Rapport 2006 D2006/10106/005

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Rapport 2006 D2006/10106/005"

Transcriptie

1 Spoor financieel management en prestatiemeting De praktijk van performance audit: een drielandenstudie Miekatrien STERCK Veerle CONINGS Dr. Vital PUT Prof. Dr. Geert BOUCKAERT Rapport 2006 D2006/10106/005 Algemeen secretariaat - Steunpunt Beleidsrelevant onderzoek BESTUURLIJKE ORGANISATIE VLAANDEREN E. VAN EVENSTRAAT 2 C - B-3000 LEUVEN BELGIE

2 2

3 Inhoudstafel Inhoudstafel HOOFDSTUK 1. Inleiding Probleemstelling Types van externe audit Definitie van performance audit Het proces van performance audit Literatuur over performance audit Onderzoeksdesign HOOFDSTUK 2. Performance audit in de Nederlandse Algemene Rekenkamer Wettelijk mandaat Organisatie Proces van performance audit Auditproducten Methoden en technieken Impact van performance audit HOOFDSTUK 3. Performance audit in het National Audit Office van het Verenigd Koninkrijk Wettelijk mandaat Organisatie Proces van performance audit Auditproducten Methoden en technieken Impact van performance audit HOOFDSTUK 4. Performance audit in de Canadese rekenkamer Wettelijk mandaat Organisatie Proces van performance audit Auditproducten Impact van performance audit HOOFDSTUK 5. Conclusie Vergelijking van praktijken in performance audit, in internationaal perspectief Evoluties in performance audit Agenda voor de toekomst Referenties Steekproef performance audit rapporten documentenanalyse Lijst met figuren Lijst met tabellen Over de auteurs Overzicht publicaties

4

5 Hoofdstuk 1: Inleiding HOOFDSTUK 1. Inleiding 1.1. Probleemstelling 1. Heeft beleid effect? Bereiken we het effect op een efficiëntie manier? Er is een internationale tendens naar 'evidence-based policy' of beleid gebaseerd op resultaten. Daarenboven worden overheden steeds meer genoodzaakt aandacht te besteden aan de kosten en de budgettaire impact van beleidskeuzes. Er is dus nood aan informatie om na te gaan of overheidsmaatregelen daadwerkelijk het beoogde doel bereiken, of dit op een efficiënte wijze gebeurt en of men hierover transparant communiceert. 2. Waar audit traditioneel focuste op de wettigheid van de uitgaven en de overeenstemming van de rekeningen met de rapporteringsvereisten, is er sinds de jaren 70 een brede internationale trend om ook de zuinigheid, de efficiëntie en de effectiviteit van de overheidsuitgaven te onderzoeken. Dit noemt men performance audit of value-for-money audit. 3. Rekenkamers hebben een dubbele missie. Enerzijds, spelen ze de rol van parlementaire waakhond en ondersteunen ze de wetgevende macht in haar controle op de uitvoerende macht. Anderzijds, spelen rekenkamers een verbeterrol: de audits moeten leiden tot een beter werkende overheid. 4. Hiertoe verrichten ze drie types van audit (zie Tabel 1-1): - Financiële audit: geeft de overheid juiste en volledige financiële informatie aan het Parlement? - Rechtmatigheidsaudit 1 : zijn de overheidsuitgaven en inkomsten in overeenstemming met de wet? - Performance audit: bereikt de overheid haar doelstellingen op een efficiëntie en zuinige wijze en legt ze hierover correct verantwoording af aan het parlement? 5. Zowel in de versterking van de parlementaire controle als in het verbeteren van de werking van de overheid kunnen performance audits een belangrijke rol spelen. 1 Synoniemen zijn wettigheidsaudit en compliance audit 5

6 De praktijk van performance audit: een drielandenstudie Financiële audit Rechtmatigheidsaudit Performance audit Doel Onderzoeken of de rekeningen een getrouw beeld geven van de financiële werkelijkheid Beoordelen van de kwaliteit van de interne controlesystemen Nagaan of de handelingen van de overheid wettig zijn Frequentie Jaarlijks Jaarlijks Bij uitgaven (Vb. visum) Ad hoc Beoordeling van de drie E s : economy of zuinigheid, efficiëntie en effectiviteit Trend naar 4 de E: environment of milieubewustzijn Niet periodiek; kadert meestal in een bepaalde programmering Invalshoek Organisatie die rekening aflegt Overheid als geheel Verschillende invalshoeken mogelijk: instrument, organisatie, een uitgave, Verschillende invalshoeken mogelijk: een organisatie, een instrument, een project, een maatschappelijk probleem Onderzoeksobject Het boekhoudsysteem Overheidshandelingen die geregeld zijn door rechtsregels (aankopen, subsidiëren, innen van belastingen, personeel aanwerven, ) De organisatie De resultaten Het prestatiemeet-systeem Kennisbasis Boekhouden Recht Bestuurskunde, organisatieleer, sociologie, Tabel 1-1 Kenmerken van financiële audit, rechtmatigheidsaudit en performance audit. 5. Een aantal landen speelden een pioniersrol op het vlak van performance audit. In de late jaren 50 besteedde de Canadese Rekenkamer al aandacht aan performantie. In de jaren 60 volgden de Amerikaanse en de Zweedse rekenkamers. De Nederlandse Algemene Rekenkamer kreeg in 1976 het wettelijke mandaat om de drie E s te beoordelen, maar verrichtte hier voorheen al onderzoek naar (Dolmans, 1989; Stevers, 1979, Van der Doelen & Leeuw, 1991). Het National Audit Office kreeg pas in 1983 het wettelijke mandaat om performance audits uit te voeren. Dit was echter de wettelijke bevestiging van een bestaande praktijk (Dewar, 1997: ; White & Hollingsworth, 1999: 41). 6. Pollitt en Bouckaert beschreven de internationale evoluties in audit als volgt (2004: 73). In een eerste stadium focussen rekenkamers op de traditionele financiële audit en rechtmatigheidsaudit. In een tweede stadium worden daaraan elementen van performance audit en evaluatie toegevoegd. In een derde stadium, tenslotte, is de performance audit geïnstitutionaliseerd als een volwaardige auditactiviteit. De meerderheid van de rekenkamers in Europa (vb. Frankrijk, Duitsland, Nederland, Denemarken, Zweden, Noorwegen, Finland ) en de Angelsaksische landen (vb. Australië, Verenigde Staten, Verenigd Koninkrijk, ) hebben echter naast het auditen van de rekeningen ook 6

7 Hoofdstuk 1: Inleiding het wettelijke mandaat om performantie te toetsen. Ook in Zuid-Europa (vb. Italië, Portugal, Spanje, ) en Centraal- en Oost-Europa (vb. Bulgarije, Estland, Tsjechië, Hongarije, ) zijn er verschillende landen waar rekenkamers het wettelijke mandaat hebben om performance audits uit te voeren. Ook in Aziatische landen zoals Japan, India en Zuid-Korea hebben rekenkamers een value-for-money audit mandaat. Met uitzondering van Zuid-Afrika, komt performance audit in Afrika nog nauwelijks voor. Dit geldt ook voor het Midden-Oosten Types van externe audit 1. Men onderscheidt drie modellen om de externe audit te organiseren: het Westminster model, het Napoleontisch model en het collegemodel. De vraag rijst wat de impact is van de verschillende types op de praktijk van performance audit. 2. Het Westminster model is gekenmerkt door een sterke focus op de financiële verantwoording ten aanzien van het Parlement en de efficiëntie waarmee de administratie deze middelen gebruikt heeft, centralisatie van de macht in handen van de Auditor-General, sterke voorwaarden voor onafhankelijkheid en een belangrijke rol voor de Public Accounts Committee. Het Westminster model komt voor in het Verenigd Koninkrijk en de andere Commonwealth landen en in Denemarken en Ierland. 3. Het Napoleontische model focust op de rechterlijke functie. Landen als België, Frankrijk en Italië hebben een rekenhof. In dit systeem worden ambtenaren immers persoonlijk aansprakelijk gesteld indien er niet-geautoriseerde betalingen gebeuren. Naast de rechterlijke functie, heeft het hof ook een sterke controlefunctie op de uitgaven. Sommige van de rekenhoven oefenen namelijk ook een ex ante controle uit, bijvoorbeeld Portugal en Italië. Het Napoleontisch model werd traditioneel gekenmerkt door een focus op de wettigheid van de uitgaven. Dit is echter in evolutie. Rekenkamers kunnen het mandaat krijgen om performance audits uit te voeren, zoals gebeurd is in België en Frankrijk en de exante controles kunnen worden afgebouwd. 4. In het collegemodel wordt de rekenkamer geleid door een bestuur dat collectief beslissingen neemt. Aan het hoofd van het college staat een voorzitter. Dit type vinden we terug in Nederland, Duitsland, Japan en Zweden. Er is geen rechterlijke bevoegdheid. De rekenkamer rapporteert aan de Commissie Financiën in het parlement. Op dit vlak zijn er sterke gelijkenissen met het Westminster type. De focus van de audits varieert van financiële audit tot performance audit. Hiermee samenhangend zijn er ook verschillen in de professionele achtergrond van de auditors. 7

8 De praktijk van performance audit: een drielandenstudie 1.3. Definitie van performance audit 1. INTOSAI 2 definieert performance audit als volgt: performance audit betreft de audit van de zuinigheid, de efficiëntie en de effectiviteit en behelst de audit van - de zuinigheid waarmee de administratie gevoerd wordt en de toepassing van de principes en praktijken van goed beheer, - de efficiëntie waarmee de personele, financiële en andere middelen worden gebruikt. Dit omvat ook de beoordeling van informatiesystemen, prestatie-indicatoren en monitoringsystemen en - procedures die de geauditeerde entiteit ontwikkelt om de geïdentificeerde onvolkomenheden te verhelpen, en - de effectiviteit van de prestaties, het verband met de realisatie van de doelstellingen van de geauditeerde entiteit en de vergelijking van de actuele impact met de bedoelde impact (vertaling, INTOSAI, 1998, ). 2. Put (2005: 35) definieerde performance audits als: - empirische onderzoeken, - die plaatsvinden nadat beleidsbeslissingen zijn genomen (ex-post, retrospectief), - die gesteund zijn op een professionele methodologie, - waarbij een beoordeling wordt gegeven van - de resultaten van het overheidsbeleid in de samenleving (de prestaties van de overheid en de effecten daarvan), - de voorwaarden binnen de overheid om deze resultaten te realiseren (een goed management en een goed beleid), - de verantwoordingsinformatie over de resultaten van beleid door ministers aan het parlement; - die uitgevoerd worden door onafhankelijke en onpartijdige auditors die bijzondere bevoegdheden hebben om hun taak te kunnen uitoefenen; - en waarbij de onderzoeksresultaten leiden naar een publieke rapportering die bestemd is voor het parlement en die deel uitmaakt van de democratische parlementaire controle op de regering. 3. Een synoniem voor performance audit is value-for-money audit. In Nederland maakt men een onderscheid tussen doelmatigheidsonderzoeken, die gericht zijn op efficiëntie en doeltreffendheidonderzoeken die vooral kijken naar effectiviteit. In België spreekt men van de controle op de goede besteding van de rijksgelden. Het Belgische Rekenhof gebruikt het begrip doelmatigheidscontrole als koepelbegrip voor onderzoeken naar zuinigheid, efficiëntie en effectiviteit (Rekenhof, 2005). Operationele audit betreft de audit van interne controle systemen en heeft dus een beperktere betekenis. De term operationele audit is dan ook meer gangbaar in het domein van interne audit. 2 International Organization of Supreme Audit Institutions 8

9 Hoofdstuk 1: Inleiding 1.4. Het proces van performance audit 1. Het performance audit proces bestaat uit de volgende stappen (zie Figuur 1-1): - Auditplanning - Onderzoeksvoorstel - Uitwerken van de audit - Rapportering - Nazorg 1. Planning 2. Voorstel 3. Uitvoering 4. Rapport 5. Nazorg Figuur 1-1 De fasen in het performance audit proces 2. In de fase van de auditplanning worden de onderwerpen van de audits geselecteerd. De rekenkamer kan in principe onafhankelijk beslissen welke onderwerpen zij wenst te onderzoeken. In een aantal landen heeft het parlement echter ook de mogelijkheid om verzoekonderzoeken aan te vragen. Zo bijvoorbeeld zijn 90% van de onderzoeken van het Amerikaanse Government Accountabilty Office uitgevoerd op vraag van het Congres (GAO, 2003). In sommige landen kan ook de regering de rekenkamer om een onderzoek vragen. Bij de auditplanning kunnen externe actoren geconsulteerd worden zoals het parlement en de geauditeerde organisaties. De planning kan echter ook volledig intern verlopen zonder consultatie van externen. De auditplanning wordt dan ook niet in alle gevallen publiek kenbaar gemaakt. 3. Om de auditplanning te kunnen opstellen is het noodzakelijk zicht te krijgen op de evoluties en risico s in verschillende beleidsdomeinen. Hiertoe worden verschillende informatiebronnen, bijvoorbeeld beleidsnota s, strategische plannen, mediaberichten en statistieken systematisch opgevolgd. Dit noemt men het monitoringproces. 4. Vervolgens worden op basis van een aantal selectiecriteria de auditonderwerpen gekozen. Hierbij kan men verschillende selectiecriteria hanteren, zoals: - aanwijzingen van problemen ( bijvoorbeeld indicaties van inefficiëntie, ineffectiviteit, zwak management), - het financiële belang (hoe belangrijk is het domein op budgettair gebied? hoeveel besparingen zijn mogelijk?), - de toegevoegde waarde (is er al onderzoek naar dit onderwerp uitgevoerd?), - de interesse van het parlement (is het onderwerp relevant voor parlementsleden?), en 9

10 De praktijk van performance audit: een drielandenstudie - de haalbaarheid (zijn er voldoende middelen, expertise en informatie beschikbaar?). De selectie van de onderwerpen kan ook aangestuurd worden vanuit een meerjarig strategisch plan waarin prioriteiten worden geformuleerd betreffende beleidsdomeinen en types van audit. 5. De tweede fase van het performance audit proces bestaat uit het uitwerken van het onderzoeksvoorstel. Het onderzoeksvoorstel dient enerzijds als kwaliteitswaarborg en autorisatieinstrument binnen de rekenkamer. Anderzijds gebruikt men het als communicatie-instrument naar de geauditeerde. Een onderzoeksvoorstel kan uit de volgende elementen bestaan: - de afbakening van het onderzoek, - de formulering van de onderzoeksvragen, - de bepaling van de methoden en technieken van dataverzameling en analyse, - de normen waaraan de feiten getoetst zullen worden, - de organisatie, de planning en de kostprijs van het onderzoek, - de publicatiestrategie, en - de te verwachten effecten. 6. Na de selectie van het onderwerp en het uitschrijven van het onderzoeksvoorstel, kan de uitvoering van de audit beginnen. Het onderzoeksproces bestaat uit het uitwerken van de instrumenten voor gegevensverzameling, de daadwerkelijke gegevensverzameling, de kwantitatieve en/of kwalitatieve analyses van de data, de toetsing van de feiten aan de normen en het formuleren van aanbevelingen. De performance audits worden meestal uitgevoerd door teams, waarin ook externen kunnen betrokken worden. Bij de uitvoering van het onderzoek is de interactie met de geauditeerde cruciaal. Er moeten immers praktische afspraken gemaakt worden over de toegang tot informatie, er moeten inspanningen geleverd worden om een goede werkrelatie op te bouwen en om eventuele weerstanden weg te werken. 7. De rapportage van de performance audits kan op verschillende wijzen gebeuren. Meestal worden de resultaten van de performance audits in afzonderlijke rapporten gepubliceerd. Soms worden een aantal performance audits gebundeld in één gezamenlijk rapport. De performance audit rapporten hebben meestal de volgende structuur: - samenvatting van het rapport, - achtergrondinformatie over het thema, - informatie over de audit, - bevindingen, conclusies en aanbevelingen, en - reactie van de geauditeerde. 8. De rapporteringsprocedure verschilt van systeem tot systeem. In het Napoleontische model bespreekt de rekenkamer het draftrapport met de geauditeerde administratie om zeker te zijn van de juistheid en de volledigheid van de feiten. De bevoegde minister krijgt de kans om te reageren op de conclusies en aanbevelingen. De rekenkamer stuurt het rapport naar het parlement, meestal meer specifiek de commissie bevoegd voor financiën. In het Angelsaksische model, streeft men naar een consensus met de geauditeerde organisatie, zowel over de feiten als over de presentatie van de feiten. Dit noemt men de clearance procedure. Vervolgens wordt het rapport overgemaakt aan de 10

11 Hoofdstuk 1: Inleiding Public Accounts Committee (PAC) van het Parlement en wordt gepubliceerd. Na de hoorzittingen over het rapport, publiceert het PAC een eigen rapport met aanbevelingen. Hierop formuleert de regering dan een antwoord. 9. De nazorg is de laatste stap in het performance audit proces. Wanneer het rapport is gepubliceerd, is het proces nog niet afgelopen. Het kan besproken worden in de Commissie Financiën, maar soms ook in de vakcommissies. Soms is er ook media-aandacht voor de rapporten, al dan niet gezocht door de rekenkamer. Er wordt steeds meer aandacht besteed aan de opvolging van de aanbevelingen. Er worden ook interne en externe evaluaties van het audit proces gemaakt om lessen te trekken naar de toekomst. De performance audits kunnen ook resulteren in nevenproducten zoals best practice guides, de organisatie van conferenties of het publiceren van artikelen. Dit alles om de resultaten verder te verspreiden Literatuur over performance audit 1. Het wetenschappelijk onderzoek naar performance audit focust zich in eerste instantie op het beschrijven en exploreren van de praktijk van performance audits. Een eerste type van literatuur beschrijft het mandaat en de rollen van rekenkamers, wat zowel in single casestudies (English, 2003; Gunvaldsen & Karlsen, 1999; Leeuw, 1999), als in multiple case studies (Barzelay, 1997; Pollitt, 1999; Gray, Jenkins & Segsworth, 2002; Azuma, 2003; Schwartz, 1991). Een tweede type van literatuur beschrijft de verschilpunten en gelijkenissen tussen performance audit en beleidsevaluatie (Pollitt & Summa, 1997a). De institutionele omgeving blijkt een van de meest essentiële verschilpunten te zijn tussen audit en evaluatie, wat een impact heeft op de doelstellingen, de rapportering en de onderzoeksprogrammering. De vraag rijst in welke mate de verschillen tussen audit en evaluatie aan het vervagen zijn. Barzelay stelde bijvoorbeeld dat de meeste vormen van performance audit eigenlijk types van evaluatie zijn (Barzelay, 1997). 2. In tweede instantie is er de wetenschappelijke literatuur die audithervormingen poogt te verklaren. Een aantal auteurs bestudeerden de implementatie van managementhervormingen binnen rekenkamers als gevolg van New Public Management (English, 2003; Wilkins, 1995; Pollitt en Summa, 1997b; Funnel, 2003) en de hiermee gepaard gaande conflicten (Pallot, 2003; Funnel, 1997; Funnel, 2003) Onderzoeksdesign Onderzoeksvragen 1. De doelstelling van dit rapport is de praktijk van performance audit in drie rekenkamers in kaart te brengen en te vergelijken. Pollitt en anderen ontwikkelden een model om de praktijk van performance audit in kaart te brengen (Figuur 1-2) (1999). Dit model illustreert de verschillende stappen in het 11

12 De praktijk van performance audit: een drielandenstudie proces van performance audit van de programmering tot de rapportering (box 4 tot en met box 10). Daarnaast brengt het model ook een aantal factoren in kaart die een impact hebben op het proces van performance audit: - de grondwettelijke positie en het mandaat van de rekenkamer (box 2), - de competenties van het personeel (box 3), - algemene standaarden van performance audit (box 5), - de interactie tussen de rekenkamer en de geauditeerde en andere stakeholders (box 7), - de impact van de rekenkamer op de omgeving (regering, administratie, parlement, media, publieke opinie, ) (box 11), - de impact van de omgeving (regering, administratie, parlement, media, publieke opinie, ) op de rekenkamer (box 12) 2. Statutory powers 5. Performance audit methods standards criteria 1. SAI 4. Performance audit programme (selection of topics) 6. Performance audit studies in the field 8. Clearance process 9. Approval within SAI at top level 10. Performance audit 'products' (reports, etc.) 12. Impacts and influence of governments, parliaments, media (etc.) on SAI's 3. Staff skills 7. Specific interactions with audited bodies and other stakeholders 11. Impacts and influence of reports: on governments on parliaments on media and public opinion Figuur 1-2 Proces van performance audit (Pollitt et. al., 1999: 8) 2. Het Britse Department of International Development ontwikkelde een checklist om rekenkamers te evalueren (2005). In dit model worden factoren voor excellentie geformuleerd in 8 domeinen: de wettelijke positie, het leiderschap en de strategie, governance, de personele middelen, de nietpersonele middelen, de audit methodologie en het bereiken van de resultaten (zie Tabel 1-2). 12

13 Hoofdstuk 1: Inleiding Kerngebieden Factoren voor excellentie Organisatie Wettelijk mandaat - Onafhankelijkheid - Audit opdracht - Toegangsbevoegdheid - Rapportage Leiderschap en strategie - Visie - Strategie - Prioritisering - Interne communicatie Management Governance - Verantwoording - Behoorlijk bestuur Middelen Personele middelen - Rekrutering en behoud - Kwalificaties en vorming Niet-personele middelen - Financiën - Gebouwen - Voorzieningen en materiaal - Informatica - Kennis Processen Audit methoden - Gestandaardiseerde aanpak - Relaties met andere auditors - Kwaliteitsgaranties Externe relaties - Communictaiebleid - Reputatie - Samenwerking met geauditeerden - Samenwerking met parlement Outcomes Resultaten - Tijdigheid - Monitoring en nazorg Tabel 1-2 Checklist voor de evaluatie van rekenkamers (Department for International Development, 2005: 28) 3. De checklist die we in dit onderzoek gebruiken richt zich specifiek op het proces en de inbedding van performance audit en bestaat uit de volgende basisonderzoeksvragen: - Hoe is performance audit ingebed in het wettelijke mandaat? - Hoe is de organisatie afgestemd op de performance audit? - Hoe verloopt het proces van performance audit? - Welke auditproducten levert de rekenkamer af? - Welke methoden en technieken gebruikt de rekenkamer in de performance audits? - Wat is de impact van performance audits? 13

14 De praktijk van performance audit: een drielandenstudie Wettelijk mandaat 1. Ondanks het feit dat rekenkamers over de hele wereld performance audits kunnen uitvoeren, zijn er toch verschillen in het wettelijke mandaat tussen landen. Hoe ver reikt het wettelijke mandaat van rekenkamers om performance audits uit te voeren? Hoe is de reden van bestaan gedefinieerd in de wet? Ten eerste bekijken we het institutionele mandaat. Welke organisaties kan de rekenkamer auditen (departementen, openbare instellingen, overheidsbedrijven)? Kan zij enkel de administraties auditen of heeft ze ook de bevoegdheid om ministers de auditen? 2. Ten tweede onderzoeken we het materiële mandaat van rekenkamers. Hebben ze het mandaat om de kwaliteit van niet-financiële informatie te beoordelen? Kunnen ze zowel zuinigheid, efficiëntie als effectiviteit beoordelen? Het mandaat om effectiviteit te toetsen houdt echter niet in dat men de beleidskeuzes die op politiek niveau genomen zijn in vraag kan stellen. Het is dus cruciaal om de grenzen van het materieel mandaat af te toetsen. Acht de auditorganisatie zich bijvoorbeeld bevoegd om uitspraken te doen over de kwaliteit van regelgeving of over de verdeling van bevoegdheden tussen verschillende bestuursniveaus? Kan de rekenkamer oordelen over de keuze van beleidsinstrumenten (gegeven de doelstellingen) of over de adequaatheid van beleidsdoelstellingen (in vergelijking met de maatschappelijke problematiek waarop het beleid betrekking heeft)? 3. Ten derde bekijken we de toegangsbevoegdheid van de rekenkamer. Kan de rekenkamer op afdwingbare wijze informatie opvragen en zo ja, bij welke organisaties? Om haar taak te kunnen uitoefenen, heeft een rekenkamer in principe toegangsbevoegdheid tot alle nodige documenten. Soms kan het nodig zijn dat de rekenkamer informatie opvraagt bij gesubsidieerde private organisaties of private contractanten in geval van outsourcing. Het is echter ook mogelijk dat de rekenkamer geen toegang heeft tot bepaalde gegevens, bijvoorbeeld om redenen van nationale veiligheid. Wettelijk mandaat - Welke overheidsregulering bestaat er over externe audit? - Hoe is de reden van bestaan gedefinieerd in het mandaat van de auditorganisatie: wat is haar wettelijke opdracht? - Welke bevoegdheden heeft de rekenkamer: organiek / institutioneel? Wie kan / mag zij auditeren (departementen, openbare instellingen, overheidsbedrijven, )? Is er een follow-the-money mandaat? - Hoe ziet het materiële mandaat eruit? Welke aspecten mag zij beoordelen? Kan zij toetsen aan de 3 E's (economy, efficiëntie en effectiviteit)? Indien de auditorganisatie niet bevoegd is om effectiviteit rechtstreeks te beoordelen: hoe komt dit? - Welke onderzoeksbevoegdheden heeft de instelling? Van wie mag zij welke informatie opvragen? Zijn er overheidsgegevens waartoe zij geen toegang heeft? Box 1-1 Onderzoeksvragen over het wettelijke mandaat van rekenkamers. 14

15 Hoofdstuk 1: Inleiding Organisatie 1. Hoe organiseren rekenkamers zich om performance audits uit te voeren? In welke mate leidt een wijziging in het mandaat van rekenkamers ook tot een verandering in de organisatiestructuur? In het tweede deel van de onderzoekschecklist gaan we in op de organisatiestructuur, het personeelsbeleid, de prestatiemeetsystemen en de kwaliteitscontrole. Box 1-2 geeft een overzicht van de onderzoeksvragen over de organisatie van performance audit. Organisatie - Hoe is de rekenkamer georganiseerd? Op basis van welke principes is de auditinstelling gestructureerd: volgens producten (types audit), volgens beleidsdomeinen, matrixorganisatie? Op welke manier is performance audit organisatorisch ingebed: zijn er aparte afdelingen voor performance audit? ) - Wie doet performance audit? Welke vooropleiding hebben performance auditors (juridisch, accountancy, sociaal-wetenschappelijk,.)? - Welke opleidingen zijn voorzien (intern / extern)? - in welke mate wordt beroep gedaan op outsourcing? - Bestaan er binnen de rekenkamer systemen om de performantie te meten? - Hoe wordt de kwaliteit van de audits gewaarborgd? Box 1-2 Onderzoeksvragen over de organisatie van performance audit. Het proces van doelmatigheid 1. Hoe verloopt het proces van performance audit in de praktijk? Welke verschillen zijn er tussen rekenkamers in de indeling van het auditproces? Het derde deel van de onderzoekschecklist beslaat de verschillende stappen in het proces van performance audit, van de planning tot de nazorg (zie Box 1-3). Het proces van performance audit Auditplanning: - Worden er ook onderzoeken uitgevoerd op verzoek van parlement? - Op welke wijze worden onderwerpen geselecteerd? Wordt de selectie van onderwerpen aangestuurd via een expliciet strategisch kader? Wat is de inhoud van deze strategie? - Is er een systematische monitoring van de te controleren domeinen? Hoe is de monitoring georganiseerd? - Welke selectiecriteria worden gehanteerd 15

16 De praktijk van performance audit: een drielandenstudie - Wie stelt de onderwerpen voor? Is er voorafgaandelijk overleg met de opdrachtgever over het onderzoeksprogramma (met het parlement voor externe audit)? Is er voorafgaandelijk overleg met de te auditeren organisaties? - Wordt de onderzoeksplanning al dan niet kenbaar gemaakt buiten de auditorganisatie? - Wordt de effectiviteit van de selectie geëvalueerd? Onderzoeksvoorstel - Uit welke elementen bestaat het onderzoeksvoorstel? - Wordt het onderzoeksvoorstel gecommuniceerd aan de geauditeerde? - Worden externen betrokken bij het uitwerken van onderzoeksvoorstellen? Uitvoering van de audit - Hoe is de uitvoering van de audit georganiseerd? Hoe worden auditteams samengesteld? - Worden externen betrokken bij de uitvoering: is er een begeleidingscomité met externen, worden sommige activiteiten uitbesteed? Rapportering - Welke procedures bestaan er in verband met rapportering? Is er een tegensprekelijke procedure met de geauditeerde administratie en/of met de regering? - Op welke manier worden rapporten gepubliceerd: al of niet aparte publicaties per onderzoek, vormgeving, publiek toegankelijk...? Nazorg - Welke nazorg wordt geboden aan de geauditeerde? (bijv. adviesverlening bij de implementatie van aanbevelingen) - Hoe worden de auditresultaten gecommuniceerd naar de media? - Is er een bespreking in het parlement en zo ja, in welke parlementaire commissie? - Wordt een onderzoek na afloop geëvalueerd? - Worden aanbevelingen systematisch opgevolgd? Box 1-3 Onderzoeksvragen over het proces van performance audit. Auditproducten 1. Verschillende rekenkamers hebben het mandaat om performance audits uit te voeren, maar het type en het volume van performance audits kan wel verschillen tussen landen. In het vierde deel van de onderzoekschecklist gaan we na hoe belangrijk het aandeel is van performance audit in de totale auditactiviteit. Box 1-4 geeft een overzicht van de onderzoeksvragen over de auditproducten. 16

17 Hoofdstuk 1: Inleiding Auditproducten - Welke types audit worden uitgevoerd? (performance audit, wettigheidsonderzoek, financiële audit) Tot welke producten leidt dit? - Wat is het aandeel van performance audit in de totale auditactiviteit (aantal rapporten / jaar, % financiële middelen, % personeel, )? - Op welke aspecten van performantie zijn de auditrapporten gefocust: beleid beheer prestaties effecten verantwoording? Box 1-4 Onderzoeksvragen over de auditproducten Aan de hand van een analyse van 15 recente performance auditrapporten van de drie rekenkamers beschrijven we het verschil in focus van de performance audits. Vellen de rapporten een oordeel over de geleverde prestaties en de bereikte effecten of beoordelen ze enkel de achterliggende voorwaarden op het vlak van beheer en beleid die nodig zijn om de prestaties en effecten te realiseren? Performance audits kunnen ook de verantwoording aan het parlement beoordelen. In welke mate komt dit voor? Tabel 1-3 geeft schematisch het analysekader voor categorisering van de focus van de normering in performance auditrapporten. We lichten de begripsdefiniëring hierna toe. Beheer Management Primair proces Organisatiestructuur Middelenmanagement Personeel Marketing Reguleringsmanagement Samenwerking Beleid Beleidskader Reglementair kader: wet- en regelgeving Institutioneel kader: taakverdeling Budgettair kader Prestaties Effecten Verantwoording Tabel 1-3 Analysekader voor de inhoud van performance auditrapporten 17

18 De praktijk van performance audit: een drielandenstudie 3. De categorie beheer heeft betrekking op het gedrag van de overheidsmanager. Wat speelt zich op managementvlak af binnen de organisatie? De categorie beheer bestaat uit verschillende subcategorieën: het management in algemene zin 3, het primaire proces 4, het middelenmanagement 5, de organisatiestructuur 6, het personeelsbeheer 7, de marketing 8, het reguleringsmanagement 9 en de samenwerking De begripscategorie beleid heeft betrekking op de normen over de omkadering voor het functioneren van de organisatie. We denken onder meer aan reglementen, budgetten en beleidsdoelstellingen. We stippen hierbij uitdrukkelijk aan dat het gaat om het normeren van het gedrag van politici. De aanbeveling tot gedragswijziging duidt dan op de verantwoordelijkheid van politici in het bepalen, wijzigen of bijstellen van onder meer de beleidsdoelstellingen, de beleidsinstrumenten en de financiële middelen. De diagnose gaat uit van de context waarbinnen de politici hun rol moeten spelen. Hierbij stippen we aan dat het onderscheid tussen beleid en beheer niet als een absoluut duaal gegeven moet geïnterpreteerd worden. Het spreekt voor zich dat het opdelen van verantwoordelijkheden voor politici, dan wel ambtenaren de mogelijkheid tot interferenties niet uitsluit. Het beleidsniveau wordt verder opgedeeld in volgende subcategorieën: het beleidskader 11, het reglementaire kader 12, het institutioneel kader 13 en het budgettaire kader Management heeft betrekking op het aansturen en opvolgen van primaire processen en het middelenmanagement. Normeringen die verwijzen naar het strategische plan, prestatiemeetsystemen, monitoring en voortgangsbewaking zijn voorbeelden van normeringen over het management. 4 Primair proces slaat op het voortbrengen van de prestatie (product of dienst) die naar buiten gaat. Primaire processen duiden in essentie op de kerntaken van de overheidsorganisatie. 5 Normen over middelenmanagement zijn gericht op het ondersteunen van het primaire proces en het management en kunnen aangeduid worden met het acroniem PIOFHA (personeel, informatie, organisatie, financiën, huisvesting, automatisering). Deze definitie breiden wij uit met aspecten van middeleninfrastructuur. We onttrekken ervan echter de aanbevelingen over het personeelsproces. 6 Organisatiestructuur slaat op de verdeling van taken en de coördinatie van deze taken binnen de organisatie. 7 Aanbevelingen over personeel hebben zowel betrekking op het personele proces (ter ondersteuning van het primaire proces en het management) als op de personele structuur (personeelsbestand met een bepaalde omvang, deskundigheid, cultuur, ). 8 Marketing slaat op het voorlichtingsbeleid dat de organisatie voort ten aanzien van haar klanten. 9 Reguleringsmanagement is een element van het reglementaire kader, en gaat in op de manier waarop de organisatie het kunnen uitvoeren van de wet- en regelgeving in de praktijk mogelijk maakt. 10 Samenwerking gaat over de relaties tussen de actoren, betrokken in het ten uitvoering brengen van het beleid. 11 De normering over het beleidskader gaat in op de beleidstheorie en de informatie die het beleid onderbouwt (ex ante) of evalueert (ex post). Het beleid is maar effectief als er een causaal verband bestaat tussen beleidsdoelstellingen, beleidsinstrumenten en beleidseffecten; kortom, als het beleid steunt op een juiste beleidstheorie. Ook normen over de kwaliteit van de beleidsinformatie vallen onder deze subcategorie. Is er een goed uitgebouwde diagnose van de problematiek, is de keuze van het beleidsinstrument gemotiveerd? Het zijn deze vragen die de auditor tracht te normeren. 12 Normen over het reglementaire kader gaan in op het wettelijke kader en de reglementaire bepalingen waarbinnen overheidsorganisaties handelen. De reglementaire bepalingen kunnen gaan over beheersmatige aspecten zoals begrotingsrecht, overheidsopdrachten, ambtenarenrecht en statutaire regelgeving, of over aspecten van inhoudelijke aard. 13 Het institutionele kader gaat over de wijze waarop taken zijn verdeeld tussen overheidsorganisaties en/of private organisaties, en de wijze waarop wordt samengewerkt (overlapping, hiaten, onsamenhangendheid, verkokering), de taakverdeling tussen het ambtelijke en het politieke niveau (bijvoorbeeld bij beleidsvoorbereiding en aansturing van en toezicht op administraties). 14 Vaststellingen over het budgettaire kader beoordelen hoeveel geld er beschikbaar is voor het beleid vanuit de begroting en het vermogen. Ze normeren het budgettaire systeem: gaat het om een één- of meerjarenfinanciering, is er afstemming tussen de financiële cyclus en de beheerscyclus, is er sprake van een kasboekhouding of een bedrijfseconomische boekhouding? 18

19 Hoofdstuk 1: Inleiding 9. Normen over prestaties hebben betrekking op de samenleving. Overheid en samenleving worden met elkaar verbonden vanuit de overheidsprestaties. Prestaties, zoals toegekende subsidies of uitgevoerde inspecties, zijn geen doel op zich. Ze worden ingezet om maatschappelijke doelstellingen (zoals het verminderen van de jeugdwerkloosheid, of het aanbieden van betaalbare gezondheidszorg voor iedereen) te bereiken. Prestaties bekijken we vanuit de invalshoeken: omvang, bereik, doorlooptijd, kwaliteit en kostprijs. 10. Normen over effecten verwijzen naar de functionaliteit van het gevoerde beleid voor de samenleving. Effectiviteit slaat op het bereiken van de doelstellingen van het beleid (doelbereiking), dankzij het beleid (doeltreffendheid). De bereikte effecten kunnen in de audit gekoppeld worden aan de kostprijs (kosteneffectiviteit). Ook kunnen de neveneffecten onderzocht worden. Deze normen hebben betrekking op de samenleving. 11. Normen over verantwoordingsinformatie verwijzen naar de informatie over het presteren van de overheid. Het gaat bij verantwoordingsinformatie om informatie die het parlement ontvangt van de regering. Methoden en technieken 1. De invoering van performance audits heeft geleid tot een uitbreiding van de methoden en technieken die auditors gebruiken. In het vijfde deel van de onderzoekschecklist brengen we dit in kaart (zie Box 1-5). Onderzoeksvragen over methoden en technieken - Welke handleidingen, procedures bestaan in verband met performance audit en waarop hebben deze betrekking? - Wordt ondersteuning geboden via intranet? Welke informatie is beschikbaar (informatie uit vorige onderzoeken, normendatabank.)? - Wordt enkel informatie verzameld bij de overheid of ook bij particulieren? - Wat zijn de belangrijkste bronnen van normen? - Welke types van onderzoeksdesign worden gebuikt? - Welke methoden worden gebruikt om data te verzamelen? - Welke methoden worden gebruikt om data te analyseren? Box 1-5 Onderzoeksvragen over methoden en technieken van performance audit. 2. We onderzoeken de methodologische ondersteuning die auditors krijgen, maar ook het daadwerkelijke gebruik van verschillende onderzoeksdesigns, dataverzamelingsmethoden en technieken van data-analyse. Hiertoe analyseren we een recente steekproef van 15 audit rapporten per rekenkamer. 19

20 De praktijk van performance audit: een drielandenstudie 3. Bij het ontwikkelen van het onderzoeksdesign moet men in de eerste plaats afbakenen op welke periode de audit betrekking heeft. Men kan nagaan wat de veranderingen zijn tussen de situatie voor en na een bepaalde beleidsmaatregel. Dit noemt men een voor- en nameting. Men kan ook enkel na gaan welke wijzigingen er zijn opgetreden na de beleidsmaatregel. Dat noemen we een nameting. Op de tweede plaats moet men beslissen of er gewerkt wordt met een controlegroep. Dit betekent dat men een groep die blootgesteld is aan een beleidsmaatregel gaat vergelijken met een groep waarop de beleidsmaatregel geen betrekking had, de controlegroep. Op de derde plaats moet men beslissen of men vergelijkingen gaat maken, met andere organisaties of in de tijd. 4. Als methoden van dataverzameling onderscheiden we de documentenanalyse 15, het interview 16, de survey 17, de observatie 18 en de expert opinie 19 (zie Tabel 1-4). Documentenanalyse en data-analyse Interview Primaire data Secundaire data Individueel Focus groep Observatie Participerende observatie Mystery shopping Survey Expert opinie Tabel 1-4 Methoden van dataverzameling in performance audits. 15 In de analyse van documenten onderscheiden we primaire data en secundaire data. Onder secundaire data verstaan we documenten die binnen de organisatie gebruikt worden en die niet ontwikkeld zijn voor onderzoeksdoeleinden. Dit omvat wet- en regelgeving, jaarverslagen, begrotingen, strategische plannen, databanken van de geauditeerde organisatie, dossiers van de geauditeerde organisatie, Het kan interessant zijn om op basis van statistieken aanwezig in de geauditeerde organisaties nieuwe analyses te ondernemen (NAO & Audit Scotland, X). Onder secundaire data begrijpen we gegevens over de organisatie of over het thema die verzameld zijn voor onderzoeksdoeleinden, zowel door de organisatie zelf als door andere actoren. Voorbeelden hiervan zijn officiële statistieken, vakliteratuur, audits en evaluatieonderzoeken en onderzoeksrapporten. 16 Interviews kunnen zowel individueel als in groep verlopen. Een groepsinterview noemt men ook wel een focusgroep. Indien in de performance audit rapporten interviews vermeld werden, maar niet expliciet gesteld werd dat er groepsinterviews uitgevoerd werden, dan hebben we deze gecodeerd als individuele interviews. Men kan zowel gestructureerde, semi-gestructureerde als open interviews houden. 17 De survey of vragenlijst wordt hoofdzakelijk gebruikt om speciefieke en gedetailleerde informatie te verzamelen bij een groep mensen of organisaties (Office of the Auditor General of Canada, 1994: 29). Het kan zowel gaan om postenquêtes, telefonische enquêtes, face-to-face surveys of vragenlijsten die per of op het Internet ingevuld worden. De surveys worden meestal afgenomen bij de geauditeerde organisaties, maar kunnen ook een ruimere populatie betreffen. 18 Observatie kan de auditor een genuanceerder inzicht verschaffen in de actuele situatie en kan de bevindingen geloofwaardiger maken (Office of the Auditor General of Canada, 1994). Men kan een veldbezoek uitbrengen en aan participerende observatie doen. Een andere techniek van observatie is mystery shopping. Mystery Shopping beoogt de daadwerkelijke dienstverlening vanuit het oogpunt van de klant of bezoeker te beoordelen. De Mystery Shopper of Guest doet zich voor als klant en observeert het volledige dienstverleningsproces, of een gedeelte daarvan. Dit kan zowel door ter plaatse te gaan of door contact op te nemen met de betrokken dienst via telefoon, , 19 Wanneer in een performance audit conclusies getoetst worden door externe deskundigen, spreken we van het gebruik van de expert opinie. Deskundigen worden geselecteerd op basis van hun professionele kwalificaties en ervaring in het veld. Expert opinies vomren een belangrijke bron van informatie bij de beoordeling van zaken die zeer moeilijk objectief te kwantificeren zijn (Office of the Auditor General of Canada, 1994). 20

De modernisering van de controlepiramide vanuit internationaal perspectief

De modernisering van de controlepiramide vanuit internationaal perspectief De modernisering van de controlepiramide vanuit internationaal perspectief prof. dr. Geert Bouckaert Brussel, 12 mei 2005 INSTITUUT VOOR DE OVERHEID 1 Structuur van de presentatie 1. Inleiding 2. Externe

Nadere informatie

INTERN REGLEMENT VAN HET AUDITCOMITÉ

INTERN REGLEMENT VAN HET AUDITCOMITÉ BIJLAGE 2. INTERN REGLEMENT VAN HET AUDITCOMITÉ Dit intern reglement maakt integraal deel uit van het Corporate Governance Charter van de Vennootschap. Deze bijlage is een aanvulling op de toepasselijke

Nadere informatie

INTERN REGLEMENT VAN HET AUDITCOMITÉ

INTERN REGLEMENT VAN HET AUDITCOMITÉ BIJLAGE 2 BIJ HET CORPORATE GOVERNANCE CHARTER INTERN REGLEMENT VAN HET AUDITCOMITÉ OPGESTELD DOOR DE RAAD VAN BESTUUR INHOUDSOPGAVE Algemeen... 3 1. Samenstelling... 3 2. Verantwoordelijkheden... 3 3.

Nadere informatie

Functiebeschrijving: Directeur audit

Functiebeschrijving: Directeur audit Functiebeschrijving: Directeur audit Functiefamilie Controle en audit functies Voor akkoord Naam leidinggevende Datum + handtekening Naam functiehouder Datum + Handtekening 1. Context van de functie 1.1.

Nadere informatie

Studiedag De modernisering van het begroten in België. Brussel, 11 mei 2004

Studiedag De modernisering van het begroten in België. Brussel, 11 mei 2004 Studiedag De modernisering van het begroten in België Brussel, 11 mei 2004 Internationale trends in overheidsbegroten Prof. dr. Geert Bouckaert A. Internationale trends Inhoud 1. Gebruik van prestatiegegevens

Nadere informatie

Ex ante evaluatie van beleid en regelgeving: focus op impact assessments VEP studiedag 30 april 2010

Ex ante evaluatie van beleid en regelgeving: focus op impact assessments VEP studiedag 30 april 2010 Ex ante evaluatie van beleid en regelgeving: focus op impact assessments VEP studiedag 30 april 2010 «Ik wil mensen in armoede een transparant model aanreiken waarmee zij kunnen toetsen of een beleidsmaatregel

Nadere informatie

woord vooraf 11 inleiding 13 Hoofdstuk 1 Personeelsevaluatiesysteem in het Vlaamse onderwijs 17

woord vooraf 11 inleiding 13 Hoofdstuk 1 Personeelsevaluatiesysteem in het Vlaamse onderwijs 17 Inhoud woord vooraf 11 inleiding 13 Hoofdstuk 1 Personeelsevaluatiesysteem in het Vlaamse onderwijs 17 1 Omschrijving en begrippenkader 19 1.1 Statuut en rechtspositie van het onderwijspersoneel 19 1.2

Nadere informatie

Rapportage. Effectmeting naar onderzoek Weten waarom uit 2008. Alphen-Chaam. Rekenkamercommissie Alphen-Chaam / Baarle-Nassau.

Rapportage. Effectmeting naar onderzoek Weten waarom uit 2008. Alphen-Chaam. Rekenkamercommissie Alphen-Chaam / Baarle-Nassau. 1 Rekenkamercommissie Alphen-Chaam / Baarle-Nassau Rapportage Effectmeting naar onderzoek Weten waarom uit 2008 Alphen-Chaam 7 juli 2011 W E T E N W A A R O M A L P H E N - C H A A M 2 1 Inleiding De Rekenkamercommissie

Nadere informatie

Rekenkamercommissie Wijdemeren

Rekenkamercommissie Wijdemeren Rekenkamercommissie Wijdemeren Protocol voor het uitvoeren van onderzoek 1. Opstellen onderzoeksopdracht De in het werkprogramma beschreven onderzoeksonderwerpen worden verder uitgewerkt in de vorm van

Nadere informatie

Gewijzigde doelstellingen in de leidraad interne controle/ organisatiebeheersing VLAAMSE OVERHEID. (inwerkingtreding: 1 januari 2015)

Gewijzigde doelstellingen in de leidraad interne controle/ organisatiebeheersing VLAAMSE OVERHEID. (inwerkingtreding: 1 januari 2015) Gewijzigde doelstellingen in de leidraad interne controle/ organisatiebeheersing VLAAMSE OVERHEID (inwerkingtreding: 1 januari 2015) 2 1. Doelstellingen, proces- & risicomanagement Subthema kwaliteitsbeleid

Nadere informatie

De praktijk van prestatie-audit in het Rekenhof

De praktijk van prestatie-audit in het Rekenhof Rekenhof De praktijk van prestatie-audit in het Rekenhof Instituut voor de Overheid 7 oktober 2008 Praktijk van prestatie-audit in het Rekenhof 1. Inleiding 2. Mijlpalen, o.a. wet-duquesne 3. Veelzijdigheid

Nadere informatie

Indien uw project geselecteerd wordt, krijgt u ongeveer 6 sessies coaching verspreid over de periode januari 2016 december 2016.

Indien uw project geselecteerd wordt, krijgt u ongeveer 6 sessies coaching verspreid over de periode januari 2016 december 2016. VERZOEK COACHING IN MANAGEMENT UW PROJECTVOORSTEL MAN-378 Elke groep die de ondersteuning van een coach wenst te genieten voor zijn project dient in het gedetailleerde beschrijving van het project op te

Nadere informatie

Evaluatie National Contact Point-werking van het Vlaams Contactpunt Kaderprogramma

Evaluatie National Contact Point-werking van het Vlaams Contactpunt Kaderprogramma Evaluatie National Contact Point-werking van het Vlaams Contactpunt Kaderprogramma Departement Economie, Wetenschap en Innovatie Afdeling Strategie en Coördinatie Koning Albert II-laan 35 bus 10 1030 Brussel

Nadere informatie

Studiedag «Prestatie-audit in de federale overheid: stand van zaken en vooruitblik» K.U.Leuven-Instituut voor de Overheid

Studiedag «Prestatie-audit in de federale overheid: stand van zaken en vooruitblik» K.U.Leuven-Instituut voor de Overheid Studiedag «Prestatie-audit in de federale overheid: stand van zaken en vooruitblik» K.U.Leuven-Instituut voor de Overheid ROLLEN VOOR DE INSPECTIE VAN FINANCIEN IN HET BELGISCH AUDITSYSTEEM 29 oktober

Nadere informatie

ONTWERP VAN DECREET. houdende wijziging van diverse bepalingen inzake financiën en begroting als gevolg van het bestuurlijk beleid

ONTWERP VAN DECREET. houdende wijziging van diverse bepalingen inzake financiën en begroting als gevolg van het bestuurlijk beleid Stuk 825 (2005-2006) Nr. 1 Zitting 2005-2006 28 april 2006 ONTWERP VAN DECREET houdende wijziging van diverse bepalingen inzake financiën en begroting als gevolg van het bestuurlijk beleid 1879 FIN Stuk

Nadere informatie

Bijlage 3. Intern reglement van het Auditcomité

Bijlage 3. Intern reglement van het Auditcomité Bijlage 3 Intern reglement van het Auditcomité 1. Samenstelling en vergoeding Het Comité bestaat uit twee leden die door de Raad van Bestuur van de Zaakvoerder worden aangeduid uit de onafhankelijke Bestuurders.

Nadere informatie

Inhuur in de Kempen. Eersel, Oirschot en Reusel-De Mierden. Onderzoeksaanpak

Inhuur in de Kempen. Eersel, Oirschot en Reusel-De Mierden. Onderzoeksaanpak Inhuur in de Kempen Eersel, Oirschot en Reusel-De Mierden Onderzoeksaanpak Rekenkamercommissie Kempengemeenten 21 april 2014 1. Achtergrond en aanleiding In gemeentelijke organisaties met een omvang als

Nadere informatie

SOLVAY NV HUISHOUDELIJK REGLEMENT VAN HET AUDITCOMITE. De leden van het Auditcomité worden benoemd voor een hernieuwbare termijn van twee jaar.

SOLVAY NV HUISHOUDELIJK REGLEMENT VAN HET AUDITCOMITE. De leden van het Auditcomité worden benoemd voor een hernieuwbare termijn van twee jaar. SOLVAY NV HUISHOUDELIJK REGLEMENT VAN HET AUDITCOMITE I. SAMENSTELLING VAN HET AUDITCOMITÉ 1. Aantal leden - Duur van de mandaten Het Auditcomité telt minstens vier leden. De leden van het Auditcomité

Nadere informatie

Onderzoek naar de evalueerbaarheid van gemeentelijk beleid

Onderzoek naar de evalueerbaarheid van gemeentelijk beleid Onderzoek naar de evalueerbaarheid van gemeentelijk beleid Plan van aanpak Rekenkamer Maastricht februari 2007 1 1. Achtergrond en aanleiding 1 De gemeente Maastricht wil maatschappelijke doelen bereiken.

Nadere informatie

Martine Verluyten Voorzitter van het Auditcomité van de Vlaamse Administratie

Martine Verluyten Voorzitter van het Auditcomité van de Vlaamse Administratie 1 Publieke versus private audit Gelijkenissen en verschillen een persoonlijke-ervaringsgebaseerde toelichting Martine Verluyten Voorzitter van het Auditcomité van de Vlaamse Administratie 2 2 1 Context

Nadere informatie

Doelstellingenmanagement en monitoring vanuit de auditbril. Eddy Guilliams 1 april 2014

Doelstellingenmanagement en monitoring vanuit de auditbril. Eddy Guilliams 1 april 2014 Doelstellingenmanagement en monitoring vanuit de auditbril Eddy Guilliams 1 april 2014 Agenda Interne controle/ organisatiebeheersing en audit Wie zijn we? Doelstellingen en monitoring in de leidraad organisatiebeheersing

Nadere informatie

HEIJMANS N.V. REGLEMENT AUDITCOMMISSIE

HEIJMANS N.V. REGLEMENT AUDITCOMMISSIE HEIJMANS N.V. REGLEMENT AUDITCOMMISSIE Vastgesteld door de RvC op 10 maart 2010 1 10 maart 2010 INHOUDSOPGAVE Blz. 0. Inleiding... 3 1. Samenstelling... 3 2. Taken en bevoegdheden... 3 3. Taken betreffende

Nadere informatie

Balanced Scorecard. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V.

Balanced Scorecard. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. Balanced Scorecard Een introductie Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. Organisatie SYSQA B.V. Pagina 2 van 9 Inhoudsopgave 1 INLEIDING... 3 1.1 ALGEMEEN... 3 1.2 VERSIEBEHEER... 3 2 DE

Nadere informatie

Instruerend Bestuur Quickscan en checklist

Instruerend Bestuur Quickscan en checklist Instruerend Bestuur Quickscan en checklist Stade Advies BV Kwaliteit van samenleven Quickscan Instruerend Bestuur (0 = onbekend; 1 = slecht; 2 = onvoldoende; 3 = voldoende; 4 = goed; 5 = uitstekend) 1.

Nadere informatie

Voorwoord... iii Verantwoording... v

Voorwoord... iii Verantwoording... v Inhoudsopgave Voorwoord... iii Verantwoording... v INTRODUCTIE... 1 1. Wat is onderzoek... 2 1.1 Een definitie van onderzoek... 2 1.2 De onderzoeker als probleemoplosser of de onderzoeker als adviseur...

Nadere informatie

Externe audit, interne controle en IT. Steven Van Roosbroek

Externe audit, interne controle en IT. Steven Van Roosbroek Externe audit, interne controle en IT Steven Van Roosbroek Gestegen verwachtingen Financieel Inhoudelijk Burgers 3 4 Kader voor de externe audit Nieuw systeem van plannen en boekhouden Integratie sectorale

Nadere informatie

Beleids- en BeheersCyclus. Cursus beleidsplanning, -monitoring en evaluatie: Inleidend hoofdstuk

Beleids- en BeheersCyclus. Cursus beleidsplanning, -monitoring en evaluatie: Inleidend hoofdstuk Beleids- en BeheersCyclus Cursus beleidsplanning, -monitoring en evaluatie: Inleidend hoofdstuk Inhoud cursus Rode draad 1.2 Inleiding 1.3 Definities 1.4 Model strategisch 1.5 Belang strategisch 1.6 Belang

Nadere informatie

KFI en KPI: overeenkomsten, verschillen en raakvlakken

KFI en KPI: overeenkomsten, verschillen en raakvlakken KFI en KPI: overeenkomsten, verschillen en raakvlakken Ministerie van Financiën, Begrotingszaken Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, Personeelsmanagement Rijksdienst Inhoudsopgave

Nadere informatie

De doelstellingen van directie en personeel worden expliciet omschreven in een beleidsplan en worden jaarlijks beoordeeld door de directie.

De doelstellingen van directie en personeel worden expliciet omschreven in een beleidsplan en worden jaarlijks beoordeeld door de directie. FUNCTIE: Directeur POC AFKORTING: DIR AFDELING: Management 1. DOELSTELLINGEN INSTELLING De doelstellingen staan omschreven in het beleidsplan POC. Vermits de directie de eindverantwoordelijkheid heeft

Nadere informatie

Indicatoren voor overheidsbeleid: historiek, begrippen en trends

Indicatoren voor overheidsbeleid: historiek, begrippen en trends VEP-studiedag Indicatoren als grondstof voor het opvolgen en evalueren van beleid 18 februari 2009 Indicatoren voor overheidsbeleid: historiek, begrippen en trends Dries Verlet & Luc Deschamps Studiedienst

Nadere informatie

Samenvatting van het advies goedgekeurd op 2 juni 2004 en uitgebracht op grond van artikel 133, tiende lid van het Wetboek van vennootschappen

Samenvatting van het advies goedgekeurd op 2 juni 2004 en uitgebracht op grond van artikel 133, tiende lid van het Wetboek van vennootschappen ADVIES- EN CONTROLECOMITÉ OP DE ONAFHANKELIJKHEID VAN DE COMMISSARIS Ref : Accom ADVIES 2004/1 Samenvatting van het advies goedgekeurd op 2 juni 2004 en uitgebracht op grond van artikel 133, tiende lid

Nadere informatie

CHARTER VAN HET AUDITCOMITE

CHARTER VAN HET AUDITCOMITE CHARTER VAN HET AUDITCOMITE INLEIDING 2 I. ROL 2 II. VERANTWOORDELIJKHEDEN 2 1. Financiële reporting 3 2. Interne controle - risicobeheer en compliance 3 3. Interne audit 4 4. Externe audit: de commissaris

Nadere informatie

De effectieve directie

De effectieve directie Studiedag - Journée d études De interne audit en het auditcomité Walgraeve M. Hoofd interne audit NVSM 17.10.2008 Verslag over: De effectieve directie - Financiële, operationele en strategische risico

Nadere informatie

Voorwoord van Hester van Herk... iii Voorwoord van Foeke van der Zee... iv Verantwoording... vi

Voorwoord van Hester van Herk... iii Voorwoord van Foeke van der Zee... iv Verantwoording... vi Inhoudsopgave Voorwoord van Hester van Herk... iii Voorwoord van Foeke van der Zee... iv Verantwoording... vi INTRODUCTIE... 1 1. Wat is onderzoek... 2 1.1 Een definitie van onderzoek... 2 1.2 De onderzoeker

Nadere informatie

De logica achter de ISA s en het interne controlesysteem

De logica achter de ISA s en het interne controlesysteem De logica achter de ISA s en het interne controlesysteem In dit artikel wordt de logica van de ISA s besproken in relatie met het interne controlesysteem. Hieronder worden de componenten van het interne

Nadere informatie

Kwaliteitskosten onderzoek. Aanpak. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V.

Kwaliteitskosten onderzoek. Aanpak. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. Kwaliteitskosten onderzoek Aanpak Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. Organisatie SYSQA B.V. Pagina 2 van 8 Inhoudsopgave 1 INLEIDING... 3 1.1 ALGEMEEN... 3 1.2 VERSIEBEHEER... 3 2 KWALITEITSKOSTEN...

Nadere informatie

COMMISSIE VOOR HET BANK- EN FINANCIEWEZEN Prudentieel toezicht op de beleggingsondernemingen

COMMISSIE VOOR HET BANK- EN FINANCIEWEZEN Prudentieel toezicht op de beleggingsondernemingen Prudentieel toezicht op de beleggingsondernemingen Brussel, 14 november 2002. CIRCULAIRE D1/EB/2002/6 AAN DE BELEGGINGSONDERNEMINGEN OVER HUN INTERNE CONTROLE EN OVER DE INTERNE AUDITFUNCTIE EN DE COMPLIANCE-FUNCTIE

Nadere informatie

Recept 4: Hoe meten we praktisch onze resultaten? Weten dat u met de juiste dingen bezig bent

Recept 4: Hoe meten we praktisch onze resultaten? Weten dat u met de juiste dingen bezig bent Recept 4: Hoe meten we praktisch onze resultaten? Weten dat u met de juiste dingen bezig bent Het gerecht Het resultaat: weten dat u met de juiste dingen bezig bent. Alles is op een bepaalde manier meetbaar.

Nadere informatie

Vacature Hoofd Financiën

Vacature Hoofd Financiën Vacature Hoofd Financiën Gezocht: Krachtig Hoofd Financiële en Salarisadministratie Voelt u zich aangetrokken tot de dynamische ontwikkelingen binnen Voortgezet Onderwijs? Bent u de krachtige, financiële

Nadere informatie

Befimmo NV. Reglement van de interne audit

Befimmo NV. Reglement van de interne audit Befimmo NV Inhoud Article 1 - Opzet... 1 Article 2 - Opdracht, doelstellingen en activiteiten... 2 Article 3 - Jaarprogramma... 3 Article 4 - Rapportering... 3 Article 5 - Autoriteit... 4 Article 6 - Onafhankelijkheid...

Nadere informatie

REGLEMENT VOOR DE AUDIT, COMPLIANCE EN RISICO COMMISSIE VAN PROPERTIZE B.V.

REGLEMENT VOOR DE AUDIT, COMPLIANCE EN RISICO COMMISSIE VAN PROPERTIZE B.V. REGLEMENT VOOR DE AUDIT, COMPLIANCE EN RISICO COMMISSIE VAN PROPERTIZE B.V. Datum: 11 mei 2015 Artikel 1. Definities AvA: Commissie: Reglement: RvB: RvC: Vennootschap: de algemene vergadering van aandeelhouders

Nadere informatie

Driedaagse Leergang. Kennisintensieve beleidsontwikkeling

Driedaagse Leergang. Kennisintensieve beleidsontwikkeling Driedaagse Leergang Kennisintensieve beleidsontwikkeling 6, 13 en 20 juni 2014 Den Haag Doelstellingen en doelgroep De doelgroep bestaat uit beleidsmedewerkers/stafmedewerkers bij beleidsinstanties (nationaal,

Nadere informatie

Hoofd Bedrijfsvoering (Manager Operations) Utrecht

Hoofd Bedrijfsvoering (Manager Operations) Utrecht Voor onze opdrachtgever, het Oranje Fonds, zijn wij op zoek naar een Hoofd Bedrijfsvoering (Manager Operations) Utrecht Achtergrondinformatie Het fonds Het Oranje Fonds is het grootste nationale fonds

Nadere informatie

Niet-financiële informatie (NFI) in Nederland

Niet-financiële informatie (NFI) in Nederland Niet-financiële informatie (NFI) in Nederland Koninklijk NIVRA Michèl J.P. Admiraal RA IBR 7 december 2009 1 Inhoud van deze presentatie 1. Voorstellen spreker 2. State of the art in Nederland 3. NIVRA

Nadere informatie

INTERNATIONALE CONTROLESTANDAARD 610 HET IN AANMERKING NEMEN VAN DE INTERNE AUDITWERKZAAMHEDEN

INTERNATIONALE CONTROLESTANDAARD 610 HET IN AANMERKING NEMEN VAN DE INTERNE AUDITWERKZAAMHEDEN INTERNATIONALE CONTROLESTANDAARD 610 HET IN AANMERKING NEMEN VAN DE INTERNE AUDITWERKZAAMHEDEN INHOUDSOPGAVE Paragrafen Inleiding... 1-4 Reikwijdte en doelstellingen van de interne audit... 5 Verhouding

Nadere informatie

FUNCTIEFAMILIE 1.3 Technisch specialist

FUNCTIEFAMILIE 1.3 Technisch specialist FUNCTIEFAMILIE 1.3 Technisch specialist Doel van de functiefamilie Vanuit de eigen technische specialisatie voorbereiden en opmaken van plannen, ontwerpen of studies en de uitvoering ervan opvolgen specialistische

Nadere informatie

Checklist voor goed ITINERA INSTITUTE BERICHT. openbaar bestuur. Expertise - Pathways - Impact. Expertise - Pathways - Impact. 2015 /01 26 l 02l 2015

Checklist voor goed ITINERA INSTITUTE BERICHT. openbaar bestuur. Expertise - Pathways - Impact. Expertise - Pathways - Impact. 2015 /01 26 l 02l 2015 ITINERA INSTITUTE BERICHT Checklist voor goed openbaar bestuur 2015 /01 26 l 02l 2015 MENSEN WELVAART BESCHERMING In moeilijke tijden met een toenemende onzekerheid moeten we kunnen rekenen op betrouwbare

Nadere informatie

Communicatienotitie rekenkamercommissie.

Communicatienotitie rekenkamercommissie. Communicatienotitie rekenkamercommissie. Beleid en beleidsdoelstelling: De communicatienotitie rekenkamercommissie is bedoeld om toereikende informatieve interactie te garanderen over de actuele stand

Nadere informatie

Pilootproject VVM De Lijn

Pilootproject VVM De Lijn Pilootproject VVM De Lijn Netwerk organisatiebeheersing 24 januari 2013 Dominiek Viaene VVM De Lijn Jo Fransen IAVA Agenda 1. Kerncijfers VVM De Lijn 2. Situering pilootproject single audit 3. Methodiek

Nadere informatie

BELEIDSEVALUATIE BINNEN HET DOMEIN WERK EN SOCIALE ECONOMIE Nina Van den Driessche (VDAB) Willem De Klerck (DWSE)

BELEIDSEVALUATIE BINNEN HET DOMEIN WERK EN SOCIALE ECONOMIE Nina Van den Driessche (VDAB) Willem De Klerck (DWSE) BELEIDSEVALUATIE BINNEN HET DOMEIN WERK EN SOCIALE ECONOMIE Nina Van den Driessche (VDAB) Willem De Klerck (DWSE) Inhoud Het domein WSE Evaluatie binnen WSE Evaluatiebeleid/plan*: Strengths Weaknesses

Nadere informatie

essentialia van goed openbaar bestuur

essentialia van goed openbaar bestuur essentialia van goed openbaar bestuur essentialia van goed openbaar bestuur Inhoud 1 goed openbaar bestuur 4 2 de essentialia 5 3 functioneren 6 Transparant functioneren 6 Publieke verantwoording afleggen

Nadere informatie

REKENKAMERCOMMISSIE HULST-TERNEUZEN

REKENKAMERCOMMISSIE HULST-TERNEUZEN REKENKAMERCOMMISSIE HULST-TERNEUZEN JAARVERSLAG 2014 Vastgesteld op Kennis van genomen door de gemeenteraad van Hulst op 11 juni 2015. Kennis van genomen door de gemeenteraad van Terneuzen op 4 juni 2015.

Nadere informatie

Prestatiemeting op maat:

Prestatiemeting op maat: PRESTATIEMETING Drs. K.B.M. Bessems is recent als bedrijfseconoom afgestudeerd aan de Universiteit van Tilburg. Drs. J.M.C. Niederer (niederer@telenet.be) is werkzaam in de controllerspraktijk en heeft

Nadere informatie

Infosessie Externe audit voor de lokale besturen Vrijdag 13/12/2013

Infosessie Externe audit voor de lokale besturen Vrijdag 13/12/2013 Infosessie Externe audit voor de lokale besturen Vrijdag 13/12/2013 samen groeien samen oogsten samen proeven Inhoud 1. Historiek 2. Ratio 3. Interne controle 4. Types van audit 5. Drieledig doel 6. Organisatie

Nadere informatie

Inleiding. Inleiding. Een goede Missie, Visie en Strategie (MVS) bestaat uit twee gedeelten: Strategie Ontwikkeling en Strategie Implementatie.

Inleiding. Inleiding. Een goede Missie, Visie en Strategie (MVS) bestaat uit twee gedeelten: Strategie Ontwikkeling en Strategie Implementatie. Inleiding Inleiding Veel bedrijven hebben wel eens een Visie, Missie en Strategie uitgewerkt. Maar slechts weinig bedrijven hebben er ook daadwerkelijk voordeel van. Bij veel bedrijven is het niet meer

Nadere informatie

FUNCTIEFAMILIE 5.3 Projectmanagement

FUNCTIEFAMILIE 5.3 Projectmanagement Doel van de functiefamilie Leiden van projecten en/of deelprojecten de realisatie van de afgesproken projectdoelstellingen te garanderen. Context: In lijn met de overgekomen normen in termen van tijd,

Nadere informatie

De Minister voor Wonen en Rijksdienst, Handelend in overeenstemming met het gevoelen van de ministerraad;

De Minister voor Wonen en Rijksdienst, Handelend in overeenstemming met het gevoelen van de ministerraad; Regeling van de Minister voor Wonen en Rijksdienst van 2015, nr. , tot instelling van het tijdelijk Bureau ICT-toetsing (Instellingsbesluit tijdelijk Bureau ICT-toetsing) Handelend

Nadere informatie

INTERNATIONALE CONTROLESTANDAARD 600 GEBRUIKMAKEN VAN DE WERKZAAMHEDEN VAN EEN ANDERE AUDITOR

INTERNATIONALE CONTROLESTANDAARD 600 GEBRUIKMAKEN VAN DE WERKZAAMHEDEN VAN EEN ANDERE AUDITOR INTERNATIONALE CONTROLESTANDAARD 600 GEBRUIKMAKEN VAN DE WERKZAAMHEDEN VAN EEN ANDERE AUDITOR INHOUDSOPGAVE Paragrafen Inleiding... 1-5 Voorwaarden voor het aanvaarden van de opdracht als groepsauditor...

Nadere informatie

RAPPORT JAARLIJKS ONDERZOEK BASISSCHOOL DE LOCKAERT

RAPPORT JAARLIJKS ONDERZOEK BASISSCHOOL DE LOCKAERT RAPPORT JAARLIJKS ONDERZOEK BASISSCHOOL DE LOCKAERT School : Basisschool De Lockaert Plaats : Oss BRIN-nummer : 00CD Onderzoeksnummer : 63530 Datum schoolbezoek : 16 december 2005 Datum vaststelling :

Nadere informatie

Ontwikkelplan Inzicht in cliëntervaringen

Ontwikkelplan Inzicht in cliëntervaringen Ontwikkelplan Inzicht in cliëntervaringen 1a. Niveau Ervaren kwaliteit van leven door de cliënt. 1b. Kwaliteitsthema Cliëntervaring Het werken aan dit kwaliteitsthema maakt onderdeel uit van de integrale

Nadere informatie

Interne audit in de FOD Mobiliteit en Vervoer

Interne audit in de FOD Mobiliteit en Vervoer Interne audit in de FOD Mobiliteit en Vervoer Josiane Van Waesberghe FOD Mobiliteit en Vervoer Studiedag Modernisering van de Controlepiramide Instituut van de Overheid 12 mei 2005 FOD Agenda Agenda Huidige

Nadere informatie

JC 2014 43 27 May 2014. Joint Committee Richtsnoeren voor de behandeling van klachten door de effectensector (ESMA) en de bankensector (EBA)

JC 2014 43 27 May 2014. Joint Committee Richtsnoeren voor de behandeling van klachten door de effectensector (ESMA) en de bankensector (EBA) JC 2014 43 27 May 2014 Joint Committee Richtsnoeren voor de behandeling van klachten door de effectensector (ESMA) en de bankensector (EBA) 1 Inhoudsopgave Richtsnoeren voor de behandeling van klachten

Nadere informatie

Basisgegevens. Algemene karakteristieken

Basisgegevens. Algemene karakteristieken Basisgegevens Functiebenaming: Beleidsmedewerker Dienstonderdeel/post: Ambassade Washington Functieniveau: 09 Aantal uren: Min/Max AO 2040 uur per week Formatieplaatsnr: bovenformatief (tijdelijke functie

Nadere informatie

Verordening 217 Concept aangeboden aan de Provinciale Staten

Verordening 217 Concept aangeboden aan de Provinciale Staten Verordening 217 Concept aangeboden aan de Provinciale Staten Controleverordening Randstedelijke Rekenkamer De Randstedelijke Rekenkamer besluit: overwegende dat: op grond van de wet van 2 juli 2003, Stb.

Nadere informatie

Functieprofiel: Manager Functiecode: 0202

Functieprofiel: Manager Functiecode: 0202 Functieprofiel: Manager Functiecode: 0202 Doel Zorgdragen voor de vorming van beleid voor de eigen functionele discipline, alsmede zorgdragen voor de organisatorische en personele aansturing van een of

Nadere informatie

Hoofdlijnen Corporate Governance Structuur

Hoofdlijnen Corporate Governance Structuur Hoofdlijnen Corporate Governance Structuur 1. Algemeen Deugdelijk ondernemingsbestuur is waar corporate governance over gaat. Binnen de bedrijfskunde wordt de term gebruikt voor het aanduiden van hoe een

Nadere informatie

RKC ONDERZOEKSPLAN. Weststellingwerf. Toezeggingen aan burgers en bedrijven. Oktober 2015

RKC ONDERZOEKSPLAN. Weststellingwerf. Toezeggingen aan burgers en bedrijven. Oktober 2015 ONDERZOEKSPLAN Toezeggingen aan burgers en bedrijven Oktober 2015 Inhoudsopgave Inleiding... 1 Motivatie onderzoek... 1 Aanleiding... 1 Doelstelling... 2 Vraagstelling... 2 Toetsingskader... 2 Afbakening...

Nadere informatie

Functiebeschrijving. Functie. Doel van de entiteit. Plaats in de organisatie. Voor kennisname. Dienst: Functienaam: diensthoofd.

Functiebeschrijving. Functie. Doel van de entiteit. Plaats in de organisatie. Voor kennisname. Dienst: Functienaam: diensthoofd. Functiebeschrijving Functie Graadnaam: diensthoofd Functienaam: diensthoofd Functiefamilie: managementteam Functionele loopbaan: A1a-A3a Afdeling: Ondersteuning Dienst: Subdienst: Code: Doel van de entiteit

Nadere informatie

Huishoudelijk reglement van het remuneratiecomité van de Vlaamse overheid

Huishoudelijk reglement van het remuneratiecomité van de Vlaamse overheid Huishoudelijk reglement van het remuneratiecomité van de Vlaamse overheid Opdracht en algemene werkingsregels 1 - Het remuneratiecomité heeft aandacht voor het strategische beleid en neemt hierin een adviserende

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20488 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20488 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/20488 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Haar, Beryl Philine ter Title: Open method of coordination. An analysis of its

Nadere informatie

De SYSQA dienst auditing. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V.

De SYSQA dienst auditing. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V. De SYSQA dienst auditing Een introductie Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V. Organisatie SYSQA B.V. Pagina 2 van 8 Inhoudsopgave 1 INLEIDING... 3 1.1 ALGEMEEN... 3 1.2 VERSIEBEHEER... 3

Nadere informatie

Ministerie van Financiën

Ministerie van Financiën Ministerie van Financiën > Retouradres Postbus 20201 2500 EE Den Haag De president van de Algemene Rekenkamer Lange Voorhout 8 2514 ED Den Haag Inspectie der Rijksfinanciën Korte Voorhout 7 2511 CW Den

Nadere informatie

Kwaliteitscommissie TMI

Kwaliteitscommissie TMI Kwaliteitscommissie TMI Doel TMI is opgericht om commercieel vastgoed taxaties op een kwalitatief hoger niveau te brengen. Speerpunten zijn de kwaliteit van taxaties als wel de competenties van de taxateurs.

Nadere informatie

De remuneratie disclosure is conform artikel 25 van de RBB.

De remuneratie disclosure is conform artikel 25 van de RBB. Remuneratie disclosure 2013 De remuneratie disclosure betreft de remuneratie van de leden van de Raad van Bestuur, de leden van de Raad van Commissarissen en de groep functionarissen die in het nieuwe

Nadere informatie

Externe audit Partner of pijnbank. Eddy Guilliams Steven Van Roosbroek Veerle Vanderlinden

Externe audit Partner of pijnbank. Eddy Guilliams Steven Van Roosbroek Veerle Vanderlinden Externe audit Partner of pijnbank Eddy Guilliams Steven Van Roosbroek Veerle Vanderlinden Agenda Kader Externe audit Leidraad interne controle / organisatiebeheersing 2 Gestegen verwachtingen Financieel

Nadere informatie

TRANSPARANTIEVERSLAG 2013

TRANSPARANTIEVERSLAG 2013 TRANSPARANTIEVERSLAG 2013 1. Inleiding Dit verslag bevat de informatie zoals bepaald in artikel 15 van de wet van 22 juli 1953 houdende de oprichting van een Instituut van de Bedrijfsrevisoren, aangepast

Nadere informatie

MINISTER-PRESIDENT VAN DE VLAAMSE REGERING VLAAMS MINISTER VAN BESTUURSZAKEN, BUITENLANDS BELEID, MEDIA EN TOERISME

MINISTER-PRESIDENT VAN DE VLAAMSE REGERING VLAAMS MINISTER VAN BESTUURSZAKEN, BUITENLANDS BELEID, MEDIA EN TOERISME MINISTER-PRESIDENT VAN DE VLAAMSE REGERING VLAAMS MINISTER VAN BESTUURSZAKEN, BUITENLANDS BELEID, MEDIA EN TOERISME VLAAMS MINISTER VAN FINANCIEN EN BEGROTING EN RUIMTELIJKE ORDENING NOTA AAN DE VLAAMSE

Nadere informatie

- Gezamenlijke visie - Algemeen of specifiek - Doelstelling vastgelegd - Doel SMART geformuleerd

- Gezamenlijke visie - Algemeen of specifiek - Doelstelling vastgelegd - Doel SMART geformuleerd Toetsingskader Verantwoorde zorg voor delictplegers met ernstige psychische en/of psychiatrische klachten (Netwerkniveau / Managementniveau); concept, 23 maart 2010 Aspect 1: Doelconvergentie De mate waarin

Nadere informatie

Plan van aanpak Rekenkameronderzoek naar (be)sturing van Gemeenschappelijke Regelingen

Plan van aanpak Rekenkameronderzoek naar (be)sturing van Gemeenschappelijke Regelingen Plan van aanpak Rekenkameronderzoek naar (be)sturing van Gemeenschappelijke Regelingen Rekenkamercommissies Edam-Volendam, Landsmeer, Oostzaan, Waterland Inleiding In de maanden mei tot en met oktober

Nadere informatie

Rekenkamercommissie Oostzaan

Rekenkamercommissie Oostzaan Rekenkamercommissie Oostzaan Jaarplan 2015 Missie Rekenkamercommissie De rekenkamer heeft de ambitie om door middel van haar onderzoeken een positieve bijdrage te leveren aan de kwaliteit van het bestuur

Nadere informatie

Rapport 833 Derriks, M., & Kat, E. de. (2020). Jeugdmonitor Zeeland Amsterdam: Kohnstamm Instituut.

Rapport 833 Derriks, M., & Kat, E. de. (2020). Jeugdmonitor Zeeland Amsterdam: Kohnstamm Instituut. Samenvatting Rapport 833 Derriks, M., & Kat, E. de. (2020). Jeugdmonitor Zeeland Amsterdam: Kohnstamm Instituut. De Jeugdmonitor Zeeland De Jeugdmonitor Zeeland is een plek waar allerlei informatie bij

Nadere informatie

REGLEMENT AUDIT, RISK & COMPLIANCE COMMISSIE PGGM N.V. 26 november 2013

REGLEMENT AUDIT, RISK & COMPLIANCE COMMISSIE PGGM N.V. 26 november 2013 REGLEMENT AUDIT, RISK & COMPLIANCE COMMISSIE PGGM N.V. 26 november 2013 Inhoudsopgave 1. Algemeen... 3 2. Taken en bevoegdheden... 3 3. Samenstelling... 6 4. De voorzitter... 7 5. De secretaris... 7 6.

Nadere informatie

FUNCTIEFAMILIE 3.1 Controle/audit

FUNCTIEFAMILIE 3.1 Controle/audit Doel van de functiefamilie Ter plaatse bij derden de naleving van reglementeringen, normen, ed controleren of interne audit uitvoeren hierover te rapporteren zodat de gepaste acties kunnen ondernomen worden

Nadere informatie

Dashboard module Klachtenmanagement 2012

Dashboard module Klachtenmanagement 2012 Dashboard module Klachtenmanagement 0 Onderstaande beschrijving omvat een toelichting en de kenmerken die tot een hoge score leiden in de module Klachtenmanagement van het Klantbelang Dashboard. Dit is

Nadere informatie

Beleidsmedewerker Onderwijs

Beleidsmedewerker Onderwijs Horizon College Beleidsmedewerker Onderwijs Sector BMO Alkmaar C70) Afdeling Communicatie en Onderwijs (C&O) Contract: Vervanging wegens zwangerschapsverlof Periode: 1 mei 2015 tot 1 oktober 2015 Omvang:

Nadere informatie

Artikel 1. Definities

Artikel 1. Definities Pagina 1 van 5 Artikel 1. Definities Onder a van dit artikel wordt aangegeven wat daarin wordt verstaan onder het begrip accountant. Een bevoegd account voor de controle van de gemeentelijke jaarrekening

Nadere informatie

Functiebeschrijving. Staat aan het hoofd van de organisatie en geeft op basis hiervan leiding aan alle medewerkers van de organisatie

Functiebeschrijving. Staat aan het hoofd van de organisatie en geeft op basis hiervan leiding aan alle medewerkers van de organisatie Functie Graadnaam: secretaris Functienaam: secretaris Afdeling: Dienst: Functiefamilie: strategisch leidinggevende Functionele loopbaan: decretale graad Subdienst: Code: Doel van de entiteit De gemeente

Nadere informatie

Functiebeschrijving Manager Kwaliteitsbeleid

Functiebeschrijving Manager Kwaliteitsbeleid Functiebeschrijving Manager Kwaliteitsbeleid Binnen O2A5 staat een belangrijke verandering voor de deur, namelijk de invoering van zgn. onderwijsteams. Voor een succesvolle implementatie van deze organisatieverandering

Nadere informatie

Code Goed Bestuur in het Primair Onderwijs (versie 2012)

Code Goed Bestuur in het Primair Onderwijs (versie 2012) Code Goed Bestuur in het Primair Onderwijs (versie 2012) I. Algemene bepalingen Artikel 1 - Begripsbepalingen In deze code wordt verstaan onder: a) Wet: de Wet op het Primair Onderwijs dan wel de Wet op

Nadere informatie

Het BiSL-model. Een whitepaper van The Lifecycle Company

Het BiSL-model. Een whitepaper van The Lifecycle Company Het BiSL-model Een whitepaper van The Lifecycle Company Met dit whitepaper bieden we u een overzicht op hooflijnen van het BiSL-model. U vindt een overzicht van de processen en per proces een beknopte

Nadere informatie

praktijkseminarie de operationele aanpak valorisatieproblematiek

praktijkseminarie de operationele aanpak valorisatieproblematiek praktijkseminarie de operationele aanpak valorisatieproblematiek SBO maatschappelijke finaliteit Prof. Dr. Ann Jorissen (UA) IWT, 11 januari 2010 1 Effective Governance of Private Enterprises: the influence

Nadere informatie

Reglement audit committee

Reglement audit committee Reglement audit committee Artikel 1. Vaststelling en wijziging reglement 1. Dit reglement is vastgesteld door de raad van commissarissen op 19 augustus 2013, gewijzigd op 2 december 2013 en laatstelijk

Nadere informatie

Medewerker onderwijsontwikkeling

Medewerker onderwijsontwikkeling Medewerker onderwijsontwikkeling Doel Ontwikkelen van en adviseren over het onderwijsbeleid en ondersteunen bij de implementatie en toepassing ervan, uitgaande van de geformuleerde strategie van de instelling/faculteit

Nadere informatie

REKENHOF. Consolideren en motiveren om vooruitgang te boeken

REKENHOF. Consolideren en motiveren om vooruitgang te boeken REKENHOF Consolideren en motiveren om vooruitgang te boeken STRATEGISCH PLAN 2010-2014 2 Inleiding Dit document stelt de resultaten voor van de strategische planning van het Rekenhof voor de periode 2010-2014.

Nadere informatie

Monitoring en evaluatie van het programma voor

Monitoring en evaluatie van het programma voor Monitoring en evaluatie van het programma voor plattelandsontwikkeling in Vlaanderen (PDPO II) Ellen Maertens Afdeling voor Monitoring i en Studie Departement Landbouw en Visserij 27 april 2010 Landbouw

Nadere informatie

Vlaamse overheid Departement Economie, Wetenschap en Innovatie Afdeling Strategie en Coördinatie Koning Albert II-laan 35, bus 10 1030 Brussel

Vlaamse overheid Departement Economie, Wetenschap en Innovatie Afdeling Strategie en Coördinatie Koning Albert II-laan 35, bus 10 1030 Brussel Evaluatie van beleid en beleidsinstrumenten Protocol tussen de entiteit 1 verantwoordelijk voor de (aansturing van de) evaluatie en (de instelling verantwoordelijk voor) het beleidsinstrument Vlaamse overheid

Nadere informatie

Functiebeschrijving. Functie. Doel van de entiteit. Plaats in de organisatie. Voor kennisname. Dienst: Functienaam: diensthoofd.

Functiebeschrijving. Functie. Doel van de entiteit. Plaats in de organisatie. Voor kennisname. Dienst: Functienaam: diensthoofd. Functie Graadnaam: diensthoofd Functienaam: diensthoofd Functiefamilie: managementteam Functionele loopbaan: A1a-A3a Afdeling: Vrije tijd Dienst: Subdienst: Code: Doel van de entiteit De afdeling vrije

Nadere informatie

WERKING KIJKWIJZER BELEIDSVOEREND VERMOGEN: TOEGEPAST OP LOOPBAANBEGELEIDING IN DE SCHOLENGEMEENSCHAP

WERKING KIJKWIJZER BELEIDSVOEREND VERMOGEN: TOEGEPAST OP LOOPBAANBEGELEIDING IN DE SCHOLENGEMEENSCHAP WERKING KIJKWIJZER BELEIDSVOEREND VERMOGEN: TOEGEPAST OP LOOPBAANBEGELEIDING IN DE SCHOLENGEMEENSCHAP WAT? Voor u ligt een kijkwijzer om het beleidsvoerend vermogen van uw school in kaart te brengen. De

Nadere informatie

MANAGEMENTSTATUUT p. 1

MANAGEMENTSTATUUT p. 1 MANAGEMENTSTATUUT p. 1 Preambule Dit managementstatuut regelt zowel de verhouding tussen Stichtingsbestuur en management alsook de verhouding tussen het management onderling. Het Stichtingsbestuur ziet

Nadere informatie

houdende instelling van een Adviescollege burgerluchtvaartveiligheid

houdende instelling van een Adviescollege burgerluchtvaartveiligheid Besluit van houdende instelling van een Adviescollege burgerluchtvaartveiligheid Op de voordracht van Onze Minister van Verkeer en Waterstaat van, nr. HDJZ/LUV/2007-, Hoofddirectie Juridische Zaken, gedaan

Nadere informatie