1 Inleiding. Derde graad Aardrijkskunde - Atmosfeer 1

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "1 Inleiding. Derde graad Aardrijkskunde - Atmosfeer 1"

Transcriptie

1 1 Inleiding fig.1.1 Onze aarde is ontstaan uit een supernova-explosie Bron:http://images.google.be/imgres?imgurl=http://www.pbs.org/wgbh/nova/gamma/images/cosm_supernova2_large.jpg&imgrefurl= 130&tbnw=129&prev=/images%3Fq%3Dsupernova%26gbv%3D2%26svnum%3D10%26hl%3Dnl%26sa%3DG Na een supernova-explosie van een zeer grote ster werd onze zon gevormd. De overblijvende oernevel begon samen te trekken tot grote brokstukken die later de planeten hebben gevormd. De primaire atmosfeer van de vier binnenplaneten (waaronder de aarde) bestond hoofdzakelijk uit waterstof en helium. De zonnewind heeft deze gassen weggeblazen. Door de afwezigheid van een atmosfeer werd de aarde vloeibaar om in een later stadium te stollen. Door de vorming van gesteenten en door vulkaanuitbarstingen werden er gassen gevormd. De zo opgebouwde secundaire atmosfeer bestond uit waterstof, stikstof en koolzuurgas. Door condensatie werden er oceanen gevormd die een deel van het koolstofdioxide absorbeerden. Het koolstofdioxide-gehalte in de atmosfeer daalde. Door de ontwikkeling van het leven ging dit proces nog verder. Geleidelijk aan evolueerde de atmosfeer tot haar huidige unieke samenstelling: een mengsel van gassen ( = lucht) en een geringe hoeveelheid vloeibare of vaste deeltjes, die in deze lucht zweven en meer of minder snel vallen. Derde graad Aardrijkskunde - Atmosfeer 1

2 De atmosfeer ligt als een mantel (tot 1000 km) rond de aarde en kan niet ontsnappen uit onze aardse atmosfeer door de zwaartekracht van de aarde. Deze gassen worden op grote hoogte langzaam dunner en uiteindelijk houdt de dampkring helemaal op. Daar rond bevindt zich de ruimte. fig.1.2 De onderste lagen van de atmosfeer Bron:http://images.google.be/imgres?imgurl=http://mediatheek.thinkquest.nl/~ll055/air/images/atmosnl.jpg&imgrefurl=http://mediath eek.thinkquest.nl/~ll055/lucht/atmos.htm&h=194&w=181&sz=12&hl=nl&start=8&tbnid=jibtduyu0ytdhm:&tbnh=103&tbnw=96&pre v=/images%3fq%3datmosfeer%26gbv%3d2%26ndsp%3d18%26svnum%3d10%26hl%3dnl%26sa%3dn De aarde, met haar blauwe kleur, neemt als derde planeet een unieke plaats in t.o.v. de zon: niet te koud om alles te bevriezen en niet te warm om alles te verschroeien. Hoewel er nog andere planeten zijn met een dampkring, heeft enkel onze planeet een dampkring met de juiste samenstelling en opbouw die op deze wijze leven mogelijk maakt. Leven op onze planeet is mogelijk dank zij de aanwezigheid van zuurstof in onze dampkring. Mercurius, heeft door zijn korte afstand tot de zon, geen atmosfeer. Onze twee buurtplanten, Venus en Mars, hun atmosfeer is vooral opgebouwd uit CO 2. De twee grootste planeten van ons zonnestelsel, Jupiter en Saturnus, bevatten vooral helium en waterstof. Uranus atmosfeer bestaat uit methaangas en Neptunus heeft het meest venijnige en wisselvallige klimaat van ons zonnestelsel. De aarde is dus niet alleen qua ligging uniek in ons zonnestelsel, maar ook qua samenstelling van haar atmosfeer. Volg de uiteenzetting op video: Weer en klimaat - De lucht om ons heen - P1 Derde graad Aardrijkskunde - Atmosfeer 2

3 2 De opbouw van onze atmosfeer 2.1 Hoofdlagen van onze atmosfeer De dampkring kan onderverdeeld worden in een aantal hoofdlagen, die onmerkbaar in elkaar overgaan. RUIMTE MAGNETOSFEER EXOSFEER THERMOSFEER MESOSFEER STRATOSFEER TROPOSFEER fig.2.1 Opbouw van de atmosfeer Bron:http://upload.wikimedia.org/wikipedia/nl/c/c1/Atmosfeer.png Derde graad Aardrijkskunde - Atmosfeer 3

4 2.2 Samenstelling van onze atmosfeer De dikte van de atmosfeer onder de exosfeer (troposfeer + stratosfeer + mesosfeer + thermosfeer) bedraagt ongeveer 440 km. In vergelijking met de straal van onze planeet (6 370 km) is de verhouding 1/15. Eigenlijk vormt de atmosfeer maar een dunne schil rond onze planeet. fig.2.2 Samenstelling van de 5 belangrijkste lagen van onze atmosfeer In bovenstaande figuur kan je de belangrijkste gassen in de onderste en in de hogere delen van onze atmosfeer bekijken? De huidige atmosfeer bestaat vooral uit stikstofgas en zuurstofgas. Voor de troposfeer bedraagt de samenstelling: 78 % stikstofgas, 21 % zuurstofgas en 1 % andere gassen. Met toenemende hoogte vermindert de hoeveelheid zwaardere gassen zoals stikstofgas en zuurstofgas en worden de lichtere gassen zoals ozon, helium of atomair stikstof en waterstof belangrijker. Derde graad Aardrijkskunde - Atmosfeer 4

5 2.3 Kenmerken van de 5 onderste lagen van onze atmosfeer De indeling van de dampkring in verschillende sferen en pauzes is gebaseerd op het verloop van de temperatuur. Een sfeer is een laag in de atmosfeer waar de temperatuur stijgt of daalt, een pauze is een overgangsgebied tussen twee sferen waar de temperatuur een maximum of minimum bereikt. fig.2.3 Temperatuurs- en drukverloop in de belangrijkste lagen van onze atmosfeer deel van de atmosfeer dikte van de sfeer troposfeer 0 tot 12 km stratosfeer 12 tot 50 km mesosfeer 50 tot 80 km thermosfeer 80 tot 435 km exosfeer 435 tot 1000 km kenmerk van de temperatuur de temperatuur daalt er tot ongeveer 60 C de temperatuur stijgt eerst langzaam, daarna snel door omzetting van UVstraling van de zon door de ozonlaag de temperatuur daalt opnieuw met de hoogte de temperatuur stijgt met de hoogte hoge temperaturen belang van deze laag - weer speelt zich af in deze laag - aardse leven dank zij zuurstof - vliegtuigverkeer: geen last van het weer - ozonlaag: bescherming tegen UVstraling lichtstrepen van meteoroïden Poollicht door ionisatie van atomen lage druk en ijle atmosfeer De luchtdruk is het grootst tegen het aardoppervlak, in de troposfeer. Met toenemende hoogte vermindert de dikte van de atmosfeer, zodat de luchtdruk daalt met de hoogte. Derde graad Aardrijkskunde - Atmosfeer 5

6 3 De rol van onze atmosfeer 3.1 Ozonproblematiek Ozonconcentratie in de onderste lagen van onze atmosfeer fig.3.1 Ozonconcentratie in de troposfeer en de stratosfeer Tegen het aardoppervlak is er een iets grotere concentratie aan ozon. Deze vermindert naar de tropopauze toe om daarna sterk toe te nemen op een hoogte van 20 tot 30 km. Ozon komt voor in de troposfeer en vooral in de stratosfeer. De zogenaamde ozonlaag is dat deel van de stratosfeer waar de concentratie ozon het grootst is. Dit is in België op een hoogte van ongeveer 20 tot 30 km. In vergelijking met de andere gassen op die hoogte is de concentratie ozon toch klein! Derde graad Aardrijkskunde - Atmosfeer 6

7 3.1.2 Ozongat Fig.3.2 Het ozongat is boven Antartica Bovenstaande figuur toont de concentratie van stratosferisch ozon (uitgedrukt in D.U. = Dobson Unit) over de hele planeet, gemeten met een satelliet. De concentratie stratosferisch ozon is niet overal gelijk. Gemiddeld hebben de gematigde breedten een grotere concentratie ozon dan de equatoriale gebieden. Vanaf de maand september is de concentratie stratosferisch ozon zeer klein boven Antarctica: dit is het zogenaamde ozongat dat jaarlijks terugkeert. Het ozongat is de plaats in de stratosfeer waar de concentratie ozon klein is t.o.v. de gemiddelde concentratie in de stratosfeer. Door een luchtstroom in de atmosfeer boven Antarctica raakt een massa lucht geïsoleerd. Tijdens de arctische winter vormen zich, door sterke afkoeling van de geïsoleerde lucht, ijskristallen in de stratosfeer. Chemische reacties binnen de ijswolken zetten CFK s (chloorfluor-koolwaterstoffen) om in ozonvreters. Chlooratomen uit CFK s breken ozon af CFK s werden door de mens in de atmosfeer gebracht. CFK s werden gebruikt in spuitbussen, de productie van piepschuim en koelkasten. Na de arctische winter komt met de zon de UV-straling terug die het omzetten van CFK s versnelt. CFK s worden nu vervangen door producten zoals:hfk s - PFK s - SF 6. We noemen dit de F-gassen, ze zijn minder gevaarlijk. Derde graad Aardrijkskunde - Atmosfeer 7

8 3.1.3 Bedreigende en beschermende ozon beschermende ozon troposfeer stratosfeer OZONLAAG bedreigende ozon fig.3.3 Ozonconcentratie in de troposfeer en de stratosfeer bedreigende OZON beschermende OZON Waar in de Troposfeer: op leefniveau Stratosfeer: ozonlaag atmosfeer? Ozonpercentage 10 % van de ozon 90 % van de ozon Functie van de ozon in deze laag van de atmosfeer. Vooral tijdens de zomermaanden ontstaat ozonsmog door een combinatie van veel zonlicht met luchtvervuiling (industrie en De ozonlaag absorbeert er de schadelijke UV-straling van de zon en zet die om in warmte. Schade door te veel of te weinig ozon. uitlaatgassen). Te veel ozon op leefniveau is schadelijk voor de gezondheid van de mens omdat er dan minder zuurstof beschikbaar is. Troposferisch ozon veroorzaakt irritaties aan de ogen, astma, migraine en allergieën. Te lage concentraties stratosferisch ozon laten toch een hoeveelheid schadelijke UV-straling door tot op het aardoppervlak. Teveel UV kan bij de mens huidkanker en oogschade veroorzaken. Die straling kan ook grote schade toebrengen aan zeeorganismen en ander leven op aarde. Derde graad Aardrijkskunde - Atmosfeer 8

9 Bij te hoge ozonconcentraties moet de overheid de bevolking inlichten: mensen met gevoelige luchtwegen, ouderen en kinderen kunnen beter zware inspanningen in de buitenlucht vermijden tussen 12 en 20 uur. In de zomer hoor je dit dikwijls tijdens de nieuwsberichten. Ozon is tegelijk een zegen en een vloek voor de mens en wel om volgende reden Teveel ozon in de troposfeer is een probleem net zoals een tekort aan ozon in de stratosfeer. De afbraak van stratosferisch ozon wordt hoofdzakelijk veroorzaakt door CFK s (chloorfluor-koolwaterstoffen) die door de mens in de atmosfeer werden gebracht. CFK s werden gebruikt in spuitbussen, bij de productie van piepschuim en koelkasten. Broeikaseffect en ozongat worden dikwijls door elkaar gehaald, maar zijn dus totaal verschillende mondiale problemen. Hoewel. In nevenstaande cartoon lijkt het ozongat een oplossing te kunnen bieden aan de opwarming van onze aarde (broeikaseffect). Was het maar zo simpel. fig.3.4 Ozongat als oplossing voor het broeikaseffect Bron: De Morgen Derde graad Aardrijkskunde - Atmosfeer 9

10 3.2 De levensbelangrijke functies van onze atmosfeer Ademhaling van de meeste organismen De atmosfeer in het algemeen en de troposfeer in het bijzonder bevatten gassen (zuurstof) die onmisbaar zijn voor het leven op aarde (ademhaling) Bescherming van leven op aarde tegen kosmische straling Volg de uiteenzetting op video: The complete cosmos Eclipsen en Aurorae Het gebied in de ruimte dat beheerst wordt door het aardse magnetisch veld, heet de magnetosfeer. Komische straling (= energierijke deeltjes) afkomstig van onze zon (protuberansen), maar ook van buiten ons zonnestelsel (achtergrondstraling van de melkweg, straling van exploderende sterren, pulsars, quasars) worden constant afgebogen door de magnetosfeer, het magnetisch veld rond de aarde. Dit veld is vergelijkbaar met het patroon dat gevormd wordt wanneer ijzeren schilfers zich uitlijnen rond een staafmagneet. Onder de invloed van de zonnewind, worden de magnetische veldlijnen aan de zonne-kant van de aarde samengedrukt en uitgerekt aan de andere kant. Dit geeft aanleiding tot een traanvormige magnetosfeer met een complexe structuur (zie figuur). fig.3.5 Magnetosfeer van onze aarde Bron: Zonder dit veld zou de aarde onleefbaar zijn door de invloed van de zonnewind. Een kleine hoeveelheid van die deeltjes komt wel de magnetosfeer binnen, en veroorzaakt het poollicht. Op momenten dat de zon zeer actief is, zendt zij meer straling uit. Dit wordt wel een magnetische storm genoemd. Deze stormen veroorzaken elektrische velden in de magnetosfeer, wat storingen kan opleveren voor bijvoorbeeld satellieten. Ook het poollicht neemt dan in hevigheid toe. Derde graad Aardrijkskunde - Atmosfeer 10

11 fig.3.6 Poollicht Bron: fig.3.7 Meteoriet in onze dampkring Bron: Bescherming van bombardementen van meteoroïden Behalve de grote hemellichamen draaien er ook talloze kleine voorwerpen om de zon: van enorme brokken steen tot kleine steentjes en stofjes. De grotere brokken en stenen noemen we meteoroïden en ze zijn ontstaan uit botsingen van planetoïden. Dit zijn grote brokstukken die tussen Mars en Jupiter circuleren. De kleine steentjes en stofdeeltjes zijn meestal restanten van kometen, die in een ellipsvormige baan rond de Zon blijven draaien. De aarde passeert elk jaar in augustus een zo n komeetbaan en dan krijgen zeer veel vallende sterren te zien. Soms komt zo n deeltje (we noemen deze deeltjes meteoor) in de aardbaan en in onze atmosfeer terecht. Dat alles gebeurt op grote hoogte (meer dan 80 km) en bij zeer hoge snelheden, soms wel meer dan km per uur! Door die hoge snelheid gaat de meteoroïde gloeien. Daarbij verdampt of smelt de meteoroïde meestal binnen een seconde. Wij hier op Aarde zien dan een kort oplichtend spoor aan de hemel een meteoor, vallende ster in de volksmond. Een wat groter brokstuk kan zorgen voor een lichtspoor zo helder als de volle maan. We spreken dan van een vuurbol. De atmosfeer kan zo n grotere meteoroïde niet helemaal versmelten. Daardoor kan een deel op Aarde vallen: dat is dan een meteoriet. Gelukkig vormt de atmosfeer als het ware een paraplu tegen die stenen uit de ruimte. Zou die er niet zijn, dan zou onze Aarde er al snel uit zien zoals de Maan, namelijk bezaaid met katers Behoud van temperatuur Hiervoor zorgen zowel de atmosfeer als de hydrosfeer (= alle water op aarde: inde oceanen, zeeën, rivieren,.., meer ook in de wolken). Overdag beschermt de atmosfeer ons tegen de felle hitte van de zon (de aarde warmt wel op) en s nachts houdt de atmosfeer de uitgestraalde warmte van de aarde vast (werkt als een soort deken). We verwijzen naar deel 4 Stralingsbalans. Derde graad Aardrijkskunde - Atmosfeer 11

12 3.2.5 Filter voor elektromagnetische straling (EM-straling) De straling van het EM-spectrum kan opgedeeld worden in schadelijke en onschadelijke straling en deze straling wordt al dan niet tegengehouden door bepaalde lagen in de atmosfeer. Je kan dit zien in onderstaande figuur. fig.3.8 De atmosfeer als filter voor de EM-straling schadelijke straling tegengehouden onschadelijke straling doorgelaten röntgenstraling thermosfeer Zichtbaar licht korte UV-stralen thermosfeer IR-straling UV-stralen stratosfeer radiogolven Derde graad Aardrijkskunde - Atmosfeer 12

13 4 Stralingsbalans 4.1 Verloop van de zonnestraling in de atmosfeer Onderstaande omschrijving is te volgen op de bijhorende figuur. Niet al het zonlicht door de atmosfeer reist, bereikt het aardoppervlak. We sommen hieronder op wat er allemaal gebeurt in de atmosfeer met het zonlicht. 51% van het zonlicht wordt geabsorbeerd door de continenten en de oceanen (instraling) en omgezet in warmte (uitstraling). 30% van het zonlicht gaat verloren door reflectie op wolken en op het aardoppervlak. 19 % van het zonlicht wordt geabsorbeerd door broeikasgassen (16%) en wolken (3%) omgezet in warmte. Met de teruggekaatste energie (thermische energie) gebeurt het volgende in de atmosfeer. Ongeveer 15 % van de uitgestraalde warmte wordt vastgehouden door broeikasgassen. Je kan deze gassen vergelijken met het glas van een broeikas: ze laten het zonlicht door, maar houden de uitstraling gevangen. Hoe meer broeikasgassen zich in de atmosfeer bevinden, hoe meer uitstraling er gevangen blijft in de atmosfeer en niet kan ontsnappen in de ruimte. Dit veroorzaakt een opwarming van de aarde. Het grootste deel van de uitstraling (70%) verdwijnt tenslotte in de ruimte, een klein deel blijft gevangen in de atmosfeer. fig.4.1 Warmtebalans op aarde Derde graad Aardrijkskunde - Atmosfeer 13

14 4.2 Invloed van de mens op de stralingsbalans Menselijke activiteiten geven aanleiding tot grote veranderingen van het aardoppervlak en/of wijzigingen in de samenstelling van de atmosfeer. Dit heeft rechtstreeks invloed op de reflectie en absorptie van energie. Daardoor kan er opwarming of afkoeling in de atmosfeer ontstaan. We geven enkele voorbeelden, maar meer details tref je aan bij het deel broeikaseffect. fig A Vliegtuigen produceren broeikasgassen door verbading van kerosine (opwarming) en condensatieslierten van witte ijskristallen (reflectie van zonlicht, afkoeling). fig B Ontbossing leidt tot bodemdegradatie en dit kan woestijnbodems doen ontstaan die zonlicht reflecteren (afkoeling). Het verdwijnen van grote oppervlakten bos kan anderzijds aanleiding geven tot meer CO 2 (door minder fotosynthese) in de atmosfeer (opwarming). fig C fig D Door het toenemende verbruik van fossiele brandstoffen (industrie en verkeer) is de hoeveelheid broeikasgassen sterk toegenomen (opwarming). Voor de aanleg van wegen wordt asfalt en beton gebruikt, beide materialen die veel zonlicht absorberen en een grotere uitstraling veroorzaken (afkoeling). Ook de moderne veeteelt is verantwoordelijk voor een belangrijke toename van het broeikasgas methaan in de troposfeer (opwarming). Derde graad Aardrijkskunde - Atmosfeer 14

15 INHOUDSTAFEL GERAADPLEEGDE WERKEN Geoscoop 5/6, Wolters Plantyn, Mechelen, Enkele aan te bevelen internetsites. Gemeentelijk Technisch Instituut Londerzeel Derde graad Aardrijkskunde - Atmosfeer 15

16 Daalkouter Londerzeel DE ATMOSFEER Opgemaakt door Wim Van Buggenhout Naam Klas Derde graad Aardrijkskunde - Atmosfeer 16

17 Derde graad Aardrijkskunde - Atmosfeer 17

De aardse atmosfeer. Robert Parson Associate Professor Department of Chemistry and Biochemistry University of Colorado

De aardse atmosfeer. Robert Parson Associate Professor Department of Chemistry and Biochemistry University of Colorado De aardse atmosfeer Robert Parson Associate Professor Department of Chemistry and Biochemistry University of Colorado Vertaling en tekstbewerking: Gjalt T.Prins Cdß, Universiteit Utrecht Inleiding De ozonlaag

Nadere informatie

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces H 2 et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces Bij het ontstaan van de aarde, 4,6 miljard jaren geleden, was er geen atmosfeer. Enkele miljoenen jaren waren nodig voor de

Nadere informatie

Determineren van gesteente

Determineren van gesteente Aarde Paragraaf 1 en atlasvaardigheden Determineren van gesteente Als je een gesteente bestudeert en daarna vaststelt wat de naam van het gesteente is, dan ben je aan het determineren. Je kunt gesteenten

Nadere informatie

Het draait allemaal om de Zon!

Het draait allemaal om de Zon! Het draait allemaal om de Zon! De zon: een doodgewone ster Henny J.G.L.M. Lamers Sterrenkundig Instituut Universiteit Utrecht lamers@astro.uu.nl astro.uu.nl Een reusachtige gloeiend hete gasbol De zon

Nadere informatie

Energiebalans aarde: systeemgrens

Energiebalans aarde: systeemgrens Energiebalans aarde: systeemgrens Aarde Atmosfeer Energiebalans Boekhouden: wat gaat er door de systeemgrens? Wat zijn de uitgaande stromen? Wat zijn de ingaande stromen? Is er accumulatie? De aarde: Energie-instroom

Nadere informatie

Samenvatting aardrijkskunde H9:

Samenvatting aardrijkskunde H9: Samenvatting aardrijkskunde H9: 1.Opbouw van de atmosfeer: opbouw atmosfeer of dampkring gebaseerd op temperatuursschommelingen. Hoogte atmosfeer Naam atmosfeerlaag Temp.-verloop verschijnsel 80-1000Km

Nadere informatie

Het zonnestelsel en atomen

Het zonnestelsel en atomen Het zonnestelsel en atomen Lieve mensen, ik heb u over de dampkring van de aarde verteld. Een dampkring die is opgebouwd uit verschillende lagen die men sferen noemt. Woorden als atmosfeer en stratosfeer

Nadere informatie

Planeten. Zweven in vaste banen om een ster heen. In ons zonnestelsel zweven acht planeten rond de zon. Maar wat maakt een planeet nou een planeet?

Planeten. Zweven in vaste banen om een ster heen. In ons zonnestelsel zweven acht planeten rond de zon. Maar wat maakt een planeet nou een planeet? Planeten Zweven in vaste banen om een ster heen In ons zonnestelsel zweven acht planeten rond de zon. Maar wat maakt een planeet nou een planeet? Een planeet: zweeft in een baan rond een ster; is zwaar

Nadere informatie

BROEIKASEFFECT HET BROEIKASEFFECT: FEIT OF FICTIE? Lees de teksten en beantwoord de daarop volgende vragen.

BROEIKASEFFECT HET BROEIKASEFFECT: FEIT OF FICTIE? Lees de teksten en beantwoord de daarop volgende vragen. BROEIKASEFFECT Lees de teksten en beantwoord de daarop volgende vragen. HET BROEIKASEFFECT: FEIT OF FICTIE? Levende wezens hebben energie nodig om te overleven. De energie die het leven op aarde in stand

Nadere informatie

Het eetbare zonnestelsel groep 5-7

Het eetbare zonnestelsel groep 5-7 Het eetbare zonnestelsel groep 5-7 Hoe groot is de aarde? En hoe groot is de zon in vergelijking met de aarde? Welke planeet staat het dichtst bij de zon en welke het verst weg? Deze les leren de leerlingen

Nadere informatie

THEMA 1 MENS & AARDE. LES 1 Voorwaarden en bedreigingen. Deze les gaat over: Bij dit thema horen ook:

THEMA 1 MENS & AARDE. LES 1 Voorwaarden en bedreigingen. Deze les gaat over: Bij dit thema horen ook: Powered by ESA NEMO NSO SPACE EXPO WNF THEMA 1 MENS & AARDE LES 1 Voorwaarden en bedreigingen Deze les gaat over: Voorwaarden voor menselijk leven Bedreigingen waar menselijk leven tegen beschermd moet

Nadere informatie

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken Het Weer 1. Wolken Als je vaak naar buiten kijkt zie je soms wolken. Aan dan vraag jij je soms wel eens af wat er allemaal in een wolk zit. Nou ik zal eens uitleggen hoe een wolk in elkaar zit. Een wolk

Nadere informatie

Zonnestraling. Samenvatting. Elektromagnetisme

Zonnestraling. Samenvatting. Elektromagnetisme Zonnestraling Samenvatting De Zon zendt elektromagnetische straling uit. Hierbij verplaatst energie zich via elektromagnetische golven. De golflengte van de straling hangt samen met de energie-inhoud.

Nadere informatie

1. Het Heelal. De aarde lijkt groot, maar onze planeet is niet meer dan een stip in een onmetelijke ruimte.

1. Het Heelal. De aarde lijkt groot, maar onze planeet is niet meer dan een stip in een onmetelijke ruimte. De aarde 1. Het Heelal De aarde lijkt groot, maar onze planeet is niet meer dan een stip in een onmetelijke ruimte. De oerknal Wetenschappers denken dat er meer dan 15 miljoen jaar geleden een enorme ontploffing

Nadere informatie

Ontdek de planeten van ons zonnestelsel. In 90 minuten door het helal. Tijdens een wandeling tussen Ehrenfriedensdorf en Drebach

Ontdek de planeten van ons zonnestelsel. In 90 minuten door het helal. Tijdens een wandeling tussen Ehrenfriedensdorf en Drebach Ontdek de planeten van ons zonnestelsel In 90 minuten door het helal Tijdens een wandeling tussen Ehrenfriedensdorf en Drebach Zonnestelsel Sonnensystem Het zonnestelsel bestaat uit de Zon en de hemellichamen

Nadere informatie

HOE MAAK JE EEN BEWOONBARE PLANEET? Wat is nodig voor life as we know it?

HOE MAAK JE EEN BEWOONBARE PLANEET? Wat is nodig voor life as we know it? HOE MAAK JE EEN BEWOONBARE PLANEET? Wat is nodig voor life as we know it? Leidse Winterlezing 050217 Dr. Bernd Andeweg Aardwetenschappen VU Amsterdam Bernd.andeweg@vu.nl IETS SPECIAALS LEVEN Op Mars niet!

Nadere informatie

NASK1 SAMENVATTING VERBRANDEN EN VERWARMEN

NASK1 SAMENVATTING VERBRANDEN EN VERWARMEN NASK1 SAMENVATTING VERBRANDEN EN VERWARMEN Een verbranding is de reactie tussen zuurstof en een andere stof, waarbij vuurverschijnselen waarneembaar zijn. Bij een verbrandingsreactie komt warmte vrij.

Nadere informatie

Opgave Zonnestelsel 2005/2006: 3

Opgave Zonnestelsel 2005/2006: 3 Opgave Zonnestelsel 25/26: 3 2.1 Samenstelling van de gasreuzen Het afleiden van de interne samenstelling van planeten gebeurt voornamelijk door te kijken naar de afwijkingen in de banen van satellieten

Nadere informatie

Koolstof wordt teruggevonden in alle levende materie en in sedimenten, gesteenten, de oceanen en de lucht die we inademen.

Koolstof wordt teruggevonden in alle levende materie en in sedimenten, gesteenten, de oceanen en de lucht die we inademen. Koolstofcyclus Samenvatting Koolstof wordt teruggevonden in alle levende materie en in sedimenten, gesteenten, de oceanen en de lucht die we inademen. Er is een uitwisseling van koolstof tussen oceanen,

Nadere informatie

Opwarming van de aarde

Opwarming van de aarde Leerlingen Opwarming van de aarde 8 Naam: Klas: In dit onderdeel kom je onder andere te weten dat er niet alleen een broeikaseffect is, maar dat er ook een versterkt broeikaseffect is. Bovendien leer je

Nadere informatie

Les Koolstofkringloop en broeikaseffect

Les Koolstofkringloop en broeikaseffect LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Basisles Koolstofkringloop en broeikaseffect Werkblad Les Koolstofkringloop en broeikaseffect Werkblad Zonlicht dat de aarde bereikt, zorgt ervoor dat het aardoppervlak warm

Nadere informatie

Les bij klimaatverandering:

Les bij klimaatverandering: Les bij klimaatverandering: Lesdoelen: De leerlingen zijn aan het einde van de les meer te weet gekomen over het gevolg van de opwarming van de aarde. De leerlingen kunnen zich verplaatsen in kinderen

Nadere informatie

BEWEGENDE AARDE: KWARTET

BEWEGENDE AARDE: KWARTET BEWEGENDE AARDE: KWARTET Theoretisch kader In dit kwartetspel leer je door middel van het beantwoorden van vragen over van alles dat met het bewegen van de aarde te maken heeft. Elk kwartet heeft een onderwerp,

Nadere informatie

KOMETEN! wat zijn het? waar komen kometen vandaan? en waar gaan ze naar toe? Henny Lamers Universiteit van Amsterdam h.j.g.l.m.lamers@uu.

KOMETEN! wat zijn het? waar komen kometen vandaan? en waar gaan ze naar toe? Henny Lamers Universiteit van Amsterdam h.j.g.l.m.lamers@uu. KOMETEN! wat zijn het? waar komen kometen vandaan? en waar gaan ze naar toe? Henny Lamers Universiteit van Amsterdam h.j.g.l.m.lamers@uu.nl ESERO 8 oct 2014 Komeet Hartley 2010 r Komeet ISON 2013 Komeet

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Als je op een heldere nacht op een donkere plek naar de sterrenhemel kijkt, zie je honderden sterren. Als je vaker kijkt, valt het op dat sommige sterren zich verplaatsen langs

Nadere informatie

HOE MAAK JE EEN BEWOONBARE PLANEET? Wat is nodig voor life as we know it?

HOE MAAK JE EEN BEWOONBARE PLANEET? Wat is nodig voor life as we know it? HOE MAAK JE EEN BEWOONBARE PLANEET? Wat is nodig voor life as we know it? KNAG Onderwijsdag 071114 Dr. Bernd Andeweg Aardwetenschappen VU Amsterdam Bernd.andeweg@vu.nl IETS SPECIAALS LEVEN Op Mars niet!

Nadere informatie

1 Warmteleer. 3 Om m kg water T 0 C op te warmen heb je m T 4180 J nodig. 4180 4 Het symbool staat voor verandering.

1 Warmteleer. 3 Om m kg water T 0 C op te warmen heb je m T 4180 J nodig. 4180 4 Het symbool staat voor verandering. 1 Warmteleer. 1 De soortelijke warmte is de warmte die je moet toevoeren om 1 kg van een stof 1 0 C op te warmen. Deze warmte moet je ook weer afvoeren om 1 kg van die stof 1 0 C af te koelen. 2 Om 2 kg

Nadere informatie

Naam: Janette de Graaf. Groep: 7. Datum:Februari Het heelal.

Naam: Janette de Graaf. Groep: 7. Datum:Februari Het heelal. Naam: Janette de Graaf. Groep: 7. Datum:Februari 2017. Het heelal. Inhoudsopgaven. Hoofdstuk 1. Ons zonnestelsel. Blz 3 Hoofdstuk 2. De zon. Blz 4-5 Hoofdstuk 3. De maan. Blz 6 Hoofdstuk 4. Planeten. Blz

Nadere informatie

Klimaatverandering. Urgentie in Slow Motion. Bart Verheggen ECN

Klimaatverandering. Urgentie in Slow Motion. Bart Verheggen ECN Klimaatverandering Urgentie in Slow Motion Bart Verheggen ECN http://klimaatverandering.wordpress.com/ @Bverheggen http://ourchangingclimate.wordpress.com/ De wetenschappelijke positie is nauwelijks veranderd

Nadere informatie

Weersgerelateerde interferentie

Weersgerelateerde interferentie Weersgerelateerde interferentie Voor de zendamateur is het een geschenk uit de hemel: op een frequentie waar normaal niets of iets anders te horen is, is nu ineens het signaal van een zender uit België,

Nadere informatie

RIETVELD-LYCEUM. les 3. dd. 20 NOVEMBER 2012 HET ZONNESTELSEL NU. de compononenten. V.s.w. Corona Borealis, Zevenaar

RIETVELD-LYCEUM. les 3. dd. 20 NOVEMBER 2012 HET ZONNESTELSEL NU. de compononenten. V.s.w. Corona Borealis, Zevenaar RIETVELD-LYCEUM les 3. dd. 20 NOVEMBER 2012 HET ZONNESTELSEL NU de compononenten V.s.w. Corona Borealis, Zevenaar de Zon KERNFUSIE: waterstof >> helium. t.g.v. de ZWAARTEKRACHT >> temperatuur inwendig

Nadere informatie

HC-4 Reuzenplaneten 1

HC-4 Reuzenplaneten 1 HC-4 Reuzenplaneten 1 VIER GAS REUZEN Jupiter Saturnus Uranus Neptunus Massa (10 24 kg) R equator (km) R pool (km) Dichtheid (g/cm 3 ) a (AU) P (jaar) Albedo Manen Jupiter 1898.6 71492 66854 1.33 5.2 11.9

Nadere informatie

Bescherming van je lichaam tegen UV licht

Bescherming van je lichaam tegen UV licht Bescherming van je lichaam tegen UV licht Document LC16002 Dr Jan H. Lichtenbelt Haren (GN) 2016. 1 Inleiding We hebben zonlicht nodig. Zonlicht voelt lekker warm en behaaglijk aan en het maakt ook nog

Nadere informatie

Inleiding Astrofysica College 4 17 oktober

Inleiding Astrofysica College 4 17 oktober Inleiding Astrofysica College 4 17 oktober 2016 15.45 17.30 Ignas Snellen Ons Zonnestelsel Mercurius De rotsachtige planeten Iets groter dan onze Maan, hoge dichtheid! grote ijzerkern Elliptische baan!

Nadere informatie

4 juli blauw. Toelatingsexamen arts en tandarts. Informatie verwerven en verwerken (IVV) STILLEESTEKST 2

4 juli blauw. Toelatingsexamen arts en tandarts. Informatie verwerven en verwerken (IVV) STILLEESTEKST 2 Kleef hier onmiddellijk een identificatiesticker blauw Toelatingsexamen arts en tandarts 4 juli 2017 Informatie verwerven en verwerken (IVV) STILLEESTEKST 2 Aantal mensen (in miljarden) Stilleestekst deel

Nadere informatie

Leren voor de biologietoets. Groep 8 Hoofdstuk 5

Leren voor de biologietoets. Groep 8 Hoofdstuk 5 Leren voor de biologietoets Groep 8 Hoofdstuk 5 Weer of geen weer 1 Het weerbericht Het weer kan in Nederland elke dag anders zijn. Daarom luisteren en kijken wij vaak naar weerberichten op de radio en

Nadere informatie

Bedreigingen. Broeikaseffect

Bedreigingen. Broeikaseffect Bedreigingen Vroeger gebeurde het nogal eens dat de zee een gat in de duinen sloeg en het land overspoelde. Tegenwoordig gebeurt dat niet meer. De mensen hebben de duinen met behulp van helm goed vastgelegd

Nadere informatie

Fysische modellen De Aarde zonder en met atmosfeer

Fysische modellen De Aarde zonder en met atmosfeer Fysische modellen De Aarde zonder en met atmosfeer J. Kortland Cdb, Universiteit Utrecht Inleiding Bij het ontwerpen van een computermodel van de broeikas Aarde maak je gebruik van fysische modellen. Deze

Nadere informatie

Gevaar uit de ruimte

Gevaar uit de ruimte Gevaar uit de ruimte Gevaar uit de ruimte Hoe veilig is het leven op Aarde Wat bedreigt ons Moeten wij ons zorgen maken Wat doen we er tegen Gevaar uit de ruimte Gevaren zijn tijdgebonden en zitten meestal

Nadere informatie

4 juli geel. Toelatingsexamen arts en tandarts. Informatie verwerven en verwerken (IVV) STILLEESTEKST 2

4 juli geel. Toelatingsexamen arts en tandarts. Informatie verwerven en verwerken (IVV) STILLEESTEKST 2 Kleef hier onmiddellijk een identificatiesticker geel Toelatingsexamen arts en tandarts 4 juli 2017 Informatie verwerven en verwerken (IVV) STILLEESTEKST 2 Aantal mensen (in miljarden) Stilleestekst deel

Nadere informatie

Van Astrofysica tot Kwantummechanica (Tekst gewijzigd en herzien, 22 december 2014)

Van Astrofysica tot Kwantummechanica (Tekst gewijzigd en herzien, 22 december 2014) Van Astrofysica tot Kwantummechanica (Tekst gewijzigd en herzien, 22 december 2014) Lieve mensen, ik heb u over de dampkring van de aarde verteld. Een dampkring die is opgebouwd uit verschillende lagen

Nadere informatie

Milieuproblemen: Stoffen worden in het milieu onttrokken (deel verwijderen) en er worden andere stoffen aan toegevoegd = veranderen van het milieu.

Milieuproblemen: Stoffen worden in het milieu onttrokken (deel verwijderen) en er worden andere stoffen aan toegevoegd = veranderen van het milieu. Biologie hoofdstuk 7 Mens en milieu Paragraaf 1 mens en het milieu de mens is afhankelijk van het milieu: - voedsel => voor de mens. - zuurstof => voor planten (fotosynthese) en om te ademen. - water =>

Nadere informatie

Licht 7. Welk deel van het licht wordt door een plant gebruikt voor de fotosynthese? A. groen licht B. rood licht C. zwart licht D.

Licht 7. Welk deel van het licht wordt door een plant gebruikt voor de fotosynthese? A. groen licht B. rood licht C. zwart licht D. Licht 20 Hoe verklaar je lichtbreking aan de hand van de gebroken lepel in het glas met water? A.Licht heeft in water of glas een hogere snelheid dan in lucht; dit komt omdat water en glas en lagere dichtheid

Nadere informatie

WAAROM ZIJN HEMELLICHAMEN ROND (OF NIET) / HERHALING

WAAROM ZIJN HEMELLICHAMEN ROND (OF NIET) / HERHALING WAAROM ZIJN HEMELLICHAMEN ROND (OF NIET) / HERHALING Een hemellichaam is structureel stabiel, omdat er een hydrostatisch evenwicht bestaat: gravitatie en opwaartse druk zijn in evenwicht. dp = P(r) - P(r+dr)

Nadere informatie

Mercurius Op bijna 58 miljoen kilometer afstand van de Zon staat Mercurius. Met de Zon vergeleken is het maar een kruimeltje. Hij staat op 57 miljoen

Mercurius Op bijna 58 miljoen kilometer afstand van de Zon staat Mercurius. Met de Zon vergeleken is het maar een kruimeltje. Hij staat op 57 miljoen Mercurius Op bijna 58 miljoen kilometer afstand van de Zon staat Mercurius. Met de Zon vergeleken is het maar een kruimeltje. Hij staat op 57 miljoen kilometer van de Zon en het is er dus gloeiendheet,

Nadere informatie

lende hemellichamen verschillende zijn qua temperatuur, zwaartekracht, atmosfeer en zuurstof andere hemellichamen anders uit zouden zien

lende hemellichamen verschillende zijn qua temperatuur, zwaartekracht, atmosfeer en zuurstof andere hemellichamen anders uit zouden zien Leven in de ruimte GROEP 5-6 59 80 minuten 1, 42, 46 en 54 De leerling: lende hemellichamen verschillende omstandigheden zijn qua temperatuur, zwaartekracht, atmosfeer en zuurstof andere hemellichamen

Nadere informatie

De meest revolutionaire momenten belicht, de momenten waarin iets gebeurde waardoor nieuwe dingen ontstonden.

De meest revolutionaire momenten belicht, de momenten waarin iets gebeurde waardoor nieuwe dingen ontstonden. De acht drempels van David Christian. De meest revolutionaire momenten belicht, de momenten waarin iets gebeurde waardoor nieuwe dingen ontstonden. De Big Bang. De sterren lichten op. Nieuwe chemische

Nadere informatie

Inleiding Astrofysica College 4 12 oktober 2015 13.45 15.30. Ignas Snellen

Inleiding Astrofysica College 4 12 oktober 2015 13.45 15.30. Ignas Snellen Inleiding Astrofysica College 4 12 oktober 2015 13.45 15.30 Ignas Snellen Ons Zonnestelsel De Aarde als een planeet De rotsachtige planeten dubbelplaneet systeem (Aarde-Maan). Vloeibaar water! oceanen

Nadere informatie

DE TOEKOMST VAN DE AARDE

DE TOEKOMST VAN DE AARDE 10 DE TOEKOMST VAN DE AARDE Het broeikaseffect Je zult in het nieuws misschien al horen spreken hebben over het broeikaseffect. Heb je er nog nooit van gehoord? Geen nood, in deze edukit leggen we op een

Nadere informatie

Toets_Hfdst2_WeerEnKlimaat

Toets_Hfdst2_WeerEnKlimaat Toets_Hfdst2_WeerEnKlimaat Vragen Samengesteld door: visign@hetnet.nl Datum: 31-1-2017 Tijd: 11:02 Samenstelling: Geowijzer Vraag: 3, 4, 5, 7, 8, 10, 11, 11, 12, 12, 13, 13, 14, 14, 15, 16, 17, 18, 19,

Nadere informatie

Klimaatmodellen. Projecties van een toekomstig klimaat. Wiskundige vergelijkingen

Klimaatmodellen. Projecties van een toekomstig klimaat. Wiskundige vergelijkingen Klimaatmodellen Projecties van een toekomstig klimaat Aan de hand van klimaatmodellen kunnen we klimaatveranderingen in het verleden verklaren en een projectie maken van klimaatveranderingen in de toekomst,

Nadere informatie

KLIMAATVERANDERING. 20e eeuw

KLIMAATVERANDERING. 20e eeuw KLIMAATVERANDERING 20e eeuw Vraag De temperatuur op aarde is in de afgelopen honderd jaar gestegen met 0.2-0.5 C 0.6-0.9 C Antwoord De temperatuur op aarde is in de afgelopen honderd jaar gestegen met

Nadere informatie

IJSLAND: EEN LAND VAN WATER EN VUUR

IJSLAND: EEN LAND VAN WATER EN VUUR Naam: Klas : Nr: Datum: IJSLAND: EEN LAND VAN WATER EN VUUR A. Roegis & L. Van Eycken 2014-2015 BACHELORPROEF HOGENT Aardrijkskunde IJsland: een land van water en vuur Pagina 2 Deze werkbundel mag gebruikt

Nadere informatie

Uitwerking LES 21 N CURSSUS ) B De eigenschappen in de troposfeer bepalen in belangrijke mate de voorplating van radiogolven in de :

Uitwerking LES 21 N CURSSUS ) B De eigenschappen in de troposfeer bepalen in belangrijke mate de voorplating van radiogolven in de : 1) B De eigenschappen in de troposfeer bepalen in belangrijke mate de voorplating van radiogolven in de : A) VHF- en de HF- band ( HF- band werkt via de ionosfeer ruimte golven-) B) VHF band (troposfeer

Nadere informatie

Zon, aarde en maan. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. https://maken.wikiwijs.nl/87197

Zon, aarde en maan. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. https://maken.wikiwijs.nl/87197 Auteur VO-content Laatst gewijzigd Licentie Webadres 16 december 2016 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie https://maken.wikiwijs.nl/87197 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs van Kennisnet. Wikiwijs

Nadere informatie

dampkring voorstelt en een fles die een planeet zonder dampkring voorstelt

dampkring voorstelt en een fles die een planeet zonder dampkring voorstelt Het klimaat GROEP 7-8 67 15 minuten wachten De leerling: weet wat het broeikaseffect is weet wat de dampkring is ontdekt dat de dampkring heel dun is in vergelijking met de aarde kent zowel positieve als

Nadere informatie

Werkblad. Ons zonnestelsel. Naam Ruimte-ontdekkingsreiziger. Zon en planeten Missie opdracht 1: Streep door wat niet goed is.

Werkblad. Ons zonnestelsel. Naam Ruimte-ontdekkingsreiziger. Zon en planeten Missie opdracht 1: Streep door wat niet goed is. pagina 1 Met Space Expo de ruimte in is een werkblad bestemd voor leerlingen uit de bovenbouw van het basisonderwijs en brugklassers. Door middel van vraag en opdracht verwerven de leerlingen zelfstandig

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 9.1 De hemel Wanneer s nachts naar een onbewolkte hemel wordt gekeken is het eerste wat opvalt de vele fonkelende sterren. Met wat geluk kan ook de melkweg worden gezien als een

Nadere informatie

HC-6 Kleine objecten in ons zonnestelsel

HC-6 Kleine objecten in ons zonnestelsel HC-6 Kleine objecten in ons zonnestelsel 1 VALLENDE STERREN, METEOREN METEOROÏDEN EN METEORIETEN Een vallende ster, ook wel meteoor genoemd, is een stofdeeltje een meteoroïde - dat bij het binnentreden

Nadere informatie

Uitwerkingen. T2: Verbranden en Ontleden, De snelheid van een reactie en Verbindingen en elementen

Uitwerkingen. T2: Verbranden en Ontleden, De snelheid van een reactie en Verbindingen en elementen Uitwerkingen T2: Verbranden en Ontleden, De snelheid van een reactie en Verbindingen en elementen 2008 Voorbeeld toets dinsdag 29 februari 60 minuten NASK 2, 2(3) VMBO-TGK, DEEL B. H5: VERBRANDEN EN ONTLEDEN

Nadere informatie

1 Leerlingproject: Kosmische straling 28 februari 2002

1 Leerlingproject: Kosmische straling 28 februari 2002 1 Leerlingproject: Kosmische straling 28 februari 2002 1 Kosmische straling Onder kosmische straling verstaan we geladen deeltjes die vanuit de ruimte op de aarde terecht komen. Kosmische straling is onder

Nadere informatie

Hoofdstuk 8. Samenvatting. 8.1 Sterren en sterrenhopen

Hoofdstuk 8. Samenvatting. 8.1 Sterren en sterrenhopen Hoofdstuk 8 Samenvatting Een verlaten strand en een onbewolkte lucht, zoals op de voorkant van dit proefschrift, zijn ideaal om te genieten van de sterren: overdag van de Zon de dichtstbijzijnde ster en

Nadere informatie

10 Materie en warmte. Onderwerpen. 3.2 Temperatuur en warmte.

10 Materie en warmte. Onderwerpen. 3.2 Temperatuur en warmte. 1 Materie en warmte Onderwerpen - Temperatuur en warmte. - Verschillende temperatuurschalen - Berekening hoeveelheid warmte t.o.v. bepaalde temperatuur. - Thermische geleidbaarheid van een stof. - Warmteweerstand

Nadere informatie

Projectboekje ruimte Oudste kleuters

Projectboekje ruimte Oudste kleuters Projectboekje ruimte Oudste kleuters 2016-2017 De zon (tekening: Lily Louise) De zon is eigenlijk een hele grote ster Het is er heel erg heet De zon is heel erg groot Alle planeten en sterren die rond

Nadere informatie

Test je kennis! De heelalquiz

Test je kennis! De heelalquiz Test je kennis! heelalquiz Introductie les 3 Planeten, sterren, manen, de oerknal. Het zijn termen die leerlingen vast wel eens voorbij hebben horen komen. Maar wat weten de leerlingen eigenlijk al van

Nadere informatie

4. Straling, warmte, temperatuur

4. Straling, warmte, temperatuur 4. Straling, warmte, temperatuur 4.1 Inleiding De zon levert met zijn zonnestraling alle energie die de luchtstromingen op aarde op gang houden. Minder bekend is dat ook de aarde warmte uitstraalt; daarbij

Nadere informatie

De Zon. N.G. Schultheiss

De Zon. N.G. Schultheiss 1 De Zon N.G. Schultheiss 1 Inleiding Deze module is direct vanaf de derde of vierde klas te volgen en wordt vervolgd met de module De Broglie of de module Zonnewind. Figuur 1.1: Een schema voor kernfusie

Nadere informatie

Sterrenkunde Ruimte en tijd (3)

Sterrenkunde Ruimte en tijd (3) Sterrenkunde Ruimte en tijd (3) Zoals we in het vorige artikel konden lezen, concludeerde Hubble in 1929 tot de theorie van het uitdijende heelal. Dit uitdijen geschiedt met een snelheid die evenredig

Nadere informatie

Bewust Duurzaam Bouwen. Deel 1: Waarom?

Bewust Duurzaam Bouwen. Deel 1: Waarom? Bewust Duurzaam Bouwen Deel 1: Waarom? 1 Bewust Duurzaam Bouwen Bron: www.klimaat.be 2 1. Waarom? 1. Milieu 2. Energie 3. Overheid 4. Comfort 3 1. Waarom? 1. Milieu 2. Energie 3. Overheid 4. Comfort 4

Nadere informatie

Inleiding Astrofysica college 5

Inleiding Astrofysica college 5 Inleiding Astrofysica college 5 Methoden Afstanden tot de dichtstbijzijnde sterren zijn >100,000x groter dan tot planeten in ons zonnestelsel Stralen zelf nauwlijks licht uit à miljoenen/miljarden keren

Nadere informatie

Inleiding Astrofysica College 3 10 oktober Ignas Snellen

Inleiding Astrofysica College 3 10 oktober Ignas Snellen Inleiding Astrofysica College 3 10 oktober 2016 15.45 17.30 Ignas Snellen Straling, energie en flux Astrofysica: licht, atomen en energie Zwartlichaamstralers (black body) Stralingswetten Een object dat

Nadere informatie

ASTRO NA UTopia. deel 1 Ons zonnestelsel, een kleine stip in het heelal. Naam : Schooljaar : Groep :

ASTRO NA UTopia. deel 1 Ons zonnestelsel, een kleine stip in het heelal. Naam : Schooljaar : Groep : deel 1 Naam : Schooljaar : Groep : ONS ZONNESTELSEL, EEN KLEINE STIP IN HET HEELAL HEELAL HET ONTSTAAN VAN HET HEELAL Het heelal is enorm groot. Het omvat alles: de aarde, de zon, de maan, de planeten,

Nadere informatie

Hé aardbewoner! 1 In een hoekje van het heelal. 4 In het spoor van het water. 2 Op het ritme van het zonnestelsel. 5 Onder een dun laagje lucht

Hé aardbewoner! 1 In een hoekje van het heelal. 4 In het spoor van het water. 2 Op het ritme van het zonnestelsel. 5 Onder een dun laagje lucht Hé aardbewoner! 1 In een hoekje van het heelal Het begon met een klontje 13 Op bezoek bij de buren 17 Zoek de verschillen 22 Lang leve de dampkring 24 Van plat naar rond 25 2 Op het ritme van het zonnestelsel

Nadere informatie

H7 werken met stoffen

H7 werken met stoffen H7 werken met stoffen Stofeigenschappen Faseovergangen Veilig werken met stoffen Chemische reacties Stoffen Zuivere stoffen mengsels legeringen één soort moleculen opgebouwd uit een aantal verschillende

Nadere informatie

Inleiding Astrofysica College 5 17 oktober Ignas Snellen

Inleiding Astrofysica College 5 17 oktober Ignas Snellen Inleiding Astrofysica College 5 17 oktober 2014 13.45 15.30 Ignas Snellen Ons zonnestelsel Planetoiden, kometen en dwergplaneten Pluto en de Kuipergordel NASA s New Horizon Mission naar Pluto Ons zonnestelsel

Nadere informatie

Opwarming van de aarde

Opwarming van de aarde Leerlingen Opwarming van de aarde 8 Naam: Klas: In dit onderdeel kom je onder andere te weten dat er niet alleen een broeikaseffect is, maar dat er ook een versterkt broeikaseffect is. Bovendien leer je

Nadere informatie

Opgave Zonnestelsel 2005/2006: 6

Opgave Zonnestelsel 2005/2006: 6 Opgave Zonnestelsel 2005/2006: 6 6.1 De Leeftijd van het Zonnestelsel van Frank Verbunt De ouderdom van het Zonnestelsel kan bepaald worden uit de radio-actieve elementen die gevonden worden in meteorieten.

Nadere informatie

Een les met WOW - Temperatuur

Een les met WOW - Temperatuur Een les met WOW - Temperatuur Weather Observations Website VMBO WOW handleiding 1 Colofon Deze handleiding is gemaakt door het Koninklijk Nederlands Aardrijkskundig Genootschap (KNAG) in opdracht van het

Nadere informatie

Waarom zijn er seizoenen?

Waarom zijn er seizoenen? Waarom zijn er seizoenen? Waarom zijn er seizoen? Vorig weekeinde was het ineens zover. Volop zomer op zaterdag met ruim 24 graden en een zonnetje, de dag erna was het herfst met 15 graden en gemiezer.

Nadere informatie

HC-5 Kleine objecten in ons zonnestelsel

HC-5 Kleine objecten in ons zonnestelsel HC-5 Kleine objecten in ons zonnestelsel 1 VALLENDE STERREN, METEOREN METEOROÏDEN EN METEORIETEN Een vallende ster, ook wel meteoor genoemd, is een stofdeeltje een meteoroïde - dat bij het binnentreden

Nadere informatie

CFK s als drijfgassen

CFK s als drijfgassen 038 1 CFK s als drijfgassen Inleiding Drijfgassen vinden hun toepassing in spuitbussen. Een groep van verbindingen die aanvankelijk bijzonder geschikt leek als drijfgas, de zogenaamde fluorchloorkoolstofverbindingen

Nadere informatie

Kenniscentrum. Inhoud

Kenniscentrum. Inhoud Kenniscentrum Ozon Twintig Vragen en Antwoorden over de Ozonlaag 30 augustus 2011 David Fahey, Michaela Hegglin, vrij vertaald door Mark Kroon(KNMI) Wetenschappers wereldwijd zijn al decennialang geïnteresseerd

Nadere informatie

Opgave 1 Een ideaal gas is een gas waarvan de moleculen elkaar niet aantrekken en bovendien als puntmassa s opgevat kunnen worden.

Opgave 1 Een ideaal gas is een gas waarvan de moleculen elkaar niet aantrekken en bovendien als puntmassa s opgevat kunnen worden. Uitwerkingen Een ideaal gas is een gas waarvan de moleculen elkaar niet aantrekken en bovendien als puntmassa s opgevat kunnen worden. Opmerking: in een ideaal gas hebben de moleculen wel een massa. Alleen

Nadere informatie

LESBRIEF. Vrijdag 20 maart: Zonsverduistering! Geniet van de zonsverduistering: bescherm je ogen met een eclipsbril!

LESBRIEF. Vrijdag 20 maart: Zonsverduistering! Geniet van de zonsverduistering: bescherm je ogen met een eclipsbril! LESRIEF ard u d E ben et mij k i, i Ho je m r? a G! u lips p avontu o mee Vrijdag 20 maart: Zonsverduistering! Geniet van de zonsverduistering: bescherm je ogen met een eclipsbril! arde Maan Op deze plek

Nadere informatie

OVERAL, variatie vanuit de kern. LES- BRIEF 3v/4hv. De zonne-energiecentrale van Fuentes de Andalucía

OVERAL, variatie vanuit de kern. LES- BRIEF 3v/4hv. De zonne-energiecentrale van Fuentes de Andalucía OVERAL, variatie vanuit de kern LES- BRIEF 3v/4hv De zonne-energiecentrale van 1 Zonne-energie is in overvloed beschikbaar maar het is nog niet zo eenvoudig om die om te zetten naar elektrische energie.

Nadere informatie

Klimaatveranderingstand. wetenschap. Prof Wilco Hazeleger

Klimaatveranderingstand. wetenschap. Prof Wilco Hazeleger Klimaatveranderingstand van de wetenschap Prof Wilco Hazeleger Achtergrond Wetenschap kan nooit absolute zekerheden bieden Het klimaatsysteem is complex Beperkingen in kennis en waarnemingen Beleid wil

Nadere informatie

dag en nacht Vragen behorende bij de clip dag en nacht op

dag en nacht Vragen behorende bij de clip dag en nacht op RUIMTE Naam: dag en nacht Vragen behorende bij de clip dag en nacht op www.schooltvbeeldbank.nl 1. Planeten Uit hoeveel planeten bestaat ons zonnestelsel? De aarde en dan nog.. planeten. (vul aantal in)

Nadere informatie

3. De atmosfeer. 3.1 Verticale indeling

3. De atmosfeer. 3.1 Verticale indeling 3. De atmosfeer De atmosfeer is het gasvormige omhulsel van de aarde en is door de zwaartekracht aan de aarde gebonden. Zonder atmosfeer zou er op aarde geen leven mogelijk zijn. Zo weten we dat de atmosfeer:

Nadere informatie

Samenvatting Chemie Overal 3 havo

Samenvatting Chemie Overal 3 havo Samenvatting Chemie Overal 3 havo Hoofdstuk 3: Reacties 3.1 Energie Energievoorziening Fossiele brandstoffen zijn nog steeds belangrijk voor onze energievoorziening. We zijn druk op zoek naar duurzame

Nadere informatie

Examen Inleiding Atmosfeer 8 mei 2014 EXAMEN INLEIDING ATMOSFEER. 8 mei 2014, 13:30-16:30 uur

Examen Inleiding Atmosfeer 8 mei 2014 EXAMEN INLEIDING ATMOSFEER. 8 mei 2014, 13:30-16:30 uur EXAMEN INLEIDING ATMOSFEER 8 mei 2014, 13:30-16:30 uur E E R S T D I T L E Z E N!! 1. Vermeld duidelijk je NAAM en REGISTRATIENUMMER in de linkerbovenhoek van elk in te leveren foliovel (de foliovellen

Nadere informatie

VJTO 2013 ANTWOORDEN VOORRONDE

VJTO 2013 ANTWOORDEN VOORRONDE VJTO 2013 ANTWOORDEN VOORRONDE Vraag 1 Antwoord b De beste techniek om te metselen wordt het halfsteenverband genoemd. De volgende laag is hierbij steeds een halve steen opgeschoven ten opzichte van de

Nadere informatie

T2: Verbranden en Ontleden, De snelheid van een reactie en Verbindingen en elementen

T2: Verbranden en Ontleden, De snelheid van een reactie en Verbindingen en elementen T2: Verbranden en Ontleden, De snelheid van een reactie en Verbindingen en elementen 2008 Voorbeeld toets dinsdag 29 februari 60 minuten NASK 2, 2(3) VMBO-TGK, DEEL B. H5: VERBRANDEN EN ONTLEDEN 3(4) VMBO-TGK,

Nadere informatie

het grote boek van de ruimte met professor astrokat Tekst van dr. dominic walliman Ontwerp en illustraties van ben newman

het grote boek van de ruimte met professor astrokat Tekst van dr. dominic walliman Ontwerp en illustraties van ben newman het grote boek van de ruimte met professor astrokat Tekst van dr. dominic walliman Ontwerp en illustraties van ben newman Iedere avond zetten de laatste stralen van de ondergaande zon de hemel in vlammende

Nadere informatie

1) Mercurius. 2) Zoek informatie over vallende sterren. Muurkrant opdracht in 2-tallen

1) Mercurius. 2) Zoek informatie over vallende sterren. Muurkrant opdracht in 2-tallen 1) Mercurius 2) Zoek informatie over vallende sterren. 1) De Zon. 1 Wat is de zon voor iets? 2 Hoe komt hij aan zijn naam? 3 Waar staat hij in het zonnestelsel? 4 Wat is de afstand tot de aarde? 5 Wat

Nadere informatie

Ruimteweer: de impact van zonnestormen op aarde

Ruimteweer: de impact van zonnestormen op aarde Ruimteweer: de impact van zonnestormen op aarde Cis Verbeeck Koninklijke Sterrenwacht van België Open Deur Dagen Koninklijke Sterrenwacht van België, 11-12 oktober 2014 Feb 08, 2008 Space Weather: international

Nadere informatie

Bescherming van de ozonlaag; CFK- vrij Suriname vanaf 2010

Bescherming van de ozonlaag; CFK- vrij Suriname vanaf 2010 Bescherming van de ozonlaag; CFK- vrij Suriname vanaf 2010 Nog maar ongeveer 7 tot 8 maanden te gaan en de import en het gebruik van de ozonlaagafbrekende stoffen, met name de categorie CFK s (Chloorfluorkoolstoffen),

Nadere informatie

Terug naar het begin. Van ontstaan van de aarde naar de oerknal

Terug naar het begin. Van ontstaan van de aarde naar de oerknal Van ontstaan van de aarde naar de oerknal Moeder aarde NU Ons zonnestelsel Ontstaan Zon Melkweg ontstaan 12 miljard jaar geleden. Daarna zijn andere kleinere sterrenstelsels, gas- en stofwolken geïntegreerd

Nadere informatie

Een les met WOW - Neerslag

Een les met WOW - Neerslag Een les met WOW - Neerslag Weather Observations Website VMBO WOW handleiding 1 Colofon Deze handleiding is gemaakt door het Koninklijk Nederlands Aardrijkskundig Genootschap (KNAG) in opdracht van het

Nadere informatie

Vrijdag 20 maart: Zonsverduistering! LESBRIEF. Hoi, ik ben Eduard Clips! Ga je met mij mee op avontuur?

Vrijdag 20 maart: Zonsverduistering! LESBRIEF. Hoi, ik ben Eduard Clips! Ga je met mij mee op avontuur? LESRIEF Hoi, ik ben Eduard lips! Ga je met mij mee op avontuur? Vrijdag 20 maart: Zonsverduistering! Geniet van de zonsverduistering: bescherm je ogen met een eclipsbril! arde Maan Op deze plek op aarde

Nadere informatie

Broeikas Aarde: een leefbare temperatuur

Broeikas Aarde: een leefbare temperatuur Computerondersteund modelleren Natuurkunde Broeikas Aarde: een leefbare temperatuur Universiteit Utrecht Cd Centrum voor Didactiek van Wiskunde en Natuurwetenschappen Computerondersteund modelleren Natuurkunde

Nadere informatie