Hoofdstuk 2 Maatschappelijk Verantwoorde Keten Inleiding Maatschappelijk verantwoord ondernemen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Hoofdstuk 2 Maatschappelijk Verantwoorde Keten... 2 2.1 Inleiding... 2 2.1.1 Maatschappelijk verantwoord ondernemen... 2 2.1."

Transcriptie

1 Hoofdstuk 2 Maatschappelijk Verantwoorde Keten Inleiding Maatschappelijk verantwoord ondernemen Duurzaam ketenmanagement Maatschappelijk verantwoorde keten Samen veranderen Stakeholders Identificeren stakeholders Dilemma s People Planet Profit Dilemma s Triple P

2 Hoofdstuk 2 Maatschappelijk Verantwoorde Keten 2.1 Inleiding Tegenwoordig, met alle moderne voedselproductiemethoden, weten mensen eigenlijk nog nauwelijks hoe hun voedsel geproduceerd wordt. De landbouw zit als producent aan het ene eind van de keten, de stadsbewoner als consument aan het andere. Ze zijn alleen nog via allerlei tussenschakels met elkaar verbonden. Deze onbekendheid leidt tot onbegrip en schijnbare belangentegenstellingen. Producenten hebben zich langzamerhand steeds verder gespecialiseerd en hebben hun kosten verlaagd. De landbouw is een hoog efficiënte bedrijfstak geworden met een industrieel karakter. Belangrijke reden van deze veranderingen in de landbouw was juist de consument, die voortdurend om lagere prijzen en hoge gecontroleerde kwaliteit bleef vragen. De negatieve effecten op de omgeving, zoals bodemverontreiniging, overvloedig gebruik van energie en water, stankoverlast, enzovoort, wogen tot voor kort voor producenten en consumenten op tegen de lagere kosten. Tegelijkertijd weten de meeste consumenten weinig over de manier waarop hun voedsel tot stand komt en hoe moderne boerenbedrijven gerund worden. Velen hebben nog een romantisch beeld voor ogen van een gemengd bedrijf met wat koeien, kippen en varkens, aardappels en tarwe op het land en een zelfkazende boerin. Terwijl dit in werkelijkheid nog nauwelijks bestaat. Door die grote afstand tussen producent en consument is er weinig wederzijds begrip. Door de vele schakels van tussenhandel in de keten, hebben producten nauwelijks zicht op wat de consument echt wil. Anderzijds heeft de consument geen idee hoeveel energie er nodig is voor zijn pondje tomaten, hij let vooral op het prijskaartje in de supermarkt. En op de vleesafdeling wil hij lekkere, malse karbonades tegen een niet al te hoge prijs. Bovendien is die consument ook weinig consistent, want als burger kijkend naar het achtuurjournaal windt hij zich op over de CO2-uitstoot van de landbouw, het dierenwelzijn in de intensieve veehouderij, het verdwijnen van historische landschappen en het energieverbruik in de kassen. Terwijl hij dit in zijn consumentenrol juist zelf mede veroorzaakt. Na enorme efficiencyprestaties in de afgelopen jaren staan de agro productieketens daarom opnieuw voor een grote uitdaging: de ontwikkeling naar een meer duurzame manier van produceren die door de samenleving wordt geaccepteerd en gewaardeerd. En die bovendien rendabel is. Bron: Transforum Maatschappelijk verantwoord ondernemen Maatschappelijk verantwoord ondernemen: de afgelopen jaren wordt hier veel over gesproken of geschreven in bijvoorbeeld de krant, op tv en radio, of in discussies op internet. Wat is eigenlijk maatschappelijk verantwoord ondernemen? Als een bedrijf (of het nu klein is of groot) maatschappelijk verantwoord onderneemt houdt het rekening met de belangen van de samenleving en zo midden in de maatschappij staat. Het gaat erom dat een bedrijf in ál zijn activiteiten een bewuste aanpak kiest: een duurzaam gebruik van grondstoffen, efficiencyprogramma s, hergebruik ( afval is grondstof ) en een goed werknemersbeleid. Duurzame ontwikkeling en maatschappelijk verantwoord ondernemen gaan hand in hand. Het begrip duurzaamheid kan tot misverstanden leiden. Tropisch hardhout is zeer duurzaam: 2

3 het is sterk, mooi en gaat lang mee. Maar de kap ervan is niet duurzaam: inmiddels zijn gigantische oppervlakten tropisch regenwoud van de aardbodem verdwenen. Duurzaamheid is door de jaren heen een containerbegrip geworden. Alles wat te maken heeft met maatschappelijk verantwoord leven, milieu, ecologie en toekomstgericht denken wordt tegenwoordig onder duurzaamheid geschaard. Veelal wordt de term duurzaamheid omschreven aan de hand van een theorie: de drie P s. - People: ondernemer zet zich in voor sociale aspecten. De ondernemer zorgt goed voor de mensen binnen en buiten de onderneming; - Planet: de ondernemer zet zich in voor de gevolgen voor het (leef)milieu. De ondernemer is zuinig met energie, hij gebruikt biologische, duurzame, eerlijke of lokale producten en hij zorgt voor een goede afvalbeheersing; - Profit: de ondernemer erkent dat er verschillende economische belangen zijn. - Figuur 2.1 People, Planet, Profit Naast het feit dat we geld willen verdienen en van de welvaart willen genieten is het ook onze taak om goed voor de mensen en het milieu te zorgen. Wij hebben nu een verantwoordelijkheid voor de toekomstige generaties die zullen komen. Wanneer wij bijvoorbeeld alle fossiele brandstoffen verbruiken, zal de volgende generatie met een enorm probleem zitten. Dit geldt ook voor vraagstukken als opwarming van de aarde, CO2-uitstoot en voedselproblematiek.kortom, duurzaam kijkt naar de huidige behoefte die de mensen op de aarde hebben en hoe dit in de toekomst ontwikkeld kan worden zonder dat de mensen, het milieu of de economie in gevaar komen Duurzaam ketenmanagement Ketenmanagement wordt gedefinieerd als het managen van alle activiteiten die nodig zijn vanaf het omvormen van ruwe grondstoffen tot materialen en producten, tot en met het verwerken van afval voor hergebruik, inclusief alle stappen daar tussen. Duurzaam ketenmanagement is geïntroduceerd vanwege consumenteneisen en Europese regelgeving. Duurzaam ketenmanagement verwijst naar alle keten processen van wieg tot wieg: van het kopen van materialen, van productie en transport tot het gebruik bij de consument. Dit gaat verder met het verzamelen van gebruikte producten tot en met het hergebruiken van materialen in nieuwe producten. Duurzaam ketenmanagement houdt in dat de cultuur, de strategie en de operationele activiteiten doordrenkt zijn van de noodzaak om duurzaam te zijn. Dat betekent dus niet zo 3

4 dat er geen winst gemaakt mag worden. Economische efficiëntie en effectiviteit zijn heel goed mogelijk binnen duurzaam ketenmanagement, mits ze nu of later niet ten koste gaan van sociale omstandigheden of verslechtering van het ecosysteem. Het draait om het zoeken naar balans. In de keten moet gezocht worden naar een balans tussen onze verantwoordelijkheid om te zien naar onze medemens (people), ons rentmeesterschap over de aarde (planet) en de inzet om onze talenten te ontwikkelen en producten en diensten beschikbaar te stellen voor de samenleving (profit). Bron: Het sluiten van de productieketens als onderdeel van een duurzame economie, J. Bloemhof Maatschappelijk verantwoorde keten Maatschappelijk verantwoorde Ketens, is te definiëren als ketens die duurzaam produceren met een minimum van negatieve externe effecten Dit is voor de bedrijven in de agro-ketens een morele verantwoordelijkheid, een afgedwongen verplichting èn een commerciële noodzakelijkheid. Retailers als Albert Heijn en Plus zetten ook al stappen in de goede richting door hun puur en eerlijk en Plus denkt duurzaam -campagnes in de supermarkten. Bovendien gaat MVK niet alleen om het nemen van verantwoordelijkheid, maar ook over het afleggen van verantwoording over het doen en laten van de organisatie. Het idee hierachter is dat organisaties een mandaat van hun omgeving krijgen om te kunnen blijven opereren - de zogenoemde license to operate. In het bedrijfsleven wordt bij duurzaam ondernemen natuurlijk gekeken naar: wat kost het en wat levert het op? Vaak zijn de kosten wel gemakkelijk te berekenen maar de opbrengsten moeilijker. Minder uitgeven doordat de energierekening lager is omdat je energie bespaart is duidelijk. Maar extra opbrengsten door imagoverbetering omdat je met duurzaamheid bezig bent, dat is veel lastiger te meten. Hoewel de kostenbesparingen belangrijk zijn voor een bedrijf wordt het imago vaak onderschat. Door, onder andere, de media worden steeds meer burgers aangespoord om duurzaamheid als koopmotief te hanteren. Bedrijven kunnen zich positief profileren als ze duurzaam produceren. Bedrijven kunnen negatief in het nieuws komen als ze duurzaamheid niet serieus nemen. De verkoop kan daardoor afnemen, het zogenaamde Licence to operate Cacao Begin van de jaren 2000 ontstond er in Nederland ophef over de omstandigheden waaronder cacao werd geproduceerd. Vooral de actie van Teun van der Keuken van de Keuringsdienst van Waarden schudde de Nederlandse consumentenmarkt op. Hij wilde aandacht vragen voor de kindslavernij die op veel grote plantages voorkomt. Door zichzelf aan te geven voor heling haalde hij veel publiciteit. Zijn eerste zelfgeproduceerde Tony Chocolonelychocoladereep 'op weg naar slaafvrije chocolade' was in mum van tijd uitverkocht. Dit alles leidde tot druk vanuit de publieke opinie en de tweede kamer op bedrijven om hun productie te verduurzamen. Grote en kleine cacaospelers komen inmiddels in beweging. In 2008 verklaarde Verkade en vervolgens ook het Engelse Cadbury over te gaan stappen op 100% duurzame cacao. De grote cacaospelers committeren zich beetje bij beetje aan het verduurzamen van hun cacao. Dat vergt echter een grote omslag van de manier waarop cacao geproduceerd wordt. Wil de wereldmarkt naar 100% duurzaam geproduceerde cacao, dan moeten 3 miljoen boeren hun productie aanpassen. De cacaobedrijven doen dit niet alleen, maar in samenwerking met een van de vier grote keurmerken. 4

5 Op 4 maart 2010 hebben de belangrijkste spelers uit de Nederlandse cacaosector een intentieverklaring ondertekend waarin zij aangeven te streven naar volledig duurzame cacaoconsumptie in Tien jaar eerder moet al 50% van de Nederlandse cacao duurzaam zijn. Het is voor de eerste keer dat zoveel belangrijke spelers in de cacaosector zich achter één verklaring scharen. Bron: Mvo Nederland, 2013 Het verhaal van Tony Chocolonely Soja Soja is een van de belangrijkste landbouwgewassen in de wereld en een belangrijke grondstof voor diervoeders en veel levensmiddelen. De teelt van soja is de afgelopen tien jaar sterk gegroeid. Oorzaak zijn de groeiende wereldbevolking en toenemende welvaart. Mensen eten meer, maar vooral ook meer zuivel en vlees. De vraag naar soja voor de productie van levensmiddelen en diervoeder is hierdoor sterk gestegen. Soja is een belangrijke bron van inkomsten voor veel boeren, ook in ontwikkelingslanden. Maar de groeiende vraag naar soja kan leiden tot verlies van waardevolle natuur, conflicten over landrechten en slechte arbeidsomstandigheden. Verantwoorde soja is geteeld volgens de principes van de Round Table on Responsible Soy (RTRS), of hieraan gelijkwaardig. Dit betekent aandacht voor natuurbehoud, biodiversiteit, verantwoord gebruik van bestrijdingsmiddelen, goede arbeidsomstandigheden en respect voor lokale landrechten. RTRS kent 5 basisprincipes: 1. Naleven van alle lokale en nationale wetten; 2. Zorgen voor verantwoorde werkomstandigheden, zoals een verbod op dwang- en kinderarbeid, gebruik van beschermende kleding, minimaal wettelijk minimumloon; 3. Goede relatie met lokale gemeenschappen door het vermijden of oplossen van conflicten over landgebruik en een goede klachtenafhandelingsprocedure; 4. Goede omgang met natuurlijke omgeving, inclusief behoud van gebieden met grote natuurwaarde, aandacht voor biodiversiteit op het bedrijf, goed afvalbeleid. De soja is afkomstig van velden die uiterlijk in 2006 in gebruik genomen zijn; 5. Goede landbouwpraktijken, inclusief verantwoord gebruik van gewasbeschermingsmiddelen, aandacht voor bodemkwaliteit en watermanagement, tegengaan van erosie. Door elk jaar meer verantwoorde soja aan te kopen laten Nederlandse bedrijven zien dat ze werk maken van het verduurzamen van grondstoffen voor de productie van voedsel. Bron: Mvo Nederland, Samen veranderen MVO kun je niet halfslachtig kunt aanpakken. Echte duurzaamheid is ambitieus en een integraal onderdeel van je beleid. Hoe eerder je ermee aan de slag gaat,des te groter zijn de vruchten die je plukt. Zo is bijvoorbeeld transparantie niet alleen een manier om verantwoording af te leggen, het helpt ook bij het versterken van je businesscase. Steeds meer ondernemers zien dat in. Een andere trend is dat MVO zijn vrijblijvende karakter verliest. Behalve de kansen die MVO biedt, ervaren ondernemers nu ook vaker de risico s 5

6 die aan niet-handelen kleven. Wil je concurrerend blijven, dan zullen de MVO-inspanningen moeten versnellen. De urgentie wordt groter, MVO is serious business. Tegelijk met grote, duurzame transities, zien we dat mensen steeds vaker zelf de verantwoordelijkheid pakken. Want al blijft de inzet van multinationals en overheden onverminderd belangrijk, ook burgers, werknemers en kleine ondernemers komen erachter dat ze samen meer kunnen dan ze misschien dachten. Goede voorbeelden zijn het delen van (elektrische) auto s, hergebruik van producten en kleinschalige initiatieven in energieopwekking en de zorg. MVO Nederland presenteert 10 trends op het gebied van maatschappelijk verantwoord ondernemen. Niet alleen bedoeld voor pioniers in duurzaamheid, maar voor heel ondernemend Nederland, van multinational tot kleine ondernemer. Trend 1: MVO wordt serious business De toenemende urgentie van duurzaamheidsproblemen dwingt tot een versnelling van MVOinspanningen. MVO verliest daarmee zijn vrijblijvende karakter en wordt serious business. Trend 2: Het bedrijf van de toekomst is een glazen huis Went u er maar vast aan: het bedrijf van de toekomst is een glazen huis waar iedereen naar binnen kan kijken. Wie in zijn glazen huis goed voor de dag wil komen, neemt zelf het heft in handen. Trend 3: Ontwikkelingslanden groeimarkt voor Nederlands bedrijfsleven Een groeiend aantal Nederlandse bedrijven waagt de sprong en gaat ondernemen in ontwikkelingslanden. Dit zijn de opkomende economieën van de toekomst. Trend 4: Niet-financiële waarden worden geld waard Steeds vaker klinkt de roep om onze economie anders in te richten: door niet-financiële en maatschappelijke factoren mee te nemen in de berekening van kosten. De eerste bedrijven pakken de handschoen op en starten met impactmeting. Trend 5: Klein is het nieuwe groot Wie niet sterk is moet slim zijn. En dat zijn ze, de talloze kleine lokale initiatieven die overal opkomen. De oude gedachte think global, act local zit in een stroomversnelling. Zie ook het filmpje Klein. Het nieuwe groot van Triodos Bank. Trens 6: Bedrijven voeren Mission Zero aan De gevolgen van klimaatverandering waren dit jaar duidelijker dan ooit. We zullen onze CO2-uitstoot drastisch terug moeten brengen. Bedrijven nemen hierin het voortouw en gaan over op Mission Zero. Trend 7: De samenleving is klaar voor de circulaire economie In de samenleving ontwikkelt zich een trend gericht op delen en hergebruiken in plaats van bezitten en weggooien. De stijgende grondstofprijzen helpen ook een handje mee. Dit maakt de circulaire economie steeds aantrekkelijker voor bedrijven. Trend 8: Ontwikkeling op de arbeidsmarkt verandert relatie werkgever en werknemer 6

7 Ook al is de werkloosheid nu hoog, de beroepsbevolking zal straks fors dalen. Een dilemma voor ondernemers. Tegelijkertijd transformeert werk zich steeds meer tot een way of life. Dit heeft allerlei gevolgen voor onze manier van werken en leven. Trend 9: Gezonde bedrijven zijn in opkomst De transitie naar een toekomstbestendig zorgsysteem is alleen mogelijk als we meer inzetten op preventie en gezondheid in plaats van op ziekte en genezing. Daarom zal het thema gezondheid een steeds grotere rol gaan spelen binnen bedrijven. Trend 10: Nederlandse duurzame innovatiekracht voedt straks de wereld Wereldwijd lijden 870 miljoen mensen honger. Nederlandse bedrijven hebben veel kennis over de grootschalige productie, verwerking, distributie en verpakking van voedsel. Zij kunnen daarmee een belangrijke bijdrage leveren aan het oplossen van de voedselproblematiek. Bron: Mvo Nederland,

8 2.2 Stakeholders Ondernemingen staan midden in de samenleving en ontdekken steeds meer dat maatschappelijk verantwoord ondernemen een kwestie van goed stakeholder management is. Maar stakeholder management is geen gemakkelijke opgave. Iedere stakeholder heeft zijn eigen belangen, wensen en claims ten aanzien van de onderneming en het management staat voor de uitdaging al deze belangen en claims op een verantwoorde manier af te wegen en te managen. Pas als een onderneming voldoende stakeholder-minded is, kan stakeholder management succesvol in het business proces geïntegreerd worden. Bron: Basisboek MVO, R. Goodijk Een stakeholder is een persoon of een groep personen die belang heeft bij beslissingen of activiteiten van een organisatie. Zij bepalen de context waarin het bedrijf opereert. Stakeholders zijn niet alleen maar klanten, aandeelhouders en leveranciers. Het milieu kan een stakeholder zijn (vaak the silent stakeholder genoemd), veelal vertegenwoordigd in een NGO. Buurtbewoners of mensen met een beperking kunnen stakeholders zijn. De pers kan een stakeholder zijn, de gemeenteraad, de politie of de plaatselijke voetbalclub. Jouw buren (bijvoorbeeld van jouw café) of mensen die bezwaar hebben tegen de aanwezigheid van jouw bedrijf in hun nabijheid, zijn heel belangrijke stakeholders. Stakeholders kies je niet uit. Ze zijn er. En je moet ze herkennen; ze als stakeholders erkennen en het gesprek met ze aangaan. Sommige stakeholders zijn uiteraard belangrijker dan andere, en de belangrijkheid van die stakeholders kan veranderen in de tijd. Marktgerelateerde stakeholders zoals klanten, aandeelhouders en toeleveranciers hebben direct invloed op de economische positie van het bedrijf. Niet-marktgerelateerde stakeholders zoals milieuorganisaties en omwonenden hebben dit niet. De directe belangen van stakeholders kunnen soms strijdig zijn met het algemeen maatschappelijk belang. Denk bijvoorbeeld aan de lokale weerstand die windmolenparken, vuilverbranding of ondergrondse CO2-opslag kunnen opwekken. Figuur 2.2 Stakeholders Ondernemingen en instellingen zijn voortdurend in ontwikkeling en verandering, om tijdig en voldoende te kunnen inspelen op nieuwe uitdagingen vanuit de omgeving. Kon een 8

9 onderneming het zich vroeger nog veroorloven om in een zeker isolement en vaak uitsluitenden aanbodgestuurd te opereren, tegenwoordig is de onderneming onderdeel van een complex krachtenveld en heeft zij te maken met allerlei belangengroepen. Markt,concurrenten, overheid, aandeelhouders en ook de eigen medewerkers dagen de onderneming uit en dwingen haar om adequaat op hun eisen en wensen in te gaan, prioriteiten te stellen, keuzen te maken en zich daarover te verantwoorden. Ontwikkeling en verandering kunnen, zo ervaren steeds meer ondernemingen, niet goed slagen als de meest belanghebbenden, de zogenaamde stakeholders, er niet op een of andere wijze bij betrokken worden. Dan worden expertises benut, draagvlak en loyaliteit gecreëerd en vaak problemen achteraf voorkomen. Ook (inter-)nationaal onderzoek toont aan dat vooral die ondernemingen perspectief hebben, die in staat zijn om relaties te leggen, betrokkenheid van stakeholders te ontwikkelen, weerstanden en boycots zoveel mogelijk te voorkomen en optimaal gebruik te maken van hun inbreng. Benadrukt wordt daarbij het belang van loyale stakeholderrelaties, niet alleen omdat dat nodig is omdat ondernemingen daarmee erge dingen kunnen voorkomen maar ook omdat die relaties profijtelijk kunnen zijn voor het ondernemen zelf. Bron: Basisboek MVO, R. Goodijk Gevolg van een goede stakeholderbenadering is dat het bedrijf of de organisatie in haar beleid werkelijk verankerd is in de maatschappij. Het werkt preventief tegen weerstand tegen de onderneming en geeft een beeld op nieuwe kansen. In dat opzicht is het een strategische benadering. Wanneer een bedrijf of organisatie haar maatschappelijke verantwoordelijkheid vanuit de stakeholderbenadering realiseert, mag het ook verwachten dat de stakeholders serieuze gesprekspartners zijn. Met serieuze stakeholders worden partijen bedoeld die op een constructieve manier met het bedrijf, de onderneming of organisatie in gesprek zijn. Stakeholderbelangen kunnen ook van elkaar verschillen of zelfs in eerste instantie botsen. Daarom is de stakeholderbenadering geen communicatiemodel ( zo gaan we het doen! ) maar een conversatiemodel. Stakeholder management is een dynamisch proces van wikken en wegen waarbij diverse stakeholderbelangen in verschillende situaties tegen elkaar moeten worden afgewogen, op zoek naar evenwichtige oplossingen. Het gaat om het omgaan met krachten en dilemma s waarmee ondernemingen nu maar ook in de toekomst blijvend geconfronteerd (zullen) worden. Om de vraag wat er nodig is om maatschappelijk verantwoord ondernemen daadwerkelijk en blijvend te integreren in de concrete bedrijfsvoering van alledag. Stakeholder management houdt sterk verband met wat in bepaalde ondernemingen issue- (en incidenten-) management is gaan heten. Bij issue management gaat het om de vraag hoe de onderneming zich het beste kan voorbereiden op bepaalde issues en mogelijke incidenten. En áls een issue daadwerkelijk een incident is geworden: hoe kan de situatie dan het beste gemanaged worden zodat de schade voor de onderneming beperkt zo blijft mogelijk blijft. Voor het tijdig onderkennen van c.q. anticiperen op belangrijke issues/incidenten, het inschatten van de reacties daarop en de wijze waarop het beste gecommuniceerd kan worden, is een goede relatie en dialoog met de stakeholders van essentieel belang. De uitdaging van stakeholder management als instrument tot verantwoord ondernemen, lig in het soms op het scherp van de snede tot verantwoorde keuzen in dialoog met de stakeholders komen, wetend dat je het als onderneming niet iedereen altijd naar de zin kunt maken. Werkgelegenheidsgaranties gaan niet altijd samen 9

10 met rendement(sherstel), verdere groei en uitbreiding kan ten koste gaan van het welzijn van omwonenden. De opstelling van ondernemingen in specifieke situaties kan variëren van: - het (uitsluitend) willen signaleren van stakeholderbelangen en vanuit direct eigenbelang inspelen op (mogelijke) belangen van belangrijke stakeholders, tot - het daadwerkelijk invloed geven aan stakeholders en je als onderneming kwetsbaar durven opstellen vanuit een maatschappelijk verantwoordelijkheidsbesef. In de praktijk blijken er grote verschillen te bestaan in opstelling en motivering, vaak afhankelijk van persoonlijke kenmerken van bestuurders en managers en specifieke bedrijfsomstandigheden. Naar: Basisboek MVO, R. Goodijk en Gij zult maatschappelijk ondernemen, R. Welton Identificeren stakeholders De stakeholders en hun belangen dienen geïdentificeerd en gespecificeerd te worden om vervolgens als onderneming te kunnen kiezen welke relatie met welke stakeholder (verder) ontwikkeld dient te worden. Bij het identificeren en specificeren van de relevante stakeholders kan een onderneming op verschillende manieren onderscheid tussen stakeholders, bijvoorbeeld: - directe, primaire en indirecte, secundaire stakeholders, - invloedrijke en minder invloedrijke stakeholders, - of beïnvloedbare en minder/niet beïnvloedbare stakeholders. Als belangrijkste (primaire) stakeholders worden vaak gezien de medewerkers, de aandeelhouders, de klanten en partijen in de samenleving die direct van belang zijn voor het goed functioneren van de onderneming. Secundaire stakeholders zijn bijvoorbeeld de overheid, pressiegroepen, financiële analisten, de media en dergelijke. Verder is het voor een onderneming belangrijk om zicht te krijgen op de (mogelijkheden van) invloed die de verschillende stakeholders op de onderneming zouden kunnen uitoefenen en in hoeverre stakeholders door de onderneming zelf te beïnvloeden zijn. Immers: wat kan een investering in een relatie met een stakeholder de onderneming eventueel opleveren? Bryson De stakeholders hebben allemaal een andere invloed op een onderneming. In het hieronder aangegeven power/interest grid van Bryson is aangegeven hoe er onderscheid gemaakt kan worden tussen de verschillende stakeholders. De factoren macht en belang geven hierbij het onderscheid aan. 10

11 Figuur 2.3 Power vs interest grid van Bryson Power versus interest grid, deze techniek plot de stakeholders op een 2x2 matrix met op de horizontale as de macht die een stakeholder heeft ten opzichte van het project en op de verticale as het belang dat de stakeholder heeft bij het project (zie figuur ). Subjects worden vooral beïnvloed door de organisatie en moeten veel geïnformeerd worden. Players kunnen druk uitoefenen en zullen dat ook doen, deze groep moet goed in de gaten gehouden worden. De crowd heeft weinig te maken met de organisatie en hoeft alleen maar in de gaten gehouden te worden. Context setters kunnen druk uitoefenen, maar zullen dat niet doen zolang ze tevreden zijn. Aan de hand van de resultaten van de deze techniek worden de stakeholders in één van de vier groepen geplaatst. Bron: SWOT analyse stakeholder project, R. Heiliger Universiteit Twente Mitchell, Agle en Wood Volgens deze techniek zijn drie aspecten belangrijk bij het bepalen van de prioriteit van stakeholders: - power (de macht van een stakeholder om de organisatie iets te laten doen wat de organisatie anders wellicht niet had gedaan), - legitimacy (de stakeholder is rechtmatig wanneer hij een correcte relatie heeft met de organisatie, welke vaak ook officieel is), - urgency (een stakeholder is urgent wanneer zijn situatie onmiddellijke aandacht behoeft). Deze drie aspecten vormen samen acht mogelijke combinaties (zie figuur 2.2). Wanneer een stakeholder geen van de drie eigenschappen bezit (#8), heeft deze geen prioriteit. Wanneer een stakeholder één van de drie eigenschappen bezit (#1, 2 en 3), heeft deze een lage vorm van prioriteit; wanneer een stakeholder twee van de drie eigenschappen bezit (#4, 5 en 6), heeft deze een gemiddelde prioriteit. En wanneer een stakeholder alle drie de eigenschappen bezit (#7), heeft deze een hoge vorm van prioriteit. Hierna gaat het er om de relaties met de geselecteerde stakeholders daadwerkelijk gestalte te geven en te implementeren in de bedrijfsvoering, ofwel het vormgeven aan stakeholder management. Bron: SWOT analyse stakeholder project, R. Heiliger Universiteit Twente 11

12 Figuur 2.4 Mitchell, Agle en Wood 12

13 2.3 Dilemma s Globalisering is geen ontwikkeling meer, maar wereldwijde inkoop, productie, handel en afzet is een feit. Het handelen van burgers en ondernemers is grensoverstijgend. Het is vrijwel onmogelijk om te produceren of consumeren zonder dat het (positieve of negatieve) consequenties heeft elders op de wereld. Macro-economische studies laten zien dat een vrije wereldhandel tot een grotere totale welvaart leidt. Het leidt ook tot grotere welvaartsverschillen (meer armoede en slechtere arbeidsomstandigheden voor de zwakkere groepen in de samenleving). Dit alles leidt tot een toenemend besef van onrechtvaardigheid, geopolitieke spanningen, opwarming van de aarde en andere serieuze milieuproblemen. Een ander feit is dat de zoektocht naar alternatieve brandstoffen de energieketens concurrerend heeft gemaakt met de voedselketens. Op dezelfde schaarse vruchtbare grond worden de grondstoffen geteeld. Het zijn communicerende vaten geworden. Deze invloeden hebben hun weerslag op de Agro productieketens. Deze ketens hebben in toenemende mate te maken met vraagstukken over welzijn van dieren, efficiënt grond- en hulpstoffengebruik, arbeidsomstandigheden, terugdringen van verspilling, samenwerking van toeleverende en afnemende bedrijven, volksgezondheid etc. Deze vraagstukken hebben conflicterende dilemma s in zich, die niet meer op schakel niveau opgelost kunnen worden, maar wel een juiste afweging vragen van belangen op een transparante manier. Dat is de uitdaging voor de toekomst. Agro productieketens laten tal van footprints achter en worden door de maatschappij nauwlettend gevolgd in hun functioneren en worden er door beïnvloed. Tegenwoordig is er veel aandacht bij bedrijven voor duurzaamheid en/of maatschappelijk verantwoord ondernemen. Bedrijven hebben te maken met allerlei soorten dilemma s. Veel voorkomende dilemma s waarmee ondernemingen te maken krijgen hebben te maken met sociale, milieu, ethisch factoren. Het belang van dilemma s kan per bedrijf anders zijn en verschilt door de aard van de onderneming. Ondernemingen met veel handelingen / arbeidsintensieve producten die veel werkzaamheden hebben uitbesteed aan andere landen zijn arbeidsgerelateerde dilemma s belangrijk. Voor bijvoorbeeld chemische bedrijven of voedingsindustrie zal het accent meer op milieu en veiligheid. Een belangrijke achterliggende oorzaak van dilemma s in de toeleveringsketen is veelal druk van klanten op prijs en levertijd. Alles moet sneller, beter en goedkoper, en het liefst allemaal tegelijk. Leveranciers moeten hun bijdrage leveren door zo goedkoop en snel mogelijk te produceren, wat kan leiden tot allerlei ongewenste neveneffecten in de productiefase. Bijvoorbeeld onvoldoende investeringen in milieumaatregelen waardoor milieuvervuiling ontstaat of onvoldoende investeringen in voorzieningen van medewerkers, met als resultaat ongezonde en onveilige arbeidsomstandigheden: lage lonen, lange werktijden en uitbuiting van werknemers. Bron: Vos, Dijkstra en vd Berg

14 People Planet Profit Employment Food Miles Material use Quality of life Water use Percentage of food lost Food Safety Carbon intensity of energy Transport efficiency Nutritional value of food Land usage Output growth Fair trade Use of fertilizers Added value Share of food in consumption Generated waste Waste recycling/reuse Figuur 2.5 Indicators for People, Planet and Profit (3P) (adapted from United Nations) De United Nations heeft verschillende indicatoren bepaald die als leidraad kunnen dienen om te verduurzamen. 14

15 2.3.1 People Een sociaal dilemma is een situatie waarbij mensen kunnen kiezen tussen hun eigen belang en het gemeenschappelijk belang. Het individueel belang levert het meeste op, maar als iedereen kiest voor individueel belang, is dat schadelijk voor het collectief en lijdt iedereen verlies. Een voorbeeld van een sociaal dilemma is de individuele visser naar zee gaat om zoveel mogelijk vis te vangen. Het is echter van gemeenschappelijk belang dat vissers dat niet doen om overbevissing en lege zeeën te voorkomen op de lange termijn. Discriminatie Discriminatie is het maken van onderscheid op onterechte gronden, met andere woorden: discriminatie is het ongelijk behandelen van mensen op basis van kenmerken die er niet toe doen. De wetgeving over gelijke behandeling verbiedt discriminatie op grond van bijvoorbeeld afkomst, ras, geloof, politieke overtuiging, geslacht of seksuele geaardheid. Als iemand taxichauffeur wil worden maar niet wordt aangenomen omdat hij of zij geen rijbewijs heeft dan is dat terecht. Wordt iemand niet aangenomen omdat hij homo, moslim of vrouw is dan is er sprake van discriminatie. Kinderarbeid Van kinderarbeid is sprake als kinderen een belangrijk deel van de dag (of nacht) werk verrichten. Vaak is sprake van slecht betaald werk, in een aantal situaties worden de kinderen helemaal niet betaald. In de meeste landen wordt kinderarbeid als in strijd met de mensenrechten beschouwd en gelden strengste regels voor de minimumleeftijd van werkenden en het maximum aantal werkuren voor kinderen. Figuur 2.6 Kinderarbeid Gedwongen arbeid Wanneer mensen tegen hun wil in moeten werken onder dwang van hun werkgever is er sprake van gedwongen arbeid. Deze mensen worden geconfronteerd met wrede omstandigheden in steen groeven, rijstfabrieken, baksteenfabrieken, visserijen, kledingfabrieken en vele andere industrieën wereldwijd. Vaak worden slachtoffers beroofd van hun bewegingsvrijheid, zodat ze niet in staat zijn de plek te verlaten waar ze gedwongen worden om te werken - en kunnen dus geen ander werk zoeken. Gedwongen arbeiders zijn vaak ook slachtoffer van gewelddadig lichamelijk en seksueel misbruik. Een voorbeeld van gedwongen arbeid zijn de onschuldige mensen die in het Grote Meren gebied in Afrika wonen. Zij worden gedwongen om goud te delven om de gewelddadige rebellengroepen te financieren. 15

16 Werktijden en overwerk Om werknemers te beschermen zijn er regels voor werktijden. Zo is vastgelegd hoe lang werknemers mogen werken, wanneer ze recht hebben op pauze of rusttijd en hoeveel vakantiedagen ze minimaal krijgen. Wanneer een werknemers incidenteel meer uren werkt dan in zijn arbeidscontract staat afgesproken is er sprake van overwerk. Het gaat dus om een incidentele periode. In Nederland is het verboden structureel over te werken ( 16 weken meer dan 768 gewerkte uren). Deze wet is ingevoerd om te voorkomen dat een werkgever overwerk gebruikt om personeelstekorten op te vangen en werknemers te zwaar belast. Dierwelzijn Dierenwelzijn gaat over de kwaliteit van een dierenleven. Een dier voelt zich het best in een omgeving waar hij zich natuurlijk kan gedragen en niet voortdurend pijn, angst of stress heeft. Interesse in dierwelzijn kan gebaseerd zijn op de kennis dat dieren net als mensen voelen en dus pijn kunnen lijden en dat de mens daarom zorg voor hen moet dragen, in het bijzonder wanneer dieren in dienst worden gesteld van de mens. Zo kan je kijken hoe dieren behandeld worden wanneer zij gedood worden om er voedsel van te maken, hoe ze gebruikt worden in wetenschappelijk onderzoek, hoe ze als huisdieren behandeld worden of hoe menselijke activiteiten het voortbestaan van bedreigde diersoorten beïnvloedt. Figuur 2.7 Paard Veilige en gezonde werkomstandigheden Werkgever en werknemer zijn beiden verantwoordelijk voor die gezonde en veilige werkplek. De werkgever moet zorgen voor veilige en gezonde arbeidsomstandigheden. Van de werknemer wordt verwacht dat hij meewerkt aan het op een veilige manier benutten van deze omstandigheden en op een veilige manier zijn werkzaamheden verricht. In de wet staat waaraan werkgevers aandacht moeten besteden, bijvoorbeeld de eisen waaraan de inrichting van werkplekken moet voldoen; de voorwaarden waaronder werknemers met gevaarlijke stoffen mogen werken; regels voor de lichamelijke belasting van werknemers en eisen voor omgevingsfactoren, zoals lucht en geluid. In lage lonen landen zijn de werkomstandigheden vaak minder goed geregeld. Een belangrijke probleem bij goudwinning zijn de onveilige arbeidsomstandigheden. De mijnen van kleinschalige mijnbouwers zijn meestal nauwelijks verstevigd, er is geen water- en luchttoevoer, de mijnbouwers dragen meestal geen beschermende kleding, maar werken wel met bijvoorbeeld dynamiet. Er is weinig gemechaniseerd, de erts wordt vaak in zakken van wel 20 kilo handmatig omhoog gedragen. Bij het uitwassen van de erts staan mijnbouwers urenlang in (giftig) afvalwater. 16

17 2.3.2 Planet Het blijft voor ondernemers relevant om zich te verdiepen in hun impact op het milieu. Naast huishoudens zijn bedrijven namelijk nog steeds de grootste vervuilers. Vooral de transportsector, de bouw, de industrie, de landbouw en de bio-industrie leggen een zware last op het milieu. Een gezonde leefomgeving - schone lucht, water en bodem - draagt bij aan de kwaliteit van leven. Andersom heeft milieuvervuiling een negatieve invloed op de volksgezondheid: de uitstoot van fijnstof veroorzaakt (of verergert) aandoeningen aan de luchtwegen, geluidshinder leidt tot slaapproblemen, bodemverontreiniging brengt de biodiversiteit in gevaar, etc. Vervuiling vermindert de kwaliteit van leven en verandert het klimaat. Ontbossing en biodiversiteit In Indonesië en Maleisië hebben aanzienlijke hoeveelheden hectare tropisch regenwoud plaatsgemaakt voor onder andere palmolieplantages. Dit betekent een grote bedreiging van biodiversiteit. De boskap bedreigt diverse diersoorten met uitsterven zoals de orang-oetan en de Sumatraanse tijger.de vraag naar palmolie neemt toe door een stijgende vraag in India en China. Door de groeiende wereldbevolking en de stijgende welvaart zal de vraag naar palmolie blijven stijgen. Dit is een bedreiging voor bossen en biodiversiteit. Het soja-areaal in Zuid-Amerika breidt zich elk jaar een beetje uit. Deze uitbreiding gaat (indirect) ten koste van waardevolle bossen. Volgens het WNF heeft soja bijgedragen aan een afname van km2 bos sinds De meest bedreigde gebieden zijn de Amazone, de Cerrado in Centraal-Brazilië en de Chaco in Argentinië, Bolivia en Paraguay. Figuur 3 vergelijkt het areaal bos zoals het oorspronkelijk was met dat van Hier is een forse vermindering van het bosareaal te zien vanwege onder andere sojateelt. Door het verdwijnen van de bossen neemt de CO2-uitstoot en erosie toe. De bodem verliest hierdoor zijn vruchtbaarheid. En zo gaat er biodiversiteit verloren. Figuur 2.8 Ontbossing Cerrado gebied,jan Gilhuis, 2009 De Cerrado heeft een rijke biodiversiteit, 50% van alle soorten vogels leven in dit gebied en 40% van alle soorten zoogdieren, reptielen en vissen in Brazilië zijn in de Cerrado vertegenwoordigd. Er zijn ook ontzettend veel unieke plantensoorten. Het gebied wordt slechts voor een klein gedeelte officieel beschermd. De toenemende sojateelt gaat voor een deel ten koste van gebieden waar eerst ander (lokaal) voedsel werd verbouwd, zoals maïs, rijst en bonen. Bron: Mvo Nederland,

18 Efficiënt gebruik van energie en grondstoffen De wereldvoorraad aan goedkope en kwaliteitsvolle, essentiële grondstoffen zoals olie, koper en goud raakt snel op. Daardoor kost het ook steeds meer energie en water om bij de overblijvende voorraden te geraken. Tijdens de vorige eeuw is het gebruik van die materialen tweemaal zo snel gegroeid als de wereldbevolking. Nu versnelt die stijging nog tot een theoretische verdrievoudiging tegen Theoretisch, want er zijn daarvoor gewoon niet genoeg natuurlijke rijkdommen op aarde. Een gemiddelde burger in het Westen consumeert 16 ton essentiële grondstoffen per jaar - tot zelfs 40 ton in sommige landen - terwijl een Afrikaan of Indiër maar 4 ton verbruikt. Geïndustrialiseerde landen moeten hun consumptie verminderen door de afvalberg te verkleinen en de efficiëntie van hun verbruik sterk te verbeteren. Bron: UNEP Afvalverwerking Alles wat we gebruiken, wordt vroeg of laat afval. Spullen verliezen hun nut, ze verslijten, ze gaan stuk of raken uit de mode. Verpakking zoals dozen en plastic zakken gooien we meestal meteen weg. Kleding of mobiele telefoons komen pas jaren na aankoop op de afvalberg terecht. Naast het huishoudelijk afval produceren bedrijven, scholen en overheden veel afval die ze kwijt willen. Voor de verweking van afval is het belangrijk de verschillende afvalfracties van elkaar te scheiden. Verontreinigingen worden vooral veroorzaakt door de onzorgvuldige omgang met stoffen en het - legaal of illegaal - storten van afval. Figuur 2.9 Dumpen van afval Gevaarlijke stoffen Gevaarlijke stoffen zijn stoffen die door hun eigenschappen of de omstandigheden waaronder ze voorkomen gevaar, schade of ernstige hinder voor mens, dier of milieu kunnen veroorzaken. Gevaarlijke stoffen worden geclassificeerd naar hun eigenschappen of de omstandigheden waaronder ze voorkomen in gevarenklassen, die per wetgeving verschillen. Er zijn verschillende nationale en internationale wetten en voorschriften van toepassing voor productie, vervoer, opslag, gebruik en afvalverwerking waarbij de exacte definitie kan verschillen. Logistiek Logistiek en mobiliteit heeft vooral effect op het milieu. De grote en toenemende behoefte aan vervoer zorgt voor files; CO2-uitstoot, maar ook uitstoot van fijnstof, stikstofdioxide en zwaveldioxide. Het gebruik van biobrandstoffen heeft weer effect op biodiversiteit en grondstoffenprijzen. Uitlaatgassen van diesel en benzine bevatten CO2. Dit is het grootste issue dat mobiliteit 18

19 met zich meebrengt. 23% van de totale CO2-uitstoot in Nederland is afkomstig van vervoer. 90% daarvan is wegverkeer. Omdat CO2 een lange levensduur heeft - meer dan 60 jaar - verspreidt het zich over de hele atmosfeer. Uitlaatgassen bevatten ook fijnstof, stikstofdioxide en zwaveldioxide. Deze hebben - in tegenstelling tot CO2 - een lokaal effect. Hoe dichter bij een drukke weg, hoe schadelijker het effect. Voor mensen; die hebben een verhoogde kans op luchtwegaandoeningen, hart- en vaatziekten en kanker. Maar ook voor landbouw, natuur en gebouwen. Fijnstof gaat in de poreuze delen van gebouwen zitten, wat schade aan gebouwen brengt. De regen neemt fijnstof mee, dit is slecht voor gewassen. In 2011 stonden we in Nederland met zijn allen 54 miljard uur in de file (stilstaan of langzaam rijden) (bron: Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid). Het probleem is niet alleen de uitstoot van alle eerder genoemde emissies. Het kost transportbedrijven jaarlijks tussen de 900 miljoen en 1,2 miljard euro. Stilstaan in de file betekent ook dat de beroepsbevolking op dat moment niet productief is. Vervoer van mensen en producten draagt ook bij aan grondstoffenschaarste en een verlies aan biodiversiteit. Enkele voorbeelden: Biobrandstof, bijvoorbeeld bio-ethanol in plaats van benzine of diesel, scheelt CO2-uitstoot. Dit wordt gemaakt van suikerriet en voornamelijk geproduceerd in Brazilië. Om ruimte te maken voor landbouwgrond vindt er grootschalige ontbossing plaats. Naast direct verlies aan biodiversiteit, leidt dit ook tot hogere voedselprijzen. Dit heeft gevolgen voor de voedselvoorziening in ontwikkelingslanden. Een oplossing hiervoor zou de eiwittransitie kunnen zijn. Ook de winning van olie heeft effecten op de biodiversiteit. Wanneer olie in de natuur lekt kan dat grote schade berokkenen aan ecosystemen. Olie kan zowel vrijkomen bij de winning als bij het transport. Denk aan de olieramp in de Golf van Mexico in Of de oliewinning in de Nigerdelta. Infrastructuur kan ook leiden tot aantasting van de biodiversiteit op kleinere schaal. Simpelweg omdat wegen door leefgebieden van dieren lopen. Ze kunnen dan niet meer trekken of zich voortplanten. Bron: MVO Nederland, 2013 Figuur 2.10 Uitlaatgassen 19

20 2.3.3 Profit Steeds meer afnemers vragen om duurzame producten. Dat creëert nieuwe afzetmarkten. Wanneer milieu- en arbeidsomstandigheden aan het begin van de keten beter geregeld zijn, vergroot dat de arbeidsproductiviteit, kwaliteit van producten en leveringszekerheid. Hoe minder het aantal schakels in uw keten, hoe beter de controlemogelijkheden. Milieubesparende maatregelen zijn vaak kostenbesparend. Wanneer ondernemers op de hoogte zijn, of in elk geval voorbereid op mogelijke problemen in de keten kan er worden gewerkt aan een oplossing. Hierdoor is een ondernemer minder kwetsbaar voor kritische vragen van maatschappelijke organisaties en de media. Transparant zijn over de herkomst van producten draagt bij aan een goede reputatie. Productveiligheid en productkwaliteit De wetgeving beschermt consumenten tegen onveilige of gevaarlijke producten. Het is niet mogelijk om voor ieder product wettelijke eisen op te stellen. Evenmin is het mogelijk om ieder product dat nieuw op de markt komt vooraf te keuren. Om de consument toch goed te beschermen, is het belangrijk dat producenten en distributeurs verantwoordelijkheid nemen voor het op de markt brengen van veilige producten. De overheid ziet er ook op toe dat voedsel veilig is: mensen moeten erop kunnen vertrouwen dat hun eten niet schadelijk is voor de gezondheid. Voedsel moet aan allerlei kwaliteitseisen voldoen. Zo moeten fabrikanten sinds 1993 vooraf toestemming van de overheid krijgen om een nieuw voedingsmiddel op de markt te brengen. Om de voedselveiligheid nationaal en internationaal te garanderen, gelden er regels. Tracking and Tracing De wetgeving rondom voedselveiligheid is de laatste jaren aangescherpt. Sinds januari 2005 zijn alle exploitanten verplicht om over systemen en procedures te beschikken ten behoeve van de tracering van voedingsmiddelen en ingrediënten. Van alle inkomende en uitgaande stromen van levensmiddelen of ingrediënten moet bekend zijn door wie ze zijn geleverd en aan wie ze zijn geleverd. Ook de strengere eisen met betrekking tot de declaratie van allergenen vereist een betere en betrouwbaardere traceerbaarheid. Eind oktober 2006 verplicht de wet tevens de traceerbaarheid van alle materialen die met voedingsmiddelen in aanraking komen (zowel verpakkingsmateriaal als bijvoorbeeld onderdelen van productie apparatuur). De wettelijke verplichtingen bepalen het minimale niveau van traceerbaarheid waaraan bedrijven in de branche zullen moeten voldoen. Commerciële afwegingen, eisen van afnemers en de mate waarin operationele voordelen kunnen worden behaald. Denk aan een nauwkeurigere in- en uitslag van partijen en bepalen of het lonend is om een hoger traceerbaarheidsniveau te ambiëren. 20

Wat is maatschappelijk verantwoord ondernemen?

Wat is maatschappelijk verantwoord ondernemen? Wat is maatschappelijk verantwoord ondernemen? Maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO) wordt ook wel maatschappelijk ondernemen, maatschappelijk betrokken ondernemen, duurzaam ondernemen of ethisch

Nadere informatie

Meer betalen voor duurzaam? Alleen als de consument weet waarom Duurzaamheidkompas #7 thema: Ken de prijs. December 2011

Meer betalen voor duurzaam? Alleen als de consument weet waarom Duurzaamheidkompas #7 thema: Ken de prijs. December 2011 Meer betalen voor duurzaam? Alleen als de consument weet waarom Duurzaamheidkompas #7 thema: Ken de prijs December 2011 Inleiding Duurzaamheidkompas Antwoord op duurzaamheidvragen In deze tijd van milieu-,

Nadere informatie

Supplier Code of Conduct. Samen op weg naar een succesvolle, uitdagende en duurzame toekomst

Supplier Code of Conduct. Samen op weg naar een succesvolle, uitdagende en duurzame toekomst Supplier Code of Conduct Samen op weg naar een succesvolle, uitdagende en duurzame toekomst Bij Kramp gaan we voor zakelijk succes op de lange termijn. Daarbij voelen we een sterke verantwoordelijkheid

Nadere informatie

Ab Arbo-advisering i en duurzaamheid + MVO

Ab Arbo-advisering i en duurzaamheid + MVO Ab Arbo-advisering i en duurzaamheid + MVO Esther Loozen Atze Boerstra (Stanley Kurvers) NvvA Symposium 2010 1 Programma Introductie door Esther Loozen Korte inleiding over duurzaamheid+ MVO door Atze

Nadere informatie

De kritische consument

De kritische consument De kritische consument Inleiding Om producten te kunnen maken heb je grondstoffen nodig. Mensen werken met deze grondstoffen en maken er producten van die we consumeren. Een ondernemer is tevreden als

Nadere informatie

Paradoxaal genoeg hebben juist veel landarbeiders geen toegang tot betaalbaar groenten en fruit

Paradoxaal genoeg hebben juist veel landarbeiders geen toegang tot betaalbaar groenten en fruit DAAR PLUKKEN DE BOEREN DE VRUCHTEN VAN HET SUCCES VAN GRUPO HUALTACO Groenten en fruit zijn niet alleen gezond voor ons lichaam, maar ook voor de wereldeconomie. De groente- en fruitsector is een van de

Nadere informatie

MVO volgens : een ISO26000 zelfverklaring

MVO volgens : een ISO26000 zelfverklaring MVO volgens : een ISO26000 zelfverklaring 1 Waarom MVO? Moeten: Horen: Lonen: gedrag af MVO handelen wordt afgedwongen MVO handelen o.b.v. vrijwilligheid (morele motivatie) De markt beloont MVO en straft

Nadere informatie

Wij leggen rekenschap af over:

Wij leggen rekenschap af over: VRAGEN Het afleggen van rekenschap. ANTWOORDEN TOELICHTING / VOORBEELDEN VRAAG 1. Onze organisatie legt rekenschap af over onze effecten op de maatschappij, de economie en het milieu. Welke activiteiten

Nadere informatie

Hoog tijd voor een écht duurzame landbouw

Hoog tijd voor een écht duurzame landbouw nnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnn... Hoog tijd voor een écht duurzame landbouw een visie over de hervormingen in de landbouw Oktober 2013 nnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnn... Inleiding Landbouwbeleid heeft grote invloed op

Nadere informatie

Bijlage 7. Conversie juni 2010 naar 2013 (info)

Bijlage 7. Conversie juni 2010 naar 2013 (info) Bijlage 7. Conversie juni 2010 naar 2013 (info) was wordt onderwerp tekstbron Versie juni Opmerking: Standaardteksten en Versie 2013 2010 hoofdstukindeling vertaald uit Guide 83 H 1 tm 4 Deel A Eisen Managementsysteem

Nadere informatie

LES 2: Klimaatverandering

LES 2: Klimaatverandering LES 2: Klimaatverandering 1 Les 2: Klimaatverandering Vakken PAV, aardrijkskunde Eindtermen Sociale vaardigheden, burgerzin, ICT, vakoverschrijdend, samenwerken, kritisch denken Materiaal Computer met

Nadere informatie

Samen Ondernemen met de Natuur

Samen Ondernemen met de Natuur Samen Ondernemen met de Natuur Henk Gerbers Kleinschalig maakt gelukzalig, of is bulk beter? Naar een Voedselbeleid van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) Verhaal over Ondernemen

Nadere informatie

Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is.

Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is. Energieverbruik binnen de voedingen drankensector. Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is. Deze whitepaper licht toe waarom het voor organisaties binnen de belangrijk is om inzicht te hebben

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

Biodieselproductie uit palmolie en jatropha in Peru en impact voor duurzaamheid.

Biodieselproductie uit palmolie en jatropha in Peru en impact voor duurzaamheid. Biodieselproductie uit palmolie en jatropha in Peru en impact voor duurzaamheid. Een Levens Cyclus Duurzaamheids Analyse Auteur: Baukje Bruinsma November 2009 Samenvatting. Door het verbranden van fossiele

Nadere informatie

Stilstaan bij vooruitgang

Stilstaan bij vooruitgang Stilstaan bij vooruitgang Thuis in duurzaam organiseren Duurzaam rendement is geld verdienen... en meer... Onze visie op duurzaamheid Duurzaamheid is een modewoord geworden. Om mee te gaan met de trend

Nadere informatie

Voorproefje Cosun MVO-verslag 2011

Voorproefje Cosun MVO-verslag 2011 Voorproefje Cosun MVO-verslag 2011 1 Dit is een voorproefje in druk van het digitale Cosun MVO-verslag over 2011. Wilt u meer gegevens raadplegen over wat wij zoal ondernemen met het oog op onze maatschappelijke

Nadere informatie

Draagvlak bij burgers voor duurzaamheid. Corjan Brink, Theo Aalbers, Kees Vringer

Draagvlak bij burgers voor duurzaamheid. Corjan Brink, Theo Aalbers, Kees Vringer Draagvlak bij burgers voor duurzaamheid Corjan Brink, Theo Aalbers, Kees Vringer Samenvatting Burgers verwachten dat de overheid het voortouw neemt bij het aanpakken van duurzaamheidsproblemen. In deze

Nadere informatie

U geniet van goede en eerlijke producten. U hebt oog voor mens en milieu bij Langerak de Jong

U geniet van goede en eerlijke producten. U hebt oog voor mens en milieu bij Langerak de Jong U geniet van goede en eerlijke producten U hebt oog voor mens en milieu bij Langerak de Jong Voor mens en milieu Steeds meer organisaties willen in de bedrijfsvoering een balans vinden tussen planet, people

Nadere informatie

Normalisatie: de wereld op één lijn. ISO 26000. Maatschappelijke Verantwoordelijkheid van Organisaties (MVO) Zet goede bedoelingen om in goede acties

Normalisatie: de wereld op één lijn. ISO 26000. Maatschappelijke Verantwoordelijkheid van Organisaties (MVO) Zet goede bedoelingen om in goede acties Normalisatie: de wereld op één lijn. ISO 26000 Maatschappelijke Verantwoordelijkheid van Organisaties (MVO) Zet goede bedoelingen om in goede acties 2 Inhoudsopgave ISO 26000: een richtlijn voor iedereen

Nadere informatie

de kortste weg naar eerlijke bedrijfskleding 1

de kortste weg naar eerlijke bedrijfskleding 1 De kortste weg naar eerlijke bedrijfskleding de kortste weg naar eerlijke bedrijfskleding 1 waarom deze campagne? zit er een luchtje aan uw bedrijfskleding? Met deze campagne willen wij u de werknemers

Nadere informatie

E85 rijdende flexifuel auto uitstoot ten gevolge van de aanwezigheid van benzine in de brandstof.

E85 rijdende flexifuel auto uitstoot ten gevolge van de aanwezigheid van benzine in de brandstof. Energielabel auto Personenwagens moeten voorzien zijn van een zogenaamd energielabel. Deze maatregel is ingesteld om de consument de mogelijkheid te geven om op eenvoudige wijze het energieverbruik van

Nadere informatie

Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen 2015-2016

Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen 2015-2016 Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen 2015-2016 Van verbruik naar gebruik Pagina 1 van 5 Inleiding: Voor u ligt het MVO beleid van ABIRD Industrial Rental Services. Maatschappelijk Verantwoord en Duurzaam

Nadere informatie

Duurzaam ondernemen Musea

Duurzaam ondernemen Musea Duurzaam ondernemen Musea Kunst voor bedrijfsvoering Rob van Tilburg Mei 2012 DHV 2012 All rights reserved Alleen voor intern gebruik Welkom en agenda Definitie en duiding duurzaam ondernemen Omgang bedrijven

Nadere informatie

MVI & EMVI: Perfect match? 24 november 2015, SMI Stabi congres, Zoetermeer

MVI & EMVI: Perfect match? 24 november 2015, SMI Stabi congres, Zoetermeer MVI & EMVI: Perfect match?, SMI Stabi congres, Zoetermeer Prof dr ir, Tilburg University Het is de route niet de kaart Niet de uitkomst maar het raadsel Het zijn je ogen niet de kleppen Niet het eindpunt

Nadere informatie

WE FEED THE WORLD. Achtergronden bij. Een film van Erwin Wagenhofer, Oostenrijk, 2005 www.wefeedtheworld.nl

WE FEED THE WORLD. Achtergronden bij. Een film van Erwin Wagenhofer, Oostenrijk, 2005 www.wefeedtheworld.nl Achtergronden bij WE FEED THE WORLD Een film van Erwin Wagenhofer, Oostenrijk, 2005 www.wefeedtheworld.nl Meer weten over We feed the world? Zelf bijdragen aan een mens-, dier- en milieuvriendelijke landbouw?

Nadere informatie

De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie

De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie Feike Sijbesma, CEO Royal DSM In de loop der tijd is het effect van bedrijven op de maatschappij enorm veranderd. Vijftig tot honderd

Nadere informatie

DUURZAAM? SHS Parkmanagementvereniging Slochteren Hoogezand-Sappemeer. 15 februari 2011. Sietse Vlietstra

DUURZAAM? SHS Parkmanagementvereniging Slochteren Hoogezand-Sappemeer. 15 februari 2011. Sietse Vlietstra 2 DUURZAAM? SHS Parkmanagementvereniging Slochteren Hoogezand-Sappemeer 15 februari 2011 Sietse Vlietstra Adviseur duurzaam ondernemen en innovatie Syntens 3 4 Wat is duurzaam? Het voorzien in de behoeften

Nadere informatie

Een duurzame boodschap. Duurzaamheidsbeleid en resultaten over 2013

Een duurzame boodschap. Duurzaamheidsbeleid en resultaten over 2013 Een duurzame boodschap Duurzaamheidsbeleid en resultaten over 2013 Een duurzame koers als familiebedrijf Jumbo is een echt familiebedrijf, dat middenin de samenleving staat. Daar zijn we trots op. Een

Nadere informatie

Grenzen aan intensivering van de Nederlandse veehouderij

Grenzen aan intensivering van de Nederlandse veehouderij Grenzen aan intensivering van de Nederlandse veehouderij Wageningen, 7 februari 2013 Wouter van der Weijden Stichting Centrum voor Landbouw en Milieu www.clm.nl Dijkhuizen-these 1. Hoge productie per ha

Nadere informatie

ECHT ETEN JONATHAN KARPATHIOS

ECHT ETEN JONATHAN KARPATHIOS ECHT ETEN JONATHAN KARPATHIOS kok boer vader ondernemer IK BEN VADER, KOK, BOER EN ONDERNEMER. Het verhaal dat ik vandaag ga vertellen: Ik ben, kok, boer en ondernemer. JEUGD KEUZES, KEUZES, KEUZES. ACHTERGROND:

Nadere informatie

Het GLB en dierenwelzijn: hoge normen in de EU

Het GLB en dierenwelzijn: hoge normen in de EU Het GLB en dierenwelzijn: hoge normen in de EU De Europese Unie mikt hoog Europese Commissie Landbouw en plattelandsontwikkeling Bijdrage van het landbouwbeleid Het GLB biedt landbouwers een aantal stimuli

Nadere informatie

MVO gedragscode gavilar B.V.

MVO gedragscode gavilar B.V. PAGINA 1 MVO gedragscode B.V. Documentgegevens Bedrijf Adres Opgesteld Gecontroleerd Akkoord : B.V. : Kamerlingh Onnesweg 63, 3316 GK Dordrecht : R. ten Hove : QHSE-coördinator : P. Klijs : Operations

Nadere informatie

Introductie. Figuur 1 De actie van Coca Cola

Introductie. Figuur 1 De actie van Coca Cola Inhoud Introductie... 2 Maatschappelijk verantwoord ondernemen... 3 Duurzaamheid... 4 Maatschappelijk betrokken ondernemen... 5 Het verschil tussen MVO en MBO... 6 Bronnelijst... 7 MBO... 7 MVO... 7 Introductie

Nadere informatie

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les.

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 1 Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 2 Colofon Dit is een uitgave van Quintel Intelligence in samenwerking met GasTerra en Uitleg & Tekst Meer informatie Kijk voor meer informatie

Nadere informatie

MVO. MVO Prestatieladder. Ondernemen met oog voor balans tussen 3- P s. People Planet Profit. MVO kan bijdragen om deze balans te vinden.

MVO. MVO Prestatieladder. Ondernemen met oog voor balans tussen 3- P s. People Planet Profit. MVO kan bijdragen om deze balans te vinden. MVO meetbaar gemaakt Themabijeenkomst VNO NCW 22 november 2010 MVO-Prestatieladder MVO Ondernemen met oog voor balans tussen 3- P s People Planet Profit MVO kan bijdragen om deze balans te vinden Wat valt

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen

Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen Vóór dat u beleid ontwikkelt is het van belang om de vraag: Waaròm zou ik MVO beleid ontwikkelen? te beantwoorden. Het antwoord op deze vraag bepaalt hóe u het MVO

Nadere informatie

Wijzer worden van Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen

Wijzer worden van Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen De Meeuw Nederland Industrieweg 8 Postbus 18 5688 ZG Oirschot T +31 (0)499 57 20 24 F +31 (0)499 57 46 05 info@demeeuw.com www.demeeuw.com De Meeuw en MVO Wijzer worden van Maatschappelijk Verantwoord

Nadere informatie

LES 3: Wereldvoedselvraagstuk

LES 3: Wereldvoedselvraagstuk LES 3: Wereldvoedselvraagstuk 1 Les 3: Wereldvoedselvraagstuk Vakken Zedenleer/godsdienst, economie, aardrijkskunde, PAV Eindtermen Sociale vaardigheden, burgerzin, ICT, vakoverschrijdend, samenwerken,

Nadere informatie

Maatschappelijke issues in de veehouderij. 20 november 2013 Anne-Corine Vlaardingerbroek

Maatschappelijke issues in de veehouderij. 20 november 2013 Anne-Corine Vlaardingerbroek Maatschappelijke issues in de veehouderij 20 november 2013 Anne-Corine Vlaardingerbroek Inhoudsopgave Jumbo Maatschappelijke thema s veehouderij Jumbo en duurzaamheid Waarom GlobalGAP? 2 30 november 2013

Nadere informatie

Wat stelt De Nationale DenkTank 2012 voor om de voedselketen te verduurzamen*?

Wat stelt De Nationale DenkTank 2012 voor om de voedselketen te verduurzamen*? Samenvatting van de bevindingen van de Nationale DenkTank 2012 boer Consument Wat stelt De Nationale DenkTank 2012 voor om de voedselketen te verduurzamen*? verwerker *De voorstellen van de denktank voor

Nadere informatie

DE BLAAY-VAN DEN BOGAARD RAADGEVENDE INGENIEURS B.V.

DE BLAAY-VAN DEN BOGAARD RAADGEVENDE INGENIEURS B.V. DE BLAAY-VAN DEN BOGAARD RAADGEVENDE INGENIEURS B.V. Westblaak 35 ROTTERDAM MVO? Doen wij zo! Datum: 27-01-2015 Inleiding MVO? Natuurlijk! Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen (MVO); werken aan economische

Nadere informatie

Nederland importland. Landgebruik en emissies van grondstofstromen

Nederland importland. Landgebruik en emissies van grondstofstromen Nederland importland Landgebruik en emissies van grondstofstromen Vraagstelling en invulling Welke materiaalstromen naar en via Nederland veroorzaken wereldwijd de grootste milieudruk? Klimaat, toxische

Nadere informatie

Gedragscode. SCA Gedragscode

Gedragscode. SCA Gedragscode SCA Gedragscode 1 Gedragscode SCA Gedragscode SCA wil op sociaal- en milieutechnisch verantwoorde wijze omgaan met haar belanghebbenden en op basis van respect, verantwoordelijkheid en uitmuntendheid een

Nadere informatie

Het maken van een duurzaamheidsbeleid

Het maken van een duurzaamheidsbeleid Het maken van een duurzaamheidsbeleid Workshop Lekker Betrokken! Phyllis den Brok Projectleider Lekker Betrokken! phyllis@phliss.nl 06-22956623 hhp://www.phliss.nl/lb.html Duurzaamheid Definitie duurzaamheid:

Nadere informatie

Maatschappij, Markt en Meerwaarde. Paul Jansen, Director Public Affairs Agri VION Food group

Maatschappij, Markt en Meerwaarde. Paul Jansen, Director Public Affairs Agri VION Food group Maatschappij, Markt en Meerwaarde Paul Jansen, Director Public Affairs Agri VION Food group VION Food Group Global Profiel Internationaal Food Concern 9 miljard omzet 27.000 werknemers Hoofdkantoor Son

Nadere informatie

> Inzet: CO 2 reductie en eerlijke carbonhandel

> Inzet: CO 2 reductie en eerlijke carbonhandel > Ketenaanpak en -verantwoordelijkheid > Inzet: CO 2 reductie en eerlijke carbonhandel > Doel: boeren ondersteunen bij de impact van klimaatverandering en ontbossing tegen te gaan. Ons klimaat verandert

Nadere informatie

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - VMBO DUURZAAM PRODUCEREN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip in Rotterdam binnen.

Nadere informatie

Strategisch Beleidsplan 2013-2015

Strategisch Beleidsplan 2013-2015 Strategisch Beleidsplan 2013-2015 Switch, samen naar duurzaam en rechtvaardig Switch stimuleert gedrag dat bijdraagt aan een duurzame en rechtvaardige wereld. Hier én daar, nu én in de toekomst. Switch

Nadere informatie

Biomassa: brood of brandstof?

Biomassa: brood of brandstof? RUG3 Biomassa: brood of brandstof? Centrum voor Energie en Milieukunde dr ir Sanderine Nonhebel Dia 1 RUG3 To set the date: * >Insert >Date and Time * At Fixed: fill the date in format mm-dd-yy * >Apply

Nadere informatie

gedragscode voor leveranciers van Quintiles

gedragscode voor leveranciers van Quintiles gedragscode voor leveranciers van Quintiles 2 Quintiles maakt zich sterk voor duurzame zakelijke praktijken. Op basis van internationaal erkende normen, is deze gedragscode voor leveranciers ( Code ) gericht

Nadere informatie

Ons eten en het milieu

Ons eten en het milieu SPREEKBEURT OF WERKSTUK Ons eten en het milieu Hier vind je informatie voor een spreekbeurt of werkstuk over ons eten en het milieu. Het is handig om je spreekbeurt onder te verdelen in stappen. Dit zijn

Nadere informatie

Als we over het hele assortiment naar de gemiddelde scores kijken per groentesoort zijn de:

Als we over het hele assortiment naar de gemiddelde scores kijken per groentesoort zijn de: Factsheet Groentenonderzoek Questionmark Samenvatting van het onderzoek naar groente en fruit in de schappen van de supermarkten, april 2015. Questionmark heeft tussen november 2014 en april 2015 de elf

Nadere informatie

Duurzaamheid voor de consument in de 21e eeuw

Duurzaamheid voor de consument in de 21e eeuw Duurzaamheid voor de consument in de 21e eeuw Marc Jansen Directeur Consumentenzaken en Kwaliteit Centraal Bureau Levensmiddelenhandel Inhoud CBL en de branche CBL-Duurzaamheidsagenda Werk in uitvoering

Nadere informatie

Duurzame energie in balans

Duurzame energie in balans Duurzame energie in balans Duurzame energie produceren en leveren binnen Colruyt Group I. Globale energievraag staat onder druk II. Bewuste keuze van Colruyt Group III. Wat doet WE- Power? I. Globale energievraag

Nadere informatie

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. Het biobrandstoffen poster project

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. Het biobrandstoffen poster project Afsluitende les Leerlingenhandleiding Het biobrandstoffen poster project Het biobrandstoffen poster project Biobrandstoffen; Duurzame ontwikkeling? Duurzame ontwikkeling is noodzakelijk voor het behoud

Nadere informatie

Maatschappelijk verantwoord ondernemen

Maatschappelijk verantwoord ondernemen Maatschappelijk verantwoord ondernemen Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen Maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO) wint aan terrein in het bedrijfsleven en in de samenleving als geheel. Het verwachtingspatroon

Nadere informatie

Samenvatting. Indicatoren voor ecologische effecten hangen sterk met elkaar samen

Samenvatting. Indicatoren voor ecologische effecten hangen sterk met elkaar samen Samenvatting Er bestaan al jaren de zogeheten Richtlijnen voor goede voeding, die beschrijven wat een gezonde voeding inhoudt. Maar in hoeverre is een gezonde voeding ook duurzaam? Daarover gaat dit advies.

Nadere informatie

WORKSHOP CIRCLE SCAN. Door Wouter-Jan Schouten

WORKSHOP CIRCLE SCAN. Door Wouter-Jan Schouten WORKSHOP CIRCLE SCAN Door Wouter-Jan Schouten WOUTER-JAN SCHOUTEN Doctoraal Bedrijfskunde, Erasmus Universiteit 21 jaar bij the Boston Consulting Group - Partner & Managing Director - Leider van NL Consumer

Nadere informatie

Hoe een coalitiecampagne uitwerken om kinderarbeidvrije cacao te bevorderen?

Hoe een coalitiecampagne uitwerken om kinderarbeidvrije cacao te bevorderen? Hoe een coalitiecampagne uitwerken om kinderarbeidvrije cacao te bevorderen? Oxfam Wereldwinkels en Fairtrade Campagne Kindslavernij lust ik niet! Doelgroepen Partners: hoe elkaar versterken? En nu? Oxfam

Nadere informatie

Hengelo, april 2013. 02 Gedragscode Twence

Hengelo, april 2013. 02 Gedragscode Twence Gedragscode Twence Twence in Hengelo is een (inter)nationale speler op de markt van grondstoffen en duurzame energie met hoogwaardige verwerking van afvalstromen en biomassa. Met innovatieve technieken

Nadere informatie

Duurzaamheidsrapport CCL Nutricontrol

Duurzaamheidsrapport CCL Nutricontrol Duurzaamheidsrapport CCL Nutricontrol Voorwoord Met trots presenteer ik u het allereerste duurzaamheidsverslag van CCL Nutricontrol! In dit eerste duurzaamheids verslag willen wij u laten zien dat wij

Nadere informatie

AquaPath Module 4 DUURZAME LEVENSSTIJLEN EN WATER

AquaPath Module 4 DUURZAME LEVENSSTIJLEN EN WATER AquaPath Module 4 DUURZAME LEVENSSTIJLEN EN WATER SAMENVATTING Weet je dat de meeste van onze dagelijkse activiteiten, inclusief voedsel, kleding en reizen, een hoog waterverbruik betekenen en daarmee

Nadere informatie

DWSI Trendalert S E P T E D

DWSI Trendalert S E P T E D Dutch Water Sector Intelligence Vier Scenario's voor de Circulaire Economie DWSI Trendalert Vier Scenario's voor de Circulaire Economie Inleiding Het KIDV is op 1 januari 2013 opgericht naar aanleiding

Nadere informatie

MVO vanuit marktperspectief - een strategische aanpak -

MVO vanuit marktperspectief - een strategische aanpak - MVO vanuit marktperspectief - een strategische aanpak - Een praktische training over maatschappelijk verantwoord ondernemen voor KMO s Harelbeke, 6 juni 2007 Agenda De omgeving van KMO s hecht steeds meer

Nadere informatie

Opdrachten bij cahier Foodtopia Het voedsel van de toekomst

Opdrachten bij cahier Foodtopia Het voedsel van de toekomst Opdrachten bij cahier Foodtopia Het voedsel van de toekomst BEWAREN EN BEHOUDEN Wij vinden het heel normaal dat de supermarkt vol eten ligt. Vandaag, morgen, volgende week en daarna. Dat is mogelijk doordat

Nadere informatie

economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen

economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen REDD+ een campagne voor bewustwording van suriname over haar grootste kapitaal Wat is duurzaam gebruik van het bos: Duurzaam

Nadere informatie

Duurzaamheidk. Consument zoekt manieren om minder voedsel te verspillen Duurzaamheidkompas meting #13 December 2014

Duurzaamheidk. Consument zoekt manieren om minder voedsel te verspillen Duurzaamheidkompas meting #13 December 2014 Duurzaamheidk mpas Consument zoekt manieren om minder voedsel te verspillen Duurzaamheidkompas meting #13 December 2014 Het Duurzaamheidkompas Antwoord op duurzaamheidvragen In deze tijd van een milieu-,

Nadere informatie

Spreekbeurtinformatie Millenniumdoelen

Spreekbeurtinformatie Millenniumdoelen Spreekbeurtinformatie Millenniumdoelen Informatie voor basisschoolleerlingen uit groep 5 t/m 8 Wat kun je hier vinden? 1. Jouw spreekbeurt over de Millenniumdoelen 2. Waarom zijn er Millenniumdoelen 3.

Nadere informatie

2012 MVO Jaarverslag

2012 MVO Jaarverslag 2012 MVO Jaarverslag MVO-beleid Tomingroep Als mensontwikkelbedrijf werkt Tomingroep aan duurzaamheid in de volle breedte. Wij willen op een maatschappelijk verantwoorde wijze zaken doen in samenwerking

Nadere informatie

INDUSTRIE EN SAMENLEVING HET VIZIER OP 2025. De bijdrage van de industrie aan de kwaliteit van leven in 2025

INDUSTRIE EN SAMENLEVING HET VIZIER OP 2025. De bijdrage van de industrie aan de kwaliteit van leven in 2025 INDUSTRIE EN SAMENLEVING HET VIZIER OP 2025 De bijdrage van de industrie aan de kwaliteit van leven in 2025 Startnotitie: Naar een Visie voor de Nederlandse industrie 28 maart 2010 Naar de Visie 2025 -

Nadere informatie

Ons milieu, een kostbaar goed

Ons milieu, een kostbaar goed 1 Ons milieu, een kostbaar goed Datum Blz. 1. Inleiding 4 2. Soorten vervuiling 5 2.1. Luchtverontreiniging 5 2.2. Bodemvervuiling 6 2.3. Lichtvervuiling 7 2.4. Geluidsoverlast 7 2.5. Watervervuiling 8

Nadere informatie

Impact analyse van de transitie in Nederland naar verantwoorde soja

Impact analyse van de transitie in Nederland naar verantwoorde soja Impact analyse van de transitie in Nederland naar verantwoorde soja Themamiddag Feed4Foodure, 27 mei 2014 Robert Hoste Transitie naar verantwoorde soja Wens van bedrijfsleven voor verduurzaming van sojagebruik

Nadere informatie

Verklaring van de symbolen

Verklaring van de symbolen Verklaring van de symbolen lactosevrij UTZ CERTIFIED gecertificeerde koffieboeren verbouwen hun koffie met zorg en aandacht voor mens en milieu. Inter IKEA Systems B.V. 2009 Producten die geschikt zijn

Nadere informatie

Helder water door quaggamossel

Helder water door quaggamossel Helder water door quaggamossel Kansen en risico s Een nieuwe mosselsoort, de quaggamossel, heeft zich in een deel van de Rijnlandse wateren kunnen vestigen. De mossel filtert algen en zwevend stof uit

Nadere informatie

onderneemt maatschappelijk verantwoord

onderneemt maatschappelijk verantwoord onderneemt maatschappelijk verantwoord www.coffeefresh.nl Coffee Fresh investeert in MVO Koffie is tegenwoordig meer dan zomaar een kopje koffie. Het is een beleving waarbij wij u nét dat beetje meer bieden.

Nadere informatie

Wat wil de Partij voor de Dieren?

Wat wil de Partij voor de Dieren? Waarom stemmen? Binnenkort, op 22 mei 2014, zijn er verkiezingen voor de Europese Unie. Iedere volwassene in Europa kan dan kiezen wie er in het Europese Parlement komen. Ook jij, als je 18 jaar of ouder

Nadere informatie

verantwoord beleggen

verantwoord beleggen verantwoord beleggen Verantwoord beleggen bij Delta Lloyd Delta Lloyd Groep ziet beleggen als een effectieve manier om waarde te vermeerderen, zolang dat op een verantwoorde manier gebeurt. Maar wat is

Nadere informatie

BioDuurzaam - EKO. Bavo van den Idsert - Bionext

BioDuurzaam - EKO. Bavo van den Idsert - Bionext BioDuurzaam - EKO Bavo van den Idsert - Bionext Inhoud - Introductie Bionext - BioDuurzaam en EKO 2012-2020 Bionext De hele keten van boer tot consument: 1.000 bio-boeren & telers (Biohuis) 100 bio-handel

Nadere informatie

Klik Studiebijeenkomst. bewerken. Ontwikkelingen op de voermarkt. Klik om de ondertitelstijl van het. R. Tijssens

Klik Studiebijeenkomst. bewerken. Ontwikkelingen op de voermarkt. Klik om de ondertitelstijl van het. R. Tijssens Klik Studiebijeenkomst de stijl te bewerken Ontwikkelingen op de voermarkt Klik om de ondertitelstijl van het model 27 mei 2014 te bewerken R. Tijssens Klik om de stijl te bewerken Klik om de ondertitelstijl

Nadere informatie

Arm en Rijk. Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten

Arm en Rijk. Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten Arm en Rijk Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten 2.1 Rijk en arm in de Verenigde Staten De rijke Verenigde Staten Je kunt op verschillende manieren aantonen dat de VS een rijk land is. Het BNP

Nadere informatie

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s In een globaliserende economie moeten regio s en ondernemingen internationaal concurreren. Internationalisatie draagt bij tot de economische

Nadere informatie

ik deel daar wordt iedereen beter van eten

ik deel daar wordt iedereen beter van eten daar wordt iedereen beter van eten 1 Achtergrond 2 Onderzoek en Reflectie 3 Acties 4 Activiteiten in het Schooljaar ikdeel.be Een project van Met de steun van De Vlaamse overheid kan niet verantwoordelijk

Nadere informatie

Workshop 2 Duurzame landbouw en infrastructuur 5 juni 2015

Workshop 2 Duurzame landbouw en infrastructuur 5 juni 2015 Workshop 2 Duurzame landbouw en infrastructuur 5 juni 2015 Organisatie : Stichting Duurzame Ontwikkeling Nederland Suriname Inleider : Trusty Green, Loes Trustfull, directeur Trusty Green Begeleider :

Nadere informatie

Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau, Dames en heren,

Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau, Dames en heren, Vrijdag 10 september 2010 Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR Comité van de Regio s Resource Efficient Europa Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau,

Nadere informatie

Klonen van dieren. Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie

Klonen van dieren. Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie Klonen van dieren Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie 2 Klonen van dieren Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie I: Wat is klonen? Klonen is het ongeslachtelijk voortplanten

Nadere informatie

Het Wie, Wat en Hoe vanwelzorg in 2012

Het Wie, Wat en Hoe vanwelzorg in 2012 Het Wie, Wat en Hoe vanwelzorg in 2012 En hoe de puzzelstukjes Of hoe de puzzelstukjes precies in elkaar precies passen in elkaar passen Onze Visie Wie we willen zijn in 2012 1 1 Als marktleider in het

Nadere informatie

Voor een beter milieu.

Voor een beter milieu. Voor een beter milieu. Milieubewust ondernemen, in uw voordeel De zorg voor een beter klimaat zit Berendsen in de genen. We willen onze ecologische voetafdruk zo klein mogelijk houden, en daarom leveren

Nadere informatie

MVO-Control Panel. Instrumenten voor integraal MVO-management. Extern MVO-management. MVO-management, duurzaamheid en duurzame communicatie

MVO-Control Panel. Instrumenten voor integraal MVO-management. Extern MVO-management. MVO-management, duurzaamheid en duurzame communicatie MVO-Control Panel Instrumenten voor integraal MVO-management Extern MVO-management MVO-management, duurzaamheid en duurzame communicatie Inhoudsopgave Inleiding... 3 1 Duurzame ontwikkeling... 4 1.1 Duurzame

Nadere informatie

AGENDA VERDUURZAMING VOEDSEL

AGENDA VERDUURZAMING VOEDSEL SAMEN WERKEN AAN EEN DUURZAME VOEDSELKETEN IN 2020 AGENDA VERDUURZAMING VOEDSEL Voorop lopen met duurzaam voedsel Nederland is wereldspeler op het gebied van voedselproductie, innovatie en agrifood-export.

Nadere informatie

GEDRAGSCODE DUURZAAMHEID NEDERLANDSE PRODUCENTEN VAN BAKKERIJGRONDSTOFFEN GEDRAGSCODE DUURZAAMHEID NEDERLANDSE PRODUCENTEN VAN BAKKERIJGRONDSTOFFEN 1

GEDRAGSCODE DUURZAAMHEID NEDERLANDSE PRODUCENTEN VAN BAKKERIJGRONDSTOFFEN GEDRAGSCODE DUURZAAMHEID NEDERLANDSE PRODUCENTEN VAN BAKKERIJGRONDSTOFFEN 1 GEDRAGSCODE DUURZAAMHEID NEDERLANDSE PRODUCENTEN VAN BAKKERIJGRONDSTOFFEN GEDRAGSCODE DUURZAAMHEID NEDERLANDSE PRODUCENTEN VAN BAKKERIJGRONDSTOFFEN 1 Inleiding In deze Gedragscode geeft de Vereniging van

Nadere informatie

Onno Elzinga, BMD Advies Oost, 2 juni 2010

Onno Elzinga, BMD Advies Oost, 2 juni 2010 Duurzaam ondernemen Waar praten we over? Onno Elzinga, BMD Advies Oost, 2 juni 2010 Onderwerpen Duurzaam ondernemen. Waar praten we over? Wat is MVO? Ontwikkelingen Waarom duurzaam ondernemen? ISO 26000

Nadere informatie

Dutch Spirit: Passie voor duurzame maatpakken

Dutch Spirit: Passie voor duurzame maatpakken Dutch Spirit: Passie voor duurzame maatpakken DutchSpirit vervaardigt duurzame maatpakken en richt zich op de doorontwikkeling van circulaire stoffen voor werkkleding. Met een vernieuwend businessconcept

Nadere informatie

Wat is realiteit? (interactie: vraagstelling wie er niet gelooft en wie wel)

Wat is realiteit? (interactie: vraagstelling wie er niet gelooft en wie wel) Wat is realiteit? De realiteit is de wereld waarin we verblijven met alles wat er is. Deze realiteit is perfect. Iedere mogelijkheid die we als mens hebben wordt door de realiteit bepaald. Is het er, dan

Nadere informatie

Innovatieagenda Melkveehouderij

Innovatieagenda Melkveehouderij Innovatieagenda Melkveehouderij stappen naar een nieuwe melkweg samen met ketenpartijen in de melkveehouderij INLEIDING NL 20 Waarom een innovatieagenda? Innovatie is een belangrijke voorwaarde voor de

Nadere informatie

Cleantech Markt Nederland 2008

Cleantech Markt Nederland 2008 Cleantech Markt Nederland 2008 Baken Adviesgroep November 2008 Laurens van Graafeiland 06 285 65 175 1 Definitie en drivers van cleantech 1.1. Inleiding Cleantech is een nieuwe markt. Sinds 2000 heeft

Nadere informatie