System Single European Sky Strategische Kennis en Innovatie Agenda (V&W) Short Messaging Service Safety Of Life Safety Of Life At Sea Netherlands Institute for Space Research Stichting voor Toegepast Natuurwetenschappelijk Onderzoek International Union of Railways Universal Mobile Telecommunications System Ministerie van Verkeer en Waterstaat Very high frequency Omni Directional Range Ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieu Vessel Traffic Services Wide Area Augmentation System Wireless Local Area Network

11 TNO-rapport / Inleiding 1.1 Achtergrond Plaatsbepaling speelt een steeds groter wordende rol in tal van mobiliteitsprocessen. Voor zowel mensen als in de logistiek wordt het steeds belangrijker om: zekerheid te verkrijgen over aankomsttijden, afstemming van aanbod en vraag naar vervoer te managen, of informatie te verstrekken die de veiligheid en de doorstroming van het verkeer (weg, water, lucht en spoor) bevordert. Doordat de kosten van componenten (zoals GPS-ontvangers) voor satellietplaatsbepaling in de afgelopen twee decennia steeds lager zijn geworden, is plaatsbepalinginformatie op grote schaal beschikbaar in mobieltjes, PDA s, in-car navigatiesystemen, etc. De huidige navigatie- en locatiediensten (veelal gebaseerd op GPS) die op de markt aangeboden worden dragen direct of indirect bij aan de beleidsdoelen van het Ministerie. Zo draagt bijvoorbeeld autonavigatie bij aan het verminderen van zoekkilometers in de stad en daarmee aan vermindering van uitstoot van broeikasgas. Satellietplaatsbepalingsystemen stellen ons in staat om op tal van terreinen innovaties door te voeren of nieuwe concepten te ontwikkelen waarmee de mobiliteit in goede banen kan worden geleid. Zo wordt in Londen voorgesteld om bevoorrading van winkels in voetgangersgebieden door vrachtwagens aan banden te leggen door toekennen van slots. De naleving wordt gemonitord op basis van een boordcomputer. Overschrijding van de tijdslimieten wordt bestraft met een boete van 200,-. In Europa wordt op deze groeiende behoefte ingespeeld met de implementatie van een nieuw satellietplaatsbepalingsysteem. Dit nieuwe systeem, Galileo genaamd, krijgt mogelijkheden voor verificatie en authenticatie, waarmee de kans op fraude een stuk kleiner zou kunnen worden dan met GPS nu. Plaatsbepaling via satellieten is een enabling technology : het is voor vele en uiteenlopende doeleinden in te zetten. De diensten binnen het domein van plaatsbepaling zijn te verdelen in vijf groepen: 1 Plaatsbepaling: waar ben ik; 2 Tijdbepaling: hoe laat is het hier c.q. elders (synchronisatie); 3 Navigatie: dynamisch bepalen hoe verder naar een doel; 4 Tracking & tracing: het volgen van een object of groep van objecten; 5 Lokalisatie: waar bevindt zich een object of een groep van objecten. Wat uiteindelijk succesvolle diensten zullen zijn die via satellietplaatsbepaling kunnen worden aangeboden, zal voor een belangrijk deel afhangen van de middelen die ontwikkeld worden om toegevoegde waarde diensten te creëren. Het Ministerie van Verkeer en Waterstaat (VenW) heeft hierin een eigen beleidsverantwoordelijkheid. Daarbij kan het Ministerie zich bedienen van een breed scala aan rollen. Naast door de markt gedragen ontwikkelingen die kunnen interfereren met de beleidsdoelen van het Ministerie zoals in het geval van routenavigatie en verkeersveiligheid heeft het Ministerie de mogelijkheid plaatsbepaling via de satelliet in te zetten voor eigen beleidsdoelen en publieke taken. Gegeven het enabling karakter van plaatsbepaling is het aantal beleidsterreinen dat beïnvloed wordt, ten principale omvangrijk.

12 TNO-rapport / 138 Figuur 1.1: Mogelijke rollen Verkeer en Waterstaat Voorbeelden waar het Ministerie van VenW zelf ook verantwoordelijkheid draagt of gebruiker is van (satelliet) plaatsbepalingsinformatie zijn: het markeren van de vaarwegen, het veilig naderen van (lucht)havens, het produceren van landmeetkundige of hydrografische kaarten of het betrouwbaar vaststellen van de kilometerprijs. In de Departementale Commissie Ruimtevaart is vastgesteld dat het Netherlands Navigation User Initiative (NNUI), het huidige voorstel voor onderzoek en ontwikkeling op het gebied van nieuwe toepassingen met behulp van satellietplaatsbepaling, niet goed aansluit bij de beleidsontwikkeling van het Ministerie van Verkeer en Waterstaat. Eén van de kanttekeningen met betrekking tot het NNUI is dat dit voorstel erg aanbodgericht is. Een onderzoeksopdracht door VenW op basis van een vraag gestuurde benadering biedt hier uitkomst. De door TNO uitgevoerde verkennende studie op basis waarvan dit rapport is opgesteld is op deze benadering gebaseerd. 1.2 Vraagstelling De kernvraag van VenW luidt als volgt: Kunnen de doelen van het Ministerie op gebied van beleid, uitvoering en inspectie, op efficiëntere en effectievere wijze kunnen worden gerealiseerd als gebruik wordt gemaakt van de nieuwe mogelijkheden van satellietplaatsbepaling? Bovenstaande kernvraagstelling is vertaald naar de volgende onderzoeksvragen die als leidraad hebben gediend bij de uitvoering van de studie en waarop dit rapport antwoorden verstrekt: 1. Bij welke beleidsdoelstellingen en publieke taken op gebied van mobiliteit speelt satellietplaatsbepaling een (mogelijke) innovatieve rol? 2. Wat zijn de huidige en mogelijk toekomstige informatiebehoeften op het gebied van satellietplaatsbepaling, afgeleid van bovenstaande doelen en taken? 3. Wat zijn mogelijke alternatieve technologieën om in deze informatiebehoefte te voorzien, en welke meerwaarde 1 heeft Galileo ten opzichte van deze technologieën? 1 Met meerwaarde wordt hier niet alleen bedoeld of Galileo in technisch opzicht meer kan of andere mogelijkheden biedt. Onder meerwaarde kan ook worden verstaan de kans dat dankzij Galileo diensten

13 TNO-rapport / Voor welke doelen en taken is satellietplaatsbepaling een geschikte technologie en onder welke randvoorwaarden? 5. Wat zijn mogelijke rollen die het Ministerie kan hanteren bij het realiseren van het potentieel van satellietplaatsbepaling, rekening houdend met de beleidsdoelstellingen en publieke taken van het Ministerie op gebied van mobiliteit? Satellietplaatsbepaling in het kader van Anders Betalen voor Mobiliteit (ABvM) heeft wel een relatie met dit onderzoek maar valt niet binnen de scope. Dit geldt tevens voor het onderwerp aardobservatie op basis van satelliettechnologie. Het onderzoeksrapport dient een belangrijke bijdrage te leveren aan de programmering van kennis, onderzoek en innovatie door VenW op dit onderwerp. 1.3 Opzet van het onderzoek De opzet van het onderzoek lichten we toe aan de hand van onderstaande figuur waarin het integrale karakter van de vraag is weergegeven en de aanpak van de studie die daarmee in verband is gebracht. overheid (EU/NL) Mobiliteitsbeleid (V&W) V&W personenvervoer maritiem transport & logistiek luchtvaart spoor gebruikers behoeften casus 1: verkeersveiligheid casus 2: ecall/bcall (trans-)sectorale beleidsdoelen casus 3: Reductie zoekverkeer casus 4: Incident management casus 5: Kwaliteitsimpuls pers mobiliteitl casus 6: Nood-,spoed, en reddingsoperaties casus 7: Precisienavigatie schepen casus 8: vergroting verkeerscapaciteit lucht casus 9:verhogen beschikbaarheid spoorinfra casus 10: inspectie& monitoring vanuit de lucht V&W actieagenda bestuur operationeel innovatie launching kennisregisseurr financier wet- en regelgever customer facilitator kennismakelaar aanbesteder bestuurder experimenten quick wins lange termijn acties maatschappelijke impact satellietnavigatie technologie/diensten/toepassingen kennis/markt/industrie Figuur 1.2: Onderzoeksvraagstelling en daarop gebaseerde aanpak over de drempel worden getild, waar dat met reeds bestaande positiebepalingtechnologieën niet het geval is.

14 TNO-rapport / 138 Centraal in het onderzoek staat een tiental voorbeeldcasussen op mobiliteitsgebied, waarbij elke casus handelt over een concreet beleidsmatig relevant thema en de meerwaarde van satellietplaatsbepaling om de corresponderende beleidsambitie sneller of effectiever te bereiken. De opzet van het onderzoek brengt het risico met zich mee dat de invulling van de actie-agenda toch in belangrijke mate bepaald door de specifieke kwesties uit de casussen. Hoewel de casussen met zorg zijn geselecteerd en daarbij is gewaakt voor representativiteit qua beleidsterreinen, is niettemin getracht te extraheren om (ook) tot agendapunten te komen die een bredere geldigheid hebben. Het onderzoek omvatte drie kernactiviteiten: 1 de studie naar satellietplaatsbepaling en in het bijzonder de meerwaarde van Galileo; 2 de selectie en opstelling van tien casussen; 3 de beleidsanalyse en daaruit volgende aanbevelingen. Het onderzoek is binnen een periode van ruim drie maanden uitgevoerd door een multidisciplinair TNO-team (TNO Informatie- en Communicatietechnologie en TNO Bouw en Ondergrond), met betrokkenheid van diverse personen uit de door VenW geformeerde projectbegeleidingsgroep en van individuele personen buiten deze groep (RWS, LVNL, Pro Rail, NIVR). Het proces, zoals weergegeven in onderstaande figuur, is vorm gegeven rondom drie bijeenkomsten met leden uit de projectbegeleidingsgroep. Het onderzoek werd gestart met een intake workshop. Tussentijds is een consultatie workshop gehouden. Tijdens de laatste bijeenkomst werden voorlopige bevindingen gepresenteerd en gevalideerd. preparatie beleidsanalyse Beleidsanalyse doel- en scopebepaling Case 1 Case 2 evaluatie aanpak desk research Cases 3 t/m 10 Consultatie workshop Voltooiing cases validatie bevindingen interviews interviews/ reviews rapportage rapportage eindrapportage Figuur 1.3: Gevolgde procesmatige aanpak tijd 1.4 Opbouw van dit rapport Hoofdstuk 2 is gewijd aan het onderwerp satellietplaatsbepaling en is relatief technisch van aard. Na een toelichting van het concept worden huidige en geplande systemen aangegeven. Tevens wordt ingegaan op enkele interessante aanvullende en alternatieve concepten voor plaatsbepaling. De meerwaarde van de toepassing van satellietplaatsbepaling en specifiek van Galileo wordt aangegeven.

15 TNO-rapport / 138 Door in de opgestelde casussen een link te maken tussen maatschappelijke behoefte en beleidsdoelen op het gebied van mobiliteit en satellietplaatsbepaling, hebben de casussen geleid tot de vaststelling van aandachtspunten en kansen in relatie tot satellietplaatsbepaling. Hoofdstuk 3 rapporteert de bevindingen van de beleidsanalyse en geeft antwoord op de vraag wat VenW zou moeten doen om gesignaleerde kansen ten aanzien van satellietplaatsbepaling te grijpen, danwel randvoorwaarden te scheppen waardoor actoren in de verschillende speelvelden in staat worden gesteld activiteiten te ontplooien die de beleidsdoelen van VenW addresseren. Hoofdstuk 4 heeft het karakter van een slotbeschouwing en geeft antwoorden op de gestelde onderzoeksvragen en doet tevens een voorstel voor de ambitie en de te volgen strategie van VenW inzake satellietplaatsbepaling. We gaan er daarbij van uit dat de strategie moet sporen met de verschillende (hoofd-)rollen van VenW en met de beleidsactiviteiten van VenW in de verschillende sectoren. Hoofdstuk 5 bevat de eindconclusies en de hoofdaanbevelingen. Bijlage A bevat een overzicht in slide-vorm van belangrijke VenW beleidsdoelen die tijdens het onderzoek zijn vastgesteld. Bijlage B bevat een uitvoeriger beschouwing van satellietplaatsbepaling en vormt de basis voor hoofdstuk 2. Bijlage C bevat de tien voorbeeldcasussen. Bijlage D tot slot beschrijft een mogelijk calamiteitenscenario, in het kader van een beschouwing van de maatschappelijke kwetsbaarheid voor GNSS. Hoewel het onderzoek zich primair richt op het identificeren van de meerwaarde van satellietplaatsbepaling voor het beleidsterrein van VenW op het gebied van mobiliteit en op de consequenties die realisering van de meerwaarde heeft voor taken, rollen en verantwoordelijkheden van VenW is door de tekst heen waar relevant een koppeling gelegd met het bredere ruimtevaartbeleid zoals dit door VenW, door de Nederlandse overheid (met Economische Zaken als penvoerend departement) en door Europa ten aanzien van satellietplaatsbepaling (Galileo/EGNOS) ontwikkeld wordt. Zoals zal blijken levert deze koppeling additionele argumenten voor VenW om in bepaalde gevallen tot actie over te gaan.

16 TNO-rapport / 138

17 TNO-rapport / Satellietplaatsbepaling In dit hoofdstuk wordt het concept van satellietplaatsbepaling bondig behandeld en worden huidige en geplande systemen benoemd (paragraaf 2.1). We gaan nader in op GPS en op alternatieve mogelijkheden voor plaatsbepaling (paragraaf 2.2) en belangrijke complementaire oplossingen waarmee bepaalde tekortkomingen van GPS kunnen worden gecompenseerd (paragraaf 2.3). Volgend op deze analyse van de huidige status quo, gaan we in op de technisch-functionele meerwaarde van het toekomstige Europese Galileo systeem, aan de hand van de in Galileo gedefinieerde diensten (paragraaf 2.3). Het hoofdstuk sluiten we af met een aantal conclusies (paragraaf 2.4). Voor een uitvoeriger en technische verhandeling van satellietplaatsbepaling en systemen daarvoor wordt verwezen naar bijlage B. Voor een overzicht van verschillende typen toepassingen wordt verwezen naar het Groenboek satellietnavigatie-toepassingen zoals uitgegeven door de Europese Commissie in 2006 [1], en uit de Kabinetsreactie op het Groenboek [2]. 2.1 Plaatsbepaling met satellieten Concept satellietplaatsbepaling Een systeem voor satellietplaatsbepaling 2, algemeen aangeduid met Global Navigation Satellite System (GNSS), biedt zogenaamde Positie-, Navigatie en Timing (PNT) diensten aan gebruikers die zich op aarde, in het luchtruim of in de ruimte bevinden. Een GNSS-systeem is in te delen in drie segmenten: Ruimtesegment: een constellatie van satellieten in banen rond de aarde; Grondsegment: een aantal grondstations voor het beheer van de satellieten; Gebruikersapparatuur: speciale radio-ontvangers voor de ontvangst van GNSSsignalen met een ingebouwde computer, voor toepassing door de gebruikers. Figuur 2.1: Het ruimtesegment van een satellietplaatsbepalingssysteem, bestaande uit een constellatie van satellieten in banen rond de aarde. Hier is de GPS-constellatie afgebeeld. 2 De term satellietnavigatie wordt vaak gebruikt in plaats van satellietplaatsbepaling. We preferen de laatste term omdat die refereert aan de primaire functie van het satellietsysteem. Wel zullen we in het rapport de Angelsaksische afkorting GNSS frequent gebruiken als verkorte schrijfwijze.

18 TNO-rapport / 138 Satellietplaatsbepaling berust op het principe dat vanuit de gebruiker met een onbekende positie in de driedimensionale ruimte, de afstanden worden gemeten naar drie vaste en optimaal gespreide referentiepunten in die ruimte. Uit de drie verrichte metingen kan de positie van de gebruiker met een zekere nauwkeurigheid worden berekend. Omdat het gebruikersapparaat normaliter niet is uitgerust met een nauwkeurig gesynchroniseerde klok, is de tijd de vierde variabele. Daarom zijn metingen naar tenminste vier satellieten noodzakelijk, zodat een oplosbaar wiskundig stelsel van vier vergelijkingen wordt verkregen met vier onbekenden (lengtegraad, breedtegraad, hoogte en tijd). Er zijn diverse factoren die de nauwkeurigheid kunnen beïnvloeden, waarvan de meeste met bepaalde aanvullende maatregelen en technieken sterk kunnen worden gereduceerd. Zo kan de nauwkeurigheid worden verbeterd door meerdere satelieten in de meting te betrekken. Het hart van het gebruikersapparaat bestaat uit een combinatie van een speciale ontvanger en een rekenprocessor geschikt om de satellietradiosignalen te ontvangen, te verwerken en daaruit de positie te berekenen. Belangrijke functionele voordelen van GNSS zijn de (vrijwel) wereldwijde beschikbaarheid van PNT-diensten en de relatief grote nauwkeurigheid die kan worden bereikt. De diensten zijn, afhankelijk van het specifieke systeem, publiek en gratis beschikbaar voor specifieke gebruikersgroepen Status quo GNSS VS van Amerika: NAVSTAR GPS NAVSTAR GPS, of kortweg GPS, is momenteel het enige systeem dat sinds 1995 volledig operationeel is en inmiddels wereldwijd op grote schaal wordt toegepast in diverse sectoren. GPS is ontwikkeld door het United States Department of Defense (DoD) en is sindsdien in militair beheer gebleven. De verwachting is dat dit ook in de toekomst zo blijft. Dit is een belangrijk minpunt van GPS en wel om twee redenen. Ten eerste heeft de DoD in principe de macht om de beschikbaarheid en/of de nauwkeurigheid van GPS-diensten te manipuleren als dit een Amerikaans militair belang dient. Ten tweede zijn GPS-diensten niet certificeerbaar omdat diverse onderdelen van het GPS-systeem niet open zijn. Dit beperkt momenteel de toepasbaarheid van GPS als sole means of navigation in life critical c.q. mission critical toepassingen zoals bijvoorbeeld de luchtvaart. Voor civiel gebruik biedt GPS één standaard PNT-dienst 3 waarmee men een nauwkeurigheid kan bereiken van circa 15 meter (enkele meting). Men is tegenwoordig echter met speciale technieken zoals differential GPS in staat aanzienlijk hogere nauwkeurigheden te bereiken, zelfs tot sub-cm niveau. Het militaire signaal dat een veel hogere nominale nauwkeurigheid biedt, is voor exclusief militair gebruik en dus niet toegankelijk voor civiele toepassingen. Authorisatie daarvoor wordt verleend door middel van verstrekking van cryptosleutels. GPS heeft de laatste jaren, mede door de zeer gunstige ontwikkeling van de prijs/prestatieverhouding en de vergaande mate van miniaturisering van ontvangertechnologie, in zeer veel maatschappelijke sectoren toepassing gevonden. Ontvangers zijn inmiddels beschikbaar in diverse klassen en uitvoeringsvormen voor professioneel en particulier/recreatief gebruik. Tegenwoordig worden veel typen 3 SPS: Standard Positioning Service.

19 TNO-rapport / 138 mobiele telefoons al standaard voorzien van een ontvangerchip. Het huidige GPS verdient echter op een aantal punten verbetering: GPS kent geen eigen continue integriteitsbewaking. De almanak die door satellieten wordt meegezonden bevat wel informatie over de status van de satellieten maar deze informatie wordt niet continu ververst. Het gevolg is dat ontvangers niet worden gewaarschuwd voor niet betrouwbare satellietsignalen. Het op aarde ontvangen signaalvermogen van GPS-satellieten is zwak, en dat heeft twee nadelen. Ten eerste is afscherming snel een probleem (gebouwen, vegetatie) voor de signaalontvangst. Ten tweede kan de ontvangst met uiterst eenvoudige elektronica worden gestoord. Dit maakt GPS-ontvangst dus kwetsbaar; dit is overigens een inherent zwak punt van alle GNSS-systemen. Het antwoord van de industrie op de zwakke signaalontvangst is de ontwikkeling van GPS-chipsets met een grotere gevoeligheid. Deze geavanceerde oplossingen drijven de kostprijs op en worden niet snel in courante apparatuur geïntroduceerd. Het GPS-signaal is voor civiele toepassingen op één draaggolffrequentie beschikbaar, waardoor compensatie van de onnauwkeurigheid ten gevolge van de ionosfeer door een vergelijkende meting op een tweede draaggolffrequentie niet mogelijk is. Dit beperkt de nauwkeurigheid van de positiebepaling; GPS-dekking is niet wereldwijd. De wachttijd tot de eerste positiebepaling na activering van een gebruikersapparaat ( acquisitietijd ) is van diverse factoren afhankelijk maar bedraagt voor courante ontvangers onder normale omstandigheden al snel tientallen seconden. Bij ongunstige condities qua signaalontvangst kan dit nog oplopen. Voor bepaalde toepassingen is dit een nadeel. Momenteel vindt een geleidelijke upgrade van GPS plaats door stapsgewijze vernieuwing van GPS-satellieten, na een gemiddelde levensduur van ca. 10 jaar. Nieuwe series of generaties bieden de mogelijkheid om ook innovaties in de signaalstructuur door te voeren. Voor civiele toepassingen is aldus het plan om in stappen extra signalen toe te voegen, waardoor de nauwkeurigheid, robuustheid en interoperabiliteit wordt verhoogd. Deze innovaties worden pas nuttig voor de GPSgebruiker zodra een substantieel deel van de constellatie is gemoderniseerd. Als we de geschatte FOC data nemen als uitgangspunt voor de vergelijking met Galileo dan zijn 2015, 2018 en 2021 belangrijke mijlpalen in de GPS roadmap. Het voorlopige eindpunt is GPS III 4 dat volgens het huidige plan in de periode zijn voltooiing vindt. GPS III is in een aantal opzichten gelijkwaardig met of zelfs beter dan het Europese Galileo. Derhalve zal sprake zijn van een substantiële verbetering ten opzichte van het huidige GPS. GPS is op dit moment de defacto standaard voor satellietplaatsbepaling, maar kent dus wel tekortkomingen. Paragraaf 2.3 beschrijft aanvullende oplossingen waarmee deze worden gereduceerd of soms zelfs weggenomen. Deze ontwikkelingen hebben de positie van GPS niet verzwakt maar eerder versterkt. De noodzaak van flankerende systemen maakt de plaatsbepalingsfunctie als geheel wel complexer, kritischer (gevoeliger voor storingen) en duurder Rusland, Europa en China: GLONASS, Galileo en Compass/Beidou-2 GLONASS is een tweede bestaand systeem. Het is in eigendom en beheer van de Russische Federatie. Het is evenals GPS een militair systeem. GLONASS, dat in 4 Geleidelijke modernisering van de GPS-satellietconstellatie vindt reeds plaats via de lancering van IIR en IIF block satellieten. Tempo wordt voornamelijk bepaald door het lanceringsschema.

20 TNO-rapport / 138 bepaalde sectoren een belangrijk alternatief of aanvulling is op GPS, bevindt zich momenteel halverwege een upgrade-programma en is nog niet volledig operationeel. In 2012 dient het programma te zijn voltooid en dan zal GLONASS functioneel vergelijkbaar zijn met het huidige GPS. Europa zal waarschijnlijk vanaf 2013 beschikken over Galileo, een state-of-the-art GNSS systeem dat diverse typen PNT-diensten gaat bieden en wereldwijde dekking biedt. Verderop in dit hoofdstuk gaan we hier uitvoeriger op in. Compass/Beidou-2 is een initiatief van China. Compass/Beidou-2 (of Navigation Satellite System: CNSS) is een vervolg op het huidige uit vier geostationaire satellieten bestaande experimentele Beidou-1 satellietnavigatiesysteem. De eerste Compass/Beidou-2 satelliet is gelanceerd in Compass/Beidou-2 biedt twee PNTdiensten, te weten een Open Service en een Authorized Service. Naast de hiervoor genoemde GNSS-systemen met wereldwijde dekking zijn er nog verschillende experimentele en voorgestelde satellietnavigatiesystemen met regionale dekking, te weten in Japan en in India. 2.2 Alternatieve mogelijkheden voor plaatsbepaling GPS kan worden beschouwd als defacto standaard voor satellietplaatsbepaling en bepaalde tekortkomingen van het huidige operationele systeem worden gecompenseerd met aanvullende oplossingen. (zie paragraaf 2.3). Voor een completer beeld is het van belang hier stil te staan bij alternatieve opties voor plaatsbepaling. Daarbij gaat het om systemen waarmee de positie van een object of subject op aarde in absolute 5 zin kan worden bepaald. Er zijn diverse sensorsystemen ( opnemers ) waarmee grootheden als verplaatsing, snelheid, versnelling en rotatie nauwkeurig kunnen worden gemeten, maar die worden typisch gebruikt voor de schatting van de actuele positie tussen twee opeenvolgende absolute positiebepalingen (dead reckoning) Alternatieve radioplaatsbepalingssystemen Er zijn diverse elektronische radiosystemen voor plaatsbepaling en navigatie in gebruik die als alternatief kunnen worden beschouwd voor GPS en die met name bekendheid genieten in de maritieme en luchtvaartsector. Het zijn in tegenstelling tot GPS, systemen met een aardse bakeninfrastructuur. Voorbeelden van operationele systemen zijn LORAN (maritiem, land, lucht) en VOR/DME(lucht), welke zijn gebaseerd op verschillende elektronische radionavigatieprincipes. Het betreft proven technology die zijn geschiktheid in de genoemde sectoren reeds lange tijd bewezen heeft. Sommige typen systemen zullen voorlopig, ondanks het succes van GNSS, ook op termijn in gebruik blijven als redundantie optie omdat ze wezenlijk verschillend functioneren en dus op andere punten dan GNSS kwetsbaarheden hebben. Met name LORAN-C lijkt met eloran een revival door te maken en wordt voor de toekomst beschouwd als serieuze fall-back voor en aanvulling op GNSS Cellulaire netwerken voor mobiele communicatie Een tweede alternatief voor buitenshuis-toepassingen op land en op binnenwateren is het gebruik van cellulaire netwerken die zijn bedoeld voor mobiele communicatie, zoals GSM en UMTS. Er bestaan diverse technieken voor plaatsbepaling van mobiele 5 De term absoluut is strict genomen niet juist omdat de posities worden bepaald ten opzichte van een gekozen referentiestelsel.

Plaatsbepaling met Global Navigation Satellite Systems GNSS Basisbeginselen

Plaatsbepaling met Global Navigation Satellite Systems GNSS Basisbeginselen Plaatsbepaling met Global Navigation Satellite Systems GNSS Basisbeginselen GNSS Basisbeginselen Inhoud Algemene kenmerken Systeem componenten Principe Afstand Positie Afstand bepaling code waarnemingen

Nadere informatie

GPS. Global Positioning system

GPS. Global Positioning system GPS Global Positioning system Waarom GPS Problemen nauwkeurigheid met Plaatsbepaling Navigatie Oudere methodes voldeden niet meer Landmarks, Dead Reckoning, Celestial OMEGA, LORAN, SatNav Het begin van

Nadere informatie

Wachten op een betere plaats

Wachten op een betere plaats Wachten op een betere plaats Dr.ir. Sandra Verhagen (DEOS, TU Delft) In 2008 zou het gebeuren: een compleet en gloednieuw satellietnavigatiesysteem genaamd Galileo zou operationeel zijn, en van onszelf!

Nadere informatie

Galileo: Waar staan we?

Galileo: Waar staan we? Nationaal Lucht- en Ruimtevaartlaboratorium National Aerospace Laborator y NLR Galileo: Waar staan we? P. Dieleman en M.M.M. Tossaint Nationaal Lucht- en Ruimtevaartlaboratorium National Aerospace Laboratory

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2004 2005 21 501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie 24 446 Ruimtevaartbeleid Nr. 69 BRIEF VAN DE MINISTER VAN VERKEER EN WATERSTAAT Aan de

Nadere informatie

Europese GNSS programma s. Wim Ploeg

Europese GNSS programma s. Wim Ploeg Europese GNSS programma s Wim Ploeg Indeling presentatie Introductie Galileo en EGNOS Actuele stand van zaken in de programma s en tijdpad Welk verschil maken EGNOS en Galileo? Actuele ontwikkelingen GNSS

Nadere informatie

Netherlands Space Office PRS in gebruikersperspectief. PRS user segment ontwikkeling

Netherlands Space Office PRS in gebruikersperspectief. PRS user segment ontwikkeling PRS in gebruikersperspectief PRS user segment ontwikkeling 1. PRS: Wat is het? 2. PRS: Veiligheidseisen gebruikers? 3. PRS: Gebruikerssegment? 4. PRS: NL in de Pilots? 5. PRS: Enquete na de workshops?

Nadere informatie

Opvallend genoeg? AIS!

Opvallend genoeg? AIS! NAV Recreatievaart 2008 Veiligheid door Communicatie Nederlands Instituut voor Navigatie HISWA te Water IJmuiden 5 september 2008 Wim van der Heijden Ship Monitoring Consultancy Radar reflectors Gezien

Nadere informatie

AIS nader verklaard. Wat zijn de functies van AIS?

AIS nader verklaard. Wat zijn de functies van AIS? AIS nader verklaard AIS (Automatic Identification System) is de naam van een systeem waarmee het voor schepen mogelijk is om andere schepen te identificeren, en om de voortbeweging van deze schepen te

Nadere informatie

Kenmerkend voor ruimtevaart is de succesvolle samenwerking van bedrijfsleven, universiteiten & kennisinstituten en overheid: de gouden driehoek.

Kenmerkend voor ruimtevaart is de succesvolle samenwerking van bedrijfsleven, universiteiten & kennisinstituten en overheid: de gouden driehoek. 00 Ruimtevaart in Nederland en in Europa - Kort resume van de Nederlandse positie. Aandacht voor de komende Ministersconferentie van de European Space Agency (ESA) In december 2014 vindt de ESA Ministersconferentie

Nadere informatie

GPS: een overzicht. techniek, methoden en toepassingen. Jeroen Zomerdijk LNR Globalcom 19 maart 2002 Hogeschool van Utrecht Opleiding Geodesie

GPS: een overzicht. techniek, methoden en toepassingen. Jeroen Zomerdijk LNR Globalcom 19 maart 2002 Hogeschool van Utrecht Opleiding Geodesie GPS: een overzicht techniek, methoden en toepassingen Jeroen Zomerdijk LNR Globalcom 19 maart 2002 Hogeschool van Utrecht Opleiding Geodesie Inhoudsopgave 1 GPS: de Techniek 2 Meetmethoden 3 Verstoringen

Nadere informatie

RTK Laser Werkplek Positie Bepaling Het garanderen van een veilige werkplek voor spoorbaanwerkers

RTK Laser Werkplek Positie Bepaling Het garanderen van een veilige werkplek voor spoorbaanwerkers RTK Laser Werkplek Positie Bepaling Het garanderen van een veilige werkplek voor spoorbaanwerkers Battle of Concepts April 2009 Samenvatting De RTK Laser Werkplek Positie Bepaling is een systeem dat gebruik

Nadere informatie

Olde Bijvank Advies Organisatieontwikkeling & Managementcontrol. Datum: dd-mm-jj

Olde Bijvank Advies Organisatieontwikkeling & Managementcontrol. Datum: dd-mm-jj BUSINESS CASE: Versie Naam opdrachtgever Naam opsteller Datum: dd-mm-jj Voor akkoord: Datum: LET OP: De bedragen in deze business case zijn schattingen op grond van de nu beschikbare kennis en feiten.

Nadere informatie

Missie en visie. BTG/TGG verbindt organisaties in hun gezamenlijke belangen in het domein van ICT en telecommunicatie

Missie en visie. BTG/TGG verbindt organisaties in hun gezamenlijke belangen in het domein van ICT en telecommunicatie BTG 2016 Missie en visie BTG/TGG verbindt organisaties in hun gezamenlijke belangen in het domein van ICT en telecommunicatie BTG/TGG organiseert hiertoe: Structurele lobby tussen overheid, leveranciers

Nadere informatie

GPS. Minimum constellatie van 24 Amerikaanse

GPS. Minimum constellatie van 24 Amerikaanse FM1000 / FMD Training 1 GPS Minimum constellatie van 24 Amerikaanse satellieten in6 banen om de aarde Satellieten op 20.000 km 1 omwenteling in 12 uur Vanwege nauwkeurigheid signaalontvangst dekking GPS

Nadere informatie

KARTOGRAFIE IN BEWEGING. mobiele en gedistribueerde toepassingen. Barend Köbben KARTOGRAFIE IN BEWEGING 1 22 MEI 2003 KARTOGRAFIE IN BEWEGING

KARTOGRAFIE IN BEWEGING. mobiele en gedistribueerde toepassingen. Barend Köbben KARTOGRAFIE IN BEWEGING 1 22 MEI 2003 KARTOGRAFIE IN BEWEGING KARTOGRAFIE IN BEWEGING mobiele en gedistribueerde toepassingen Barend Köbben KARTOGRAFIE IN BEWEGING 1 22 MEI 2003 KARTOGRAFIE IN BEWEGING BUZZWORDS: mobiele kartografie/gis ~ telekartografie Location

Nadere informatie

Positionering Nokia N76-1

Positionering Nokia N76-1 Nokia N76-1 2007 Nokia. Alle rechten voorbehouden. Nokia, Nokia Connecting People, Nseries en N76 zijn handelsmerken of gedeponeerde handelsmerken van Nokia Corporation. Namen van andere producten en bedrijven

Nadere informatie

GPS uitgelegd - Motorfreaks. Geschreven door Edwin Loos vrijdag 09 april 2004 11:40. Geschiedenis

GPS uitgelegd - Motorfreaks. Geschreven door Edwin Loos vrijdag 09 april 2004 11:40. Geschiedenis Geschiedenis Zoals veel uitvindingen is GPS ontstaan uit een militaire toepassing. Het Amerikaanse leger wilde een systeem waardoor haar troepen precies wisten waar zij, maar ook de vijand, zich bevonden.

Nadere informatie

Sim as a Service. Veilig en betrouwbaar beheer op afstand van systemen via M2M datacommunicatie

Sim as a Service. Veilig en betrouwbaar beheer op afstand van systemen via M2M datacommunicatie Sim as a Service Veilig en betrouwbaar beheer op afstand van systemen via M2M datacommunicatie RAM Mobile Data Sim as a Service Veilig en betrouwbaar beheer op afstand van systemen via M2M datacommunicatie

Nadere informatie

Montage- en bedieningshandleiding

Montage- en bedieningshandleiding Montage- en bedieningshandleiding DGPS/Glonass-ontvanger AG-STAR Stand: V5.20150602 3030247600-02-NL Lees en volg deze bedieningshandleiding op. Bewaar deze bedieningshandleiding voor gebruik in de toekomst.

Nadere informatie

StadsDashboard. Staat van de Stad brengt slimme logistiek in beeld. Merle Blok 12 mei 2015

StadsDashboard. Staat van de Stad brengt slimme logistiek in beeld. Merle Blok 12 mei 2015 StadsDashboard Staat van de Stad brengt slimme logistiek in beeld Merle Blok 12 mei 2015 Missie TNO verbindt mensen en kennis om innovaties te creëren die de concurrentiekracht van bedrijven en het welzijn

Nadere informatie

DVM in Amsterdam, de ambities waargemaakt door de systemen!

DVM in Amsterdam, de ambities waargemaakt door de systemen! (Bijdragenr. 56) DVM in Amsterdam, de ambities waargemaakt door de systemen! Bert van der Veen Advin b.v. Rien Borhem Gemeente Amsterdam 1. Inleiding Om het verkeer in goede banen te leiden wordt steeds

Nadere informatie

Status Roadmap 2.0 28.10.2011 Nico van Putten / Luc Boumans

Status Roadmap 2.0 28.10.2011 Nico van Putten / Luc Boumans Status Roadmap 2.0 28.10.2011 Nico van Putten / Luc Boumans Roadmap 2.0 Aanleiding en context Status Roadmaps 2.0 Evaluatie Hoe verder? Waarom Roadmap 2.0; het budget Consequenties van het beleid en in

Nadere informatie

GPS. Global Positioning System, werking en toepassingen. Maarten Mennes Mei 2006.

GPS. Global Positioning System, werking en toepassingen. Maarten Mennes Mei 2006. GPS. Global Positioning System, werking en toepassingen. Maarten Mennes Mei 2006. GPS is de afkorting voor Global Positioning System. In dit werkstuk zal ik uitleggen hoe het systeem werkt en wat je ermee

Nadere informatie

Kadaster Materiebeleid GEO. Handleiding kadastrale metingen met GPS. Aanvullingen op de HTW 1996 3.1. Materiebeleid GEO / PPB. Versie.

Kadaster Materiebeleid GEO. Handleiding kadastrale metingen met GPS. Aanvullingen op de HTW 1996 3.1. Materiebeleid GEO / PPB. Versie. Kadaster Materiebeleid GEO Aanvullingen op de HTW 1996 Auteur(s) Materiebeleid GEO / PPB Materiebeleid GEO 2 van 7 Aanvullingen op de HTW 1996 Opdrachtgever Kadaster Materiebeleid GEO Status Definitief

Nadere informatie

GPS Toelichting bij stellingen

GPS Toelichting bij stellingen Toelichting stelling 1 GPS Toelichting bij stellingen De geschiedenis van de GPS-technologie gaat terug tot 1957, toen de eerste aardsatelliet, de Spoetnik I, werd gelanceerd. Toen werd duidelijk dat je

Nadere informatie

Werking GPS in de landbouw. Efficiënter spuiten met behulp van GPS. KHK, Geel. ADLO demo: efficiënter spuiten met behulp van GPS 26/05/11

Werking GPS in de landbouw. Efficiënter spuiten met behulp van GPS. KHK, Geel. ADLO demo: efficiënter spuiten met behulp van GPS 26/05/11 Werking GPS in de landbouw KHK, Geel 26/05/11 i r. S. D E M E Y E R P C L T, R O E S E L A R E Efficiënter spuiten met behulp van GPS Europees Landbouwfonds voor Plattelandsontwikkeling: Europa investeert

Nadere informatie

NIVR Klanttevredenheidsonderzoek (2008)

NIVR Klanttevredenheidsonderzoek (2008) Klanttevredenheidsonderzoek (2008) 1. Inleiding Het is op 1 januari 2007 een reorganisatie gestart. Om de effecten van deze reorganisatie te kunnen vaststellen is begin 2007een klanttevredenheidsonderzoek,

Nadere informatie

Hieronder treft u aan een samenvatting van de onderwerpen op de agenda van de Transportraad van 11 maart 2013.

Hieronder treft u aan een samenvatting van de onderwerpen op de agenda van de Transportraad van 11 maart 2013. GEANNOTEERDE AGENDA EU TRANSPORTRAAD 11 MAART 2013 Hieronder treft u aan een samenvatting van de onderwerpen op de agenda van de Transportraad van 11 maart 2013. Tijdens de Transportraad zal een beleidsdebat

Nadere informatie

ruimtelijk ontwikkelingsbeleid

ruimtelijk ontwikkelingsbeleid 78 F r a n k K l e i j e r, T U D e l f t, O n d e r z o e k s i n s t i t u u t O T B Digitale bestemmingsplannen Geo-informatie en Plaatsbepalingstoepassingen op Schiphol ruimtelijk ontwikkelingsbeleid

Nadere informatie

AIS Netwerk van de Nederlandse Kustwacht

AIS Netwerk van de Nederlandse Kustwacht AIS Netwerk van de Nederlandse Kustwacht AIS (Automatisch( Identificatie Systeem) is oorspronkelijk ontworpen als hulpmiddel bij de navigatie voor de scheepvaart. AIS is een VHF transpondersysteem dat

Nadere informatie

Mobiele technologie. Rijkswaterstaat gaat mobiel. Een kwestie van goede dingen doen. en dingen goed doen! Paul Jonk WSI-giv Rijkswaterstaat 2006

Mobiele technologie. Rijkswaterstaat gaat mobiel. Een kwestie van goede dingen doen. en dingen goed doen! Paul Jonk WSI-giv Rijkswaterstaat 2006 Mobiele technologie Rijkswaterstaat gaat mobiel Een kwestie van goede dingen doen. en dingen goed doen! Paul Jonk WSI-giv Rijkswaterstaat 2006 Agenda Toelichting Mobiele Technologie Wat is Location Based

Nadere informatie

GPS Status en Evolutie

GPS Status en Evolutie GPS Status en Evolutie Huidige en Toekomstige Signalen Tom Willems 12/12/2014, Haarlem Overzicht Septentrio GPS segmenten en beknopt principe GPS plaatsbepaling ( standalone ) GPS signalen vandaag en in

Nadere informatie

Mobiele communicatie: reken maar!

Mobiele communicatie: reken maar! Mobiele communicatie: reken maar! Richard J. Boucherie Stochastische Operationele Research Toen : telefooncentrale Erlang verliesmodel Nu : GSM Straks : Video on demand Toen : CPU Processor sharing model

Nadere informatie

Nieuwe rolverdeling: Uitvoerende taken Wegbeheerder-Markt. Giovanni Huisken & Wim Broeders, MAPtm

Nieuwe rolverdeling: Uitvoerende taken Wegbeheerder-Markt. Giovanni Huisken & Wim Broeders, MAPtm Nieuwe rolverdeling: Uitvoerende taken Wegbeheerder-Markt Giovanni Huisken & Wim Broeders, MAPtm Primaire processen 1 Ontwikkelen beleid Openbaar vervoer Reinigingsdiensten Verkeer Vergunning verstrekken

Nadere informatie

GLONASS voor RTK-Netwerken

GLONASS voor RTK-Netwerken GLONASS voor RTK-Netwerken Presentatie ir. Jean-Paul Henry www.06-gps.nl 27 Maart 2009 GIN/NIN/HSB WVP, NLR Amsterdam 06-GPS GIN/NIN 27-03-2009 1 Inhoud Presentatie GPS + GLONASS, opmaat voor superieure

Nadere informatie

ROYAL DIRKZWAGER. Royal Dirkzwager The Maritime Information and Service Provider - www.dirkzwager.com - Royal Dirkzwager The Maritime

ROYAL DIRKZWAGER. Royal Dirkzwager The Maritime Information and Service Provider - www.dirkzwager.com - Royal Dirkzwager The Maritime ROYAL DIRKZWAGER Software AG Partnerdag 2015 Ton de Jong Business Unit Manager ICT Onderwerpen Wat is en doet Royal Dirkzwager Business case: van AIS data naar informatie Waarom Apama? Van Lijnen op Zee

Nadere informatie

n Korte afstanden (max 1 à 2 km) n Grote snelheden tegen lage kosten (10- n Grote betrouwbaarheid n Meestal broadcast netwerk, dus geen

n Korte afstanden (max 1 à 2 km) n Grote snelheden tegen lage kosten (10- n Grote betrouwbaarheid n Meestal broadcast netwerk, dus geen Telematica Wireless/LANs Hoofdstuk 13-14 LAN 4Local Area Network kenmerken: n Korte afstanden (max 1 à 2 km) n Grote snelheden tegen lage kosten (10-1000Mb/s) n Grote betrouwbaarheid n Meestal broadcast

Nadere informatie

Sietse Vis LoRa Business Specialist Board Member LoRa Alliance voor KPN

Sietse Vis LoRa Business Specialist Board Member LoRa Alliance voor KPN Een KANS of een BEDREIGING voor de Installatie branch Sietse Vis LoRa Business Specialist Board Member LoRa Alliance voor KPN 2G 3G 4G 5G 2G 3G 4G Internet of Things is er vandaag al. Luchtkwaliteit Fietsenstalling

Nadere informatie

BeiDou : Made in China

BeiDou : Made in China Hans Visser Xianglin Liu Niels Treffers Fugro Intersite BV 北 斗 卫 星 导 航 系 统 BeiDou : Made in China GNSS Workshop Haarlem HSB-NIN-VPN-GIN 12-Dec-2014 hans.visser@fugro.com Navigatie in 2014 2 Navigatie in

Nadere informatie

Sturing op ICT STRATEGISCHE BESLUITVORMING GOVERNANCE INNOVATIE. 24 sept 2015; Jurgen Bomas

Sturing op ICT STRATEGISCHE BESLUITVORMING GOVERNANCE INNOVATIE. 24 sept 2015; Jurgen Bomas Sturing op ICT STRATEGISCHE BESLUITVORMING GOVERNANCE INNOVATIE Sturen op ICT en samenhang met business Maes als onderzoek model Vanuit onderzoek in bedrijfsleven: IT beslissing Rol Directie Consequentie

Nadere informatie

Open toegang tot kwaliteitsverbindingen voor nieuwe diensten

Open toegang tot kwaliteitsverbindingen voor nieuwe diensten Open toegang tot kwaliteitsverbindingen voor nieuwe diensten Telecom Technology Event 3 november 2011, Leusden 2 In deze presentatie Breedband is meer dan alleen bandbreedte kwaliteit, betrouwbaarheid

Nadere informatie

wat betekent dit voor de mobiele professional?

wat betekent dit voor de mobiele professional? hoofdartikel Breedband-WWAN Breedband-WWAN: wat betekent dit voor de mobiele professional? Ultrasnelle verbindingen zonder onderbrekingen zijn steeds belangrijker voor het succes van ondernemingen en voor

Nadere informatie

Technologie geïntegreerd in verlichting. Rob Verbeelen. December, 2014

Technologie geïntegreerd in verlichting. Rob Verbeelen. December, 2014 Technologie geïntegreerd in verlichting Rob Verbeelen Luxendi - Xicato Benelux www.luxendi.com December, 2014 Welke technologie kan je integreren in licht? LED lichtbron(led array) Elektronische driver

Nadere informatie

We love technology Raymond Valk, december 2010

We love technology Raymond Valk, december 2010 We love technology Raymond Valk, december 2010 Koning & Hartman & Powerwave Koning & Hartman is system integrator in de Benelux op het gebied van Telecom en Industriele automatiseringsoplossingen. Zij

Nadere informatie

Dat wordt allemaal mogelijk als de actuele waterstand in de rivieren en kanalen continue gemeten wordt en op heel veel posities.

Dat wordt allemaal mogelijk als de actuele waterstand in de rivieren en kanalen continue gemeten wordt en op heel veel posities. CoVadem Altijd een betrouwbare en actuele MGD (minst gepeilde diepte) hebben, ook buiten Nederland. Precies weten hoeveel lading je kan meenemen. Slim de vaarsnelheid aanpassen aan de verwachte hoeveelheid

Nadere informatie

Argumenten 1.1 Binnen de randvoorwaarde van soberheid en doelmatigheid is de voorgestelde variant (3B) de best haalbare.

Argumenten 1.1 Binnen de randvoorwaarde van soberheid en doelmatigheid is de voorgestelde variant (3B) de best haalbare. Portefeuillehouder Datum raadsvergadering drs A.J. Ditewig 26 januari 2012 Datum voorstel 23 december 2011 Agendapunt Onderwerp Spoorwegovergang in Leijenseweg te Bilthoven De raad wordt voorgesteld te

Nadere informatie

Concept uitgeefgroep Bouwstenen van Management en Organisatie

Concept uitgeefgroep Bouwstenen van Management en Organisatie Case Entrance & Security Systems - case, analyse en conclusies (OLO) Hoofdstuk 7 Strategie: samenwerking In het vorige deel van de strategische verkenning hebt u de positioneringsmogelijkheden voor ESS

Nadere informatie

4G frequentiebanden / LTE frequentiebanden

4G frequentiebanden / LTE frequentiebanden 4G frequentiebanden / LTE frequentiebanden 13-01-2014 GSM Helpdesk Nederland Bij reguliere 2G (GSM) en 3G (UMTS) telefoons en smartphones was het zeer gebruikelijk om de frequenties in MHz aan te geven

Nadere informatie

P7 4D voortgangsregistratie

P7 4D voortgangsregistratie Het 4D Voortgangsregistratiesysteem is een systeem dat op elk gewenst moment van alle onderdelen inzicht kan geven waar ze zich bevinden en wat de status is. Er wordt gebruik gemaakt van bestaande informatie

Nadere informatie

CONCEPT-OPDRACHT STICHTING EINDHOVEN/BRABANT 2018

CONCEPT-OPDRACHT STICHTING EINDHOVEN/BRABANT 2018 Hoort bij raadsvoorstel 27-2012 BIJLAGE 2 APPENDIX 1. CONCEPT-OPDRACHT STICHTING EINDHOVEN/BRABANT 2018 1. Doel van de opdracht Winnen van de titel Culturele Hoofdstad van Europa voor het project 2018Brabant

Nadere informatie

Benefits Management. Continue verbetering van bedrijfsprestaties

Benefits Management. Continue verbetering van bedrijfsprestaties Benefits Management Continue verbetering van bedrijfsprestaties Agenda Logica 2010. All rights reserved No. 2 Mind mapping Logica 2010. All rights reserved No. 3 Opdracht Maak een Mindmap voor Kennis Management

Nadere informatie

En aantal maanden geleden heb ik aangegeven iets te gaan vertellen over plaatsbepaling.

En aantal maanden geleden heb ik aangegeven iets te gaan vertellen over plaatsbepaling. Verhaaltje ZX ronde 22 mei 2011 Plaatsbepaling Algemeen En aantal maanden geleden heb ik aangegeven iets te gaan vertellen over plaatsbepaling. Plaats bepaling is belangrijk o.a. voor het maken een aanpassen

Nadere informatie

Balanced Scorecard. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V.

Balanced Scorecard. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. Balanced Scorecard Een introductie Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. Organisatie SYSQA B.V. Pagina 2 van 9 Inhoudsopgave 1 INLEIDING... 3 1.1 ALGEMEEN... 3 1.2 VERSIEBEHEER... 3 2 DE

Nadere informatie

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s In een globaliserende economie moeten regio s en ondernemingen internationaal concurreren. Internationalisatie draagt bij tot de economische

Nadere informatie

MoveRTK. De Landelijke Standaard in Precisie. ZLTO 24 & 26 febr. 2011 1

MoveRTK. De Landelijke Standaard in Precisie. ZLTO 24 & 26 febr. 2011 1 MoveRTK De Landelijke Standaard in Precisie ZLTO 24 & 26 febr. 2011 1 Introductie MoveRTK Inhoud Presentatie Bedrijfsinformatie 06-GPS Uitleg techniek: Netwerk RTK Voordelen MoveRTK Datacommunicatie Componenten

Nadere informatie

T-Mobile biedt 4G voor alle smartphones, dus ook de iphone 5

T-Mobile biedt 4G voor alle smartphones, dus ook de iphone 5 T-Mobile biedt 4G voor alle smartphones, dus ook de iphone 5 Samen Meer Bereiken Een netwerk voor mobiele telefonie is nooit af. T-Mobile volgt het gebruik en de prestaties van het mobiele netwerk op de

Nadere informatie

Directoraat-Generaal Preventie, Jeugd en Sancties

Directoraat-Generaal Preventie, Jeugd en Sancties Ministerie van Justitie j1 Directoraat-Generaal Preventie, Jeugd en Sancties Directie Sanctie- en Preventiebeleid Postadres: Postbus 20301, 2500 EH Den Haag Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Nadere informatie

Memorandum. Technical Sciences Brassersplein 2 2612 CT Delft Postbus 5050 2600 GB Delft. Aan Bestuur stichting Pensioenfonds TNO. www.tno.

Memorandum. Technical Sciences Brassersplein 2 2612 CT Delft Postbus 5050 2600 GB Delft. Aan Bestuur stichting Pensioenfonds TNO. www.tno. Memorandum Aan Bestuur stichting Pensioenfonds TNO Van Dr. F. Phillipson Onderwerp Risicobereidheidsonderzoek Pensioenfonds TNO Inleiding In de periode juni-augustus 2014 is er een risicobereidheidsonderzoek

Nadere informatie

Het EPCglobal-netwerk: Wereldwijd paspoort voor RFID

Het EPCglobal-netwerk: Wereldwijd paspoort voor RFID Het EPCglobal-netwerk: Wereldwijd paspoort voor RFID Het EPCglobal-netwerk: Wereldwijd paspoort voor RFID U heeft te maken met eisen op het gebied van tracking & tracing. U wilt uw concurrenten voor blijven

Nadere informatie

Hoe zorgt u voor maximale uptime met minimale inspanning?

Hoe zorgt u voor maximale uptime met minimale inspanning? Hoe zorgt u voor maximale uptime met minimale inspanning? Qi ict Delftechpark 35-37 2628 XJ Delft T: +31 15 888 04 44 F: +31 15 888 04 45 E: info@qi.nl I: www.qi.nl De service-overeenkomsten van Qi ict

Nadere informatie

Astrin. 15 december 2011

Astrin. 15 december 2011 Alternatief UWKS 2 Alternatief voorstel voor een beter UWKS 2 Astrin 15 december 2011 Over Astrin ASTRIN is de brancheorganisatie van 40 bedrijven actief in de verkeersindustrie Promoot innovatieve oplossingen

Nadere informatie

HOE WEET MIJN TOMTOM DE WEG TE VINDEN...? BAREND KÖBBEN

HOE WEET MIJN TOMTOM DE WEG TE VINDEN...? BAREND KÖBBEN HOE WEET MIJN TOMTOM DE WEG TE VINDEN...? BAREND KÖBBEN Hoe weet mijn TomTom de weg te vinden...? 2 Hoe weet mijn TomTom de weg te vinden...? Omdat het een apparaat is dat 3 Hoe weet mijn TomTom de weg

Nadere informatie

River Information Services. Van onderzoek naar implementatie

River Information Services. Van onderzoek naar implementatie River Information Services Van onderzoek naar implementatie Overzicht van de ontwikkelingen RIS INDRIS Internationale ontwikkelingen Nationale ontwikkelingen STIS Compris River Information Services Een

Nadere informatie

Netcentrisch Werken. leo kooijman. 18 november 2008 Kenniskring Crisisbeheersing

Netcentrisch Werken. leo kooijman. 18 november 2008 Kenniskring Crisisbeheersing Netcentrisch Werken leo kooijman 18 november 2008 Kenniskring Crisisbeheersing Achtergrond Intensivering Civiel-Militaire samenwerking (2005) Vraag: kunnen de civiele en de militaire wereld iets van elkaar

Nadere informatie

FORUM STANDAARDISATIE Aanmelding Functioneel model e-factuur

FORUM STANDAARDISATIE Aanmelding Functioneel model e-factuur --- Van: @logius.nl Verzonden: maandag 15 november 2010 9:03 Aan: Bart Knubben Onderwerp: Aanmelding functioneel model e-factuur -------- #1 : Geslacht #2 : Voornaam #3 : Tussenvoegsel(s) #4 : Achternaam

Nadere informatie

AL IN JANUARI 2007 BEREIKTEN WE MET HET MINISTERIE VAN ECONOMISCHE ZAKEN (EZ) VOLLEDIGE INSTEMMING OVER DE INHOUD VAN HET NIEUWE PROGRAMMA VOOR

AL IN JANUARI 2007 BEREIKTEN WE MET HET MINISTERIE VAN ECONOMISCHE ZAKEN (EZ) VOLLEDIGE INSTEMMING OVER DE INHOUD VAN HET NIEUWE PROGRAMMA VOOR 20 AL IN JANUARI 2007 BEREIKTEN WE MET HET MINISTERIE VAN ECONOMISCHE ZAKEN (EZ) VOLLEDIGE INSTEMMING OVER DE INHOUD VAN HET NIEUWE PROGRAMMA VOOR ECONOMISCHE STRUCTUURVERSTERKING KOERS NOORD: OP WEG NAAR

Nadere informatie

Green-Consultant - info@green-consultant.nl - Tel. 06-51861495 Triodos Bank NL17TRIO0254755585 - KvK 58024565 - BTW nummer NL070503849B01 1

Green-Consultant - info@green-consultant.nl - Tel. 06-51861495 Triodos Bank NL17TRIO0254755585 - KvK 58024565 - BTW nummer NL070503849B01 1 Bestemd voor: Klant t.a.v. de heer GoedOpWeg 27 3331 LA Rommeldam Digitale offerte Nummer: Datum: Betreft: CO 2 -Footprint & CO 2 -Reductie Geldigheid: Baarn, 24-08-2014 Geachte heer Klant, Met veel plezier

Nadere informatie

Geluidabsorptie van een aantal Sonaspray constructies

Geluidabsorptie van een aantal Sonaspray constructies Stieltjesweg 1 Postbus 155 2600 AD Delft TNO-rapport MON-RPT-033-DTS-2008-00750 Geluidabsorptie van een aantal Sonaspray constructies www.tno.nl T +31 15 269 20 00 F +31 15 269 21 11 Datum 5 maart 2008

Nadere informatie

Rapport 833 Derriks, M., & Kat, E. de. (2020). Jeugdmonitor Zeeland Amsterdam: Kohnstamm Instituut.

Rapport 833 Derriks, M., & Kat, E. de. (2020). Jeugdmonitor Zeeland Amsterdam: Kohnstamm Instituut. Samenvatting Rapport 833 Derriks, M., & Kat, E. de. (2020). Jeugdmonitor Zeeland Amsterdam: Kohnstamm Instituut. De Jeugdmonitor Zeeland De Jeugdmonitor Zeeland is een plek waar allerlei informatie bij

Nadere informatie

Wireless WAN (Wide Area Netwerken) Johan Bickel

Wireless WAN (Wide Area Netwerken) Johan Bickel Wireless WAN (Wide Area Netwerken) Johan Bickel Connectiviteit Connectiviteit en met name draadloze communicatie maakt een (r)evolutie door die terugkoppeling van industriële processen en gegevens overal

Nadere informatie

Page 1. RAND Europe Sponsored Research. Motivatie voor het onderzoek. Inhoud presentatie. Probleemdefinitie. State-of-the-art in data verzameling

Page 1. RAND Europe Sponsored Research. Motivatie voor het onderzoek. Inhoud presentatie. Probleemdefinitie. State-of-the-art in data verzameling RAND Europe Sponsored Research RESR: Reistijdinformatie: beschikbaar of niet? Rik van Grol Ronald Plasmeijer Reistijdinformatie: beschikbaar of niet? Rik van Grol Ronald Plasmeijer PLATOS-colloquium 2

Nadere informatie

Geïntegreerde Navigatie

Geïntegreerde Navigatie Geïntegreerde Navigatie Prof.dr.ir. Durk van Willigen Nederlands Instituut voor Navigatie, GAUSS Research Foundation, Reelektronika NLR - Amsterdam 15 December 2006 1 Navigatie? Navigatie is een totaal

Nadere informatie

Kwaliteitszorg met behulp van het INK-model.

Kwaliteitszorg met behulp van het INK-model. Kwaliteitszorg met behulp van het INK-model. 1. Wat is het INK-model? Het INK-model is afgeleid van de European Foundation for Quality Management (EFQM). Het EFQM stelt zich ten doel Europese bedrijven

Nadere informatie

GSM UMTS ESSENTIALS. Hij richt zich bijvoorbeeld tot :

GSM UMTS ESSENTIALS. Hij richt zich bijvoorbeeld tot : GSM UMTS ESSENTIALS Doelstellingen van de opleiding de basisprincipes van de draadloze spraak- en data netwerken begrijpen de technieken gebruikt in 2 de en 3 de generatie draadloze netwerken begrijpen

Nadere informatie

1. Deze handleiding gebruiken

1. Deze handleiding gebruiken 1. Deze handleiding gebruiken Onderwerp Aan elk onderwerp zijn een nummer en titel toegewezen. Onderdeel Aan elk onderdeel is een titel toegewezen. Bedieningshandeling Aan elke bedieningshandeling is een

Nadere informatie

Energiezorg management systeem. Symposium Groene ICT

Energiezorg management systeem. Symposium Groene ICT Energiezorg management systeem Symposium Groene ICT Voorstellen Marco Kappe Directeur Service Delivery Vancis 2 fysieke datacenters Housing van de (nationale supercomputer) Leveren van Co locatie Leveren

Nadere informatie

abcdefgh Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA DEN HAAG DGP/SPO/U.05.02668 Geachte voorzitter,

abcdefgh Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA DEN HAAG DGP/SPO/U.05.02668 Geachte voorzitter, abcdefgh Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA DEN HAAG Contactpersoon - Datum 2 december 2005 Ons kenmerk DGP/SPO/U.05.02668 Onderwerp Mogelijkheden back-upsysteem

Nadere informatie

Betreft: Voorstellen scripties 2011-2012. Contactpersonen: Nick Cremelie nick.cremelie@tomtom.com Pascal Clarysse pascal.clarysse@tomtom.

Betreft: Voorstellen scripties 2011-2012. Contactpersonen: Nick Cremelie nick.cremelie@tomtom.com Pascal Clarysse pascal.clarysse@tomtom. Zuiderpoort Office Park Gaston Crommenlaan 4 bus 0501 B-9050 Gent Belgium Phone : +(32) 9 244 88 11 Fax : +(32) 9 222 74 12 www.tomtom.com Betreft: Voorstellen scripties 2011-2012 Contactpersonen: Nick

Nadere informatie

De bepaling van de positie van een. onderwatervoertuig (inleiding)

De bepaling van de positie van een. onderwatervoertuig (inleiding) De bepaling van de positie van een onderwatervoertuig (inleiding) juli 2006 Bepaling positie van een onderwatervoertuig. Inleiding: Het volgen van onderwatervoertuigen (submersibles, ROV s etc) was in

Nadere informatie

GPS. GPS Global Positioning System

GPS. GPS Global Positioning System GPS Inleiding Het is je waarschijnlijk ook al overkomen: je bent ooit op een gezellige plaats geweest, maar je weet helemaal niet meer hoe je er kan geraken. Wel, je bent hierin zeker niet alleen! Al eeuwen

Nadere informatie

DRS HÜLYA TÜRKSEVER PROF DR FINN WYNSTRA ARNOUT KROOK DEPARTMENT OF MANAGEMENT OF TECHNOLOGY AND INNOVATION PURCHASING AND SUPPLY MANAGEMENT

DRS HÜLYA TÜRKSEVER PROF DR FINN WYNSTRA ARNOUT KROOK DEPARTMENT OF MANAGEMENT OF TECHNOLOGY AND INNOVATION PURCHASING AND SUPPLY MANAGEMENT DEPARTMENT OF MANAGEMENT OF TECHNOLOGY AND INNOVATION DRS HÜLYA TÜRKSEVER PROF DR FINN WYNSTRA PURCHASING AND SUPPLY MANAGEMENT ARNOUT KROOK NEDERLANDSE SPOORWEGEN CONCERN INKOOP NRS SEMINAR UTRECHT, 24

Nadere informatie

Provinciale Staten van Overijssel

Provinciale Staten van Overijssel www.prv-overijssel.nl Provinciale Staten van Overijssel Postadres Provincie Overijssel Postbus 10078 8000 GB Zwolle Telefoon 038 425 25 25 Telefax 038 425 75 02 Uw kenmerk Uw brief Ons kenmerk Datum EMT/2005/1830

Nadere informatie

NATIONALE COALITIE DIGITALE DUURZAAMHEID BEGINSELVERKLARING. CONCEPT 4 juni 2007 DE UITDAGING

NATIONALE COALITIE DIGITALE DUURZAAMHEID BEGINSELVERKLARING. CONCEPT 4 juni 2007 DE UITDAGING NATIONALE COALITIE DIGITALE DUURZAAMHEID BEGINSELVERKLARING CONCEPT 4 juni 2007 DE UITDAGING Versterking van de wetenschap en een betere benutting van de resultaten zijn een onmisbare basis, als Nederland

Nadere informatie

Ton Venhoeven, Rijksadviseur Infrastructuur

Ton Venhoeven, Rijksadviseur Infrastructuur Geïntegreerde netwerken en knooppunten: veranderingen in de maatschappij Ton Venhoeven, Rijksadviseur Infrastructuur Project uitwerking en planvoorbereiding Advies verkenningen Onderzoek duurzame stedenbouw

Nadere informatie

NEDERLAND IN BEWEGING - Aardobservatie, NAP, bodemdaling - Prof.dr.ir. P.J.G. Teunissen DEOS TU Delft en NCG-KNAW

NEDERLAND IN BEWEGING - Aardobservatie, NAP, bodemdaling - Prof.dr.ir. P.J.G. Teunissen DEOS TU Delft en NCG-KNAW NEDERLAND IN BEWEGING - Aardobservatie, NAP, bodemdaling - Prof.dr.ir. P.J.G. Teunissen DEOS TU Delft en NCG-KNAW Nederland-Waterland Nederland is beroemd om zijn strijd tegen het water. Het ontstaan van

Nadere informatie

Commissie interne markt en consumentenbescherming. van de Commissie interne markt en consumentenbescherming

Commissie interne markt en consumentenbescherming. van de Commissie interne markt en consumentenbescherming EUROPEES PARLEMENT 2009-2014 Commissie interne markt en consumentenbescherming 29.5.2012 2011/0299(COD) ONTWERPADVIES van de Commissie interne markt en consumentenbescherming aan de Commissie industrie,

Nadere informatie

Beoogd effect Een adequate, professionele en efficiënte organisatie voor de gemeentelijke informatie- en communicatietechnologie.

Beoogd effect Een adequate, professionele en efficiënte organisatie voor de gemeentelijke informatie- en communicatietechnologie. Portefeuillehouder Datum raadsvergadering A.J. Gerritsen 26 januari 2012 Datum voorstel 13 december 2011 Agendapunt Onderwerp Samenwerking op het vlak van automatisering De raad wordt voorgesteld te besluiten:

Nadere informatie

Professional Services. Site Survey Services

Professional Services. Site Survey Services Professional Services Site Survey Services Site Survey Services Alcadis is gespecialiseerd in het ontwerpen van Wi-Fi infrastructuren. Samen met onze partners hebben wij voor de meest complexe locaties

Nadere informatie

2. Wat zijn per sector/doelgroep de algemene inzichten ten aanzien van de inhoud van de continuïteitsplannen?

2. Wat zijn per sector/doelgroep de algemene inzichten ten aanzien van de inhoud van de continuïteitsplannen? Samenvatting Aanleiding en onderzoeksvragen ICT en elektriciteit spelen een steeds grotere rol bij het dagelijks functioneren van de maatschappij. Het Ministerie van Veiligheid en Justitie (hierna: Ministerie

Nadere informatie

Agrosky. Precisielandbouw.

Agrosky. Precisielandbouw. Agrosky. Precisielandbouw. DEUTZ-FAHR, SAME, LAMBORGHINI en HÜRLIMANN nemen de beste optie. AGROSKY is het door SAME DEUTZ-FAHR ontwikkelde precisielandbouwsysteem voor satellietgeleiding van landbouwmachines

Nadere informatie

Strategische review 2013-2017. 14 mei 2013

Strategische review 2013-2017. 14 mei 2013 Strategische review 2013-2017 14 mei 2013 Samenvatting Duidelijke keuze voor positionering als gespecialiseerde, onafhankelijke wealth manager Ons doel is behoud en opbouw van vermogen voor klanten Wij

Nadere informatie

Aan de raad van de gemeente Lingewaard

Aan de raad van de gemeente Lingewaard 6 Aan de raad van de gemeente Lingewaard *14RDS00194* 14RDS00194 Onderwerp Nota Risicomanagement & Weerstandsvermogen 2014-2017 1 Samenvatting In deze nieuwe Nota Risicomanagement & Weerstandsvermogen

Nadere informatie

Evaluatie bijdrageregeling Regionale samenwerking -samenvatting-

Evaluatie bijdrageregeling Regionale samenwerking -samenvatting- WODC Evaluatie bijdrageregeling Regionale samenwerking -samenvatting- Hoofddorp, 8 mei 2003 Projectnummer: 3863 KPMG Bureau voor Economische Argumentatie Postbus 559 2130 AN Hoofddorp Tel. 023-5547700

Nadere informatie

Detectie van (het begin van) een calamiteit

Detectie van (het begin van) een calamiteit Detectie van (het begin van) een calamiteit Raak MKB Wireless Sensortechnologie bij Calamiteiten Enschede, 20 januari 2011 Auteur Ir. P. S. Griffioen lectoraat Ambient Intelligence Samenvatting In het

Nadere informatie

Joop Cornelissen BMC Klantendag 2011. Professionaliseren dienstverlening CMS

Joop Cornelissen BMC Klantendag 2011. Professionaliseren dienstverlening CMS Joop Cornelissen BMC Klantendag 2011 Professionaliseren dienstverlening CMS Agenda Introductie CIBER Waarom verder professionaliseren Tijdslijnen selectietraject Businesscase Scope implementatie Status

Nadere informatie

De rol van plaatsbepaling en Galileo in het bijzonder. in het verkeer en vervoer van de 21 e eeuw

De rol van plaatsbepaling en Galileo in het bijzonder. in het verkeer en vervoer van de 21 e eeuw De rol van plaatsbepaling en Galileo in het bijzonder in het verkeer en vervoer van de 21 e eeuw Paper voor het Colloquium Vervoersplanologisch Speurwerk 2004 25 en 26 november 2004, Zeist Auteur: Pascal

Nadere informatie

3. Welk kanaal in de VHF-band wordt gebruikt voor schip-schip alarmering? 2 a. 70. b. 67. c. 13.

3. Welk kanaal in de VHF-band wordt gebruikt voor schip-schip alarmering? 2 a. 70. b. 67. c. 13. Proefexamen Marcom-B module GMDSS U bent geslaagd voor het examen Module GMDSS als u tenminste 28 van de 40 punten heeft behaald. Het aantal te behalen punten is in de rechter kantlijn vermeld. Naast deze

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 1994 1995 23 900 X Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Ministerie van Defensie (X) voor het jaar 1995 Nr. 86 BRIEF VAN

Nadere informatie