SPECIAL. Kempeninsight. Countervailing Power VOORWOORD

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "SPECIAL. Kempeninsight. Countervailing Power VOORWOORD"

Transcriptie

1 Kempeninsight APRIL 2010 SPECIAL SPECIAL VOORWOORD Namens Kempen Capital Management heb ik het genoegen u de Special (jaargang 4) van Kempeninsight aan te bieden. Meerdere keren per jaar kunt u langs deze weg kennisnemen van onze visie en ideeën. Dit keer inzake belangrijk thema s die aan fiduciair management raken zoals Pension Fund Governance. Minister Donner laat er immers geen gras over groeien. Op basis van de rapporten van de verschillende commissies (Frijns, Don, Goudswaard) zijn onlangs een brief en een ontwerpbesluit naar de Tweede Kamer verzonden. Donner zet hierbij vooral in op het zichtbaar maken van de reële ambitie van pensioenfondsen en het meer nadruk leggen op risico s. In het ontwerpbesluit worden de toegestane risicopremies van risicodragende instrumenten omlaag gebracht, dit terwijl de commissie Don er niet uit kwam. Donner kiest hiermee voor prudentie. Dit kan op lange termijn grote consequenties hebben voor de kostprijs van het pensioen in Nederland. Het interessante is dat dit voor Nederland zeer belangrijke onderwerp, gericht op de lange termijn, op korte termijn door een demissionair kabinet even wordt ingebracht en niet op voorhand controversieel verklaard is door de Tweede Kamer. Vooralsnog gaan wij ervan uit dat dit niet zonder slag of stoot wordt aangenomen en dat pensioenfondsen de kans hebben om zelf het initiatief te grijpen. Het rapport Frijns geeft een groot aantal aanbevelingen. Deze aanbevelingen hebben wij in een discussiebijeenkomst voorgelegd aan onze cliëntèle. Daarbij valt op dat er nog lang geen eenduidige best practices zijn te benoemen. De uitdaging is groot. Ieder pensioenfonds kijkt namelijk op zijn eigen manier naar de mogelijke issues ten aanzien van het rapport. Countervailing Power De governance van Nederlandse pensioenfondsen ligt onder een vergrootglas. Volgens het rapport Pensioen: Onzekere zekerheid, beter bekend als het rapport Frijns, is verbetering van de governance noodzakelijk. 1 Uitgangspunt daarbij is onafhankelijkheid en deskundigheid van het pensioenfondsbestuur. Om deze uitgangspunten te kunnen waarmaken is het essentieel dat deze besturen initiërend vermogen hebben waarmee zij voldoende tegenwicht of countervailing power kunnen bieden aan vermogensbeheerders en adviseurs. Het bestuur dient daarbij dus in control te zijn, en dat tevens aan te kunnen tonen. Het bestuur blijft te allen tijde verantwoordelijk voor het gevoerde beleid. Mogelijke oplossingen ten aanzien van de beleidsrol zijn onder andere: een one tier board, bestuur van deskundigen en een Raad van Toezicht benoemen, alsook het oprichten van een bestuursbureau met voldoende capaciteit. Het bestuur kan de beheerdersrol dan wel een deel van de uitvoering overlaten aan derden die op hun beurt wel door het pensioenbestuur gemonitord en ter verantwoording moeten worden geroepen. Het voordeel is dat deskundigheid ingezet wordt van degenen die ook het meest deskundig zijn op dat gebied. Uitgangspunt bij het te voeren beleid is dat de deskundigheid van het bestuur te allen tijde van zodanig niveau moet zijn dat men boven de materie staat en goed begrijpt waarin wordt belegd. Dit pleit voor een regelmatige deskundigheidscheck van het bestuur en een controle of de beschikbare deskundigheid aansluit bij de complexiteit van de beleggingsportefeuille. De fiduciair manager dient daarin ook zijn verantwoordelijkheid te nemen door het organiseren van op maat gesneden trainingsessies, en discussieen andere bijeenkomsten voor besturen. De grootste uitdagingen op het gebied van deskundigheid lijken bij de kleine(re) pensioenfondsen te liggen. Een verdere consolidatie lijkt dan ook een logische ontwikkeling. Of deze ook gewenst is, blijft de vraag. De door Kempen Capital Management georganiseerde discussiebijeenkomst Frijns gaat hier verder op in. 1 Commissie Beleggingsbeleid en Risicobeheer, 19 januari 2010, Eindhoven, s Gravenhage, Winsum, door: Prof. Dr. J.M.G. Frijns, Prof. Dr. L.J.R. Scholtens en Drs. J.A. Nijssen. Jan Bertus Molenkamp Directeur Fiduciair Management

2 d i s c u s s i e s i o e n e n m m i s s i e b e l e i d r i s i c o b e h e e r a a n t r e l a t i e s p e n s i o e n e n p u n t e n b e s t u u r c o m p l e x i t e i t a i r r i s i c o b e h e e Discussiebijeenkomst over Rapport Frijns Naar aanleiding van het rapport van de commissie Beleggingsbeleid en Risicobeheer (ook wel bekend als de commissie Frijns ) organiseerde Kempen Capital Management ten behoeve en met medewerking van haar fiduciaire relaties een discussiebijeenkomst. Aan de deelnemers werd gevraagd een top drie van mogelijke issues samen te stellen aan de hand van de lijst met de 19 aanbevelingen die de commissie deed in het rapport Pensioen: Onzekere zekerheid. Uitgangspunt daarbij was het zoveel mogelijk delen van informatie en ideeën. Er bleken toch al gauw meer vraagstukken te zijn dan in een top drie zijn samen te vatten. De discussie kwam dan ook meteen op gang en inzichten werden moeiteloos met elkaar gedeeld. Er leek gaandeweg heel wat meer duidelijkheid te komen over wat nu echt de issues zijn en wat niet. Toch werden er al (rake) uitspraken gedaan die van invloed zullen zijn op toekomstige positionering van pensioenfondsen. Voorzichtig samenvattend heeft deze sessie een top vijf van belangrijke punten opgeleverd uit het rapport Frijns. Het behelst daarbij de volgende aanbevelingen uit het rapport (zie kader Top 5 issues). Onderstaand treft u per issue een korte samenvatting van de gevoerde discussie aan. De reële doelstelling: reëel k ader versus nomina al k ader ( I ) In reactie op dit onderwerp opperde een van de deelnemers: Door pensioenen nominaal te regelen zit er nog maar weinig correlatie tussen economische ontwikkelingen en het pensioenfonds. De voorschriften van het nieuwe Financiële Toetsingskader (nftk) moeten eerst omgegooid worden voordat pensioenfondsen hier echt werk van willen maken. Reëel sturen terwijl je nominaal wordt afgerekend is immers zinloos, maar tegelijkertijd wel minder risicovol dan in nominaal kader. Zie hier de spagaat waarin de pensioenfondsen zich bevinden. Enerzijds is er de aanbeveling vanuit Frijns, terwijl anderzijds de toezichthouder een andere kant op lijkt te gaan. Dit laatste moeten de pensioenfondsen dus nog even afwachten. De vraag is eveneens of een en ander zich T o p 5 i s s u e s 2 I. Een reële doelstelling is leidend. Het pensioenfonds dient een toetsingskader te ontwikkelen waarin zowel korte termijn dekkingsgraadrisico s als lange termijn indexatierisico s worden meegewogen. De concretisering daarvan moet plaatsvinden in een ALM-context met de verplichtingenstructuur als aangrijpingspunt. II. Het bestuur dient aantoonbaar zodanige expertise/ deskundigheid te bezitten op het gebied van risicomanagement en vermogensbeheer dat het in staat is initiërend op te treden. III. Besturen van kleine fondsen dienen zich periodiek te buigen over de vraag of de omvang van het fonds niet te klein wordt voor een optimale bemensing van bestuur en inrichting van de bestuurlijke processen. De beslissing om als zelfstandig pensioenfonds door te gaan dient te worden afgewogen tegenover de aanwezige alternatieven. Het bestuur verantwoordt zich over de uitkomst naar de deelnemers. 2 Kempeninsight APRIL 2010 SPECIAL

3 r d i s c u s s i e i o e n e n r a p p o r t m i s s i e b e l e i d r i s i c o b e h e e r a a n r e l a t i e s p e n s i o e n e n p u n t e n b e s t u u r c o m p l e x i t e i t i r r i s i c o b e h e op de langere termijn beter laat sturen. Risico s afschermen lijkt op de korte termijn mooi, maar op de lange termijn kost dit serieus geld (lees: indexatiepotentieel). Zo zegt een relatie: Eén van de pensioenfondsen in Nederland bijvoorbeeld noteerde een absolute performanceplus over 2008, maar ging met een verlies van 5% over 2009 evengoed scheef. De geopperde Scholtensnorm met een reële dekkingsgraad van kleiner of gelijk aan 50% bleken de deelnemers zeer discutabel te vinden, omdat daarbij op een te korte termijn wordt gedacht. Denk alleen al aan het scherpe herstel van Andere reacties en inzichten die uit de bijeenkomst zijn voortgevloeid: Het completeren en klaar hebben liggen van scenario s strekt ter aanbeveling, naast ALM. Wat de ALM-modellen leveren, is een gevoel voor verhoudingen tussen risico s en rendementen. Vooral het spel tussen indexatie, financiering en beleggingen kan hierdoor goed geanalyseerd worden. Echter, een andere interessante karakteristiek van ALM-modellen is dat deze vaak niet dynamisch zijn; dat wil zeggen, dat ze zeer statisch omgaan met situaties. Er wordt bijvoorbeeld uitgegaan van een bepaalde kans om onder een dekkingsgraad van 105% te geraken. Er wordt, en dit is wellicht de les van de praktijk, geen rekening gehouden met de acties die vanaf dat moment wel of niet meer mogen van de toezichthouder (regelgeving) of met hoe het bestuur omgaat met de spanning van een slechte(re) financiële situatie (wel gedrag). Wat ALM eveneens niet kan, is een uitspraak doen over de korte termijn. ALM geeft slechts het brede kader, een richtsnoer, maar men dient zich duidelijk bewust te zijn van de aannames die gemaakt zijn. Bovendien geldt er een bepaalde mate van reflexiviteit. ALM-modellen beïnvloeden het gedrag van veel institutionele beleggers. Als iedereen dezelfde grenzen en dezelfde aanpak hanteert dan worden marktbewegingen hierdoor enorm versterkt. Vooralsnog lijkt er rondom de ALM-zienswijze nog maar weinig aandacht voor deze risico s van group thinking en zelfs herding behavior. Het knelpunt daarbij voor de beleggers is een mogelijk verlies van geloofwaardigheid in de pensioenwereld. De complexiteit laat zich in het algemeen maar moeilijk IV. Het bestuur dient in alle stadia van het beleggingsproces effectief in control te zijn met betrekking tot risicobeheer. Dit geldt voor de uitvoering van het strategisch, tactisch en operationeel beleggingsbeleid. Het bestuur legt dit vast in een in control statement. V. De complexiteit van het beleggingsbeleid en de risico s moeten zijn afgestemd op het pensioencontract, het risicodraagvlak en de risicobereidheid van het pensioenfonds én op de aanwezige bestuurlijke expertise. Het verdient aanbeveling dat er een standaard (default) aanpak voor beleggingsbeleid en risicomanagement wordt ontwikkeld, die eenvoudig is en goed uitlegbaar aan deelnemers en overige belanghebbenden. Afwijken hiervan is mogelijk, mits aantoonbaar gebaseerd op de aanwezige expertise in het bestuur. 2 Uit het rapport Frijns Kempeninsight APRIL 2010 SPECIAL 3

4 d i s c u s s i e s i o e n e n m m i s s i e b e l e i d r i s i c o b e h e e r a a n t r e l a t i e s p e n s i o e n e n p u n t e n b e s t u u r c o m p l e x i t e i t a i r r i s i c o b e h e e Het lijkt erop dat je niet alleen een auto moet besturen, maar tegelijkertijd blijkbaar ook automonteur moet zijn. uitleggen. Directies zijn daar bepaald niet blij mee. De marketinguitdaging, hoe een en ander uit te leggen aan de deelnemers, wordt als zeer lastig ervaren, aldus een deelnemer. Waar het op neerkomt, is dat het bestuur zelf ook niet klakkeloos de uitkomst van ALM-studies moet volgen. Besturen moeten weer in staat worden gesteld te besturen. Raadzaam daarbij is een ALM-hulpmiddel dat werkt als de achterkant van een sigarenkistje. Het KISS-adagium (Keep it Simple Stupid!) in de vorm van simpele en vooraf goed doordachte scenarioanalyses, vormt hier een wezenlijk uitgangspunt. Hierdoor kan het bestuur tevens weer verantwoording nemen voor het gevoerde beleid. Zo zegt een van de deelnemers: Het gaat uiteindelijk natuurlijk om de grote lijnen; daar heeft het bestuur zijn verantwoordelijkheid en dient deze ook te pakken. Wat je overigens wilt afdekken, en op welk moment, brengt echter kosten met zich mee. De vraag is dan ook of je alles moet en wilt afdekken Alles van maand tot maand (be)handelen lijkt namelijk ook geen optie, aldus een van de andere deelnemers. Het zou leiden tot micromanagement. Scha algroot te: het besturen van pensioenfondsen ( II, III, IV ) Ten aanzien van de laatste drie genoemde aanbevelingen uit het rapport bleek dat het opvoeren van de deskundigheid bij besturen zeker als belangrijk wordt onderkend. Het niveau moet omhoog, echter: Het lijkt erop dat je niet alleen een auto moet besturen, maar tegelijkertijd blijkbaar ook automonteur moet zijn, zo legt één van onze relaties uit Frijns en DNB hebben hier hetzelfde geluid. Zeer gedetailleerde vragen worden aan bestuurders gesteld door DNB ( verhoor ). Als bestuurder moet je dan wel zelf tegengas geven. Daarbij kwam de vraag aan de orde of een in control statement wenselijk is. Het gevaar daarvan is de enorme focus op processen. Hoe dan ook, de aansprakelijkheden gaan ver met als mogelijk gevolg dat niet iedereen het bestuurswerk meer wil doen. De roep om professionaliteit is hoog. Volledig professioneel gaan, is echter ook geen optie omdat het gevaar dreigt dat dit ten koste gaat van de (gewenste) binding met het bedrijf; in slechte tijden zou dit kunnen betekenen dat er geen hulp van de sponsor komt. Consolidatie wordt binnen de sector gezien als oplossing. Bij de bedrijfstakpensioenfondsen is nu een grote fusieslag bezig. Een deelnemer merkte op: DNB vindt dat het bedrijfstakpensioenfonds groter moet zijn dan 250 miljoen in AuM anders is er geen bestaansrecht. De kosten zijn daarbij slechts één aspect en zeker het overwegen waard, maar de kwaliteit van het uiteindelijke resultaat is minstens zo belangrijk. Denk bijvoorbeeld aan de mammoetscholen en grote gemeentes. Doen die het nou echt beter voor de student/burger?, vulde een ander aan. Hetzelfde geldt voor andere giganten die ooit waren ontstaan (AIG, ABN AMRO, Fortis). Vragen die overblijven zijn: doen de grotere partijen het per definitie beter, nadat de schaalvoordelen inderdaad zijn behaald? Hebben wij de juiste lessen getrokken uit het verleden? Bovendien wordt bij fusies en consolidatie de afstand tot sponsor/deelnemer al snel te groot en dat is zeker niet wenselijk. Veel pensioenfondsen neigen overigens als oplossing naar verzekerde regelingen: Dat mag dan wel duurder zijn, maar het geeft een rustiger beeld van de dekkingsgraad aangezien verzekeraars tegen staat mogen waarderen. Dat lijkt erg gunstig. Echter, de rating van de verzekeraar heeft eveneens grote consequenties. Verzekeraars kunnen immers ook failliet gaan. En downgrades kunnen tot additionele kosten voor pensioenfondsen/sponsoren leiden. Bovendien bieden verzekeraars ook alleen nominale garanties, en dit is zeker niet de bedoeling geweest van Frijns c.s. Bij bedrijfspensioenfondsen zijn er wel (zeer deskundige) pensioenspecialisten, maar geldt ook vermenging van 4 Kempeninsight APRIL 2010 SPECIAL

5 r d i s c u s s i e i o e n e n r a p p o r t m i s s i e b e l e i d r i s i c o b e h e e r a a n r e l a t i e s p e n s i o e n e n p u n t e n b e s t u u r c o m p l e x i t e i t i r r i s i c o b e h e onderhandelaars en bestuurders, de zogenaamde 2 petten problematiek. De nieuwe pensioenwet zou meer richting deze specialisten wijzen. Risicobereidheid deelnemers: de marketinguitdaging van de pensioensector? ( V ) Mensen lijken geen interesse te hebben in pensioenen totdat ze 55 jaar of ouder zijn. Een deelnemer onderkent dit probleem: Communicatie blijkt lastig in de zin dat het moeilijk is om interesse te wekken, laat staan dat deelnemers de materie goed kunnen inschatten. De sector heeft dus een duidelijke marketinguitdaging. Echter, hoe ver wil je überhaupt gaan in de communicatie als: slechts enkelen komen opdagen bij georganiseerde voorlichtingsbijeenkomsten, aldus een fiduciaire relatie. Bovendien weten we dat bij individuele deelnemers de risicobereidheid zeer laag is. De redenering over de kosten van/benodigde rendementen voor bijvoorbeeld een reëel pensioen wordt daarbij vaak ook niet gemaakt door de deelnemer. Ook het kiezen van een profiel door de deelnemer is vaak van subjectieve aard. Het kiezen van een neutraal profiel vanuit een dan zit ik lekker veilig - gedachte kan volslagen verkeerd uitpakken gegeven de daadwerkelijke financiële situatie waarin de deelnemer, mede gezien zijn/haar leeftijd, zich op dat moment bevindt. Communicatie blijkt lastig in de zin dat het moeilijk is om interesse te wekken, laat staan dat deelnemers de materie goed kunnen inschatten. Dit alles is lastig te vertalen in de communicatie. De vraag is dan ook in hoeverre je hier als pensioen-fonds op in moet gaan. Zo vragen enkele relaties zich af: Is het geen zaak van de werkgever dit te communiceren? Het mogelijk afwentelen van risico s is iets tussen werkgever en deelnemer, en wordt in het pensioencontract vastgelegd; het pensioenfonds is daarbij slechts de uitvoerder van dat contract. Ook dat laatste is een alternatieve zienswijze. Voorlopige conclusies Een aantal voorlopige conclusies tekende zich in de discussie af. Om te beginnen met nftk: dit zal eerst omgegooid moeten worden, voordat pensioenfondsen echt werk willen maken van het sturen op reële ambities. De behoefte aan het opvoeren van de deskundigheid bij besturen wordt zeker onderkend. Het niveau moet omhoog, echter, zoals een van onze relaties al aangaf: Het lijkt erop dat je niet alleen een auto moet besturen, maar tegelijkertijd blijkbaar ook automonteur moet zijn. Dit is misschien wel iets te veel gevraagd en ook niet gewenst. De uiterste consequentie zou zijn dat het bestuur (weer) zelf alle beleggingen gaat doen. Gevolg is dat vele bestuurders zullen afhaken als bestuurder. Consolidatie lijkt een trend te zijn, maar big is zeker niet altijd beautiful. Verzekerde regelingen geven weliswaar een rustiger (schijn)beeld van de dekkingsgraadontwikkeling, maar ook de verzekeraar heeft een rating, loopt risico s en kan failliet gaan. Communicatie blijft lastig. De belangstelling voor pensioenen is nu eenmaal laag. De vraag is ook wie voorop dient te gaan in de communicatie. Is dat het pensioenfonds, als (zakelijk gezien) sec de uitvoerder van het contract, of de sponsor zelf, als opsteller van de arbeidsvoorwaarden met de deelnemer? Het rapport Frijns kan verregaande gevolgen hebben. De zelfregulering van de sector dient via zogenoemde best practices tot concrete verbeteringen te leiden. Pensioenfondskoepels, consultants, accountants, vermogensbeheerders en actuarissen zullen allemaal de bal willen (en gezamenlijk moeten?) oppakken. Het lijkt erop dat sommige partijen zelfs bewust aansturen op dubbele risicomanagementsystemen en dat deze ook worden neergezet. Zoals een van de deelnemers aan de bijeenkomst concludeert: Kortom, het gevaar dreigt dat we gaan doorschieten in controls and tick the boxes met als onbedoeld eindresultaat een duurder pensioen, maar mogelijk geen beter resultaat. Kempeninsight APRIL SPECIAL

6 Commissie Beleggingsbeleid en Risicobeheer: een aantal thema s nader belicht Veel zaken die onder leiding van Prof. Dr. J.M.G. Frijns in het rapport Pensioen: Onzekere zekerheid worden genoemd, snijden hout. Het is bijvoorbeeld een goede zaak om expertise in het bestuur te hebben (wie is hier tegen?) en ja, het is verstandig om veel tijd en aandacht te besteden aan risicomanagement. Echter, benoemen is nog niet hetzelfde als een handvat geven voor een praktische invulling. Hieronder zullen we een aantal thema s bij de kop pakken en toetsen aan de praktijk. Uitbesteding fiduciair management: niet meer doen? In het rapport wordt specifiek gewaarschuwd voor fiduciair management. De commissie ziet in fiduciair management als groot risico dat pensioenfondsen verantwoordelijkheden op het gebied van vermogensbeheer te veel neerleggen bij een externe partij, die een eigen belang heeft dat niet noodzakelijk overeenkomt met het belang van de deelnemers. Daarmee worden de risico s die samenhangen met informatieasymmetrie en beloningsasymmetrie, niet weggenomen. Er ontstaat bovendien een grote afhankelijkheid van de fiduciair manager. Door een groot aantal activiteiten in één hand te leggen kunnen basale inrichtingsprincipes, zoals een adequate functiescheiding, onder druk komen. Daarnaast stelt het concept zeer hoge eisen aan de transparantie van de desbetreffende aanbieders naar pensioenfondsbesturen om de verschillende activiteiten aan te kunnen sturen. Bij onvoldoende transparantie loopt het pensioenfonds het grote risico niet voldoende in control te zijn. Dit gaat over wat wij, als fiduciair managers, voor pensioenfondsen organiseren en hoe wij dit doen. Het lijkt bijna een oproep om morgen afscheid te nemen van uw fiduciair manager. Toch is dit niet zo bedoeld door Frijns c.s. Het is met name ingegeven door zorgen over de goede werking van dit model. Frijns pleit voor een goed governancemodel waarin er tegenwicht, ook wel countervailing power genoemd, wordt geboden aan de fiduciair manager zodat de informatieasymmetrie wordt verminderd. Vaak heeft het bestuur hiertoe al een beleggingscommissie ingesteld met externe beleggingsdeskundigen die met het bestuur beleggingsinhoudelijk meedenken. Ook de scheiding van taken bij de fiduciair manager is belangrijk. Hierop kunnen controles worden uitgevoerd zoals audits, SAS 70 II etc. om zeker te zijn dat de fiduciair manager zegt wat hij doet en doet wat hij zegt. Denk overigens niet dat alles, zonder verlies aan effectiviteit, zomaar gescheiden kan worden. De kernactiviteit van fiduciair management betreft risicomanagement. Dit kun je niet losknippen van fiduciair management; in feite zou er dan een lege huls overblijven. Wat wel kan, is het uitbesteden van risk control, met andere woorden het controleren van risicoafspraken. Dit is iets wat je onafhankelijk van de risiconemer (de belegger) wilt neerleggen. Voor KCM geldt dat risk control organisatorisch onafhankelijk van fiduciair management is ingebed, zodat fiduciair management de uitkomsten niet kan beïnvloeden. Moet dit niet nog onafhankelijker, lees: extern uitbesteed worden? Dat is een mogelijkheid die door een aantal pensioenfondsen wordt gevolgd. Veel custodians en (administratie)consultants bieden hiervoor hun diensten aan. Het gaat veelal om het uitvoeren van een aantal controles op afgesproken restricties. Met een onafhankelijke risicomanager in control of out of control? Stel dat het bestuur naast de fiduciair manager een onafhankelijke risicomanager inschakelt om in control te zijn. Hoe gaat dat werken? Laten we het aspect van het meten van beleggingsrisico s, naast de aanwezige operationele en juridische risico s, eens onder de loep nemen. Het operationeel inregelen hiervan is een aspect dat niet moet worden onderschat. Allereerst dienen de afspraken over de risicomaat ondubbelzinnig te worden vastgelegd. Bij eenvoudige restricties zoals een maximaal percentage aandelen, is dat eenvoudig. Bij risicorestricties zijn er echter wat meer voetangels en klemmen. Een 6 Kempeninsight APRIL 2010 SPECIAL

7 afspraak dat de standaarddeviatie of tracking error niet hoger mag zijn dan 6% bijvoorbeeld lijkt helder, maar is niet goed genoeg gespecificeerd. Deze maat kan via diverse methoden worden berekend op verschillende historische data worden gebaseerd. Een dergelijk cijfer valt alleen te controleren door dezelfde datareeksen en een identieke methodiek te gebruiken. Het kan dus gebeuren dat de controleur (bijvoorbeeld de custodian of consultant) andere reeksen gebruikt dan de fiduciair manager en daarom andere getallen laat zien. Zonder heel duidelijk vooraf afgesproken specificaties komt de klant zo in een reconciliatiecarrousel terecht waarbij geen waarde voor het pensioenfonds wordt geschapen. Bovendien kost dit vermoedelijk zowel de fiduciair manager als de onafhankelijke risicomanager veel tijd. De rekening voor deze inspanningen wordt uiteindelijk bij het pensioenfonds gelegd. Na mogelijk eenmalig enkele nieuwe inzichten opgedaan te hebben, dreigt een bestuur waar niet voldoende expertise aanwezig is net zo afhankelijk te worden van de risicomanager als van de fiduciair manager, zonder zelf een oordeel te kunnen vellen. Dit is ons inziens een typisch geval van micromanagement waarbij het niet gaat om de zaken die van belang zijn voor het pensioenfonds en zijn deelnemers. En dat is waar het uiteindelijk om draait. De doelstelling van het pensioenfonds is immers gericht op het kunnen waarmaken van de (liefst geïndexeerde) pensioenverplichtingen. Met bovenstaand voorbeeld wordt direct duidelijk dat het bestuur, ondanks een onafhankelijke risicomanager, niet automatisch `in control` is. Sterker, door de enorme overorganisatie gaan er processen spelen die het zicht op de belangrijke doelstellingen voor pensioenfondsen vertroebelen. Eén ding weten we allemaal zeker: de kosten zullen hierdoor behoorlijk oplopen. Om pensioenfondsen goed te besturen en dit soort situaties nu en in de toekomst te vermijden, denken wij dat het pensioenfonds beter eventuele extra kosten kan besteden aan een verdere verbetering van de governance. Zodra er voldoende expertise aanwezig is in het bestuur of in de beleggingscommissie, is het nut van een onafhankelijke risicomanager beperkt. Het bestuur in control? Ja: het k an! Met in control wordt bedoeld dat het bestuur vooral moet begrijpen welke opdracht het laat uitvoeren en achteraf moet begrijpen hoe hierover gerapporteerd wordt. Dit is een open deur maar lijkt, gegeven de huidige complexiteit van Nederlandse pensioenfondsen, bijna ondoenlijk. Hoe kan een bestuur hiermee omgaan? Laten we als praktisch voorbeeld kijken naar een cruciaal risicomanagementproces voor het pensioenfonds: Asset Liability Management (ALM). Vanaf eind jaren tachtig is dit van een eenvoudige aanpak met een heldere filosofie - beleggen is geen doel op zich maar nu eenmaal noodzakelijk om de pensioenverplichtingen waar te maken - zeer ingewikkeld geworden. Zonder een doctoraalstudie econometrie of wiskunde is dit nauwelijks meer te volgen, zo lijkt het. Deze ingewikkelde modellen gaan voorbij aan een eenvoudige wet: wat je er aan onzekerheid in stopt, komt er ook weer aan onzekerheid uit. Dit is dus nog iets anders dan gigo: garbage in garbage out. Wat we allemaal al vanaf het begin weten is dat de inputvariabelen van ALM-modellen zoals inflatie, populatiegroei, rendementen etc. aan grote onzekerheid blootstaan. Een verwachte inflatie van 2% over een periode van 20 jaar komt in een ander daglicht te staan als we weten dat deze vermoedelijk ergens tussen de 1% en 3% uitkomt, nog even los van zwarte zwanen. Dan moeten we niet doen alsof er één optimale uitkomst bestaat. Er zijn vele oplossingen die gegeven de onzekerheidsmarges allemaal even optimaal of suboptimaal zijn. Bovendien moeten we ons afvragen waarop, en in welke omgeving, de ALM-modellen destijds zijn gebouwd en dus ook in hoeverre het landschap van vandaag daar nog op aansluit. Met andere woorden, ALM-modellen zijn geëvolueerd van een lelijk eendje tot een Ferrari. Echter, met een Ferrari door de woestijn wordt lastig. Na deze relativering is het mogelijk door vereenvoudiging van het ALM-model de hoofdzaak voor het pensioenbestuur weer helder te maken. Het bestuur kan met een spreadsheet de eenvoudige vorm van ALM uitvoeren. Zo kan het bestuur beleidsrichtingen toetsen en gevoel krijgen voor beleidsalternatieven. Daarmee kan het weer richting geven aan het strategische beleid voor het pensioenfonds. Kortom, het bestuur is weer in control. ALM-experts zouden hier het bestuur bij kunnen helpen. Dat zij daarnaast een en ander nog eens nauwkeurig kunnen doorrekenen, daar is verder overigens niets mis mee. Kempeninsight APRIL SPECIAL

8 Kempeninsight Redactieadres Kempen Capital Management t.a.v. Secretariaat KCM-I Postbus AR Amsterdam Telefoon Auteurs Jan Bertus Molenkamp Sjoerd Lont Almar Rietberg Redactie Parisa Veldman-Koops Navjeet Nandra Vormgeving Maria Luisa Phan Lung Whu Henrike Beukema Gedrukt door Straight premedia Copyright 2010 Kempen Capital Management Dit document is opgesteld door Kempen Capital Management N.V. ( KCM ) en wordt u slechts ter informatie aangeboden. Dit document is strikt vertrouwelijk. KCM heeft alle redelijkerwijs mogelijke zorg besteed aan de betrouwbaarheid van de inhoud van dit magazine doch aanvaardt geen aansprakelijkheid voor eventuele onjuistheden. Aan de inhoud van dit document kunnen geen rechten worden ontleend. Uit dit document mag niets worden gebruikt, vermenigvuldigd of gedistribueerd zonder de uitdrukkelijke voorafgaande toestemming van KCM. KCM is een professionele vermogensbeheerder. Een vermogensbeheerder verricht zelfstandig aanen verkooptransacties in effecten voor rekening van cliënten. KCM verricht vermogensbeheer voor vermogende particulieren, institutionele beleggers, stichtingen, ondernemingen en beleggingsfondsen. KCM is in het bezit van vergunningen op basis van de artikelen 2:65 en 2:96 van de Wet op het financieel toezicht ( Wft ), en staat als zodanig onder toezicht van de Stichting Autoriteit Financiële Markten te Amsterdam ( AFM ). KCM is een 100%-dochteronderneming van Kempen & Co N.V. ( KCO ). KCO is een 100%-dochteronderneming van F. van Lanschot Bankiers N.V. ( FvL Bankiers ). FvL Bankiers en KCO staan als bank onder toezicht van De Nederlandsche Bank N.V. ( DNB ) en zijn in het bezit van een vergunning op grond van artikel 2:11 van de Wft en staan tevens als effecteninstelling geregistreerd bij de AFM. Dit document is slechts bedoeld voor professionele beleggers in de zin van artikel 1 Wft. De waarde van uw beleggingen kunnen fluctueren. Rendementen uit het verleden bieden geen garantie voor de toekomst.

2014 KPMG Advisory N.V

2014 KPMG Advisory N.V 02 Uitbesteding & assurance 23 Overwegingen bij uitbesteding back- en mid-office processen van vermogensbeheer Auteurs: Alex Brouwer en Mark van Duren Is het zinvol voor pensioenfondsen en fiduciair managers

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4

Nadere informatie

Programma Leergang Besturen van een Pensioenfonds

Programma Leergang Besturen van een Pensioenfonds Programma Leergang Besturen van een Pensioenfonds Locatie: Woudschoten Conferentiecentrum te Zeist Module 1 Wetgeving en beleid Dag 1: donderdag 3 april 2014 09.00 09.30 uur Ontvangst 09.30 10.00 uur Inleiding

Nadere informatie

Asset & Liability Management

Asset & Liability Management Asset & Liability Management Verder gaan is de juiste balans vinden. ALM: inzicht in risico s Zorgen voor balans tussen pensioenverplichtingen en de opbouw van het pensioenvermogen. Het is een kerntaak

Nadere informatie

Nederland had en heeft nog steeds het beste pensioensysteem ter wereld

Nederland had en heeft nog steeds het beste pensioensysteem ter wereld Het verdwenen pensioengeld De uitzending van Zembla van 5 februari 2011 heeft veel stof doen opwaaien in de pensioensector. Ortec Finance is in bezit van het achterliggende rapport dat is opgesteld door

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Betreft Kamervragen van het lid Krol Hierbij zend ik u de

Nadere informatie

Vermogensbeheerder institutioneel Ken uw cliënt

Vermogensbeheerder institutioneel Ken uw cliënt Vermogensbeheerder institutioneel Ken uw cliënt Beschrijving Met de invoering van de MiFID veranderen ook de eisen die aan financiële instellingen worden gesteld. Instellingen moeten aan deze eisen voldoen

Nadere informatie

Grip op de uitvoering:

Grip op de uitvoering: Grip op de uitvoering: inspelen op veranderingen in wet- en regelgeving Pensioenfondsen doen er goed aan in de zoektocht naar het juiste evenwicht tussen verplichtingen en vermogen de focus te leggen op

Nadere informatie

PROFIELSCHETS. Philips Pensioenfonds NIET UITVOEREND BESTUURDER 1/5. Stichting Philips Pensioenfonds

PROFIELSCHETS. Philips Pensioenfonds NIET UITVOEREND BESTUURDER 1/5. Stichting Philips Pensioenfonds PROFIELSCHETS NIET UITVOEREND BESTUURDER Stichting Stichting behoort tot de grootste ondernemingspensioenfondsen van Nederland met een belegd vermogen van bijna 18 miljard euro. Het pensioenfonds voert

Nadere informatie

Kamervragen van de leden Omtzigt en Van Hijum (beiden CDA)

Kamervragen van de leden Omtzigt en Van Hijum (beiden CDA) De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4 Telefoon (070) 333 44 44 Fax (070) 333 40 33

Nadere informatie

S&V Reflector. Dienen de pensioenfondsen hun langlopende swaps te verkopen? Een risicomanagement discussie

S&V Reflector. Dienen de pensioenfondsen hun langlopende swaps te verkopen? Een risicomanagement discussie S&V Reflector Dienen de pensioenfondsen hun langlopende swaps te verkopen? Een risicomanagement discussie Juni 2011 Sprenkels & Verschuren wil met dit document haar bijdrage leveren aan een verantwoord

Nadere informatie

Verklaring inzake beleggingsbeginselen

Verklaring inzake beleggingsbeginselen STICHTING PENSIOENFONDS RECREATIE Mei 2011 INHOUDSOPGAVE 0. Introductie 3 1. Doelstelling van het beleggingsbeleid 4 2. Organisatie en risicobeheerprocedures 5 3. Beleggingsbeginselen 7 Mei 2011 Pagina

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4

Nadere informatie

Addendum. Ultimate Forward Rate

Addendum. Ultimate Forward Rate Addendum Ultimate Forward Rate Wilt u meer weten over renterisico s, swaps en swaptions? Neem dan contact op met uw Account-CIO of met onze balansmanagement adviseurs Bas Scholten via bas.schoiten@achmea.ni

Nadere informatie

Opening Majesteit, dames en heren, ook ik heet u vandaag van harte welkom op het jaarlijkse pensioenseminar van DNB.

Opening Majesteit, dames en heren, ook ik heet u vandaag van harte welkom op het jaarlijkse pensioenseminar van DNB. Speech Joanne Kellermann Pensioenseminar 2014 Opening Majesteit, dames en heren, ook ik heet u vandaag van harte welkom op het jaarlijkse pensioenseminar van DNB. Voor mij is dit een bijzonder moment:

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4

Nadere informatie

Memorandum. Technical Sciences Brassersplein 2 2612 CT Delft Postbus 5050 2600 GB Delft. Aan Bestuur stichting Pensioenfonds TNO. www.tno.

Memorandum. Technical Sciences Brassersplein 2 2612 CT Delft Postbus 5050 2600 GB Delft. Aan Bestuur stichting Pensioenfonds TNO. www.tno. Memorandum Aan Bestuur stichting Pensioenfonds TNO Van Dr. F. Phillipson Onderwerp Risicobereidheidsonderzoek Pensioenfonds TNO Inleiding In de periode juni-augustus 2014 is er een risicobereidheidsonderzoek

Nadere informatie

DNB Pensioenseminar. Parallelsessie Beleggingen. 21 september 2011

DNB Pensioenseminar. Parallelsessie Beleggingen. 21 september 2011 DNB Pensioenseminar Parallelsessie Beleggingen 21 september 2011 Hoofdvragen I. Wat maakt iemand een goede bestuurder op het gebied van beleggingen? II. Wat verwacht u van de toezichthouder op het gebied

Nadere informatie

Vereniging van Vermogensbeheerders & - Adviseurs. 23 september 2014. Alex Poel. Beleggingsbeleid

Vereniging van Vermogensbeheerders & - Adviseurs. 23 september 2014. Alex Poel. Beleggingsbeleid Vereniging van Vermogensbeheerders & - Adviseurs 23 september 2014 Alex Poel Beleggingsbeleid 1 Achtergrond 2 Dienstverleningsproces 3 Beleggingsbeleid 4 VBA Discussion Paper 5 Kanttekeningen discussion

Nadere informatie

Beleggingsaspecten voorontwerp van wet herziening ftk

Beleggingsaspecten voorontwerp van wet herziening ftk Beleggingsaspecten voorontwerp van wet herziening ftk De staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid publiceerde op vrijdag 12 juli 2013 het lang verwachte consultatiedocument over de uitwerking

Nadere informatie

Pensioenfederatie. aanbevelingen Vergoedingen vermogensbeheer

Pensioenfederatie. aanbevelingen Vergoedingen vermogensbeheer PF x Pensioenfederatie aanbevelingen Vergoedingen vermogensbeheer X X 1 De Pensioenfederatie is de overkoepelende belangenbehartiger van de Nederlandse pensioenfondsen. Zij vertegen woordigt namens ongeveer

Nadere informatie

Zakelijk beleggen. Uitgebreide beleggingsmogelijkheden voor ondernemers

Zakelijk beleggen. Uitgebreide beleggingsmogelijkheden voor ondernemers Informatie ABN AMRO 0900-00 24 (lokaal tarief) Zakelijk beleggen www.abnamro.nl Uitgebreide beleggingsmogelijkheden voor ondernemers Volledig zelf beleggen Beleggen met advies van ABN AMRO Uw vermogen

Nadere informatie

Veel gestelde vragen kwartaalcijfers pensioenfondsen

Veel gestelde vragen kwartaalcijfers pensioenfondsen Veel gestelde vragen kwartaalcijfers pensioenfondsen 1. De kwartaalcijfers van de pensioenfondsen zijn negatief. Hoe komt dat? Het algemene beeld is dat het derde kwartaal, en dan in het bijzonder de maand

Nadere informatie

KWARTAALVERSLAG. Philips Pensioenfonds. 1. In het kort. 2. Financiële positie Philips Pensioenfonds 1/5 DERDE KWARTAAL 2015

KWARTAALVERSLAG. Philips Pensioenfonds. 1. In het kort. 2. Financiële positie Philips Pensioenfonds 1/5 DERDE KWARTAAL 2015 KWARTAALVERSLAG DERDE KWARTAAL 2015 1. In het kort De beleidsdekkingsgraad per 30 september 2015 bedroeg 112,6% Het rendement van 1 juli tot en met 30 september 2015 bedroeg -1,6% Het pensioenvermogen

Nadere informatie

Investment beliefs. Uitgangspunten vermogensbeheer. bpfhibin.nl. stichting bedrijfstakpensioenfonds voor de handel in bouwmaterialen

Investment beliefs. Uitgangspunten vermogensbeheer. bpfhibin.nl. stichting bedrijfstakpensioenfonds voor de handel in bouwmaterialen Investment beliefs bpfhibin.nl stichting bedrijfstakpensioenfonds voor de handel in bouwmaterialen Uitgangspunten vermogensbeheer Milieu, maatschappij en corporate governance zijn belangrijk Inhoudsopgave

Nadere informatie

W erkboek PREVIEW. Op weg naar een. nieuw bestuursmodel. P e r s o o n l i j k. en interactief

W erkboek PREVIEW. Op weg naar een. nieuw bestuursmodel. P e r s o o n l i j k. en interactief Op weg naar een nieuw bestuursmodel W erkboek Zorgvuldige afweging en transparante besluitvorming middels reflecties, vragen en afwegingen Governance werkboek P e r s o o n l i j k en interactief Op weg

Nadere informatie

Individuele aandelen, Individuele obligaties, Vastgoed, Grondstoffen, Beleggingsfondsen, Trackers

Individuele aandelen, Individuele obligaties, Vastgoed, Grondstoffen, Beleggingsfondsen, Trackers Bedrijfsprofiel Care IS Vermogensbeheer Vermogensbeheerder Naam Website Beschrijving Care IS Vermogensbeheer www.careis.nl/ Care IS Vermogensbeheer is sinds 2010 actief en gevestigd in Volendam. Care IS

Nadere informatie

Workshop Pensioenfondsen. Gert Demmink

Workshop Pensioenfondsen. Gert Demmink Workshop Pensioenfondsen Gert Demmink 13 november 2012 Integere Bedrijfsvoering Integere bedrijfsvoering; Bas Jennen Bestuurderstoetsingen; Juliette van Doorn Integere bedrijfsvoering, beleid & uitbesteding

Nadere informatie

Verklaring inzake de beleggingsbeginselen

Verklaring inzake de beleggingsbeginselen Verklaring inzake de beleggingsbeginselen van Stichting Bedrijfspensioenfonds AVH 1. Introductie 1.1 Inleiding Deze verklaring inzake de beleggingsbeginselen geeft beknopt de uitgangspunten weer van het

Nadere informatie

Maximale transparantie voor Stichtingen en Instellingen

Maximale transparantie voor Stichtingen en Instellingen Maximale transparantie voor Stichtingen en Instellingen WMP heeft zowel de UN PRI als de UN Global Compact getekend Wealth Management Partners is actief als vermogensbeheerder en vermogensregiseur (investment

Nadere informatie

Compliance Program. Voor pensioenfondsen die pensioenadministratie en/of vermogensbeheer geheel of gedeeltelijk hebben uitbesteed

Compliance Program. Voor pensioenfondsen die pensioenadministratie en/of vermogensbeheer geheel of gedeeltelijk hebben uitbesteed Compliance Program Voor pensioenfondsen die pensioenadministratie en/of vermogensbeheer geheel of gedeeltelijk hebben uitbesteed September 2008 Inhoudsopgave 1 Inleiding 1 1.1 Voorwoord 1 1.2 Definitie

Nadere informatie

Position Paper DNB Concept Wetsvoorstel variabele pensioenuitkeringen 14 augustus 2015

Position Paper DNB Concept Wetsvoorstel variabele pensioenuitkeringen 14 augustus 2015 Position Paper DNB Concept Wetsvoorstel variabele pensioenuitkeringen 14 augustus 2015 Het Wetsvoorstel variabele pensioenuitkering (kortweg wetsvoorstel ) maakt voor deelnemers aan een premieovereenkomst

Nadere informatie

POPULAIR JAARVERSLAG 2013

POPULAIR JAARVERSLAG 2013 POPULAIR JAARVERSLAG 2013 2 Het herstel van onze financiële positie blijft absolute topprioriteit. Twee gezichten Het jaar 2013, maar ook 2014 dat nog grotendeels voor ons ligt, kent twee gezichten. Enerzijds

Nadere informatie

Aon Actualiteitenseminar

Aon Actualiteitenseminar Aon Actualiteitenseminar Risico's voor herverzekerde pensioenfondsen Erik Jan Jansen Van de website Brief Donner 17 sept 2010 Daarna gaat Erik Jan Jansen in op risico s bij herverzekerde pensioenfondsen.

Nadere informatie

Keuzeformulier beleggingsfondsen Pensioenen

Keuzeformulier beleggingsfondsen Pensioenen De Verzekeringen Stadsring 15, postbus 42 3800 AA Amersfoort Tel. (033) 464 29 11 Fax (033) 464 29 30 Keuzeformulier beleggingsfondsen Pensioenen (is alleen te gebruiken voor pensioencontracten ingegaan

Nadere informatie

Nationaal. Pensioen Onderzoek. Resultaten deelnemersonderzoek NPO februari 2013

Nationaal. Pensioen Onderzoek. Resultaten deelnemersonderzoek NPO februari 2013 Nationaal Pensioen Onderzoek II Resultaten deelnemersonderzoek NPO februari 2013 Het Nationaal Pensioen Onderzoek is een onafhankelijk initiatief van Financial Marketing-bureau Bridgevest, Pensioen Bestuur

Nadere informatie

Van ALM naar beleggingsbeleid

Van ALM naar beleggingsbeleid Van ALM naar beleggingsbeleid IIR Seminar Professioneel Risicomanagement voor Pensioenfondsen November 26, 2007 ORTEC bv P.O. Box 4074 3006 AB Rotterdam Tel. 010 498 6660 Fax. 010 498 6667 info@ortec.nl

Nadere informatie

DNB SEMINAR VERMOGENSBEHEER UITBESTEDING VERMOGENSBEHEER

DNB SEMINAR VERMOGENSBEHEER UITBESTEDING VERMOGENSBEHEER DNB SEMINAR UITBESTEDING Door: Oscar van Angeren I. Regulatory framework en II. Algemene contractuele aspecten 1 I. Regulatory framework Uitbestedingsregels pensioenfondsen: artikel 34 Pw en 12-14 BuPw.

Nadere informatie

IPFOS. Bestuurders Conferentie. Het gebruik van risicomaatstaven in ALM-context Ralph Verhoeks, Toezichthouder Risk & ALM - DNB

IPFOS. Bestuurders Conferentie. Het gebruik van risicomaatstaven in ALM-context Ralph Verhoeks, Toezichthouder Risk & ALM - DNB IPFOS Bestuurders Conferentie Het gebruik van risicomaatstaven in ALM-context Ralph Verhoeks, Toezichthouder Risk & ALM - DNB Het gebruik van risicomaatstaven in ALM-context Ralph Verhoeks 2 Inhoud 1.

Nadere informatie

Beoordelingsrapport. door beleggingsmatch.nl. Beoordeeld Index Capital Vermogensmanagement. Datum 20-04-2015. 2015 Beleggingsmatch

Beoordelingsrapport. door beleggingsmatch.nl. Beoordeeld Index Capital Vermogensmanagement. Datum 20-04-2015. 2015 Beleggingsmatch Beoordelingsrapport door beleggingsmatch.nl Beoordeeld Index Capital Vermogensmanagement Datum 20-04-2015 Beoordelingsrapport 2 Transparantie 17 / 17 Organisatie 10 / 11 Kosten 7 / 7 Onafhankelijkheid

Nadere informatie

STANDAARDPENSIOENFONDS

STANDAARDPENSIOENFONDS STANDAARDPENSIOENFONDS Alternatieve oplossing voor het continuïteitsvraagstuk 1 februari 2014 Toenemende druk bij pensioenfondsen FD 20-3-2013 2 Het continuïteitsvraagstuk Continuïteitvraagstuk pensioenfondsen

Nadere informatie

1. Organisatie BIJLAGE I: VERKLARING BELEGGINGSBEGINSELEN STICHTING PENSIOENFONDS ACHMEA. ABTN 2014 versie 21-3-2014 1. Stichting Pensioenfonds Achmea

1. Organisatie BIJLAGE I: VERKLARING BELEGGINGSBEGINSELEN STICHTING PENSIOENFONDS ACHMEA. ABTN 2014 versie 21-3-2014 1. Stichting Pensioenfonds Achmea BIJLAGE I: VERKLARING BELEGGINGSBEGINSELEN Introductie Deze Verklaring inzake beleggingsbeginselen (hierna: Verklaring) beschrijft op beknopte wijze de uitgangspunten van het beleggingsbeleid van SPA.

Nadere informatie

Overzicht, inzicht en een passend pensioen. Johan de Groot Hoofd Afdeling Transparantietoezicht Financiële Producten

Overzicht, inzicht en een passend pensioen. Johan de Groot Hoofd Afdeling Transparantietoezicht Financiële Producten Vereniging voor Pensioenrecht Johan de Groot Hoofd Afdeling Transparantietoezicht Financiële Producten Inhoud 1. De temperatuur in Pensioenland 2. De rol van de AFM 3. Overzicht: UPO- tijdigheid en juistheid

Nadere informatie

Korte termijn: onnodig korten van rechten voorkomen. Lange termijn: naar een nieuw FTK op basis van nieuwe pensioencontracten

Korte termijn: onnodig korten van rechten voorkomen. Lange termijn: naar een nieuw FTK op basis van nieuwe pensioencontracten Korte termijn: onnodig korten van rechten voorkomen Lange termijn: naar een nieuw FTK op basis van nieuwe pensioencontracten De daling van de dekkingsgraden heeft de afgelopen weken een uitgebreide discussie

Nadere informatie

Bijzondere Deelnemersvergadering 24 april 2014

Bijzondere Deelnemersvergadering 24 april 2014 Bijzondere Deelnemersvergadering 24 april 2014 2 1. Opening, mededelingen en ingekomen stukken 2. Achtergrond Wet versterking bestuur pensioenfondsen 3. Wet versterking bestuur pensioenfondsen 4. Wijzigingen

Nadere informatie

Persbericht ABP, eerste halfjaar 2008

Persbericht ABP, eerste halfjaar 2008 Persbericht ABP, eerste halfjaar 2008 Hoofdpunten Rendement over eerste helft 2008 is 5,1%. De dekkingsgraad is medio 2008 uitgekomen op 132%. De kredietcrisis eist zijn tol. Vooral aandelen en onroerend

Nadere informatie

Uitvoering van rechtstreeks verzekerde regelingen

Uitvoering van rechtstreeks verzekerde regelingen RAPPORT Prins Willem-Alexanderlaan 651 Postbus 700 7300 HC Apeldoorn Telefoon (055) 579 39 48 www.achmea.nl Uitvoering van rechtstreeks verzekerde regelingen Rapportage Intern toezicht in het kader van

Nadere informatie

Deelnemersbijeenkomst

Deelnemersbijeenkomst Deelnemersbijeenkomst Stichting Pensioenfonds Capgemini Nederland 18 november 2014 13 oktober 2010 Deelnemersbijeenkomst Agenda Opening 2013 Financiën: Dekkingsgraad en financiële situatie Henk Beleggingsbeleid

Nadere informatie

Datum 7 juni 2016 Betreft Kamervraag/vragen van het lid Ulenbelt over het bericht dat de extreem lage rente ook bij de specialisten hard aan komt.

Datum 7 juni 2016 Betreft Kamervraag/vragen van het lid Ulenbelt over het bericht dat de extreem lage rente ook bij de specialisten hard aan komt. > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Parnassusplein 5 T 070 333

Nadere informatie

ALM en het nieuwe pensioencontract. Theo Nijman 17 December 2010

ALM en het nieuwe pensioencontract. Theo Nijman 17 December 2010 ALM en het nieuwe pensioencontract Theo Nijman 17 December 2010 Agenda Schets structuur nieuwe pensioencontracten Mogelijke ontwikkeling toezichtsmodel ALM toepassingen voor nieuwe contract en uitdagingen

Nadere informatie

DNB Crisisplan. Stichting Pensioenfonds Honeywell 21 September 2011. Pensioenfonds

DNB Crisisplan. Stichting Pensioenfonds Honeywell 21 September 2011. Pensioenfonds DNB Crisisplan Stichting Honeywell 21 September 2011 Agenda Introductie Opzet crisisplan Nut en noodzaak crisisplan Concept crisisplan - discussiepunten - Wanneer is er spraken van een crisissituatie?

Nadere informatie

Uitbesteding in de pensioensector:

Uitbesteding in de pensioensector: Uitbesteding in de pensioensector: Bevindingen vanuit de toezichtspraktijk Prof. Dr. O.C.H.M. Sleijpen EYe on Pensions 14 januari 2014 Uitbesteding in de Pensioensector Topics: A. Wettelijke bepalingen

Nadere informatie

Organogram. Buitengewone leden BPMS. Leden BPMS. Vergadering van Afgevaardigden BPMS. BPMS-bestuur. toezicht inhoud regeling. Toezicht.

Organogram. Buitengewone leden BPMS. Leden BPMS. Vergadering van Afgevaardigden BPMS. BPMS-bestuur. toezicht inhoud regeling. Toezicht. Organogram Leden BPMS Buitengewone leden BPMS BPMS-bestuur Vergadering van Afgevaardigden BPMS Raad Raad van van Toezicht Toezicht toezicht inhoud regeling verantwoording SPMS-bestuur 1 Ortec ALM Organogram

Nadere informatie

voor de beleggingscommissie van Stichting Pensioenfonds voor Verloskundigen (hierna: SPV).

voor de beleggingscommissie van Stichting Pensioenfonds voor Verloskundigen (hierna: SPV). REGLEMENT BELEGGINGSCOMMISSIE voor de beleggingscommissie van Stichting Pensioenfonds voor Verloskundigen (hierna: SPV). Artikel 1 Vaststelling en reikwijdte Dit reglement geeft, in aanvulling op de statuten,

Nadere informatie

VEP Workshop Pensioenen 10 november 2015. Wie, wat en hoe en waar gaan we dan naartoe

VEP Workshop Pensioenen 10 november 2015. Wie, wat en hoe en waar gaan we dan naartoe VEP Workshop Pensioenen 10 november 2015 Wie, wat en hoe en waar gaan we dan naartoe Piet Hein Oyens Diverse management functies bij O&vE, Van Lanschot, EuroCard/MasterCard, Interpay en Equens (1-1- 1990

Nadere informatie

OUDER WORDEN EN EEN GOED PENSIOEN KRIJGEN: UTOPIE OF REALITEIT? HET NIEUWE GOVERNANCE ASSET LIABILITY MANAGEMENT (ALM) Dr.

OUDER WORDEN EN EEN GOED PENSIOEN KRIJGEN: UTOPIE OF REALITEIT? HET NIEUWE GOVERNANCE ASSET LIABILITY MANAGEMENT (ALM) Dr. Turning Ideas into Action OUDER WORDEN EN EEN GOED PENSIOEN KRIJGEN: UTOPIE OF REALITEIT? HET NIEUWE GOVERNANCE ASSET LIABILITY MANAGEMENT (ALM) Dr. Ruud Kleynen AAG Essentie van Besturen Asset Liability

Nadere informatie

850 Pensioenfondsbestuurders doen mee aan onderzoek over functioneren van bestuur

850 Pensioenfondsbestuurders doen mee aan onderzoek over functioneren van bestuur 850 Pensioenfondsbestuurders doen mee aan onderzoek over functioneren van bestuur Het delen van informatie, reflectie op het eigen functioneren, onderling vertrouwen, de deskundigheid van bestuurders en

Nadere informatie

Speech Bert Boertje,

Speech Bert Boertje, Speech Bert Boertje, divisiedirecteur Toezicht pensioenfondsen bij De Nederlandsche Bank tijdens het congres van het Instituut voor Pensioeneducatie. De Doelen, Rotterdam, 10 december 2015 Dames en Heren,

Nadere informatie

Risicoprofielen voor Vermogensbeheer A la Carte

Risicoprofielen voor Vermogensbeheer A la Carte Risicoprofielen voor Vermogensbeheer A la Carte Inleiding Onze risicoprofielen 1. Wat is een risicoprofiel? 2. Wat zijn vermogenscategorieën? 3. Welke risicoprofielen gebruiken wij? Uw risicoprofiel 4.

Nadere informatie

Nederlanders best bekend met duurzaam beleggen Maar beleggen niet duurzamer dan anderen

Nederlanders best bekend met duurzaam beleggen Maar beleggen niet duurzamer dan anderen Nederlanders best bekend met duurzaam beleggen Maar beleggen niet duurzamer dan anderen Amsterdam, 29 maart 2006 Nederlanders zijn het best bekend met duurzame beleggingsfondsen. Dat blijkt uit onderzoek

Nadere informatie

PENSIOENBULLETIN GOUD WAARD? RAPPORTEN VAN BELANG

PENSIOENBULLETIN GOUD WAARD? RAPPORTEN VAN BELANG JAARGANG MAART 2010 NUMMER 2 PENSIOENBULLETIN Pensioeninformatie voor werkgevers en pensioenfondsen Rapporten Commissies Frijns en Goudswaard: GOUD WAARD? In 2009 heeft minister Donner van Sociale Zaken

Nadere informatie

Stichting Pensioenfonds Smurfit Kappa Nederland Nieuwsbrief

Stichting Pensioenfonds Smurfit Kappa Nederland Nieuwsbrief Stichting Pensioenfonds Smurfit Kappa Nederland Nieuwsbrief NUMMER 12 > JAARGANG 8 > SEPTEMBER 2011 inhoud > De financiële situatie bij pensioenfondsen [p.1] Pensioenleeftijd 65 jaar, wat als ik eerder

Nadere informatie

Beleggingsbeginselen

Beleggingsbeginselen Beleggingsbeginselen Stichting Pensioenfonds voor de Architectenbureaus Versie april 2015 Deze Verklaring beleggingsbeginselen maakt onderdeel uit van het beleggingsbeleid van het pensioenfonds en is aangepast

Nadere informatie

Workshop Riskmanagement & Governance van beleggen VIIP congres. Amstelveen, 17 april 2012

Workshop Riskmanagement & Governance van beleggen VIIP congres. Amstelveen, 17 april 2012 Workshop Riskmanagement & Governance van beleggen VIIP congres Amstelveen, 17 april 2012 Agenda 1. Ontwikkelingen risicobeheersing beleggingen 2. DNB bevindingen en toezichtthema s 2012 3. Maatregelen

Nadere informatie

Uitvoering van rechtstreeks verzekerde regelingen

Uitvoering van rechtstreeks verzekerde regelingen RAPPORT DIVISIE PENSIOEN & LEVEN Laan van Malkenschoten 20 Postbus 9150 7300 HZ Apeldoorn www.achmea.nl Uitvoering van rechtstreeks verzekerde regelingen Rapportage Intern toezicht in het kader van 2013

Nadere informatie

Professioneel Vermogensbeheer Dichtbij

Professioneel Vermogensbeheer Dichtbij Professioneel Vermogensbeheer Dichtbij Computers are incredible fast, accurate and stupid ; Humans are incredibly slow, inaccurate and brilliant; Together they are powerful beyond imagination - Albert

Nadere informatie

Algemeen pensioenfonds in vogelvlucht

Algemeen pensioenfonds in vogelvlucht Algemeen pensioenfonds in vogelvlucht Vlak voor het kerst heeft staatssecretaris Klijnsma het Wetsvoorstel algemeen pensioenfonds naar de Tweede Kamer gestuurd. Onderstaande analyse van AZL biedt u een

Nadere informatie

Investeren in vertrouwen. Samenvatting Meerjarenbeleidsplan 2011-2015

Investeren in vertrouwen. Samenvatting Meerjarenbeleidsplan 2011-2015 Investeren in vertrouwen Samenvatting Meerjarenbeleidsplan 2011-2015 1 Pensioenfonds Zorg en Welzijn: het pensioenfonds voor de sector zorg en welzijn Het meerjarenbeleidsplan 2011-2015 beschrijft welke

Nadere informatie

Eisen voor bestuursleden

Eisen voor bestuursleden Eisen voor bestuursleden (overgenomen uit plan van aanpak deskundigheidsbevordering Pensioenkoepels 2010) Om zijn verantwoordelijkheid te kunnen dragen moet een bestuurslid deelnemen aan de besluitvorming

Nadere informatie

Tekst Nationaal regime MiFID. Bijlage. Toetstermen als bedoeld in artikel 36a, lid 2. toetsterm 1

Tekst Nationaal regime MiFID. Bijlage. Toetstermen als bedoeld in artikel 36a, lid 2. toetsterm 1 ijlage Toetstermen als bedoeld in artikel 36a, lid 2 Nummer Termen T* toetsterm 1 Eindterm 5a: De personen zijn in staat met betrekking tot financiële instrumenten uit te leggen aan de consument waarom

Nadere informatie

Integraal balansbeheer

Integraal balansbeheer Integraal balansbeheer Gepubliceerd op: 08 Februari 2008 Nu de verplichtingen worden gewaardeerd op marktwaarde, nemen pensioenfondsen bij hun vermogensbeheer steeds nadrukkelijker de pensioenfondsbalans

Nadere informatie

DoubleDividend Management B.V.

DoubleDividend Management B.V. Management B.V. Best practices voor betrokken aandeelhouderschap Amsterdam, januari 2015 Management B.V. Herengracht 252 1016 BV Amsterdam Tel: +31 20 520 7660 contact@doubledividend.nl KVK nr. 30199843

Nadere informatie

Voor een houdbaar en betaalbaar inkomen voor later

Voor een houdbaar en betaalbaar inkomen voor later Vermogensbeheer Voor een houdbaar en betaalbaar inkomen voor later Een houdbaar en betaalbaar inkomen voor later. Dat is de belofte van uw pensioenfonds aan uw deelnemers. Verder gaan is nu zorgen voor

Nadere informatie

Verder gaan is elke stap zorgvuldig zetten.

Verder gaan is elke stap zorgvuldig zetten. Integrale aanpak Verder gaan is elke stap zorgvuldig zetten. Integrale aanpak Risicobeheersing staat aan de basis van elk beleggingsbeleid. Omdat het renterisico het belangrijkste risico voor pensioenfondsen

Nadere informatie

Duurzaam Vermogensbeheer

Duurzaam Vermogensbeheer Duurzaam Vermogensbeheer Een keuzeafweging Keuze maken, afwegingscriteria Wat zijn de mogelijke afwegingscriteria bij het maken van een keuze uit de mogelijke oplossingen binnen het beleggingsbeleid. Versie:2001-11-02

Nadere informatie

Beleggingen institutionele beleggers in 2004 met 8,1 procent omhoog

Beleggingen institutionele beleggers in 2004 met 8,1 procent omhoog Publicatiedatum CBS-website Centraal Bureau voor de Statistiek 9 december 25 Beleggingen institutionele beleggers in 24 met 8,1 procent omhoog drs. J.L. Gebraad Centraal Bureau voor de Statistiek, Voorburg/Heerlen,

Nadere informatie

Toespraak Frank Elderson over prioriteiten pensioentoezicht in 2015

Toespraak Frank Elderson over prioriteiten pensioentoezicht in 2015 Toespraak Frank Elderson over prioriteiten pensioentoezicht in 2015 Rotterdam, De Doelen, 11 december 2014 - Frank Elderson, lid van de directie van De Nederlandsche Bank (DNB), heeft een toespraak gehouden

Nadere informatie

Uitkomsten onderzoek Aanvullende Zorgverzekeringen

Uitkomsten onderzoek Aanvullende Zorgverzekeringen Uitkomsten onderzoek Aanvullende Zorgverzekeringen Publicatie datum: 12 november 2015 Autoriteit Financiële Markten De AFM maakt zich sterk voor eerlijke en transparante financiële markten. Als onafhankelijke

Nadere informatie

RESULTATEN ENQUÊTE CONSULTATIE NIEUW FTK ACTUARIEEL. Vraag 1

RESULTATEN ENQUÊTE CONSULTATIE NIEUW FTK ACTUARIEEL. Vraag 1 RESULTATEN ENQUÊTE CONSULTATIE NIEUW FTK ACTUARIEEL Vraag 1 Onder het huidige FTK krijgen pensioenfondsen te maken met de zogenaamde beleggings -spagaat: aan de ene kant kan er weinig risico worden genomen

Nadere informatie

Beleggingsbeleid in de bedrijfsvoering

Beleggingsbeleid in de bedrijfsvoering De Handreiking Kwaliteit Beleggingsbeleid in de praktijk 26 maart 2015 Alex Poel Beleggingsbeleid in de bedrijfsvoering 1 Achtergrond 2 Dienstverleningsproces 3 Beleggingsbeleid 4 Handreiking beleggingsbeleid

Nadere informatie

Pensioenfonds Smurfit Kappa Nederland Nieuwsbrief

Pensioenfonds Smurfit Kappa Nederland Nieuwsbrief Pensioenfonds Smurfit Kappa Nederland Nieuwsbrief Nummer 14 > Jaargang 10 > November 2012 inhoud > Financiële positie: dekkingsgraad blijft laag [p.1] Bestuur / Verantwoordingsorgaan [p.2] Uniform Pensioen

Nadere informatie

Algemeen. 6. Publicatie Priciples De meest actuele versie van deze Principles of Fund Governance is te vinden op www.gilissen.nl.

Algemeen. 6. Publicatie Priciples De meest actuele versie van deze Principles of Fund Governance is te vinden op www.gilissen.nl. FUND GOVERNANCE Algemeen 1. Compliance functie Een directielid van de Beheerder is aangesteld als Compliance Officer. Deze ziet toe op de correcte naleving van: (i) de Prospectussen van de TG Fondsen;

Nadere informatie

BELEGGINGSSTATUUT. Stichting Fonds Oncologie Holland. April 2015. Beleggingsstatuut SFOH 30 april 2015, pag. 1

BELEGGINGSSTATUUT. Stichting Fonds Oncologie Holland. April 2015. Beleggingsstatuut SFOH 30 april 2015, pag. 1 BELEGGINGSSTATUUT Stichting Fonds Oncologie Holland April 2015 30 april 2015, pag. 1 Inhoudsopgave I Beleid.... 3 Algemeen 4 Hefbomen 4 Restricties....4 II Middelenverdeling......5 Strategische asset allocatie

Nadere informatie

Opening Olaf Sleijpen - DNB pensioenseminar 12 september 2012: Introductie

Opening Olaf Sleijpen - DNB pensioenseminar 12 september 2012: Introductie Opening Olaf Sleijpen - DNB pensioenseminar 12 september 2012: Introductie - Dames en heren, welkom bij het ochtendgedeelte van het DNB pensioenseminar. Dit is voor mij de eerste keer dat ik mag spreken

Nadere informatie

Het Garantiepensioen met collectief beleggen en kasstroommatch

Het Garantiepensioen met collectief beleggen en kasstroommatch Het Garantiepensioen met collectief beleggen en kasstroommatch Het Garantiepensioen met collectief beleggen en kasstroommatch Pag. /8 Delta Lloyd garandeert de opgebouwde aanspraken en tarieven. Het Garantiepensioen

Nadere informatie

GEDRAGSCODE FUND GOVERNANCE

GEDRAGSCODE FUND GOVERNANCE GEDRAGSCODE FUND GOVERNANCE ACHMEA BELEGGINGSFONDSEN BEHEER B.V. Inleiding, statutair gevestigd te s-gravenhage (KvK nr. 8062738), beschikt over een vergunning als beheerder van beleggingsinstellingen,

Nadere informatie

Functieprofiel lid bestuur met portefeuille vermogensbeheer en risicomanagement van Stichting Notarieel Pensioenfonds

Functieprofiel lid bestuur met portefeuille vermogensbeheer en risicomanagement van Stichting Notarieel Pensioenfonds Functieprofiel lid bestuur met portefeuille vermogensbeheer en risicomanagement van Stichting Notarieel Pensioenfonds 1. Algemene kenmerken Het bestuur van de Stichting Notarieel Pensioenfonds (SNPF) is

Nadere informatie

Grotere kostentransparantie en dalende uitvoeringskosten bij pensioenfondsen.

Grotere kostentransparantie en dalende uitvoeringskosten bij pensioenfondsen. LCP Netherlands Werk in uitvoering bij pensioenfondsen 2013 Jeroen Koopmans 1 oktober 2013 Grotere kostentransparantie en dalende uitvoeringskosten bij pensioenfondsen. Even voorstellen drs. Jeroen Koopmans

Nadere informatie

Pensioenakkoord. Spelregels vanuit de accountant bezien. Nico Pul Ernst & Young

Pensioenakkoord. Spelregels vanuit de accountant bezien. Nico Pul Ernst & Young Pensioenakkoord Spelregels vanuit de accountant bezien Nico Pul Ernst & Young Pensioenakkoord Korte vergelijking oud versus nieuw Gevolgen voor de jaarrekening Bijdrage accountants aan het debat Oud versus

Nadere informatie

116 De Pensioenwereld in 2015

116 De Pensioenwereld in 2015 12 116 De Pensioenwereld in 2015 Verslaggeving & communicatie 117 Meer inzicht nodig in evenwichtige belangenbehartiging bij uitvoeringskosten Auteurs: Myrna van Engelen en Tristan Helsloot Pensioenfondsen

Nadere informatie

The influence of market imperfections on the recovery strategies of pension funds

The influence of market imperfections on the recovery strategies of pension funds 13-7-2009 1 The influence of market imperfections on the recovery strategies of pension funds Laura Spierdijk (RUG) en Jaap Bikker (DNB, USE) Den Haag 29 juni 2009 13-7-2009 2 Netspar thema Gestart in

Nadere informatie

Fiduciair management

Fiduciair management Fiduciair management Fiduciair management De identiteit van uw fonds staat centraal Ontwikkelingen in de pensioenwereld vragen om een brede opvatting van fiduciair management. Om verder te kijken dan

Nadere informatie

Deutsche Bank Nederland Stichting Pensioenfonds Deutsche Bank Nederland

Deutsche Bank Nederland Stichting Pensioenfonds Deutsche Bank Nederland In deze nieuwsbrief Voorwoord Wat betekenen de nieuwe pensioenmaatregelen voor u? De informatie in dit document is eigendom van en mag noch in haar geheel noch gedeeltelijk van. Page 2 of 5 Voorwoord In

Nadere informatie

Strategisch Pensioenmanagement

Strategisch Pensioenmanagement Strategisch Pensioenmanagement Strategisch Pensioenmanagement is samenbrengen. Strategisch Pensioenmanagement De belangrijkste taak van Strategisch Pensioenmanagement is ervoor te zorgen dat u in control

Nadere informatie

reëel financieel toetsingskader (FTK2)

reëel financieel toetsingskader (FTK2) nominaal financieel toetsingskader (FTK1) - bestaande contract - nominale contract - uitkeringsovereenkomst - onderscheid tussen nominale opbouw en indexatie - 2,5% onderdekkingskans maatstaf voor nominale

Nadere informatie

Informatiebijeenkomst Pensioenfonds KPN Pensioengerechtigden. Oktober 2013

Informatiebijeenkomst Pensioenfonds KPN Pensioengerechtigden. Oktober 2013 Informatiebijeenkomst Pensioenfonds KPN Pensioengerechtigden Oktober 2013 1 Pensioenstelsel Individueel Pensioen fonds Overheid Lijfrente Pensioen AOW B E L A S T I N G 2 Programma bestuur en taken bestuur

Nadere informatie

VERKLARING INZAKE BELEGGINGSBEGINSELEN STICHTING CRH PENSIOENFONDS 18 JUNI 2012

VERKLARING INZAKE BELEGGINGSBEGINSELEN STICHTING CRH PENSIOENFONDS 18 JUNI 2012 VERKLARING INZAKE BELEGGINGSBEGINSELEN 18 JUNI 2012 INHOUD 1. Inleiding... 1 2. Organisatie... 2 2.1 Het fonds... 2 2.2 Organisatie... 2 2.3 Toeslagenbeleid... 3 3. Beleggingsbeleid... 4 3.1 Doel van het

Nadere informatie

Resultaten Pensioenforum 26 juni en 3 juli

Resultaten Pensioenforum 26 juni en 3 juli Resultaten Pensioenforum 26 juni en 3 juli De weg naar het nieuwe pensioencontract Stichting Pensioenfonds OWASE 18 juli 2013 1/10/2014 Inhoud Samenvatting Conclusies Aanbevelingen Resultaten - per vraag

Nadere informatie

Vermogen opbouwen voor later

Vermogen opbouwen voor later BeleggingsRekening U wilt geld opzij zetten voor later en een vermogen opbouwen. Omdat uw kinderen nog gaan studeren, u graag die verre reis wilt maken, een tweede huis wilt kopen, eerder wilt stoppen

Nadere informatie