Generatief leiderschap: het innovatieve leiderschapsmodel van de themagecentreerde interactie (TGI)

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Generatief leiderschap: het innovatieve leiderschapsmodel van de themagecentreerde interactie (TGI)"

Transcriptie

1 0 Generatief leiderschap: het innovatieve leiderschapsmodel van de themagecentreerde interactie (TGI) Een krachtig leiderschapsmodel voor het genereren van leer- en verandervermogen bij individuen, teams en organisaties Ivo Callens Inhoud Inleiding en verantwoording C00- Deel : Ruth Cohn en de themagecentreerde interactie (TGI). Hoe Ruth Cohn verschil maakte C00-. De wortels en het ontstaan van TGI C00-. Het conceptueel model van het TGI-systeem C00-.. Het TGI-kompas: de basiswerkhypothese van het systeem C00-.. De vier componenten van het TGI-systeem C00-.. De grondregel en de waardegrondslag van het TGI-systeem C00-. Het operationeel model van het TGI-systeem C00-.. Hoe levende processen van leren (living learning) themagecentreerd ontstaan C00- Dr. Ivo Callens is directeur van het Centre for Generative Leadership te Utrecht. Het Centre for Generative Leadership verzorgt executive board consultancy, faciliteert strategische cultuurtransformaties en biedt een beperkt aantal krachtige opleidingsprogramma s aan voor leiderschapsontwikkeling. Als uniek expertise- en kenniscentrum op het gebied van inspirerend leiderschap voor innovatie en organisaties als levende en lerende systemen, verzorgt het Centre naast in-company leiderschapsprogramma s een TGI-basisopleiding en een Masters in Generatief Leiderschap. Inlichtingen: tel. (0), adres: Nieuwe Gracht, b LS Utrecht. WERKEN, LEREN EN LEVEN MET GROEPEN, JULI 0 C00-

2 0.. De bijzondere rol van het thema: het thema focust betrokkenen en leidt mede het proces C00-.. Living learning: tussen structuur en schijnbare chaos C00-.. Het persoonlijk leiderschap en het dynamisch balanceren in het TGI-systeem C00-.. Nogmaals: Be your own chairperson (Leid jezelf) C00-. Ten slotte C00- Literatuur C00- WERKEN, LEREN EN LEVEN MET GROEPEN, JULI 0 C00-

3 0 Inleiding en verantwoording Vanuit verschillende maatschappelijke hoeken is me gevraagd om het in Nederland en Vlaanderen toch nog vrij weinig bekende model van de joodse psychoanalytica Dr. h.c. Ruth C. Cohn, geboren te Berlijn in de themagecentreerde interactie (TGI), ook bekend als levend leren (living learning) in een overzichtsartikel te beschrijven. Opmerkelijk is dat de interesse uit totaal verschillende sectoren komt: de zorg (van klinische tot sociale en medische zorg), de trainings-, opleidings- en ontwikkelingsbranche (human resources), productie- en dienstverlenende bedrijven/organisaties (het management en interne/externe facilitators, change agents, organisatieadviseurs). Ik hoop dat een van de redenen hiervoor is dat het TGI-systeem op een oorspronkelijke wijze afwijkt van nagenoeg alle gangbare opvattingen over hoe het komt dat mensen zichzelf gedragen en sturen zoals we dat kennelijk vandaag in onze complexe en instabiele wereld doen en van waaruit we al of niet zelfverantwoordelijkheid tonen en opereren in groepen, teams, organisaties en gemeenschappen. En wellicht is ook een reden het ongewone en ergens ook eenvoudige perspectief hoe deze zich in de realiteit afspelende en levende processen inspirerend in constructieve banen kunnen worden geleid en hoe daarbij opmerkelijke resultaten kunnen worden gegenereerd. Het gaat dus over leiderschap. Het TGI-systeem is inderdaad een leiderschapsmodel en een concreet interventiesysteem voor het constructief sturing geven aan levende interactieen communicatieprocessen met het oog op een duurzaam leerperspectief: de methodologie genereert aanwezig verander- en vernieuwingsvermogen. Dat gebeurt inherent tegelijkertijd op individueel niveau, en op interactie- en (breder) omgevings- of systeemniveau zoals families, teams en trainingsgroepen, complexe verandertrajecten, grote conferenties, organisaties, hun afdelingen en conglomeraten. Cohn heeft met haar vinding overigens onbedoeld en bij toeval na negen jaren ontdekt een bijzondere bijdrage geleverd aan de groepsdynamica, aan leiderschapstheorieën en aan het verbinden van (inzichten uit) therapie met het invloed nemen in de dagelijkse werkelijkheid van samenleven en samenwerken, tot en met het invloed nemen in de politieke maatschappelijke realiteit. Maar wellicht is nog van veel groter belang te vermelden dat het TGImodel vandaag nog vele malen meer toegevoegde waarde blijkt te kunnen leveren in onze turbulente leef- en werkwereld, dan toen het medio jaren zestig in New York het licht zag. In die tijd ontstonden, te midden van een WERKEN, LEREN EN LEVEN MET GROEPEN, JULI 0 C00-

4 0 tijdsgewricht van ongekende mogelijkheden en ongebreideld geloof in groei, evenzovele modellen en methoden in het kielzog van de toenmalige persoonlijke groei - en planning of change -beweging (Callens, 0). In dit eerste deel zal ik ingaan op het ontstaan en de wortels van de visie die in de themagecentreerde interactie besloten liggen (Cohn,,, ). Dit is ingebed in haar eigen leerlijn en levensgeschiedenis en is dominant gevoed vanuit de psychoanalyse en de experiëntiële (groeps)therapieën. Ik zal nader ingaan op de belangrijkste en vooral unieke onderscheidende concepten van het TGI-systeem als value based system (het conceptueel model, de grondregel: Be your own Chairperson en de basiswerkhypothese, het operationeel model, de rol van het thema, de waardegrondslag en nogmaals de grondregel: het persoonlijk leiderschap). De grondhouding en de erbij horende methodische werkprincipes weten aantoonbaar verschil en verrassende leerprocessen te genereren. In een tweede deel dat in een volgende uitgave van Werken, leren en leven met groepen zal verschijnen zal ik de TGI-methodologie van Cohn herkaderen in de kenmerken en behoeften van onze tijd en herdefiniëren als een krachtig leiderschapsmodel gebaseerd op het participerend en sturend deelnemen aan de turbulente processen in ons tijdsgewricht (vanuit ieders zelfverantwoordelijkheid en persoonlijk leiderschap) (Cohn, ). Ik zal daarbij beschrijven hoe Cohn s TGI in chaotisch aandoende omgevingen een inspirerend kompas kan zijn voor het genereren van zelfverantwoordelijkheid en zelforganisatie (zelfsturing). Dit leiderschap, generatief leiderschap, (Callens, ; ; 0) is de verdere uitwerking van het persoonlijke leiderschap dat Cohn destijds formuleerde (Cohn, ; Cohn/Farau ; Callens ) als het onontvreemdbare eigen leiderschap van elk individu, ongeacht of zij of hij functioneel gesproken de leidinggevende is. Persoonlijk leiderschap en zelfsturing horen bij iedere individuele medewerk(st)er, in teams of communicatie- en interactienetwerken van hoog tot laag (van directieteams tot product- en werkgroepen; leernetwerken; informeel en formeel, binnen en buiten het bedrijf). Generatief leiderschap beoogt vernieuwing en strategisch noodzakelijke cultuurtransformatie(s) van onze organisaties, zodat levende en lerende systemen ontstaan. De doorontwikkeling van het holistische TGI-systeem vanuit het oogpunt van systeemtheorie en complexiteitstheorie leidt tot dit innovatiefleiderschapsmodel. Het model wordt geconcretiseerd in de Dynamic Balanced Leadership ScoreCard. Aan deze ScoreCard zijn competenties van Generatief leiderschap verbonden (Callens, 0). WERKEN, LEREN EN LEVEN MET GROEPEN, JULI 0 C00-

5 0 Deel I: Ruth Cohn en de themagecentreerde interactie (TGI). Hoe Ruth Cohn verschil maakte Het verhaal van de vrouw die de geschiedenis van vele methoden en werkwijzen, in het bijzonder in de psychotherapie, in de vorige eeuw meemaakte en zelf ook meemáákte (Cohn/Farau ) wil ik op een andere plek uitvoeriger toelichten. Ik beperk me hier tot een levensschets van enkele belangrijke levenslijnen die mede tot het ontstaan van de themagecentreerde interactie zouden leiden. Wanneer ik deze woorden schrijf (december 0), is Ruth Cohn alweer zes maanden geleden haar ste levensjaar ingegaan. Ruth Cohn op augustus 0 (foto auteur) WERKEN, LEREN EN LEVEN MET GROEPEN, JULI 0 C00-

6 0 Ze werd in als Ruth Charlotte Hirschfeld te Berlijn geboren uit joodse ouders. Als zevenjarig kind schreef ze haar eerste gedichten; ze wilde ook dichteres worden. Vandaag laat ze, als psychoanalytica en grondlegger van het TGI-systeem en living-learning, een overdraagbare en organische methodologie na die zelfsturing en diepgaande leer- en veranderprocessen weet te genereren. Daartussen ligt een hele tijd. Het gezin waarin ze werd grootgebracht was een koopmansfamilie. Moeder was pianiste: van haar moest ze vooral niet lastig zijn. Ze werd door haar moeder dikwijls niet geloofd en kreeg de schuld als haar broer iets verkeerds gedaan had. Ze herinnert zich heel goed de vaderlijke tederheid. En zijn realisme: Dichteres kun je nog altijd worden. Ga iets studeren, zodat je altijd in je levensonderhoud kunt voorzien: je weet nooit wat je overkomt. Dat werd eerst een poging tot journalistiek. Ze filosofeerde liever met een docent en vriendjes over Goethe dan colleges te volgen. De literatuur lag haar immers na aan het hart. Toen werd het nog even economie. Ondertussen had ze op een gegeven moment een vriendje met wiens moeder ze goed contact had en die psychoanalytica was. De studie en dat vriendje werden niets, maar de interesse voor de psychoanalyse werd wel wat, vertelt ze zelf schaterlachend (Cohn, 0 ZDF ). En zo wordt het uiteindelijk toch de psychologiestudie (Universiteit Berlijn, tevens de bakermat van de Gestaltpsychologie). We schrijven dan -. Over vriendjes gesproken, een ervan was een gewone Duitse jongen: toen hij gemaand werd niet meer met die joodse jonge vrouw om te gaan, werd de eerste keer pijnlijk duidelijk dat het Hitlerregime ook in haar leven ging toeslaan. Later zag ze studenten en docenten uit de collegezalen gehaald worden tijdens razzia s. Hoewel velen in haar omgeving meenden dat de soep niet zo heet gegeten zou worden, vluchtte ze in naar Zürich om daar haar studie voort te zetten. Anderen zouden snel volgen. Het is ook daar dat zijzelf de reguliere psychoanalyse op de divan ondergaat. Ze heeft daarbij geen geluk, want haar eerste analyticus overlijdt tijdens de analyse. Medard Boss zal de, dit is haar analyse dus, voortzetten, tot ze overigens door valse berichten over invallen van het Duitse leger in Zwitserland beïnvloed in besluit verder te vluchten en te emigreren naar de Verenigde Staten. Over haar ervaring met de psychoanalyse zegt ze helder: nuttig, maar ook onbevredigend. Het blijft haar bezighouden dat alle duidingen uiteindelijk op individueel niveau blijven, terwijl aantoonbare gebeurtenissen vanuit de bedreigende oorlogsomgeving onbetwistbaar medeoorzaak zijn van traumatische ervaringen. Ze overvleugelden in elk geval haar analyseperiode en het analyseproces. WERKEN, LEREN EN LEVEN MET GROEPEN, JULI 0 C00-

7 0 In trouwt ze met een man van eveneens Duits-joodse afkomst, die ze al langer kent: Hans Helmut Cohn, medicijnenstudent. In wordt dochter Heidi geboren. Pas na de emigratie naar de VS wordt in hun zoon Peter geboren. Na een periode in een anti-autoritaire school (officieel Early Childhood Progressive Education / Bankstreet College) en in een psychiatrisch ziekenhuis waar haar man ook werkte, zou ze in New York haar eigen psychoanalytische praktijk beginnen. Dit gebeurt tegelijkertijd met de scheiding van haar man in. In na een doorslaggevend succesvol optreden in Wenen op een internationaal congres over groepstherapie en ettelijke optredens daarna, onder meer in de psychotherapieweken te Lindau keert ze terug naar Europa. In november ontvangt Ruth Cohn haar eerste eredoctoraat aan de Universiteit van Hamburg (Faculteit Psychologie). Als erkenning voor haar werk ontvangt ze in een presidentiële eremedaille van de (verenigde) Duitse Bondsrepubliek. In ontvangt ze haar tweede eredoctoraat aan de Universiteit van Bern (Instituut voor Psychologie van de Faculteit voor Filosofie en Geschiedenis). Cohn verblijft soms in de zomer nog even op haar geliefde plek in Goldern, Ober Bernland: de bovenverdieping van een chalet is haar ter beschikking gesteld door de internationale École d Humanité alwaar ze sinds consultant en supervisor is met een schitterende blik op de bergen en de eeuwige sneeuw. Verder verblijft ze nu gezien haar hoge leeftijd bijna continu bij haar vriendin in Düsseldorf.. De wortels en het ontstaan van TGI Als praktiserend psychoanalytica raakte ze mede door de traumatische ervaringen die haar met de Tweede Wereldoorlog ten deel vielen (vooral de enorme angst tijdens het vluchten), geïntrigeerd door de vraag of in plaats van therapie te bedrijven met enkelingen op dure spreekuren terwijl de wereld brandde, mensen niet op een andere manier met elkaar konden omgaan, zodat destructieve processen waarvan ieder getuige was of waaraan ieder deelnam, tegengegaan konden worden. Was er niet een soort pedagogie mogelijk, een andere vorm van begeleiden, die constructieve processen zou bevorderen zowel in gezinnen als op scholen, in bedrijven, op meetings of conferenties, overal waar mensen doelgericht met elkaar in interactie zijn en communiceren? In New York kwam ze behalve met de psychoanalyse in aanraking met vele vernieuwende richtingen in het therapeutische denken. De psycho- WERKEN, LEREN EN LEVEN MET GROEPEN, JULI 0 C00-

8 0 analyse was in, de wachtlijsten waren groot. Cohn werkte mee aan de alternatieve opleiding voor analytici de school van Theodor Reik en boog zich onder meer over het belangrijkste methodologische handgerief van de psychoanalyse na de vrije associatie: het hanteren van zogenaamde overdrachts- en tegenoverdachtsprocessen. Overdracht staat voor: het herbeleven van oude voorstellingen, gevoelens en gedachten in de vrije associatie tijdens de therapie, waarbij de therapeut werkt als een projectiescherm voor de patiënt en uit het materiaal van de beelden om in de metafoor te blijven de zinnige tekst destilleert. Onbewuste processen die hinderlijk zijn voor het goed functioneren en die hun destructieve werking hebben naar anderen toe, worden tot bewustzijn gebracht. Hun negatieve werking en noodzakelijke herhaling worden daarmee ondergraven en uiteindelijk geheeld. Deze onbewuste processen komen uiteraard ook voor bij de therapeut; de zogenaamde tegenoverdracht. Deze processen mogen echter niet doorwerken in de therapie. Daarom dienen therapeuten hun eigen overdrachtsprocessen grondig door te werken. Van verscheidene kanten kregen echter therapeuten andere inzichten, zoals de meerwaarde van in een groep werken in plaats van met individuen, het focussen op ontwikkelingsmogelijkheden in plaats van op problemen, het integreren van het lichamelijke met het rationele en het emotionele in plaats van het gescheiden houden van deze menselijke lagen. En, wellicht het belangrijkste: je kunt gewoon ook beter gaan functioneren door je meer bewust te worden van wat hier-en-nu gebeurt, in contact te komen met jezelf en de ander; jezelf, de ander en de omgeving daarbij serieus te nemen en je eigen verantwoordelijkheid te nemen voor wat je waarneemt of gewaar wordt. De kritiek op Freud en de psychoanalyse gaat met name ook daarom, dat de mens in de grond een boosaardig wezen zou zijn en dat de driften in toom moeten worden gehouden. Voor mensen als Fromm, Sullivan of Horney, zijn menselijke driften niet alleen destructief maar ook constructief, en zijn er ook hogere behoeften die leiden tot levensvervulling (Bühler, Maslow ; vgl. Quitmann ). In Cohn s latere manier van werken en in het concept Generatief Leiderschap zullen deze principes een leidende rol spelen. Het zijn inzichten die voortkomen uit het existentialisme (zelf verantwoordelijkheid voor het eigen bestaan opnemen), het experiëntialisme (je ervaring serieus nemen en meer worden wie we zijn), het holisme (de mens is als levend organisme één geheel, mét ambities, angsten, verlangens, gedachten en lichamelijke ervaringen) en het humanistische denken (we zijn partners in het menselijk leven: iedereen is even belangrijk; de opgave is: het goede uit onszelf en elkaar halen). WERKEN, LEREN EN LEVEN MET GROEPEN, JULI 0 C00-

9 0 De vertegenwoordigers van deze en andere denkrichtingen hadden met elkaar de American Academy for Psychotherapists (AAP) opgericht en organiseerden intensieve ontmoetingen, zoals vierdaagse workshops, waarin ervaringen en kennis werden gedeeld. Zij hielden geen lezingen. Presentaties hingen aan de wand: zij waren allen nog bezig met het vormgeven van hun ideeën. Bij aanvang van een workshop gaf iedereen aan wat hij wou leren en waarover hij zelf wou vertellen. Zo troffen Ruth Cohn, Carl Whitaker, John Warkentin, Harry Stack Sullivan, George Bach, Henry en Vivian Guze, Carl Rogers, Virginia Satir, Albert Ellis (later RET: Rationeel-Emotionele Therapie), Fritz Perls (eerst nog Concentratietherapie, later Gestalttherapie), Vin Rosenthal, Alexander Lowen (Bio-energetica), Ervin Polster, Joen Fagan, Irma Lee Shepperd en vele anderen elkaar in deze meetings (-). Ruth zou zelf in - een voor haar belangrijke training volgen bij Fritz Perls. Dit was een levend leernetwerk avant la lettre. Hier werd gezamenlijk kennis gegenereerd, toen gelukkig niet gestoord door theorieën over kennismanagement: het gebeurde organisch uit de behoefte te leren van elkaar, op zoek naar nieuwe wegen naast de psychoanalyse (tweede weg) en het behaviorisme (eerste weg). Vanuit met name het experiëntiele, op zoek naar een derde weg (of derde kracht ). Deze zal later als humanistische psychologie bekend worden, met als boegbeeld Abraham Maslow en zijn behoeftepiramide als onuitwisbaar icoon. Ook een vierde kracht is later niet onbesproken gebleven bij Maslow en anderen: de weg naar het toegankelijk worden van transpersonale fenomenen in de menselijke ervaring (vgl. Matzdorf in Löhmer & Standhardt, ). Het gaat daarbij om een bewustzijn dat het gedragsniveau, het analytische begrijpen en doorvoelen en het hier-en-nu één maakt en daardoor overschrijdt: een hogere vorm van bewustzijn, in de volksmond piekervaring genoemd zonder chemische hulpmiddelen of religieuze inkadering. Dit ervaringsniveau wordt ook in andere domeinen beschreven: bijvoorbeeld door Kohlberg in een editie van zijn theorie over niveaus van morele ontwikkeling, lees bewustzijn. Cohn zelf bracht in deze Academy-meetings haar zogenoemde tegenoverdracht-workshop (countertransference workshop) in. Deze tegenoverdrachtworkshops zouden na negen jaar, haast bij toeval, leiden tot de vinding en het ontstaan van het TGI-systeem (-). In deze workshops werd casuïstiek uit de eigen praktijk door deelnemers ingebracht. Deze werd gezamenlijk ontward middels vrije associatieve gedachten bij de casus, identificatie met gevoelens van de spelers in de casuïstiek, het waarnemen van wat bij ieder en in de interactie ter WERKEN, LEREN EN LEVEN MET GROEPEN, JULI 0 C00-

10 0 plekke gebeurde. Het leereffect bleek enorm (Cohn,,, ; Cohn/Farau, ; Callens,, ; Hendriksen & De Wit, 0). Het enthousiasme over wat er gebeurde in die workshops ging van mond tot mond. Daarmee was, zonder dat Cohn het besefte, een geïntensiveerde vorm van de intervisiegroep van heden geboren. De methode die Cohn eerst onbewust hanteerde, werd later verwoord en daardoor overdraagbaar In Argyris woorden: van onbewust bekwaam naar bewust bekwaam. Haar ontdekking was dat de opleidingsgroep een indrukwekkend organisch leerproces voortbracht. Het ontstaan van TGI. door een thema in het midden te leggen of naar aanleiding van een ingebrachte casus dit thema te laten ontstaan;. door iedereen te vragen daar mentaal, emotioneel en met bewustzijn van eigen lichamelijke gewaarwordingen in te stappen ;. door erover in vrije interactie te gaan met elkaar en zelf verantwoordelijkheid te nemen voor het geven en nemen (= deelnemen) aan dit proces;. en door voortdurend bewust te blijven van de omgeving, ontstond een intensief, inspirerend en energetisch leerproces dat ter plekke een flow teweegbracht bij alle op het thema betrokken deelnemers. Het intrigerende daarbij was dat het thema (aanvankelijk vanuit een casus van buiten ingebracht), ging leven zowel in de interactie ter plekke als binnen bij de mensen. Bijvoorbeeld: irritaties die in de casus besloten lagen, gingen zich ter plekke ook werkelijk bij de deelnemers manifesteren. Dat was heel goed te merken aan de verhevigde interacties en had duidelijk rechtstreeks invloed op de intense leerdynamiek die bij de betrokken individuen werd gegenereerd. Toen ze ten slotte besefte hoe de omgeving direct van invloed was op het proces dit gebeurde mede door de moord op John Kennedy, daags voor een workshop waren de bouwstenen voor de methodologie rond. Ze kon verwoorden wat ze deed en zag de bruikbaarheid op veel meer terreinen dan dat van deze workshop. Ze werd gevraagd om dit ook in managementteams te komen doen Ze gaf er, mede door Norman Liberman uit de oprichtersgroep, de naam living learning aan. Het instituut dat Cohn in in New York oprichtte, kreeg dan ook de naam WILL mee (Workshop Institute for Living Learning). Een tijdje maakte zo de aanpak ook naam als de WILL-methode (Lion, ). Kort daarop werd het definitief Theme-centered Interaction (themagecentreerde interactie). In keerde Cohn terug uit de Verenigde Staten naar Europa. Zij vestigde zich na vele omzwervingen want waar zou TGI het best geënt WERKEN, LEREN EN LEVEN MET GROEPEN, JULI 0 C00-0

11 0 kunnen worden? in Ober Bernland op de Hasliberg in Zwitserland en was (en is) zoals al eerder gemeld, verbonden aan de École d Humanité aldaar. Cohn s keuze was duidelijk: niet een therapeutische, maar een pedagogische basis of alles wat hiermee verwant is wat betreft begeleiding bieden aan instituties of organisaties en bedrijven. Het ging haar tenslotte niet om het herstellen, maar om het voortbrengen en humaan beïnvloeden van interactieprocessen in constructieve zin. In Duitsland zorgde niettemin een sterke groep van psychoanalytici en psychoanalytisch georiënteerde therapeuten voor de feitelijke fors uitdijende verbreiding van het systeem. Ruth Cohn maakte in een vijftal jaren aldaar school in verschillende maatschappelijke velden: van theologie tot organisatieontwikkeling, van onderwijs over educatie tot hulpverlening, therapie en supervisie. Het basisboek wordt: Von der Psychoanalyse zur Themenzentrierten Interaktion (Cohn, ). Het basiswerk van Cohn. Omdat dit basisboek alleen in het Duits verscheen behalve de Nederlandse edities sinds waarin slechts een gedeelte vertaald werd betekende dit dat de ontwikkeling van het systeem decennialang slechts verspreid werd in het Duitstalige deel van Europa (Duitsland, Zwitserland, Oostenrijk). In de VS kwam de Theme-centered Interaction niet verder tot bloei, bij gebrek aan mensen, een levend netwerk vanuit workshops en publicaties. Dit is een belangrijke reden voor het vooralsnog niet zo bekend zijn van het systeem in Nederland en Vlaanderen, behalve dan in vakkringen van bijvoorbeeld psychotherapie en training. Nieuwe concepten komen in de regel Europa binnen vanuit Amerika en in de Engelse taal en niet andersom. Voorlopig is living learning en TGI daardoor ook een gebeuren op het noordelijk halfrond dat zich oostwaarts voortzet (bijv. Polen). België vormt met Vlaanderen op het breukvlak van noord en zuid een uit- WERKEN, LEREN EN LEVEN MET GROEPEN, JULI 0 C00-

12 0 zondering. In Vlaanderen en Nederland ontdekten vrijwel tegelijkertijd Adriaan Bakker, Ivo Callens en George Wollants het TGI-systeem via andere publicaties (Shaffer & Galinsky, ; Lion, ). Dit zou op april leiden tot de oprichting van WILL België/Nederland door een groep van negen mensen waarvan behalve Adriaan Bakker, Ivo Callens en George Wolllants ook Jan Remmerswaal, Mimi Bremer Schulte, Riet Hammen-Poldermans, Roel Kaptein, Tsjitske Schukken en Jef Stevens deel uitmaakten. Het netwerk was primair geënt in de pedagogische en andragogische (sub)faculteiten van de universiteiten van Nijmegen (Callens) en Leiden (Bakker). Het netwerk verdrievoudigde zich snel met onder meer Trees Bauwens en Renaat Roels (Stichting Lodewijk de Raet, België), Frans Broere, Gea Boessenkool, Zjer van Dun, Hanneke Elich, Lies Geertsen, Henk Hanekamp, Aäron de Hees, John Hoenen, Annelies Idenburg, Frederik Janssens, Marjo Korrel, Louis van Kessel, Lieve Lagae, Laura van Loosbroek, Theo Middelkoop, Herman Moors, Jan Olthof, Frank Oomkes, Hans Otting, Kees van Rijn, Luuk Staallekker, Lies Steenwinkel, Marleen Vangrinsven, Harry Veendrick, Bea Vercruysse, Marc Verschueren, Froukje Wirtz, Marlies van Zettenvan der Linden. Geen lid van het netwerk maar wel cruciaal, voor het middels co-leiderschappen een basis leggen voor internationaal erkende opleiders, is de Nederlandse Jenny Wolf-Hollander, levend en werkend in München. Recentelijk is door een publicatie in het Engels (Kuebel, 0) de eerste sinds dertig jaar de ontsluiting van grotere gebieden mogelijk: deze publicatie ontstond als materiaal bij een proces van zich op dit moment in opleiding bevindende geïnteresseerde pedagogen in India via het Departement voor Volwasseneneducatie van de Mahatma Gandhi Universiteit (Kottayam/Kerala).. Het conceptueel model van het TGI-systeem.. Het TGI-kompas: de basiswerkhypothese van het systeem Voor wie niet bekend is met groepsdynamische processen, kan de hiervoor aangegeven essentie van de tegenoverdrachtworkshop aardig abstract blijven. Processen van diepergaand leren, hoe je echt op een bepaald moment voelt dat iets verandert bij jezelf of in een groep, zijn niet gemakkelijk op papier over te brengen. Toch zijn ze essentieel, natuurlijk. Deze leerprocessen worden pas echt goed begrepen door ze zelf mee te maken, en door deze ervaringen cognitief te kunnen plaatsen WERKEN, LEREN EN LEVEN MET GROEPEN, JULI 0 C00-

13 0 ten opzichte van eerdere inzichten en ervaringen. Daarbij is persoonlijke ruimte om nog onbekende ervaringen te beleven en te verkennen een sine qua non voor een vernieuwend leren. Ik herinner me van mijn eerste gesprek met Cohn ik was met George Wollants afgereisd naar Seeshaupt in Zuid-Duitsland in het voorjaar van dat het een indringende ontmoeting was, waarin ik me afvroeg of het meerdimensionale conceptueel model van dimensies van leren en verandering (Callens, ), waar ik intensief mee bezig was, spoorde dan wel licht kon werpen op de impact van haar model voor levend leren. Het was een ontmoeting zoals er waarschijnlijk maar enkele in een mensenleven plaatsvinden. We verstonden elkaar buitengewoon goed, én mijn besluit was ook: zo gauw mogelijk een programma meemaken en ervaren. Ik wist dat ik me kon en moest openstellen voor ervaringen waarvan ik toen de uitwerking nog niet kon weten, laat staan bevroeden. Maar ik besefte dat ik dán pas kon zien of ik het echt begreep. Ik volgde uiteindelijk de hele opleiding. En mijn zoektocht had als thema: hoe kan ik beschrijven wat er precies gebeurt in een TGI-workshop. Met deze herinnering voor ogen besef ik dat een conceptuele weergave van het TGI-model zonder een workshop meegemaakt te hebben zijn beperkingen heeft. Ik tracht in het volgende het TGI-systeem conceptueel weer te geven. Elk model hanteert een bril waarmee naar de werkelijkheid gekeken wordt. Deze bril bepaalt wat ik waarneem dit is wat ik voor waar neem en plaatst dit in een denkkader (analysemodel). Van daaruit handelen we, worden sturing en interventies denkbaar en uitvoerbaar (handelingsmodel). Het model is de werkelijkheid niet, maar functioneert als een kompas voor het handelen in de als zodanig waargenomen werkelijkheid. Cohn s bril lijkt het meest op een multifocale bril: veraf en dichtbij kunnen met diezelfde bril gefocust worden. Wat focus krijgt, kan door deelbrilletjes een specifieke belichting krijgen én blijft tegelijkertijd gezien als deel van een groter geheel. De bril: elke werk-, leer- en levenssituatie waarin mensen zich bevinden en samen met iets bezig zijn is een IK-WIJ-HET-GLOBE-configuratie. Dit betekent: een in elkaar grijpend figuur of geheel van deze vier componenten. Ieder van ons vindt zichzelf terug in een wereld (IK in de GLOBE), waarin wij bezig zijn met dingen, processen, targets, gevoelens, projecten (HET), direct of indirect in interactie met of alleszins in wederzijdse afhankelijkheid van anderen (WIJ). Dit is een existentieel gegeven. WERKEN, LEREN EN LEVEN MET GROEPEN, JULI 0 C00-

14 0 GLOBE (omgeving) CONTEXT IK (individu) CHAIRPERSON Het conceptueel model. HET (taak) THEMA WIJ (groepen, teams...) INTERACTIE Dit existentiële oftewel oer- gegeven heeft Cohn omgezet in een centrale werkhypothese voor een organisch leven en leren vanuit ieders eigen verantwoordelijkheid voor wat in deze figuur waargenomen wordt. Die stelt dat een levend leerproces in welke situatie ook, gerealiseerd wordt door gelijk gewicht te geven, dus evenveel aandacht, aan de (ontwikkeling van de) vier componenten: IK, WIJ, HET en GLOBE in hun onderlinge samenhang. Dat werd grafisch gesymboliseerd in drie hoeken verankerd in een cirkel: een bol (GLOBE). Bewustwording van dit gegeven en het van daaruit evenveel aandacht geven aan de vier componenten in hun onderlinge organische samenhang, is de unieke en onontvreemdbare basis van het TGI-systeem: de basiswerkhypothese en het TGI-kompas (Cohn/Farau, ). Het mag op grond van het voorgaande geen wonder meer zijn dat dit concept, uit de ervaringen met de tegenoverdrachtworkshop voortgekomen, de meest oorspronkelijke kern en de onontvreemdbare essentie vormt van het TGI-systeem. De voor de hand liggende samenhang tussen IK-WIJ-HET-GLOBE blijkt een unieke vondst. Het komt in de groepsdynamica of in leiderschapstheorieën slechts met uitzonderingen (Remmerswaal, ) of sporadisch als verwijzing voor. Alleen John Adair spreekt in twee boeken, Effective Leadership en Effective Teambuilding over het three circles model (Adair,, ). Daarbij meldt hij dat het een oud en briljant model is waarvan niemand meer weet waar het vandaan komt (!) (Adair, ). Ook Daniel Ofman maakt als enige andere in Nederland melding van IK, WIJ en HET. Bij zijn eerste belangrijke werk, Bezieling en kwaliteit in Organisaties, en in latere publicaties gaat het bij projectmanagement over de HET of structuur- WERKEN, LEREN EN LEVEN MET GROEPEN, JULI 0 C00-

15 0 kant, de WIJ of samenwerkingskant en de IK of leiderschapskant. De GLOBE (omgeving) ontbreekt in hun kennelijk niet bewuste verwijzing naar het TGI-systeem. Zo ook bij Adair, die leiderschap koppelt aan het voldoen aan de behoeften (needs) van IK (I), HET (Task) en WIJ (Group). Beiden maken wel gewag van de samenhang van de kanten of van de overlapping van de cirkels. Het in balans brengen van de vier componenten is de essentie van wat Cohn aanvankelijk in het TGI-model de opdracht van de existential leader noemde (Cohn, ). Ik loop wel iets vooruit, want Cohn sprak aanvankelijk niet van vier componenten. Cohn sprak in eerste instantie van drie factoren (IK-WIJ-HET) in de even belangrijke GLOBE (de omcirkelende bol ): ik-wij-het als een drieëenheid in de globe (Cohn, ). Pas later in de jaren tachtig, verdwijnt dit langzaam en worden alle vier als even belangrijk en als interactiesysteem gezien. In mijn persoonlijke contacten met Ruth schreef ze later ook beschreven door Matzdorf (Löhmer & Standhardt, ) conform haar belangrijkste boek (Cohn/Farau, ) hoe ze aanvankelijk het beeld van een piramide met vier gelijke hoeken voor zich had, maar uiteindelijk daar niet uit kwam en toen koos voor de driehoek in de bol. Dat ze er niet uit kwam heeft te maken met het door elkaar halen van een conceptueel abstract model en een voorstelling van hoe het werkt: het thema centraal in de interactie (zie verder par. ). In de eerste periode van TGI werd in het model naast het existentiële leiderschap vooral het in balans houden (dynamisch balanceren) en de samenhang tussen IK, WIJ en HET in de GLOBE benadrukt. Daarbij stonden haar vooral groepssituaties voor ogen: Elke groep wordt door de vier factoren bepaald. (Cohn/Farau, ) Cohn is een holistisch denker maar heeft geen systemische achtergrond, waardoor ze van factoren spreekt. In de internationale workshop het IAT (Internationales Austauschtreffen) in Gemen () bevestigt ze in een van onze gesprekken dat ze dit systemische wel bedoeld heeft. Ik zal in het vervolg consequent van componenten spreken (samenstellende delen die een geheel vormen). In deel II kom ik in de herdefiniëring van TGI in ons tijdsgewricht terug op het systemische karakter van Cohn s model... De vier componenten van het TGI-systeem In het TGI-systeem spelen de volgende vier componenten een even belangrijke en cruciale rol. Ik houd bij de onderstaande beschrijvingen, WERKEN, LEREN EN LEVEN MET GROEPEN, JULI 0 C00-

16 0 waarin een concrete situatie getekend wordt, een organisatiecontext in het achterhoofd. De vier componenten van elke levenssituatie vormen een systemisch geheel en krijgen slechts door elkaar betekenis. Een IK op zich bestaat voor Cohn niet, zo ook niet een HET of een WIJ of een GLOBE. Ze zijn niet afzonderlijk denkbaar. Ze impliceren elkaar. Op deze organismische en holistische visie kom ik later terug. Het uit balans raken van de aandacht voor elke component, haalt de organische realiteit van leven en leren onderuit. Omgekeerd wordt het gelijk gewicht geven aan elke component, de basiswerkhypothese van het TGI-systeem. Dit gelijk gewicht geven kan slechts door elk na elkaar gewicht te geven. We kunnen immers geen vier dingen tegelijkertijd in onze aandacht brengen. De beweging van levend leren ontstaat dus door dynamisch te balanceren tussen de vier componenten: dat gebeurt door in de tijd elke component, zo snel als ons organisme en de context aangeven of toelaten, op de voorgrond te plaatsen, tegen de achtergrond van de andere drie en ze in hun samenhang door dit proces heen te begrijpen. (Dit is de figuur-(achter)grondbeweging conform het Gestaltvormingspoces uit de Gestaltpsychologie en overgenomen in Perls Gestalttherapie.) De vier componenten van het TGI-systeem. het IK : het individu met zijn dynamiek, geschiedenis, ambities, ontwikkelingsbehoeften, verlangens, angsten en verworven of nog te ontwikkelen persoonlijke competenties zichzelf sturend (persoonlijk leiderschap): de chairperson;. het WIJ : de interactiedynamiek tussen de actoren/spelers in een groep of organisatie, al of niet op verschillend hiërarchisch niveau deze dynamiek komt tot uitdrukking in patronen van interacties in netwerken, teams, projectgroepen en tussen spelers verspreid over de hele organisatie en daarbuiten: de interactie;. het HET : alle interacties gaan ergens over; de individuen gaan met elkaar taken en opgaven aan in het kader van (bijv. organisatie)doelstellingen. Bij het vervullen van deze taken duiken allerlei levende thema s op. Deze thema s vervullen ook de persoonlijke ontwikkelingsbehoeften van het individu en centreren het interactiesysteem of de organisatie op wat echt leeft: het thema;. de GLOBE : de omgeving in engste en breedste zin, dichtbij zowel als veraf, met een verleden en een toekomst, en met een dynamiek waarin individuen, teams, netwerken en organisaties zichzelf sturen en toegevoegde waarde leveren. Het individu genereert in deze globe, tijdens en door de interactie met anderen, betekenis: hij creëert context. Het TGI-systeem is dus zowel persoonsgericht als omgevingsgericht, resultaatgericht en interactiegericht. En het systeem van levend leren werkt themagecentreerd. De realiteit dat wat in een situatie, een groep, een feestje, een vergadering, een team of in de organisatie leeft heeft autoriteit en daarom altijd voorrang. Deze levende realiteit wordt via WERKEN, LEREN EN LEVEN MET GROEPEN, JULI 0 C00-

17 0 thema s naar het doel gebracht waaraan het team of de organisatie werkt (zie verder het operationeel model in par. ). Hoe kijkt het TGI-model vanuit dit conceptuele raamwerk naar een willekeurige situatie? Een voorbeeld van hoe het TGI-systeem een situatie en de interactiedynamiek begrijpt, is het volgende. Stel, u bent uitgenodigd op een receptie (concrete GLOBE/CONTEXT) naar aanleiding van een openbaar college (oratie) die een hoogleraar, die u vanuit een vorig leven kent, houdt bij het aanvaarden van haar leeropdracht (overkoepelende HET/THEMA). De voordracht begint, zoals gebruikelijk, vrijdagmiddag om.00 uur in de Aula (GLOBE). U haalt het niet en komt te laat (IK-andere GLOBE). Daar het college nog niet afgelopen is (HET), loopt u dus maar de receptieruimte binnen, want de deuren van de zaal blijven dicht tijdens het vijftig minuten durende college. De ruimte is leeg: studenten zetten de tafels met drankjes en hapjes klaar. Dan stroomt de zaal vol (allemaal IK-ken die betrokken zijn geweest op het HET en wellicht bezig zijn met eigen THEMA s daarbij). Het gaat snel en een rij vormt zich al om de persoon in kwestie te feliciteren. U loopt zelf wat ongemakkelijk rond en ziet niemand die u kent (IK: u probeert zichzelf zo goed mogelijk te leiden). U neemt een glas en een hapje van wat door een van de studenten aangeboden wordt dat geeft als het ware een beetje houvast. Plots herkent u iemand (een ander IK) en zij herkent u. U loopt naar elkaar toe en raakt aan de praat (WIJ/INTERACTIE) over hoe het komt dat zij en u hier zijn (THEMA in GLOBE/CONTEXT). Dat gespreksonderwerp verschuift naar allerlei bezigheden (de dynamiek van de THEMA s die leven en in de INTERACTIE opduiken) tot een derde persoon zich meldt (ander IK) die u niet kent, maar die andere persoon wel. Vanaf dat moment is de mini-context in de GLOBE van de receptie gewijzigd: óf u vindt met z n drieën een THEMA om verder over te praten en in interactie te blijven geïnspireerd door de context bijvoorbeeld óf de interactie stokt. Misschien kiest u ervoor nog eens verder te kijken en dus de al hortende interactie die daarnet nog zo levendig was te ontkomen WERKEN, LEREN EN LEVEN MET GROEPEN, JULI 0 C00-

18 0.. De grondregel en de waardegrondslag van het TGI-systeem De grondregel door Cohn ook de postulaten van TGI genoemd volgt rechtstreeks uit de axioma s: vooronderstellingen die nergens uit af te leiden zijn. Deze vormen de waardegrondslag van het systeem. De grondregel Be your own chairperson : leid jezelf; neem het persoonlijke en onontvreemdbare eigen leiderschap op (zelfverantwoordelijkheid). Dit houdt het volgende (dynamische balanceren) in: wees je bewust van je innerlijke toestand en van die van de omgeving; zie iedere situatie als mogelijkheid voor je beslissingen; neem en geef zoals jij dat in verantwoordelijkheid voor jezelf en anderen wilt. Storingen hebben voorrang! Let op hindernissen op je weg, op die van jezelf en op die van anderen. Als je ze niet aanpakt, worden ontwikkelingsprocessen tegengehouden, verhinderd of bemoeilijkt. Bovendien blijven ze dan wellicht terugkeren. Axioma s en waardegrondslag TGI-systeem. De mens is een psycho-biologische eenheid. Hij maakt als eigen geheel deel uit van het universum. Hij is daarom autonoom én interdependent (onderling afhankelijk). Ieders autonomie groeit met het bewustzijn van verbondenheid met allen en alles als deel van grotere gehelen (dit apelleert op systemisch-holistisch en ecologisch bewustzijn).. Eerbied komt toe aan al wat leeft. Respect voor het leven en voor ontwikkeling vereist aan waarden gebonden beslissingen ten aanzien van wat we als humaan beschouwen en wat niet. Humane beslissingen zijn waardevol, inhumane waardebedreigend (dit appelleert op sociaal en ethisch bewustzijn).. Vrij beslissen geschiedt binnen bepaalde grenzen die in mij en buiten mij liggen. Verruiming van de vrije ruimte binnen deze grenzen is mogelijk (dit appelleert aan realiteitsbewustzijn en het werken aan zelfkennis en inzicht in anderen/de wereld). Als axioma s worden aangenomen, volgen er meteen imperatieven tot handelen uit. De grondregel Leid jezelf (Be your own chairperson en het besef dat storingen voorrang hebben) volgt rechtstreeks uit het eerste axioma. Overigens zijn de toevoegingen over het bewustzijn waarop appèl wordt gedaan, van mijn hand. Elders worden de axioma s theoretisch benoemd als () existentieel-antropologisch, () filosofisch-ethisch en () pragmatisch-politiek (Matzdorf in Löhmer & Standhardt, ). In de volgende paragraaf neem ik door hoe het TGI-systeem werkt: het operationele model, de centrale rol daarbij van het thema en van verdere WERKEN, LEREN EN LEVEN MET GROEPEN, JULI 0 C00-

19 0 structureringen, de leiderschapsrol en het dynamisch balanceren inclusief enkele hulpregels voor interactie.. Het operationeel model van het TGI-systeem.. Hoe levende processen van leren (living learning) themagecentreerd ontstaan In de regel zijn officiële vergaderingen van managementteams in bedrijven en organisaties leidergecentreerd. Dit wil zeggen, de voorzitter opent en sluit, de voorzitter geeft het woord en neemt het weer terug. Verder is de agenda sturend voor de bijeenkomst. Analoge contexten zijn uit ieders leven en werk makkelijk te bedenken: vroegere klassikale lessen, vele conferenties en evenzovele PowerPointpresentaties; helaas zijn zelfs vele zogenaamde workshops respectievelijk leraargecentreerd, presentatorgecentreerd, begeleider- of trainergecentreerd. In het TGI-systeem wordt radicaal met de structuur van dit interactiepatroon gebroken. Door de dictatuur van de agenda zijn vele teammeetings, vanuit het oogpunt van levend leren, energievretende, doodse vertoningen. Geleerd wordt er weinig, besluiten nemen blijkt dikwijls moeizaam. Vele reacties op de eigen vergaderingen liggen bij menig team in de sfeer van vervelend en vermoeiend, ook al is er geen sprake van een echt conflict. Individuen zijn vanuit de TGI-bril bekeken dan niet geheel, dus niet als hele mensen, in de interactie betrokken. Velen zijn er met hun aandacht half of niet bij, zijn wel lijfelijk aanwezig maar zich niet van hun fysieke aanwezigheid en invloed bewust. Hoe men zich voelt, wordt traditioneel buiten de interactie gehouden. Geen wonder dat afspraken die tijdens dergelijke vergaderingen worden gemaakt, vaak geen afspraken blijken te zijn. Het besprokene leefde niet echt bij de deelnemers, het kwam niet aan of binnen. De kwaliteit van de interactie tijdens vele vergaderingen of bijeenkomsten, is vanuit TGI- oogpunt vaak onder de maat en zelden gefocust. Aanwezigen worden niet aangemoedigd zichzelf te sturen en hun persoonlijk leiderschap op te nemen, of zo compleet mogelijk (fysiek, emotioneel en mentaal) aanwezig te zijn. Bijeenkomsten waar dit wél gebeurt, ervaart iedereen als inspirerend en energiegevend. Dit blijken dikwijls brainstorm -sessies te zijn: bijeenkomsten waar vrije interactie toegestaan was, en een beroep werd gedaan op ieders creativiteit. WERKEN, LEREN EN LEVEN MET GROEPEN, JULI 0 C00-

20 0 TGI organiseert, ondersteund door weloverwogen structuren, vrije interactie om een thema. In het TGI-systeem is daardoor het thema leidend: het staat centraal, als het ware in het midden van de groep of het team, het stuurt en genereert de interactie. En de interactie genereert het uitdiepen van het levende thema dat aan de orde is of wordt gesteld. Iedereen wordt uitgenodigd in te loggen op het thema en zich met het thema en elkaar uiteen te zetten. De interacties verlopen via dit thema en middels de thema s die vanuit de interactie ter plekke tot leven komen. Visueel kunnen we het operationele model van TGI als een soort wiel voorstellen. Zodra enkele aanwezigen niet echt zijn ingelogd (de spaken zitten dan niet in de naaf), daalt de kwaliteit en de energetische flow in de bijeenkomst in een rap tempo. IK IK IK Het operationeel model. GLOBE CONTEXT IK WIJ INTERACTIE HET THEMA IK IK IK CHAIRPERSON IK Als er geen focus is op een thema, verlopen de interacties naar willekeur (bijv. gestuurd door de dominantie van aanwezige gespreksdeelnemers) of zelfs chaotisch (wat een vertwijfeld voorzitter doet uitroepen: even centraal houden )... De bijzondere rol van het thema: het thema focust betrokkenen en leidt mede het proces Behalve het toekennen van gelijk gewicht aan de vier componenten, is focussen op het thema eveneens onontvreemdbaar eigen aan de werking van het TGI-systeem. Het brengt de eerste structuur aan waaromheen de WERKEN, LEREN EN LEVEN MET GROEPEN, JULI 0 C00-

Generatief leiderschap: het innovatieve leiderschapsmodel van de themagecentreerde interactie (TGI)

Generatief leiderschap: het innovatieve leiderschapsmodel van de themagecentreerde interactie (TGI) 0 Generatief leiderschap: het innovatieve leiderschapsmodel van de themagecentreerde interactie (TGI) Een krachtig leiderschapsmodel voor het genereren van leer- en verandervermogen bij individuen, teams

Nadere informatie

De kunst jezelf en anderen te leiden

De kunst jezelf en anderen te leiden 4D organisatieontwikkeling & opleiding individu groep taak context TGI-opleiding 2015 2017 De kunst jezelf en anderen te leiden 1 TGI, de kunst jezelf en anderen te leiden Als leidinggevende, projectleider,

Nadere informatie

De kunst jezelf en anderen te leiden

De kunst jezelf en anderen te leiden 4D organisatieontwikkeling & opleiding individu groep taak context TGI-opleiding 2016 2018 De kunst jezelf en anderen te leiden 1 TGI, de kunst jezelf en anderen te leiden Als leidinggevende, projectleider,

Nadere informatie

4D organisatieontwikkeling & opleiding presenteert. Alumnidagen 2014. datum thema leiding

4D organisatieontwikkeling & opleiding presenteert. Alumnidagen 2014. datum thema leiding 4D organisatieontwikkeling & opleiding presenteert Alumnidagen 2014 TGI-verdieping aan de hand van vijf thema s De alumnidagen zijn bedoeld voor iedereen die in de afgelopen jaren een TGI-basisopleiding

Nadere informatie

Themagecentreerde Interactie (TGI) Concreet houvast voor leiderschap. Ineke van de Braak

Themagecentreerde Interactie (TGI) Concreet houvast voor leiderschap. Ineke van de Braak Themagecentreerde Interactie (TGI) Concreet houvast voor leiderschap Ineke van de Braak TGI is een model dat leidinggevenden concrete mogelijkheden biedt om aan de nieuwe eisen die aan effectief leiderschap

Nadere informatie

TGI IS VEELZIJDIG TGI IS LEVEND LEREN TGI ACTIVEERT WAT IS TGI? TGI KUN JE LEREN TGI IS CONCREET TGI IS PRAKTIJK- TGI IS TRANSPARANT

TGI IS VEELZIJDIG TGI IS LEVEND LEREN TGI ACTIVEERT WAT IS TGI? TGI KUN JE LEREN TGI IS CONCREET TGI IS PRAKTIJK- TGI IS TRANSPARANT TGI IS VEELZIJDIG TGI IS LEVEND LEREN TGI ACTIVEERT hemagecentreerde Interactie TGI KUN JE LEREN TGI IS CONCREET TGI IS PRAKTIJK- GERICHT TGI IS TRANSPARANT Dank voor uw belangstelling voor Themagecentreerde

Nadere informatie

Van ingewikkelde uitdagingen. naar natuurlijk vernieuwen en ontwikkelen.

Van ingewikkelde uitdagingen. naar natuurlijk vernieuwen en ontwikkelen. Van ingewikkelde uitdagingen naar natuurlijk vernieuwen en ontwikkelen. Reflectie Generative Leadership Programme Petra van de Kop September 2013 1 Van ingewikkelde uitdagingen naar natuurlijk vernieuwen

Nadere informatie

Bewegen tot leren: Perspectieven voor een krachtige leeromgeving

Bewegen tot leren: Perspectieven voor een krachtige leeromgeving Bewegen tot leren: Perspectieven voor een krachtige leeromgeving Jouw ervaring Neem iets in gedachten dat je nu goed kunt en waarvan je veel plezier hebt in je werk: Vertel waartoe je in staat bent. Beschrijf

Nadere informatie

Werken met Thema's is werken aan leiderschap

Werken met Thema's is werken aan leiderschap 17 Werken met Thema's is werken aan leiderschap Bea Vercruysse systeemtherapeute BBea Vercruysse geeft als internationaal erkend graduate opleiding in Thema Gecentreerde Interactie (TGI) en is associé

Nadere informatie

Meerwaarde van DynaVision voor teams. Beter leren en beter ontwikkelen. Een succesvol team

Meerwaarde van DynaVision voor teams. Beter leren en beter ontwikkelen. Een succesvol team Meerwaarde van DynaVision voor teams DynaVision ondersteunt teams in hun ontwikkelingsproces richting succesvol(ler) team. Ook op momenten van interne of externe crisis, van conflicten (wel of niet uitgesproken)

Nadere informatie

Intensief leertraject: persoonlijke ontwikkeling verbinden met professioneel handelen

Intensief leertraject: persoonlijke ontwikkeling verbinden met professioneel handelen De School voor TGI vzw stelt voor Intensief leertraject: persoonlijke ontwikkeling verbinden met professioneel handelen Krachtig leren interveniëren in groepen en organisaties Basisopleiding in Themagecentreerde

Nadere informatie

Het sociaal regelsysteem: externe sturing door discipline. Het systeem van communicatieve zelfsturing: zelfsturing in communicatie

Het sociaal regelsysteem: externe sturing door discipline. Het systeem van communicatieve zelfsturing: zelfsturing in communicatie De logica van lef, discipline en communicatie Theoretisch kader voor organisatieontwikkeling Tonnie van der Zouwen, maart 2007 De gelaagdheid in onze werkelijkheid Theorieën zijn conceptuele verhalen met

Nadere informatie

Transactionele Analyse. Begrijpen en beïnvloeden. Nederlandse Vereniging voor Transactionele Analyse

Transactionele Analyse. Begrijpen en beïnvloeden. Nederlandse Vereniging voor Transactionele Analyse Nederlandse Vereniging voor Transactionele Analyse Transactionele Analyse Begrijpen en beïnvloeden De Transactionele Analyse biedt een praktische, heldere theorie die door iedereen te begrijpen is. Het

Nadere informatie

Spannend: Participatieprocessen in de Bijzondere Jeugdzorg.

Spannend: Participatieprocessen in de Bijzondere Jeugdzorg. Vzw Ondersteuningsstructuur Bijzondere Jeugdzorg info@osbj.be - www.osbj.be Spannend: Participatieprocessen in de Bijzondere Jeugdzorg. Deel 2: aandachtspunten voor organisaties Naar aanleiding van het

Nadere informatie

Opleidingsprogramma DoenDenken

Opleidingsprogramma DoenDenken 15-10-2015 Opleidingsprogramma DoenDenken Inleiding Het opleidingsprogramma DoenDenken is gericht op medewerkers die leren en innoveren in hun organisatie belangrijk vinden en zich daar zelf actief voor

Nadere informatie

Hoe creëer je meer geluk op de werkvloer?

Hoe creëer je meer geluk op de werkvloer? Hoe creëer je meer geluk op de werkvloer? In deze bijdrage neemt Gea Peper, eigenaar van het HappinessBureau, ons mee in het belang van geluk op het werk in de vorm van een interview met Onno Hamburger.

Nadere informatie

Leergang Transformatief Leiderschap

Leergang Transformatief Leiderschap feedback geven living labs advie processen/bijeenkomsten transformatief leiderschap coach perso Leergang Transformatief Leiderschap Anderen bewegen begint bij jezelf Succesvol mensen en organisaties in

Nadere informatie

MEDEZEGGENSCHAP EN SUCCESFACTOREN. Ruysdael onderzoek 2015

MEDEZEGGENSCHAP EN SUCCESFACTOREN. Ruysdael onderzoek 2015 MEDEZEGGENSCHAP EN SUCCESFACTOREN Ruysdael onderzoek 2015 Succes maak je samen Ruysdael is gespecialiseerd in innovatie van mens en organisatie. Vanuit de overtuiging dat je samen duurzame meerwaarde creëert.

Nadere informatie

1 Het sociale ontwikkelingstraject

1 Het sociale ontwikkelingstraject 1 Het sociale ontwikkelingstraject Tijdens de schoolleeftijd valt de nadruk sterk op de cognitieve ontwikkeling. De sociale ontwikkeling is in die periode echter minstens zo belangrijk. Goed leren lezen,

Nadere informatie

Cursus in Gestalt-psychologie.

Cursus in Gestalt-psychologie. Cursus in Gestalt-psychologie. De grondbeginselen uit de gestalt-psychologie en -therapie bevatten een schat aan kennis en wijsheid. Ze zijn zeer praktisch toepasbaar op persoonlijk vlak en in werksituaties

Nadere informatie

De terugkeer naar het ware zelf! Leven en werken vanuit innerlijke kracht en verantwoordelijkheid!

De terugkeer naar het ware zelf! Leven en werken vanuit innerlijke kracht en verantwoordelijkheid! De terugkeer naar het ware zelf! Leven en werken vanuit innerlijke kracht en verantwoordelijkheid! Door: Nathalie van Spall De onzichtbare werkelijkheid wacht om door onze geest binnengelaten te worden.

Nadere informatie

Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan

Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan De zorg en begeleiding van mensen met een verstandelijke beperking moet erop gericht zijn dat de persoon een optimale kwaliteit

Nadere informatie

Leren leven met jezelf

Leren leven met jezelf Leren leven met jezelf 1 2 Leren leven met jezelf Zin en onzin in het groeiproces Bertho Bastiaens 3 Leren leven met jezelf Bertho Bastiaens Coverontwerp: Bertho Bastiaens ISBN: 9789463187053 Uitgegeven

Nadere informatie

Piramide van (neuro)logische niveaus

Piramide van (neuro)logische niveaus Piramide van (neuro)logische niveaus De gedragspiramide geeft weer hoe wij als mensen zijn georganiseerd, hoe onze psyche is opgebouwd en geeft antwoord op vragen als: Hoe ontwikkel ik mijzelf effectief?

Nadere informatie

Handboek Themagecentreerde Interactie (tgi)

Handboek Themagecentreerde Interactie (tgi) Mina Schneider-Landolf, Jochen Spielmann en Walter Zitterbarth (red.) Handboek Themagecentreerde Interactie (tgi) tonnelier mina schneider-landolf, jochen spielmann en walter zitterbarth (red.) Handboek

Nadere informatie

Maakbare samenleving. LEAN Bouwen 2.0 10 oktober 2012 Balance & Result - Symbol

Maakbare samenleving. LEAN Bouwen 2.0 10 oktober 2012 Balance & Result - Symbol Organiseren in netwerken: co-creërend denken en handelen Prof. dr. André Wierdsma Nyenrode Business Universiteit CEIBS (China Europe International Business School) Organiseren: Eenheid van analyse FASE

Nadere informatie

9. Gezamenlijk ontwerpen

9. Gezamenlijk ontwerpen 9. Gezamenlijk ontwerpen Wat is het? Gezamenlijk ontwerpen betekent samen aan een nieuw product werken, meestal op een projectmatige manier. Het productgerichte geeft richting aan het proces van kennis

Nadere informatie

Onbewuste Verbindingen

Onbewuste Verbindingen Onbewuste Verbindingen Driedaagse bijscholing Systemisch Werken voor therapeuten en coaches De bijscholing wordt twee keer per jaar gegeven. Actuele data vind je op www.andrefuntherapie.nl/agenda Zoek

Nadere informatie

De praktijk van leren en werken in teams: wetenschap en praktijk

De praktijk van leren en werken in teams: wetenschap en praktijk De praktijk van leren en werken in teams: wetenschap en praktijk Prof. Dr. F. Dochy Een discussie over de aanpak van je eigen casus en een conclusie over bruikbare richtlijnen 20 jaar ervaring in leren

Nadere informatie

hoe we onszelf zien, hoe we dingen doen, hoe we tegen de toekomst aankijken. Mijn vader en moeder luisteren nooit naar wat ik te zeggen heb

hoe we onszelf zien, hoe we dingen doen, hoe we tegen de toekomst aankijken. Mijn vader en moeder luisteren nooit naar wat ik te zeggen heb hoofdstuk 8 Kernovertuigingen Kernovertuigingen zijn vaste gedachten en ideeën die we over onszelf hebben. Ze helpen ons te voorspellen wat er gaat gebeuren en te begrijpen hoe de wereld in elkaar zit.

Nadere informatie

Opleiding Leidinggeven

Opleiding Leidinggeven Opleiding Leidinggeven Voor wie? De Opleiding Leidinggeven richt zich naar (bege)leiders van teams, organisaties en bedrijven: managers, directeuren, HR-managers, projectleiders, coördinatoren, teamcoaches

Nadere informatie

leergang KLEUR BEKENNEN Kleedkamergesprekken over leiderschapsontwikkeling

leergang KLEUR BEKENNEN Kleedkamergesprekken over leiderschapsontwikkeling leergang KLEUR BEKENNEN Kleedkamergesprekken over leiderschapsontwikkeling editie 2011 Leiderschap zit vol met paradoxen. De tegenstelling tussen betrokkenheid en distantie, tussen innovatie en behoudendheid,

Nadere informatie

Mijn gelijk en ons geluk

Mijn gelijk en ons geluk 1 Mijn gelijk en ons geluk Een model voor bezinning op het omgaan met verscheidenheid in de gemeente Als de kerkenraad besluit tot het starten van een bezinningsproject over omgaan met verscheidenheid,

Nadere informatie

Stichting VraagWijzer Nederland. Notitie Resultaatgericht werken in het Sociale Domein

Stichting VraagWijzer Nederland. Notitie Resultaatgericht werken in het Sociale Domein Stichting VraagWijzer Nederland Notitie Resultaatgericht werken in het Sociale Domein Per 1 januari 2015 hebben de Jeugdwet, de Participatiewet en de Wmo 2015 hun intrede gedaan. De invoering van deze

Nadere informatie

Contextuele Therapie. Een inleiding

Contextuele Therapie. Een inleiding Contextuele Therapie Een inleiding Ivan Boszormenyi-Nagy Ivan Boszormenyi-Nagy 1920-2007 2007 Ivan Boszormenyi-Nagy werd geboren op 19 mei 1920 in Boedapest. Hij werd psychiater en hoogleraar psychiatrie

Nadere informatie

MODEL VAN GROEPSDYNAMICA

MODEL VAN GROEPSDYNAMICA Een model van groepsdynamica Pieter Aerts en Johan Hovelynck Inhoudsopgave MODEL VAN GROEPSDYNAMICA 2 INLEIDING 2 HET MODEL 3 DE FASEN VAN GROEPSONTWIKKELING 4 INCLUSIE 4 INVLOED 4 INTIMITEIT 5 DE GROEPSSTRUCTUUR

Nadere informatie

Evaluatierapport. Workshop. Bewust en positief omgaan met ADHD. Universiteit van Tilburg Forensische psychologie. 23 april 2010

Evaluatierapport. Workshop. Bewust en positief omgaan met ADHD. Universiteit van Tilburg Forensische psychologie. 23 april 2010 Evaluatierapport Workshop Bewust en positief omgaan met ADHD Universiteit van Tilburg Forensische psychologie 23 april 2010 Drs. Arno de Poorter (workshopleider) Drs. Anne van Hees (schrijver evaluatierapport)

Nadere informatie

KONING ARTHUR visie en organisatieprincipes

KONING ARTHUR visie en organisatieprincipes KONING ARTHUR visie en organisatieprincipes Ed Knies Koning Arthur; visie en organisatieprincipes Welkom Dit boek is een moreel boek voor professionals. Met moreel bedoelen we dat er binnen organisaties

Nadere informatie

3. Wat betekent dat voor de manier waarop lesgegeven zou moeten worden in de - voor jou - moeilijke vakken?

3. Wat betekent dat voor de manier waarop lesgegeven zou moeten worden in de - voor jou - moeilijke vakken? Werkblad: 1. Wat is je leerstijl? Om uit te vinden welke van de vier leerstijlen het meest lijkt op jouw leerstijl, kun je dit simpele testje doen. Stel je eens voor dat je zojuist een nieuwe apparaat

Nadere informatie

Hoe motivatie werkt en draagvlak groeit

Hoe motivatie werkt en draagvlak groeit Hoe motivatie werkt en draagvlak groeit Toelichting Hierbij een compilatie van diverse artikelen over motivatie, draagvlak en verandertrajecten voor de interne coördinator cultuureducatie ICC. 1 Hoe werkt

Nadere informatie

Dit zijn de nieuwe trainingen en workshops van Mankind Mens & Organisatie in 2016:

Dit zijn de nieuwe trainingen en workshops van Mankind Mens & Organisatie in 2016: Mankind Mens & Organisatie gelooft in de kracht van dromen en drijfveren in relatie tot ondernemerschap en leiderschap. Dromen en drijfveren vormen de grond waarop ambitie kan groeien. Passie zorgt vervolgens

Nadere informatie

Je doel behalen met NLP.

Je doel behalen met NLP. Je doel behalen met NLP. NLP werkt het beste als al je neurologische niveaus congruent zijn. Met andere woorden: congruent zijn betekent wanneer je acties en woorden op 1 lijn zijn met je doelen, overtuigingen,

Nadere informatie

Hoofdstuk 18 Bouwen aan organisatie met de netwerkmultiloog

Hoofdstuk 18 Bouwen aan organisatie met de netwerkmultiloog Hoofdstuk 18 Bouwen aan organisatie met de netwerkmultiloog Anne-Marie Poorthuis en Sjanneke Werkhoven De netwerkmultiloog is een methode om veel mensen in een organisatie te betrekken bij een organisatiethema

Nadere informatie

Trots op je vak! Hoe ben je dat, blijf je dat en hoe word je dat? UITNODIGING

Trots op je vak! Hoe ben je dat, blijf je dat en hoe word je dat? UITNODIGING Trots op je vak! Hoe ben je dat, blijf je dat en hoe word je dat? UITNODIGING Dinsdag 10 november 2015 Vanaf 12.00 uur Grolsch Veste Colosseum 65 7521 PP ENSCHEDE (ingang kanaalzijde) Om kennis over de

Nadere informatie

Spanningsvelden bij toegankelijkheid van zorg : We hebben gezocht naar een titel die meteen naar de kern van de zaak gaat en die omvattend is voor de

Spanningsvelden bij toegankelijkheid van zorg : We hebben gezocht naar een titel die meteen naar de kern van de zaak gaat en die omvattend is voor de 1 Inleiding door dr. Walter Krikilion, voorzitter Werkgroep Ethiek in de Kliniek van ICURO - Symposium Spanningsvelden bij toegankelijkheid van zorg 19 oktober 2012 - Hasselt Beste deelnemers, Als Werkgroep

Nadere informatie

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen 14 In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen einde, alleen een voortdurende kringloop van materie

Nadere informatie

Netwerk- en studiedag De blik van buiten. Workshop Leiderschap in Veranderen

Netwerk- en studiedag De blik van buiten. Workshop Leiderschap in Veranderen Netwerk- en studiedag De blik van buiten Workshop Leiderschap in Veranderen Er zit meer wijsheid in Verwondering dan in Verbijstering drs. Maaike Arends Leiderschap in Veranderen Het vermogen om bij mensen

Nadere informatie

www.ludenstraining.nl Trainingen voor Young Professionals

www.ludenstraining.nl Trainingen voor Young Professionals www.ludenstraining.nl Trainingen voor Young Professionals Rendement van talent Porties VAN GOED NAAR Ludens Talentontwikkeling is een jong trainingsbureau met veel ervaring. Wij zijn gespecialiseerd in

Nadere informatie

Wie doet wat hij deed, krijgt wat hij kreeg

Wie doet wat hij deed, krijgt wat hij kreeg Wie doet wat hij deed, krijgt wat hij kreeg Voor wie? Waarom? Wat? Hoe? Voor Omdat leiding Ervaringsgerichte Door middel van leidinggevenden, geven, adviseren en coaching en werkvormen waarbij het adviseurs

Nadere informatie

DEEL 1. WERKBOEK 5 Eigen keuze. 2015 Monique van Dam YOU: De keuze is aan jou!

DEEL 1. WERKBOEK 5 Eigen keuze. 2015 Monique van Dam YOU: De keuze is aan jou! DEEL 1 1 WERKBOEK 5 Eigen keuze Inhoud 2 1. Hoe zit het met je keuzes? 3 2. Hoe stap je uit je automatische piloot? 7 3. Juiste keuzes maken doe je met 3 vragen 9 4. Vervolg & afronding 11 1. Hoe zit het

Nadere informatie

Naslagwerk KOERS. Producten van dit documenten zijn:

Naslagwerk KOERS. Producten van dit documenten zijn: Naslagwerk KOERS Dit document is bedoeld om ieder individu een eigen beeld te laten formuleren van de eigen koers als werkend mens en vervolgens als functionaris. Daarna kun je collectief de afdelingskoers

Nadere informatie

21 Niveaus van interveniëren in groepen 22

21 Niveaus van interveniëren in groepen 22 21 Niveaus van interveniëren in groepen 22 ASPECTEN VAN COMMUNICATIE IN GROEPEN In iedere relatie en in elk relatienetwerk waar mensen net elkaar communiceren zijn er vier aspecten te onderscheiden. De

Nadere informatie

APPRECIATIVE INQUIRY Conversaties die bijdragen aan succesvol leren, veranderen en vernieuwen

APPRECIATIVE INQUIRY Conversaties die bijdragen aan succesvol leren, veranderen en vernieuwen Nieuwsbrief oktober 2015 APPRECIATIVE INQUIRY Conversaties die bijdragen aan succesvol leren, veranderen en vernieuwen Beste , Appreciative Inquiry (Waarderend Actieonderzoek) is al jarenlang

Nadere informatie

1 Leren op de werkplek

1 Leren op de werkplek 1 Leren op de werkplek Wat is leren op de werkplek? Om dit te verduidelijken onderscheiden we in dit hoofdstuk twee vormen van leren: formeel en informeel leren. Ook laten we zien welke vormen van leren

Nadere informatie

Mindfulness. Kernkwaliteiten De Jong en Vermeulen. Training Begeleiding Workshops

Mindfulness. Kernkwaliteiten De Jong en Vermeulen. Training Begeleiding Workshops Mindful Masters in opleiding coaching werkplek begeleiding organisatieverandering Kernkwaliteiten De Jong en Vermeulen Mindfulness Training Begeleiding Workshops Wat is Mindfulness? Mindfulness verwijst

Nadere informatie

Visie op duurzaam Veranderen

Visie op duurzaam Veranderen Visie op duurzaam Veranderen Ruysdael Ruysdael is een gerenommeerd bureau dat zich sinds haar oprichting in 1994 heeft gespecialiseerd in het managen van veranderingen. Onze dienstverlening kent talloze

Nadere informatie

Van de macht van management naar de kracht van leiderschap

Van de macht van management naar de kracht van leiderschap Van de macht van management naar de kracht van leiderschap Inez Sales Juni 2011 INHOUDSOPGAVE Leiderschap... 3 1. Leiderschap en management... 4 2. Leiderschapstijl ten behoeve van de klant... 5 3. Leiderschapstijl

Nadere informatie

Het beste uit jezelf

Het beste uit jezelf Het beste uit jezelf 2 3 Met elkaar bouwen aan het Huis van Philadelphia Philadelphia wil dat mensen met een beperking gelukkig kunnen zijn en het beste uit zichzelf kunnen halen. Daarom doen we ons werk

Nadere informatie

Achtergrond van het onderzoek:

Achtergrond van het onderzoek: Bureau van de Europese Unie voor de Grondrechten (FRA) MEMO / 26 januari 2010 De Holocaust bezien vanuit mensenrechtenperspectief: het eerste EU-brede onderzoek naar Holocaust-onderwijs en mensenrechtenonderwijs

Nadere informatie

Op weg naar mijn PLEK

Op weg naar mijn PLEK Op weg naar mijn PLEK Eerste druk, juni 2012 2012 Edward Tuheteru isbn: 978-90-484-2457-3 nur: 728 Uitgever: Free Musketeers, Zoetermeer www.freemusketeers.nl Hoewel aan de totstandkoming van deze uitgave

Nadere informatie

Organisatiekracht. Mentale veerkracht. Teamkracht. Werkkracht. Menskracht MEER VEERKRACHT, MEER ENERGIE, BETERE PRESTATIES

Organisatiekracht. Mentale veerkracht. Teamkracht. Werkkracht. Menskracht MEER VEERKRACHT, MEER ENERGIE, BETERE PRESTATIES Mentale veerkracht MEER VEERKRACHT, MEER ENERGIE, BETERE PRESTATIES In de (top)sport is het een vast gegeven; wil je succesvol zijn als sporter dan investeer je in techniek en conditie, maar ook in mentale

Nadere informatie

Opleiding. systemische pedagogiek. Bert Hellinger Instituut Nederland

Opleiding. systemische pedagogiek. Bert Hellinger Instituut Nederland Opleiding systemische pedagogiek Bert Hellinger Instituut Nederland Inleiding Het systemisch fenomenologisch werk met opstellingen heeft in Nederland zo langzamerhand zijn plek gekregen. De opstellingen

Nadere informatie

Oplossingsgericht en waarderend coachen.

Oplossingsgericht en waarderend coachen. Oplossingsgericht en waarderend coachen. Coaching is die vorm van professionele begeleiding waarbij de coach als gelijkwaardige partner de cliënt ondersteunt bij het behalen van zelfgekozen doelen. Oplossingsgericht

Nadere informatie

WIE SAMENWERKT, EXCELLEERT

WIE SAMENWERKT, EXCELLEERT WIE SAMENWERKT, EXCELLEERT Iedereen werkt samen: met collega s in de organisatie en met externe partijen. In projectteams, met leidinggevenden en met medewerkers om leiding aan te geven. Ook privé werk

Nadere informatie

Opleiding Professional Coaching & Leiderschap Een ontwikkelpad voor leidinggevenden, professionals, (aspirant) coaches en ieder ander die het

Opleiding Professional Coaching & Leiderschap Een ontwikkelpad voor leidinggevenden, professionals, (aspirant) coaches en ieder ander die het Opleiding Professional Coaching & Leiderschap Een ontwikkelpad voor leidinggevenden, professionals, (aspirant) coaches en ieder ander die het verschil wil maken Imagination is more important than knowledge

Nadere informatie

Relaties. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.

Relaties. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo. Relaties HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.org Relaties kunnen een belangrijke rol spelen bij het omgaan

Nadere informatie

Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015

Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015 Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015 In het leven van alle dag speelt Wetenschap en Techniek (W&T) een grote rol. We staan er vaak maar weinig bij stil, maar zonder de vele uitvindingen in de wereld van

Nadere informatie

Een Introductie Dolf lf van der Haven

Een Introductie Dolf lf van der Haven Een Introductie Dolf van der Haven Agenda Wie ben ik (hier)? Vooroordelen Overzicht van NLP Whiteboard sessie Wie ben ik (hier)? Drs. Geofysica (1995) Network & System Consultant IBM Network Engineer MCI

Nadere informatie

5. Overtuigingen. Gelijk of geluk? Carola van Bemmelen Food & Lifestylecoaching. Jouw leven op dit moment weerspiegelt exact jouw overtuigingen

5. Overtuigingen. Gelijk of geluk? Carola van Bemmelen Food & Lifestylecoaching. Jouw leven op dit moment weerspiegelt exact jouw overtuigingen 5. Overtuigingen Jouw leven op dit moment weerspiegelt exact jouw overtuigingen Een overtuiging is een gedachte die je hebt aangenomen als waarheid doordat ie herhaaldelijk is bevestigd. Het is niet meer

Nadere informatie

9 Communicatie-tools. voor meer liefde, meer verbondenheid, meer intimiteit & betere communicatie

9 Communicatie-tools. voor meer liefde, meer verbondenheid, meer intimiteit & betere communicatie 9 Communicatie-tools voor meer liefde, meer verbondenheid, meer intimiteit & betere communicatie Maar één persoon Je hebt maar een persoon nodig om nieuwe ervaringen te introduceren VOORWOORD Geen enkel

Nadere informatie

Introductieprogramma Presence en Theory U

Introductieprogramma Presence en Theory U Introductieprogramma Presence en Theory U Reos Partners biedt in samenwerking met SoL Nederland een programma aan rondom de boeken Presence en Theory U. De training ondersteunt het werken aan diepgaande

Nadere informatie

Systems-Centered Training door Lotte Paans

Systems-Centered Training door Lotte Paans Systems-Centered Training door Lotte Paans De workshop is ervaringsgericht van opzet, opdat je aan den lijve ondervindt wat het effect van de werkwijze is. Een wezenlijk onderdeel van Systems-Centered

Nadere informatie

Denkt u dat mensen gedreven worden door hun managers? Ik niet!

Denkt u dat mensen gedreven worden door hun managers? Ik niet! Denkt u dat mensen gedreven worden door hun managers? Ik niet! Webseminar Ritsen vanaf hier 27 oktober 2009 Janny den Bakker Organisatie & Change Consultant ING Janny den Bakker-Knottnerus Organisatie

Nadere informatie

(IO)IO Werkvormen kennisoverdracht

(IO)IO Werkvormen kennisoverdracht Hoe zet ik deelnemers aan het werk om zich kennis eigen te maken? Hoe sluit ik beter aan bij het kennisniveau van de deelnemers Hoe maak ik kennisoverdracht actief? Leestafel Op een tafel in de zaal liggen

Nadere informatie

Meedoen& Meetellen. Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals

Meedoen& Meetellen. Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals Meedoen& Meetellen Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals Samenstelling trainingsmodule Eline Roelofsen Roel Schulte www.verwondering.nu Illustratie

Nadere informatie

Veranderen door stil te staan

Veranderen door stil te staan Ik ben even uit de dagelijkse werkzaamheden en vraag me af hoe het nu daadwerkelijk gaat, ik vind het leuk om hier bij stil te staan -Medewerker- Veranderen door stil te staan Als we eenmaal weten wat

Nadere informatie

Veranderen doet pijn. Dat moet je bespreekbaar maken

Veranderen doet pijn. Dat moet je bespreekbaar maken LEREND VERANDEREN IN HAARLEMMERMEER Veranderen doet pijn. Dat moet je bespreekbaar maken Tekst: Fenny Brandsma / Fotografie: Kees Winkelman Wie in een organisatie succesvol veranderingen wil realiseren,

Nadere informatie

Opleiding tot kindercoach met inzet van paarden

Opleiding tot kindercoach met inzet van paarden Opleiding tot kindercoach met inzet van paarden Inleiding Kinderen zijn volop in ontwikkeling. Coaching met behulp van paarden geeft op het terrein van denken, doen en voelen veel beweging.om al die veranderingen

Nadere informatie

Trainingen. Attitude en Mindset. Moraal Resultaatgericht Coachen

Trainingen. Attitude en Mindset. Moraal Resultaatgericht Coachen Moraal Resultaatgericht Coachen coaching & training voor bedrijven en particulieren Hoornplantsoen 64 2652 BM Berkel en Rodenrijs telefoon 010-5225426 Hoornplantsoen 64 mobiel 06-40597816 info@resultaatgericht-coachen.nl

Nadere informatie

Geschiedenis van leidinggevende stijlen

Geschiedenis van leidinggevende stijlen Geschiedenis van leidinggevende stijlen Aan het begin van de vorige eeuw zijn de eerste theorieën over management en leiderschap geformuleerd. Tegen de achtergrond van de industriële revolutie stonden

Nadere informatie

Het NLP communicatie model

Het NLP communicatie model Het NLP communicatie model Ontdek jouw communicatie waarnemingsfilters Leef je natuurlijk leiderschap 1 Inleiding Op het moment dat veranderingen in een organisatie plaatsvinden is communicatie één van

Nadere informatie

Carefulness AANDACHT VOOR ZORG ZORG VOOR AANDACHT

Carefulness AANDACHT VOOR ZORG ZORG VOOR AANDACHT Carefulness AANDACHT VOOR ZORG ZORG VOOR AANDACHT Inleiding Aandacht is een essentieel onderdeel in de zorg. Aandacht voor de patiënt en de zorgverlener vergroot de vitaliteit, de effectiviteit en de kwaliteit

Nadere informatie

Innoveren als avontuurlijke tocht

Innoveren als avontuurlijke tocht Innoveren als avontuurlijke tocht Innoveren als avontuurlijke tocht Oriëntatie op het gebied Omgaan met het onverwachte Het gebied doorgronden Zoeken naar doorwaadbare plekken Rust nemen en op kracht komen

Nadere informatie

VERLICHT LEIDERSCHAP IN WEERBARSTIGE ORGANISATIES

VERLICHT LEIDERSCHAP IN WEERBARSTIGE ORGANISATIES VERLICHT LEIDERSCHAP IN WEERBARSTIGE ORGANISATIES EEN DRIELUIK OVER LEIDERSCHAP SUCCESVOL TOEPASSEN Leiderschap is actueel en leidinggevenden worden overstelpt met nieuwe scholen in leiderschap zoals:

Nadere informatie

Doorbreek je belemmerende overtuigingen!

Doorbreek je belemmerende overtuigingen! Doorbreek je belemmerende overtuigingen! Herken je het dat je soms dingen toch op dezelfde manier blijft doen, terwijl je het eigenlijk anders wilde? Dat het je niet lukt om de verandering te maken? Als

Nadere informatie

Een Stap voorwaarts in Leiderschap.

Een Stap voorwaarts in Leiderschap. 5 daagse training in voorjaar van 2010 Een Stap voorwaarts in Leiderschap. Doelgroep : DA Filiaal leidsters en aankomende filiaalleidsters Lokatie : Leusden DA hoofdkantoor Dag : Maandag van 9.30u 17.00u

Nadere informatie

Secure Base Systemisch Coachen. Professioneel begeleiden in het perspectief van het systeem. Voorjaar 2016

Secure Base Systemisch Coachen. Professioneel begeleiden in het perspectief van het systeem. Voorjaar 2016 Secure Base Systemisch Coachen Professioneel begeleiden in het perspectief van het systeem Voorjaar 2016 Huissen Ik ben wie ik ben. Een toeval onbevattelijk als elk toeval. Ik had toch andere voorouders

Nadere informatie

Tot een geloofsgesprek komen. I Ontmoeten

Tot een geloofsgesprek komen. I Ontmoeten Tot een geloofsgesprek komen I Ontmoeten Het geloofsgesprek vindt plaats in een ontmoeting. Allerlei soorten ontmoetingen. Soms kort en eenmalig, soms met mensen met wie je meer omgaat. Bij de ontmoeting

Nadere informatie

Gandhitraining. Ongekende effecten in de praktijk

Gandhitraining. Ongekende effecten in de praktijk Gandhitraining Ongekende effecten in de praktijk Van persoonlijk naar inspirerend leiderschap Wil je jouw persoonlijke leiderschap verdiepen tot inspirerend leiderschap; je ambities vormgeven en anderen

Nadere informatie

Opleiding Learning Dog

Opleiding Learning Dog Learning Animals Institute for Zooanthropology www.learning-animals.org www.animalinapprendimento.com Opleiding Learning Dog 2015 Honden leren begrijpen vanuit hun eigen perspectief Iedere hond is een

Nadere informatie

Deze leidraad helpt om het gesprek in team aan te gaan rond kwaliteit, vooraleer je de sjablonen in de digitale leermodules invult.

Deze leidraad helpt om het gesprek in team aan te gaan rond kwaliteit, vooraleer je de sjablonen in de digitale leermodules invult. Deel 2 Kwaliteitsbeleid Deze leidraad is gebaseerd op de digitale leermodules van Kind & Gezin. Die modules zijn bedoeld om de verschillende onderdelen van het kwaliteitshandboek uit te werken. Die modules

Nadere informatie

Ontwikkeling. 1 Sari van Poelje, Esther de Kleer, Peter van de Berg, Leren voor Leiderschap, een nieuwe kijk op Management

Ontwikkeling. 1 Sari van Poelje, Esther de Kleer, Peter van de Berg, Leren voor Leiderschap, een nieuwe kijk op Management White Paper - Ervaringsgericht leren de praktijk als leermeester Leren is belangrijk. Voor individuen én voor organisaties en het één is voorwaarde voor het ander. Geen wonder dus dat leren en de effectiviteit

Nadere informatie

PVA Jaar 2. Stefan Timmer S1001410 Klas: CE 2b

PVA Jaar 2. Stefan Timmer S1001410 Klas: CE 2b PVA Jaar 2 Stefan Timmer S1001410 Klas: CE 2b Inhoudsopgave blz. Voorblad - Inhoudsopgave 2 Plan van aanpak tweede jaar 3-4 Bijlage 1: Algemene domeincompetenties 5-6 (wat heb ik geleerd) Bijlage 2: Belangrijkste

Nadere informatie

Ecologie van het leren

Ecologie van het leren Ecologie van het leren Beneluxconferentie dr Manon C.P. Ruijters MLD Apeldoorn 17 oktober 2013 Ecologisch? Ecologie is verbindingen en samenhang diversiteit interacties tussen organismen en hun omgeving

Nadere informatie

Leiderschap vanuit systemisch perspectief

Leiderschap vanuit systemisch perspectief Waar ideeën en activiteiten rond ziel en zakelijkheid samenkomen op een prachtige plek, vanuit een geïnspireerd netwerk 4-daagse training: Leiderschap vanuit systemisch perspectief Het leven wordt voorwaarts

Nadere informatie

Reflectie en feedback

Reflectie en feedback Reflectie en feedback Doelen bijeenkomst Kennis uitbreiden over reflectie en feedback Vaardigheden oefenen met stimuleren van reflectie Hoe in te bedden in de organisatie (wie, wanneer, teamoverzicht,

Nadere informatie

COMMUNICATIE DE AXIOMATA

COMMUNICATIE DE AXIOMATA COMMUICATIE DE AXIOMATA Mireille Jacobs Gezins en relatietherapie Bemiddeling, in familiezaken www.familiekwesties.be CAW oost Vlaanderen Vormingscentrum VCOK lid Forum voor Bemiddeling. Jozef Plateaustraat,

Nadere informatie

Wil je professioneel leren coachen?

Wil je professioneel leren coachen? Wil je professioneel leren coachen? Coaching is in deze tijd een vanzelfsprekend begrip geworden. Het lijkt wel of iedereen met coaching bezig is. Bij doorvragen blijkt, dat coaching een zeer rekbaar begrip

Nadere informatie

Persoonlijke groei en ontwikkeling. Jaargroep Persoonlijk Leiderschap. veranderen is mensenwerk

Persoonlijke groei en ontwikkeling. Jaargroep Persoonlijk Leiderschap. veranderen is mensenwerk Jaargroep Persoonlijk Leiderschap Leer werken vanuit je authenticiteit. Ontwikkel jezelf door inzicht in jouw persoonlijkheid, talenten en mogelijkheden. Human Connection en Elenchis bieden met de Jaargroep

Nadere informatie