Onderzoek naar een duurzame optie

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Onderzoek naar een duurzame optie"

Transcriptie

1 Studiecentrum voor Kernenergie Onderzoek naar een duurzame optie Hoogtepunten 2010 STUDIECENTRUM VOOR KERNENERGIE CENTRE D ETUDE DE L ENERGIE NUCLEAIRE

2

3 Inhoud Voorwoord p. 4 MYRRHA, een nieuwe start Onze organisatie Onze organisatie p. 7 Met beide voeten in de maatschappij p. 8 Vier instituten, één missie p. 8 MYRRHA als nieuw onderdeel in de organisatiestructuur p. 9 Nieuw Wetenschappelijk Adviescollege Hoofdstuk 1 Reactoren van de nieuwe generatie in ontwikkeling p. 12 Na de Belgische, ook een Europese erkenning p. 15 Eerste ADS-demonstratie van start p. 18 MYRRHA, grote stap naar eerste industrieel prototype p. 20 SCK CEN-instituten bundelen expertise p. 22 Stap voor stap richting commerciële kernfusiereactor p. 24 SCK CEN verkent onontgonnen onderzoeksdomein Hoofdstuk 2 Duurzaam en veilig uitbaten van installaties: een topprioriteit p. 28 Preventieve aanpak van procescontrole p. 31 Internationaal gewaardeerde expertise toegepast op Belgische kerncentrales p. 32 Bewakingsprogramma s internationaal gevraagd p. 35 SCK CEN spil in internationaal onderzoek p. 37 SCK CEN en CEA ontwikkelen samen innovatieve gammadetector Hoofdstuk 3 Mens en milieu beschermen: onze expertise maakt het verschil p. 40 SCK CEN-metingen: de basis van het radiologische toezichtsprogramma voor België p. 42 SCK CEN s biosfeermodellen toegepast in internationale studies p. 44 ORAMED formuleert aanbevelingen voor medische sector p. 46 Houdt een lage stralingsdosis risico s in? p. 48 Barometer peilt naar kennis en risicoperceptie p. 50 SCK CEN levert wetenschappelijke input voor oppervlaktebergingsinstallatie in Dessel p. 52 Vernieuwend waarschuwingssysteem voor nucleaire proliferatie Kennis en expertise delen p. 56 Efficiëntere businessprocessen p. 57 SCK CEN prominent aanwezig in grote Europese samenwerkingsprojecten Hoofdstuk 4 Algemeen overzicht Algemeen jaaroverzicht p. 60 Interne Dienst voor Preventie en Bescherming op het Werk p. 61 Renovatie van de SCK CEN-gebouwen verloopt volgens plan p. 62 Human Resources Management zoekt én vindt nieuwe werkkrachten voor MYRRHA-project p. 63 SAP als instrument voor een nog performanter SCK CEN p. 63 CRM: de basis voor een centraal beheer van contacten p. 63 SCK CEN-communicatie: systematisch en divers p. 64 Wetenschappelijke output p. 65 Financiën p. 66 Vergelijkende balansen

4 MYRRHA, een nieuwe start Het jaar 2010 was voor het SCK CEN een echt scharniermoment. Dat de federale regering haar zegen gaf over MYRRHA is zonder meer een mijlpaal voor het onderzoek naar kernreactoren van de nieuwe generatie. Het is bijzonder goed nieuws dat opnieuw één van de zwaartepunten van het internationale nucleaire onderzoek bij het SCK CEN komt te liggen. Onze missie bestaat er immers in om actief mee te zoeken naar antwoorden op de vraag of de nucleaire wetenschap duurzame oplossingen kan bieden voor de grote vraagstukken van nu en straks. MYRRHA zal ongetwijfeld een grote rol spelen in de zoektocht naar revolutionaire nucleaire systemen die toelaten om splijtstoffen efficiënter te benutten en minder (schadelijk) afval te produceren. Het SCK CEN levert met dit project een eigen bijdrage aan de strijd tegen de opwarming van de aarde en aan het veiligstellen van onze energievoorziening. Geen wonder dat we met dit project ook internationale erkenning oogsten. MYRRHA werd uitgekozen tot een van de meest beloftevolle nucleaire technologieën in het European Sustainable Nuclear Industrial Initiative (ESNII) én kreeg een prominente plaats op de lijst van prioritaire onderzoeksinstallaties van het European Strategy Forum on Research Infrastructures (ESFRI). Voor het SCK CEN en zijn medewerkers is dit de bekroning van de doorgedreven onderzoeksinspanningen van de afgelopen jaren. Nu komt het erop aan antwoorden te vinden voor de openstaande R&D-vragen, de detailengineering te vervolmaken en de noodzakelijke bijkomende financiering te zoeken. Aan deze uitdagingen zullen we ons de komende jaren met eenzelfde onafgebroken inzet wijden. Economisch gezien biedt MYRRHA heel wat kansen: het project geeft onze kenniseconomie een boost en levert tal van nieuwe hooggekwalificeerde jobs op. Het SCK CEN mocht in 2010 dankzij MYRRHA 38 nieuwe vacatures uitschrijven. In 2011 gaan we nog eens op zoek naar 12 nieuwe collega s. Het MYRRHA-team zal een nieuwe entiteit vormen binnen het SCK CEN, maar niet zonder links naar de rest van de organisatie. Integendeel: MYRRHA vraagt immers teamwork op het hoogste niveau: ontwerpexperts, materiaalspecialisten, splijtstofdeskundigen, systeemingenieurs, werken nauw samen aan het oplossen van technische vraagstukken. Meer dan ooit ontstaat zo een unieke wisselwerking over de verschillende instituten van het SCK CEN heen. Veilige reactoren, die bovendien kostenefficiënt en duurzaam uitgebaat worden, vormen het brandpunt van het materialen- en splijtstofonderzoek bij het SCK CEN. De onderzoeksreactor BR2 is intussen bijna vijftig jaar kritisch, maar dat betekent geenszins dat hij verouderd is. De voorbije jaren hebben we heel wat inspanningen geleverd om de veilige en performante werking van BR2 te garanderen. Zo blijft BR2 een hoogtechnologische reactor die mee is met zijn tijd, tot op het moment dat hij de fakkel doorgeeft aan MYRRHA. Daardoor is ook de productie van medische radio-isotopen en gedopeerd silicium verzekerd. 4

5 Voorwoord Een onderzoeksdomein dat wereldwijd meer en meer aan belang wint en waarin ook het SCK CEN volop investeert, is dat van de stralingsbescherming in tal van domeinen. De maatschappelijke bezorgdheid op het vlak van ioniserende straling is dagelijks de onze, zo tonen onze talrijke onderzoeken op het vlak van radio-ecologie en radiobiologie aan. We staan ook stil bij de maatschappelijke en ethische implicaties van nucleaire technologieën. Met onze aandacht voor duurzame ontwikkeling, risicoperceptie, non-proliferatie en generatieoverschrijdende ethiek willen we het kritisch denken over nucleaire technologie stimuleren. Niet te vergeten zijn ook onze inspanningen op het vlak van opleiding en communicatie. Het SCK CEN participeert niet alleen in tal van Europese en internationale opleidingsprojecten, maar is er ook vaak de gangmaker van. De kennis die we bij het SCK CEN ontwikkelen, is uniek. Om het wetenschappelijk onderzoek van vandaag ook morgen te laten renderen, investeren we volop in kennismanagement en documentbeheer. Ook hier is MYRRHA weer een belangrijke testcase. een studie die de stralingsdosis bij pasgeborenen op de voet volgt: het onderzoek naar een duurzame optie is bij het SCK CEN gegarandeerd. Ik wil al onze medewerkers bedanken voor hun bijdrage aan deze missie. Ik wens u veel leesplezier. Eric van Walle, directeur-generaal SCK CEN Kernwetenschappen hebben de samenleving heel wat te bieden: dat bewijzen we bij het SCK CEN dagelijks. Ons onderzoek neemt alle vormen en maten aan. Of het nu een monsterproject als MYRRHA is, een internationaal gerenommeerd bewakingsprogramma voor kerncentrales, state of the art-research naar laagverrijkte splijtstof, een volgehouden radiologisch toezichtsprogramma in heel België of 5

6 6

7 > organisatie Onze organisatie Met beide voeten in de maatschappij Het Studiecentrum voor Kernenergie, SCK CEN, is sinds zijn oprichting als onderzoekscentrum in 1952 een pionier in de nucleaire wereld. Met zijn geavanceerde installaties, uitgebreide wetenschappelijke bagage en unieke expertises verricht het SCK CEN grensverleggend werk op het gebied van nucleaire wetenschap en technologie. Met laboratoria in Mol en een maatschappelijke zetel in Brussel is het SCK CEN één van de grootste onderzoekscentra in België. Meer dan 650 medewerkers zetten zich dagelijks in om duurzame industriële en medische toepassingen van ioniserende straling te ontwikkelen. De experts van het SCK CEN verrichten fundamenteel én toegepast onderzoek, en maken van technologische ontwikkelingen en innovaties hun levenswerk. Nucleaire thema s die vandaag en morgen belangrijk zijn voor de maatschappij, vormen daarbij het brandpunt. Zo werkt het SCK CEN mee aan de veiligheid en de efficiëntie van de Belgische kernreactoren, een expertise die het ook exporteert naar het buitenland. In de zoektocht naar nieuwe koolstofarme energietechnologieën die in tijden van klimaatswijziging het verschil kunnen maken, is het SCK CEN een gangmaker. Tegelijk zoeken de experts van het SCK CEN naar nieuwe duurzame oplossingen om radioactief afval te bergen en nucleaire installaties te ontmantelen. Bij dit alles kijkt het SCK CEN er ook op toe dat mens en milieu beschermd zijn tegen ioniserende straling. De research en de technologische ontwikkelingen van het SCK CEN zijn ook in internationaal perspectief relevant. Het onderzoekscentrum is een actieve partner in een wereldwijd netwerk van onderzoeksinstellingen en wordt internationaal erkend als vooruitstrevend kennisinstituut en kwaliteitsvol opleidingscentrum. 7

8 Algemene Directie Bedrijfsondersteuning MYRRHA Management Team Extern Medisch Toezicht Interne Dienst voor Preventie en Bescherming op het Werk Nucleaire Materiaalwetenschappen Geavanceerde Nucleaire Systemen Milieu, Gezondheid en Veiligheid Communicatie, Algemene Diensten, Administratie Vier instituten, één missie Het SCK CEN telt drie wetenschappelijke instituten: Het Instituut voor Nucleaire Materiaalwetenschappen bestudeert de structuurmaterialen en de splijtstoffen van huidige en toekomstige nucleaire systemen. Het Instituut voor Geavanceerde Nucleaire Systemen ontwikkelt technologische en economische kennis over innovatieve kernreactoren, en ondersteunt daarmee de nucleaire industrie en overheid op nationaal en internationaal niveau. Het Instituut voor Milieu, Gezondheid en Veiligheid helpt de veiligheid en bescherming van mens en milieu verzekeren bij het gebruik van radioactiviteit en allerlei toepassingen van ioniserende stralen. De wetenschappelijke instituten worden ondersteund door het Instituut voor Communicatie, Algemene Diensten en Administratie dat onder meer de personeelszaken, communicatie en opleidingsactiviteiten coördineert. De dienst Bedrijfsondersteuning staat in voor de tarifiëring, prijszetting en marketing, beheert de offertes en contracten, geeft juridisch advies, organiseert de kennisbescherming en coördineert het kwaliteitsbeheer binnen het SCK CEN. De vier instituten van het SCK CEN werken samen aan één missie: onderzoek naar een duurzame optie. MYRRHA als nieuw onderdeel in de organisatiestructuur Met MYRRHA krijgt het SCK CEN opnieuw een multidisciplinaire en wereldwijd unieke onderzoeksinfrastructuur onder zijn hoede. MYRRHA zal een leidende rol spelen in het spitstechnologische materialenonderzoek, noodzakelijk voor de ontwikkeling van de energiesystemen van straks. De installatie zal toelaten om antwoorden te formuleren op uitdagingen van de toekomst, denk maar aan de behandeling van radioactief afval, de bevoorrading van de geneeskunde met medische radio-isotopen en de productie van gedopeerd silicium voor hernieuwbare energietoepassingen. In 2010 werd binnen het SCK CEN het MYRRHA Management Team (MMT) opgericht, dat verantwoordelijk is voor het dagelijkse beheer en de follow-up van het MYRRHA-project. De oprichting van een aparte managementstructuur was belangrijk om alle activiteiten en processen rond MYRRHA te stroomlijnen. MYRRHA is immers een omvangrijk, multidisciplinair en complex project, waaraan onderzoekers van de verschillende instituten meewerken: scheikundigen, fysici, technici in de elektromechanica, materiaalspecialisten, Het MMT is geen nieuw technologisch instituut, maar is net zoals de Interne Dienst voor Preventie en Bescherming op het Werk en het Extern Medisch 8

9 > organisatie Toezicht een overkoepelend en ondersteunend orgaan binnen de organisatie. In het dossier over MYRRHA vanaf p. 12 leest u alles over deze mijlpaal voor het SCK CEN. Nieuw Wetenschappelijk Adviescollege Het Wetenschappelijk Adviescollege (WAC) staat de Raad van Bestuur en het Management comité van het SCK CEN bij met advies. Het WAC geeft aanbevelingen over de technisch-wetenschappelijke en maatschappelijke relevantie van het onderzoek en bewaakt de kwaliteit ervan. Het WAC heeft ook een belangrijke adviserende functie over onderwijs en opleiding, communicatie, networking en valorisatie. De belangrijkste doelstelling van het Wetenschappelijk Adviescollege is het ontwikkelen, het evalueren en het corrigeren van de korte- en langetermijnstrategie van het SCK CEN. Eind 2010 werd de samenstelling van het WAC herzien. Sinds 1 januari traden de nieuwe mandaten (01/01/ /12/2012) in werking. Samenstelling: Voorzitter: Wetenschappelijk Secretaris: Leden: Prof. em. Michel Giot Dr. Pierre D hondt Prof. em. dr. Yvan Bruynseraede Prof. em. dr. Frank Deconinck Prof. em. ir. Chris Huyskens Prof. André Luxen Prof. dr. Alex C. Mueller Prof. dr. Thomas Pardoen Prof. dr. ir. Guido Van Oost Prof. em. Patrick Van Oostveldt Ir. Jean Van Vliet Prof. dr. Eric van Walle 9

10 10

11 > hoofdstuk 1 > hoofdstuk 1 1. Reactoren van de nieuwe generatie in ontwikkeling De nieuwste nucleaire reactoren hebben heel wat in petto voor de toekomst. Zo kan nucleaire technologie een belangrijke bijdrage leveren aan de strijd tegen de opwarming van de aarde. Het SCK CEN helpt mee aan de ontwikkeling van innovatieve technologieën die nucleaire reactoren tot een meer duurzame optie maken: veilig, en met minder radioactief afval. 11

12 MYRRHA succesvol gestart Na de Belgische, ook een Europese erkenning Dat de Belgische regering in 2010 groen licht gaf voor MYRRHA is een van de grote mijlpalen voor het SCK CEN. Een onderzoeksteam zal de komende jaren een antwoord zoeken op openstaande wetenschappelijke en technologische vragen en het design van deze spitstechnologische onderzoeksreactor op punt stellen. Ook op internationaal vlak kreeg MYRRHA vorig jaar een brede erkenning. MYRRHA werd uitgekozen als één van de meest beloftevolle nucleaire technologieën in het European Sustainable Nuclear Industrial Initiative (ESNII) én kreeg een prominente plaats op de lijst van prioritaire onderzoeksinstallaties van het European Strategy Forum on Research Infrastructures (ESFRI). MYRRHA (letterwoord voor Multi-purpose hybrid Research Reactor for High-tech Applications) is een hoogtechnologische nucleaire onderzoeksreactor, die als s werelds eerste door een deeltjesversneller zal worden aangedreven. Deze innovatieve technologie, gebaseerd op het gebruik van snelle neutronen, maakt efficiënter gebruik van uranium als splijtstof en vermindert de hoeveelheid radiotoxisch afval. Het nieuwe type reactor moet helpen om oplossingen te vinden voor belangrijke maatschappelijke bekommernissen. Zo zal MYRRHA een sleutelrol spelen in de wetenschappelijke zoektocht naar subkritische en dus veiligere nucleaire reactoren. Ook onderzoek naar transmutatie zal mogelijk zijn, een technologie waarmee in theorie de hoeveelheid en de radiotoxiciteit kan verminderd worden. Dit zal toelaten om de bergingstijd van radioactief afval te verkorten van enkele honderdduizenden jaren tot minder dan 1000 jaar. Onderzoek en productie MYRRHA heeft in de eerste plaats een onderzoeksfunctie: als snelspectrumbestralingsreactor zal MYRRHA gebruikt worden voor het testen van innovatieve materialen en splijtstof. De reactor is dan ook een belangrijke proefopstelling voor de nucleaire energiesystemen van de toekomst: de zogenaamde reactoren van de vierde generatie. De installatie zal bovendien bijdragen tot een continue bevoorrading van medische radio-isotopen en tot de productie van gedopeerd silicium, een bouwsteen in elektronicatoepassingen en MYRRHA werd verkozen tot een van de drie meest belovende duurzame kerntechnologieën. 12

13 > hoofdstuk 1 Toekomstige inplanting van MYRRHA op de technische site van het SCK CEN in Mol. groene-energietechnologie. Deze twee productiefuncties worden sinds jaren vervuld door BR2, maar die reactor is stilaan aan vervanging toe. Groen licht van de overheid Dat de Belgische regering vorig jaar groen licht gaf aan MYRRHA is een mooie tussentijdse bekroning voor het SCK CEN. Tal van experts werkten de voorbije twaalf jaar aan het design van de reactor. Om het ontwerp verder uit te werken, was er echter nood aan bijkomende financiering. Op 4 maart 2010 liet de Belgische regering weten het project te steunen en zestig miljoen euro uit te trekken voor de eerste vijfjarige ontwerpfase. Voor deze beslissing baseerde de regering zich op een expertoordeel van een internationaal team van onafhankelijke specialisten: het MIRT (MYRRHA International Review Team), dat werd opgericht in de schoot van het Nucleair Energie Agentschap van de OESO. Het SCK CEN kreeg de opdracht om de komende vijf jaar het design van MYRRHA in detail uit te werken, de vergunningen te verzekeren en een aangepast R&D-programma op te zetten. Het SCK CEN moet ook een internationaal consortium bijeenbrengen en een tweede financieringsschijf van 40 % rond krijgen. Als al deze voorwaarden vervuld zijn, gaat de regering akkoord met de bouw van MYRRHA vanaf 2016 en belooft ze om 40 % van de geschatte kostprijs van 960 miljoen euro op zich te nemen. Het doel is om de reactor in 2023 in gebruik te nemen. Op dat moment zal MYRRHA de BR2-reactor vervangen. SET-plan MYRRHA oogst niet alleen in eigen land, maar ook op Europees niveau grote bijval. Zo koos het SNETP (Sustainable Nuclear Energy Technology Platform) MYRRHA uit als één van de drie meest belovende duurzame kerntechnologieën in het ESNII. Die beslissing past in het SET-plan (Strategic Energy Technology Plan), een strategisch plan van de Europese Commissie om de ontwikkeling van koolstofarme energietechnologieën te versnellen. Deze technologieën spelen een belangrijke rol in de strijd tegen de opwarming van de aarde en helpen om de veilige en onafhankelijke energiebevoorrading van Europa te verzekeren. Drie kernsplijtingsreactoren staan op de shortlist: MYRRHA (werkt op basis van een lood-bismut legering), ASTRID (met natrium als koelmiddel) en ALLEGRO (op basis van gas). MYRRHA zal ook fungeren als onderzoeksplatform voor ASTRID en ALLEGRO, voor de ontwikkeling van kernsplijtstof en materialen voor deze nieuwe generatie reactoren. 13

14 Prioritair project MYRRHA is recent onder de aandacht gekomen van het ESFRI. Dit Europees forum zocht uit welke onderzoeksinstallaties prioritair zijn, wil Europa voor de volgende tien à twintig jaar aan de top van het wetenschappelijk onderzoek blijven. Het resultaat was een lijst van vijftig projecten - gaande van nieuwe onderzoeksinfrastructuren tot ingrijpende upgrades van bestaande installaties. MYRRHA kreeg een prominente plaats op de lijst. Het groene licht van onze regering en de internationale erkenning van MYRRHA zijn voor het SCK CEN en zijn medewerkers de bekroning van de doorgedreven onderzoeksinspanningen van de afgelopen jaren. Het oplossen van de resterende R&D-vragen, de detailengineering en het zoeken naar bijkomende financiering zijn onze grote uitdagingen voor vandaag en morgen. Hamid Aït Abderrahim Het SCK CEN toont zich ook op de Europese scene (én daarbuiten) met Dat is een bestralingsfaciliteit die gebruikmaakt van de MYRRHA-deeltjesversneller en waarmee onderzoekers van het SCK CEN in samenwerking met Belgische universiteiten fundamenteel onderzoek zullen uitvoeren naar radioactieve ionenstralen. NuPECC (Nuclear Physics European Collaboration Committee), een expertcomité van de European Science Foundation, heeft opgenomen in haar roadmap van onderzoeksinstallaties die nodig zijn om een leidende rol te blijven spelen in de kernfysica. Wereldwijde belangstelling Al heel wat landen hebben interesse getoond in MYRRHA. Met China, Zuid-Korea, Kazakstan, Duitsland en Italië zijn onderhandelingen gestart over hoe en op welk niveau deze landen kunnen participeren in het project. In oktober 2010 tekenden het SCK CEN en de Chinese Academie voor Wetenschappen, in aanwezigheid van de Chinese en de Belgische eerste minister, een samenwerkingsovereenkomst voor kernonderzoek met vreedzame doeleinden. China ziet MYRRHA als een onderzoeksinfrastructuur die een oplossing biedt voor het verwerken van zijn radioactief afval. Nog in het najaar ondertekenden, in aanwezigheid van de president van Kazachstan, het Nationaal Kazachse Kerncentrum, Kazatomprom en het SCK CEN een Memorandum of Understanding (MoU) voor het uitwisselen van expertise. Voor 2011 heeft het SCK CEN nog uitzicht op nieuwe MoU s. 14

15 > hoofdstuk 1 GUINEVERE effent het terrein voor MYRRHA Eerste ADS-demonstratie van start 4 maart 2010 was niet alleen de dag waarop de Belgische regering haar officiële steun toezegde aan MYRRHA. Op die datum werd ook GUINEVERE officieel ingehuldigd. GUINEVERE is de eerste belangrijke experimentele stap in de realisatie van MYRRHA. Een geheel nieuwe klasse van nucleaire systemen aangedreven door een deeltjesversneller wordt met het GUINEVEREproject voor de allereerste keer gedemonstreerd op de technische site van het SCK CEN. Deze realisatie is dan ook een wereldprimeur. Met GUINEVERE willen de SCK CEN-onderzoekers de meetmethode voor subkriticiteit valideren. MYRRHA zal als hooggeavanceerde onderzoeksreactor baanbrekende technologieën introduceren. Vooraleer deze innovaties werkelijk in de reactor geïmplementeerd kunnen worden, zijn experimenten nodig om de haalbaarheid ervan aan te tonen. Dat is precies het opzet van GUINEVERE (Generator of Uninterrupted Intense NEutrons at the lead VEnus Reactor), een laagvermogen reactorexperiment om de technologische nieuwigheden van MYRRHA te demonstreren. ADS Specifiek aan de MYRRHA-technologie is dat een deeltjesversneller als externe neutronenbron de kettingreactie door kernsplijting in stand houdt. Dit heet ADS of Accelerator Driven System. ADS biedt grote voordelen op het gebied van veiligheid: schakelt men de deeltjesversneller uit, dan stopt ook de (subkritische) nucleaire reactor 15

16 GUINEVERE ingehuldigd Op donderdag 4 maart 2010 heeft het SCK CEN officieel het startschot gegeven voor GUINEVERE. Dat gebeurde in aanwezigheid van Paul Magnette, federaal minister van Klimaat en Energie en voogdijminister van het SCK CEN, en Sabine Laruelle, federaal minister van KMO s, Zelfstandigen, Landbouw en Wetenschapsbeleid. De inauguratie van deze Belgische wereldprimeur werd bijgewoond door meer dan 150 personen, onder wie gerenommeerde wetenschappers, ondernemers en captains of industry. De inhuldiging viel samen met de beslissing van de Belgische regering om 384 miljoen euro voor MYRRHA vrij te maken, gespreid over de komende tien jaar. Met de start van GUINEVERE schrijft het SCK CEN, na jaren van voorbereiding, een eerste hoofdstuk van het MYRRHA-verhaal. De komende jaren zullen ongetwijfeld nog hoogtepunten volgen. Paul Magnette, voogdijminister van het SCK CEN en Sabine Laruelle, minister van Wetenschapsbeleid waren bij de inhuldiging aanwezig. automatisch. De haalbaarheid van de ADS-technologie aantonen, is een belangrijke doelstelling van MYRRHA, en GUINEVERE zet daarin de eerste stap. De toestand van subkriticiteit is essentieel voor de veiligheid van dit type reactor. Met GUINEVERE willen de SCK CENonderzoekers de meetmethode voor subkriticiteit valideren, om ze later ook in MYRRHA te kunnen toepassen. In de MYRRHA-reactor willen de onderzoekers ADS gebruiken voor het onderzoek naar transmutatie. Dat is de splijting van langlevende elementen in radioactief afval tot korterlevende elementen. De levensduur van het afval zou daardoor ingekort kunnen worden met een factor Nulvermogen Experimenteel onderzoek uitvoeren naar de loodgekoelde reactortechnologie (Lead Fast Reactor of LFR) die in MYRRHA ingevoerd zal worden, vormt het tweede researchluik van GUINEVERE. Om deze experimenten mogelijk te maken, hebben de experts van het SCK CEN de VENUS-reactor (Vulcain Experimental NUclear Study) omgebouwd tot een nulvermogen LFR (VENUS-F). Met GUINEVERE kunnen door de karakterisatie van de unieke kern (bestaande uit lood en uranium) de berekende neutronencodes (die een beeld geven van de neutronenverdeling in de reactor) experimenteel gevalideerd worden. De resultaten van deze experimenten zullen de MYRRHA-designers die het ontwerp verder verfijnen, gebruiken om de eerder gehanteerde veiligheidsmarges te verkleinen. Voor de optimalisatie van het MYRRHA-ontwerp is dat een grote vooruitgang. Internationaal project In een hoogstaand technologisch onderzoeksproject zoals GUINE- VERE werkt het SCK CEN nauw samen met internationale partners. De VENUS-F-reactor werd gekoppeld aan een versneller (GENEPI-3C), gebouwd door het Franse CNRS (Centre National de la Recherche Scientifique) en in 2009 naar Mol getransporteerd. Ook het CEA (Commissariat à l Energie Atomique) speelt een belangrijke rol in GUINEVERE: dat kenniscentrum stelt splijtstof ter beschikking en staat in voor het ontwerp van de installatie. GUINEVERE is een Europees project binnen IP-EUROTRANS, dat op zijn beurt past in het Zesde Kaderprogramma van de Europese Gemeenschap voor Atoomenergie (Euratom). IP-EUROTRANS bundelt onderzoeksprojecten met het oog op de verdere ontwikkeling van de ADS-technologie. Het opzet van dit programma is een vermindering van het nucleair afval en de radiotoxiciteit ervan. Ook de opvolger van GUINEVERE is intussen bekend: de ADS-technologie zal verder op punt gesteld worden in het Zevende Kaderproject FREYA, dat nog tot 2014 loopt. Van kritisch naar subkritisch Begin 2010 kreeg het SCK CEN van het FANC (Federaal Agentschap voor Nucleaire Controle) de vergunning om GUINEVERE te bouwen en te exploiteren. De experts hebben dan het niet-nucleaire gedeelte van de reactor gedurende een heel jaar getest: het ventilatiesysteem, het monitoringsysteem, de deeltjesversneller, enzovoort. In februari 2011 is de reactor gestart in de kritische mode. Na een reeks tests in deze mode, zal de reactor gekoppeld worden aan de versneller: dan schakelt hij over op de subkritische mode. Dat betekent meteen het startschot voor een nooit eerder vertoond werk. Met de resultaten van de GUINEVEREexperimenten zullen we in staat zijn de veiligheidsmarges voor MYRRHA te verkleinen. Voor de optimalisatie van het MYRRHA-design is dat een grote stap vooruit. Peter Baeten 16 In februari 2011 is de VENUS-F-reactor gestart in de kritische mode.

17 > hoofdstuk 1 17

18 Op weg naar een loodgekoelde snelle reactor voor Europa MYRRHA, grote stap naar eerste industrieel prototype Binnen het Europese plan om de ontwikkeling van koolstofarme energietechnologieën te versnellen, neemt kernsplijting een belangrijke plaats in. Europa zet in op de verdere ontwikkeling van drie types nucleaire reactoren, waarvan de loodgekoelde snelle reactor (Lead Fast Reactor of LFR) er één is. MYRRHA is als ETPP (European Technology Pilot Plant) een belangrijke schakel in het ontwikkelingstraject naar het eerste industriele prototype. Maar ook de volgende stappen moeten voorbereid worden, en dat is het eerste opzet van het LEADER-project (Lead-cooled European Advanced DEmonstration Reactor) dat in april 2010 van start ging. Snelle reactoren zoals de loodgekoelde snelle reactor bieden heel wat voordelen. In de eerste plaats laten ze toe om het nuttig gebruik van uranium met een factor 50 tot 100 te vermenigvuldigen, en zo de elektriciteitsproductie op basis van kernenergie te verzekeren voor de verre toekomst. Dankzij LFR-reactoren zal de hoeveelheid en de levensduur van het geproduceerde langlevend radioactief afval sterk verminderen. ALFRED Binnen het Zevende Kaderprogramma werkt het SCK CEN aan het LEADER-project in een consortium met Europese partners, gecoördineerd door de Italiaanse industriegroep Ansaldo. Dit project heeft in een eerste stap als doel om een demonstratie-unit te ontwikkelen van de LFR. ALFRED, met een elektrisch vermogen van 100 MW, zal worden aangesloten op het elektriciteitsnet. De reactor zou tussen 2020 en 2025 gebouwd worden en krijgt aanzienlijke steun van industriële partners, met naast Ansaldo ook Empresarios Agrupados uit Spanje. Met LEADER wordt eveneens werk gemaakt van het ontwerp van een prototype (600 MW elektrisch vermogen) van de commerciële LFR-reactor van de toekomst. LEADER bouwt voort op het Zesde Kaderproject ELSY, en hangt nauw samen met andere Europese onderzoeksprojecten op het gebied van materiaaltechnologie, ADS-systemen en snelle reactoren. Lood als koelmiddel Het SET-plan is een strategisch plan van de Europese Commissie om de ontwikkeling van koolstofarme energietechnologieën te versnellen. De loodgekoelde snelle reactor, oorspronkelijk alleen toegepast in Russische militaire duikboten, heeft een aantal uitgesproken voordelen die hem een geschikte kandidaat maken voor een duurzame nucleaire energievoorziening. Net zoals andere metaalgekoelde reactoren hoeft de loodgekoelde niet onder druk gehouden te worden, wat een stuk veiliger is, en laat hij een hogere vermogendensiteit toe, met als resultaat een hoger rendement en minder afval. Daarenboven gaat lood, vergeleken met andere vloeibare metalen zoals natrium, geen krachtige chemische reacties aan met water of lucht. Lood vormt ten slotte een sterk scherm tegen gammastralen ook dat is een groot voordeel. 18

19 > hoofdstuk 1 In een breed consortium met Europese partners werkt het SCK CEN mee aan de demonstratie van het concept van de loodgekoelde snelle reactor. De volgende stap is een operationele demonstrator die de duurzaamheid van de technologie moet aantonen. Didier De Bruyn Peter Baeten Door het hoge kookpunt (1 755 C) kent de loodreactor een zeer hoog thermisch rendement én zijn specifieke toepassingen op hoge temperatuur mogelijk, zoals directe waterstofproductie. Het hoge smeltpunt (320 C) zorgt echter voor extreme omstandigheden binnen in de reactor. De ontwikkeling van reactormaterialen die in deze temperatuursomstandigheden performant blijven, is niet evident en vraagt dan ook tijd. Van lood-bismut naar lood Het smeltpunt van lood kan verlaagd worden door er een legering met bismut van te maken. De eisen op het gebied van materiaaltechnologie worden dan minder streng. In het ontwikkelingstraject van de loodgekoelde reactor wordt in de tussenstap MYRRHA daarom gebruikgemaakt van koeling met deze eenvoudiger hanteerbare legering. Lood-bismut is echter geen eindtechnologie: bismut is duur, en niet voldoende aanwezig om er een vloot van commerciële reactoren mee uit te rusten. Vooraleer een LFR-prototype gebouwd kan worden, moet de technologische stap van lood-bismut naar lood dus nog gezet worden. Dat is dé grote uitdaging voor de demonstratiereactor ALFRED in het LEADER-project. ALFRED en MYRRHA ALFRED heeft nog een ander belangrijk demonstratieopzet. De reactor moet namelijk ook aantonen dat de innovatieve structuurmaterialen en nieuwe splijtstoffen in staat zijn hoge neutronenfluxen en temperaturen te doorstaan. Intussen zal in MYRRHA state of the artonderzoek verricht worden op innovatieve materialen en coatings. De stap van lood-bismut naar lood is dé grote uitdaging voor ALFRED. Die moeten in een volgend stadium toelaten wél met lood te werken. MYRRHA levert dus onmisbare wetenschappelijke input voor de verdere ontwikkeling en demonstratie van de LFR-technologie. 19

20 Kwalificatie van materialen voor MYRRHA SCK CEN-instituten bundelen expertise Aan MYRRHA is een omvangrijk R&D-programma gekoppeld. Dat heeft als doel om tussen 2010 en 2014 de technologische uitdagingen in het ontwerp van de reactor verder te onderzoeken. Materiaalkwalificatie is zo een uitdaging van formaat. De materiaaldeskundigen van het SCK CEN zoeken een antwoord op de vraag hoe de MYRRHA-materialen zich zullen gedragen onder de veeleisende condities die eigen zijn aan de reactor. De juiste materiaalkeuze voor de verschillende reactorcomponenten vormt, samen met het functionele ontwerp, het sluitstuk van een veilige uitbating van iedere nucleaire installatie. In de MYRRHAreactor treden extreme condities op die het uiterste zullen vragen van de gebruikte materialen in de reactor. Niet alleen is er het effect van aanhoudende bestraling; ook de temperatuur, die tot 500 C kan oplopen, stelt de materialen zwaar op de proef. Specifiek voor MYRRHA en nooit eerder toegepast in vreedzame toepassingen, is de bijzonder agressieve chemische omgeving in het koelcircuit. Het koelmedium van de reactor bestaat immers uit een legering van lood en bismut, een vloeibaar metaal dat sterk corrosief is. De performantie van de materialen en componenten in dit circuit, zoals warmtewisselaars en pompen, is in dit milieu nog onvoldoende aangetoond. Materiaalkeuze Eerder dan innovatieve materialen te ontwikkelen en te optimaliseren, kozen de ontwerpers van MYRRHA voor industrieel beschikbare materialen. Deze zijn al getest en gekwalificeerd voor andere nucleaire toepassingen, maar hebben hun performantie in de extreme MYRRHA-condities nog niet bewezen. Het SCK CEN onderzoekt aan de hand van onder meer mechanische experimenten en bestralingstests het gedrag van de kandidaatmaterialen in MYRRHA-omstandigheden. Dit experimentele programma zullen de specialisten van het SCK CEN gebruiken om de definitieve materiaalkeuze voor de reactor te onderbouwen. Kritische fenomenen Voorbereiding van de drukbuisjes voor bestraling in de BOR-60-reactor. Concreet wordt een aantal kritische fenomenen onder de loep genomen, zoals vloeibare metaalcorrosie, verbrossing (ten gevolge van straling en de metaalomgeving), metaalmoeheid, kruip, zwelling (door de bestraling), enzovoort. Een eerste luik van het experimentele programma bestaat uit mechanische tests in de loodbismutomgeving, waarvoor het SCK CEN een gespecialiseerde testinfrastructuur ontwikkelde. De eerste experimenten op laboschaal tonen alvast aan dat ten minste één kandidaatmateriaal verbrost binnen de veiligheidsmarges, en met andere woorden zijn sterkte voldoende behoudt. Een tweede luik van het testprogramma zijn de bestralingsexperimenten. Een eerste experiment is in 2010 gestart in BOR-60, een experimentele natriumgekoelde snelle reactor in het Research Institute of Atomic Reactors (RIAR, Rusland). Het doel van dit experiment is om het effect van bestraling met snelle neutronen op de kandidaatmaterialen te onderzoeken. De resultaten zullen vergeleken worden met die van materialen blootgesteld aan dezelfde tem- 20

Studiecentrum voor Kernenergie Onderzoek naar een duurzame optie

Studiecentrum voor Kernenergie Onderzoek naar een duurzame optie Studiecentrum voor Kernenergie Onderzoek naar een duurzame optie Hoogtepunten 2009 Studiecentrum voor Kernenergie Onderzoek naar een duurzame optie Hoogtepunten 2009 1 Veilige kerninstallaties, nu en

Nadere informatie

SCK CEN. Studiecentrum voor Kernenergie. 60 jaar ervaring in nucleaire wetenschap en technologie

SCK CEN. Studiecentrum voor Kernenergie. 60 jaar ervaring in nucleaire wetenschap en technologie SCK CEN Studiecentrum voor Kernenergie 60 jaar ervaring in nucleaire wetenschap en technologie Samenstelling SCK CEN, Studiecentrum voor Kernenergie SCK CEN Studiecentrum voor Kernenergie Voorwoord 5 1.

Nadere informatie

BR2 Onderzoeksreactor met vele toepassingen

BR2 Onderzoeksreactor met vele toepassingen BR2 Onderzoeksreactor met vele toepassingen Samenstelling Anne Verledens Met bijdragen en ondersteuning van Max Bausart Michèle Coeck Roel Dillen Frank Joppen Steven Van Dyck Ellen Van Roey Ludo Veuchelen

Nadere informatie

Milieu Onderzoeksreactoren

Milieu Onderzoeksreactoren Koninklijk Instituut van Ingenieurs - Afdeling Kerntechniek Netherlands Nuclear Society Programma 2003-2005 De afdeling Kerntechniek van het Koninklijk Instituut van Ingenieurs en de Netherlands Nuclear

Nadere informatie

Informatiedossier. Terugkeer van gecementeerd afval vanuit Schotland naar België

Informatiedossier. Terugkeer van gecementeerd afval vanuit Schotland naar België Informatiedossier Terugkeer van gecementeerd afval vanuit Schotland naar België Augustus 2012 1 Inhoud 1. DE CONTEXT... 3 1.1. TERUGKEER VAN GECEMENTEERD AFVAL... 3 1.2. BELGISCHE ACTOREN... 3 2. DE BR2-ONDERZOEKSREACTOR...

Nadere informatie

Onderzoek bij de sectie PNR

Onderzoek bij de sectie PNR Onderzoek bij de sectie PNR De Zeer-Hoge Temperatuur Reactor (VHTR) De Hoge Temperatuur Reactor met extra hoge bedrijfstemperatuur (Very High Temperature Reactor-VHTR) is gevuld met enkele honderdduizenden

Nadere informatie

Thorium Energie Centrales

Thorium Energie Centrales Thorium Energie Centrales 15-4-2015 Jan Leen Kloosterman, Jilt Sietsma TU Delft Delft University of Technology 2 1 Unieke eigenschappen thorium Thorium is prima grondstof voor electriciteitsproductie Thorium

Nadere informatie

MYRRHA, Multifunctionele onderzoeksinfrastructuur En Bijdrage aan de duurzame energiemix voor morgen. Prof. Dr. Hamid AÏT ABDERRAHIM SCK CEN

MYRRHA, Multifunctionele onderzoeksinfrastructuur En Bijdrage aan de duurzame energiemix voor morgen. Prof. Dr. Hamid AÏT ABDERRAHIM SCK CEN MYRRHA, Multifunctionele onderzoeksinfrastructuur En Bijdrage aan de duurzame energiemix voor morgen Prof. Dr. Hamid AÏT ABDERRAHIM SCK CEN Copyright 2011 SCK CEN haitabde@sckcen.be or myrrha@sckcen.be

Nadere informatie

De veiligheid in en rondom de kerncentrale van Tihange

De veiligheid in en rondom de kerncentrale van Tihange De veiligheid in en rondom de kerncentrale van Tihange Informatiebijeenkomst Provincie Limburg (NL) 20 mei 2015 Nele Scheerlinck Ir. Simon Coenen Dr. Lodewijk Van Bladel Overzicht 1. Over het FANC 2. De

Nadere informatie

SETIS VOOR EEN KOOLSTOFARME TOEKOMST

SETIS VOOR EEN KOOLSTOFARME TOEKOMST E u r o p e s e Commissie INFORMATIESYSTEEM VOOR STRATEGISCHE ENERGIETECHNOLOGIEËN SETIS VOOR EEN KOOLSTOFARME TOEKOMST http://setis.ec.europa.eu Europese Commissie Informatiesysteem voor strategische

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2015 2016 33 626 Oprichting Stichting Voorbereiding Pallas-reactor Nr. 6 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer

Nadere informatie

Opleiding Stralingsdeskundige SCK CEN/ XIOS-HL. Programma 2012

Opleiding Stralingsdeskundige SCK CEN/ XIOS-HL. Programma 2012 Opleiding Stralingsdeskundige SCK CEN/ XIOS-HL Programma 2012 Module omvang ECTS Wetenschappelijke basis 6 Kernfysica Stralingsfysica Radiochemie 11 u 15 u Nucleaire meettechniek en dosimetrie in de stralingsbescherming

Nadere informatie

Kernenergie: toekomstvooruitzichten

Kernenergie: toekomstvooruitzichten Kernenergie: toekomstvooruitzichten Inhoudstafel Editoriaal: Ernest Mund, Prof. Emérite UCL, Prof. ULB Le réacteur nucléaire EPR, J.-P. Poncelet, AREVA PBMR, the future of nuclear, today. Frederick Reitsma

Nadere informatie

Vragen en antwoorden in verband met het mogelijk tekort aan medische radio-isotopen

Vragen en antwoorden in verband met het mogelijk tekort aan medische radio-isotopen Vragen en antwoorden in verband met het mogelijk tekort aan medische radio-isotopen 1. Wat zijn radio-isotopen? Een radio-isotoop is een atoomkern die niet stabiel is, maar volgens een proces van radioactief

Nadere informatie

Atomen met impact. Wat is de rol van URENCO bij de bestrijding van kanker? St. Vechtgenoten 20 februari 2015. Arjan Bos Head of Stable Isotopes

Atomen met impact. Wat is de rol van URENCO bij de bestrijding van kanker? St. Vechtgenoten 20 februari 2015. Arjan Bos Head of Stable Isotopes Atomen met impact Wat is de rol van URENCO bij de bestrijding van kanker? St. Vechtgenoten 20 februari 2015 Arjan Bos Head of Stable Isotopes Introductie Wat zijn stabiele isotopen en wat is verrijking?

Nadere informatie

DELPHI CONSORTIUM, een business model voor strategisch- fundamenteel wetenschappelijk onderzoek

DELPHI CONSORTIUM, een business model voor strategisch- fundamenteel wetenschappelijk onderzoek CONSORTIUM, een business model voor strategisch- fundamenteel wetenschappelijk onderzoek Voor universiteiten zijn er een aantal interessante mogelijkheden om een prominente rol te spelen in het innovatieproces.

Nadere informatie

Notitie Toekomst Productie van Radiofarmaca

Notitie Toekomst Productie van Radiofarmaca Notitie Toekomst Productie van Radiofarmaca 1. Aanleiding en doel notitie Deze notitie vormt de feitenbasis voor de visie van het kabinet over de toekomst van de productie van radiofarmaca en is in eerdere

Nadere informatie

Nucleaire technologie: diversiteit, nut en uitdagingen voor de toekomst

Nucleaire technologie: diversiteit, nut en uitdagingen voor de toekomst Nucleaire technologie: diversiteit, nut en uitdagingen voor de toekomst 2 Markante feiten en cijfers Nucleaire technologie, essentieel voor vele dagelijkse toepassingen. Naast elektriciteitsproductie wordt

Nadere informatie

Autoriteit Nucleaire Veiligheid en Stralingsbescherming Continu veiliger

Autoriteit Nucleaire Veiligheid en Stralingsbescherming Continu veiliger Autoriteit Nucleaire Veiligheid en Stralingsbescherming Continu veiliger Continu veiliger De Autoriteit Nucleaire Veiligheid en Stralingsbescherming (ANVS) ziet er op toe dat de nucleaire veiligheid en

Nadere informatie

Wat als... ... er een nieuwe toekomst zou zijn voor groene energie?

Wat als... ... er een nieuwe toekomst zou zijn voor groene energie? NL ... er een nieuwe toekomst zou zijn voor groene energie? De zon, als onuitputtelijke bron van energie, is van cruciaal belang voor mens en natuur: ze beslist over het leven op onze planeet. BISOL gebruikt

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA 's-gravenhage

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA 's-gravenhage > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA 's-gravenhage Directoraat-generaal Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag

Nadere informatie

Welkomstwoord en inleiding tot de NIRAS Dialogen. Naar een duurzaam beheer van hoogradioactief en langlevend afval

Welkomstwoord en inleiding tot de NIRAS Dialogen. Naar een duurzaam beheer van hoogradioactief en langlevend afval Welkomstwoord en inleiding tot de NIRAS Dialogen Naar een duurzaam beheer van hoogradioactief en langlevend afval Wie is NIRAS en waarom een Afvalplan? NIRAS is de openbare instelling die wettelijk belast

Nadere informatie

Kenmerkend voor ruimtevaart is de succesvolle samenwerking van bedrijfsleven, universiteiten & kennisinstituten en overheid: de gouden driehoek.

Kenmerkend voor ruimtevaart is de succesvolle samenwerking van bedrijfsleven, universiteiten & kennisinstituten en overheid: de gouden driehoek. 00 Ruimtevaart in Nederland en in Europa - Kort resume van de Nederlandse positie. Aandacht voor de komende Ministersconferentie van de European Space Agency (ESA) In december 2014 vindt de ESA Ministersconferentie

Nadere informatie

Opgave 3 N-16 in een kerncentrale 2014 II

Opgave 3 N-16 in een kerncentrale 2014 II Opgave 3 N-16 in een kerncentrale 2014 II In de reactor binnen in het reactorgebouw van een kerncentrale komt warmte vrij door kernsplijtingen. Die warmte wordt afgevoerd door het water in het primaire

Nadere informatie

Kernenergie in de Belgische energiemix

Kernenergie in de Belgische energiemix Kernenergie in de Belgische energiemix 1. Bevoorradingszekerheid De energie-afhankelijkheid van België is hoger dan het Europees gemiddelde. Zo bedroeg het percentage energie-afhankelijkheid van België

Nadere informatie

Hansen Services: Betrouwbaar: We care!

Hansen Services: Betrouwbaar: We care! Hansen Services: Betrouwbaar: We care! Onze Missie Gedreven door tandwiel(kast) technologie, beantwoordt Hansen Industrial Transmissions aan de noden van haar klanten wereldwijd door hen betrouwbare mechanische

Nadere informatie

Makers van biodiesel en bioethanol

Makers van biodiesel en bioethanol De Standaard Makers van biodiesel en bioethanol verzuipen donderdag 12 maart 2009 Auteur: BRUSSEL - Verscheidene biodiesel- en bioethanolbedrijven dreigen over de kop te gaan. Hun installaties draaien

Nadere informatie

Windenergie goedkoper dan kernenergie!

Windenergie goedkoper dan kernenergie! Go Wind - Stop nuclear Briefing 1 26 june 2002 Windenergie goedkoper dan kernenergie! Electrabel geeft verkeerde informatie over kostprijs van kernenergie en windenergie. Electrabel beweert dat windenergie

Nadere informatie

Samenvatting voor beleidsmakers

Samenvatting voor beleidsmakers Road book towards a nuclear-free Belgium. How to phase out nuclear electricity production in Belgium? rapport door Alex Polfliet, Zero Emissions Solutions, in opdracht van Greenpeace Belgium Samenvatting

Nadere informatie

Specialty Stainless Steel Processes

Specialty Stainless Steel Processes Specialty Stainless Steel Processes Bodycote Dé partner voor u Precies wat u nodig heeft. Bodycote biedt een compleet scala van warmtebehandelingen, oppervlaktetechnologieën en warm isostatisch persen

Nadere informatie

HET ZEVENDE KADERPROGRAMMA

HET ZEVENDE KADERPROGRAMMA Europees onderzoek in actie HET ZEVENDE KADERPROGRAMMA (FP7) Europees onderzoek voor het voetlicht brengen Een nieuwe standaard zetten in Europees onderzoek Het zevende kaderprogramma voor onderzoek en

Nadere informatie

Marktrijpe innovaties. Huis van Morgen (HvM) Visie Missie. Toepassingsgericht. Innovaties. Energiebesparing. Participanten.

Marktrijpe innovaties. Huis van Morgen (HvM) Visie Missie. Toepassingsgericht. Innovaties. Energiebesparing. Participanten. Huis van Morgen (HvM) Visie Missie Innovaties Participanten Initiatiefnemers Participeren in innovatie Word participant Voordelen participatie Marktrijpe innovaties Toepassingsgericht Energiebesparing

Nadere informatie

Greenbridge wetenschapspark incubator demonstrator

Greenbridge wetenschapspark incubator demonstrator Greenbridge wetenschapspark incubator demonstrator - faciliteert de ontwikkeling/optimalisatie van uw technologie - helpt uw energietechnologie succesvol in de markt zetten voor (startende) bedrijven:

Nadere informatie

In deze eindtoets willen we met jullie samenvatten waar we het in het afgelopen kwartiel over gehad hebben:

In deze eindtoets willen we met jullie samenvatten waar we het in het afgelopen kwartiel over gehad hebben: Eindtoets 3DEX1: Fysica van nieuwe energie 21-1- 2014 van 9:00-12:00 Roger Jaspers & Adriana Creatore In deze eindtoets willen we met jullie samenvatten waar we het in het afgelopen kwartiel over gehad

Nadere informatie

RAAD VAN DE EUROPESE UNIE. Brussel, 8 maart 2011 (09.03) (OR. en) 7421/11 Interinstitutioneel dossier: 2011/0046 (NLE) RECH 56 ATO 11 COMPET 87

RAAD VAN DE EUROPESE UNIE. Brussel, 8 maart 2011 (09.03) (OR. en) 7421/11 Interinstitutioneel dossier: 2011/0046 (NLE) RECH 56 ATO 11 COMPET 87 RAAD VAN DE EUROPESE UNIE Brussel, 8 maart 2011 (09.03) (OR. en) 7421/11 Interinstitutioneel dossier: 2011/0046 (NLE) RECH 56 ATO 11 COMPET 87 VOORSTEL van: de Europese Commissie d.d.: 8 maart 2011 Betreft:

Nadere informatie

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s In een globaliserende economie moeten regio s en ondernemingen internationaal concurreren. Internationalisatie draagt bij tot de economische

Nadere informatie

Proceslijnen voor vloeibare ingrediënten Produceer sneller, betrouwbaarder en aan een lagere kost

Proceslijnen voor vloeibare ingrediënten Produceer sneller, betrouwbaarder en aan een lagere kost FOR YOUR PEACE OF MIND Proceslijnen voor vloeibare ingrediënten Produceer sneller, betrouwbaarder en aan een lagere kost Uw productie, klaar voor morgen Proceslijnen voor vloeibare ingrediënten Produceer

Nadere informatie

Kernenergie. Nathal Severijns. Lessen voor de XXI ste eeuw 27/02/2012 KATHOLIEKE UNIVERSITEIT LEUVEN

Kernenergie. Nathal Severijns. Lessen voor de XXI ste eeuw 27/02/2012 KATHOLIEKE UNIVERSITEIT LEUVEN Kernenergie Nathal Severijns Lessen voor de XXI ste eeuw 27/02/2012 KATHOLIEKE UNIVERSITEIT LEUVEN Fundamenteel fysica onderzoek met ionenbundels: - structuur van de atoomkern - eigenschappen van de natuurkrachten

Nadere informatie

Kernfusie. Workshop handout. NLT module voor vwo

Kernfusie. Workshop handout. NLT module voor vwo Kernfusie Workshop handout NLT module voor vwo NLT3-v117 Kernfusie 1 1. 0. Inleiding Je werkt bij een gerenommeerd internationaal ontwerpbureau. Op een dag komt de president van de Verenigde Staten op

Nadere informatie

NATIONALE COALITIE DIGITALE DUURZAAMHEID BEGINSELVERKLARING. CONCEPT 4 juni 2007 DE UITDAGING

NATIONALE COALITIE DIGITALE DUURZAAMHEID BEGINSELVERKLARING. CONCEPT 4 juni 2007 DE UITDAGING NATIONALE COALITIE DIGITALE DUURZAAMHEID BEGINSELVERKLARING CONCEPT 4 juni 2007 DE UITDAGING Versterking van de wetenschap en een betere benutting van de resultaten zijn een onmisbare basis, als Nederland

Nadere informatie

Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau, Dames en heren,

Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau, Dames en heren, Vrijdag 10 september 2010 Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR Comité van de Regio s Resource Efficient Europa Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau,

Nadere informatie

Art-NORM. V.Pellens S. Schreurs M. Stals B. Boeckx. donderdag 5 april 2012

Art-NORM. V.Pellens S. Schreurs M. Stals B. Boeckx. donderdag 5 april 2012 Art-NORM V.Pellens S. Schreurs M. Stals B. Boeckx donderdag 5 april 2012 1 NuTeC NuTeC Nucleair Technologisch Centrum Onderzoeksgroep binnen de xios hogeschool Unieke opleiding nucleaire technologie NuTeC:

Nadere informatie

STUDIEGEBIED CHEMIE (tso)

STUDIEGEBIED CHEMIE (tso) (tso) Tweede graad... Techniek-wetenschappen Derde graad Techniek-wetenschappen Studierichting Techniek-wetenschappen de graad Een woordje uitleg over de studierichting... Logisch denken Laboratoriumwerk

Nadere informatie

Kracht door samenwerking. VDL Industrial Modules

Kracht door samenwerking. VDL Industrial Modules Kracht door samenwerking VDL Industrial Modules IN DE HIGH-TECH WERELD WAARIN U EN WIJ OPEREREN, DRAAIT ALLES OM EFFICIENCY: STREVEN NAAR REDUCTIE VAN KOSTEN EN UITBESTEDING VAN NIET KERNCOMPETENTIES.

Nadere informatie

SBO economisch programmadeel Handleiding voor de participatie van bedrijven (versie januari 2016)

SBO economisch programmadeel Handleiding voor de participatie van bedrijven (versie januari 2016) SBO economisch programmadeel Handleiding voor de participatie van bedrijven (versie januari 2016) 1. Situering van deze handleiding Voorliggende handleiding is bedoeld voor bedrijven die wensen betrokken

Nadere informatie

Koken met de groene antikleefpan

Koken met de groene antikleefpan Adres Antoon Catriestraat 16 Contactpersoon Website 9031 Drongen David Verhofstadt Communications Manager www.green-pan.com Koken met de groene antikleefpan Activiteiten GreenPan is een Gents bedrijf dat

Nadere informatie

VDL Industrial Products

VDL Industrial Products VDL Industrial Products Kracht door samenwerking VDL Industrial Products Alleen het beste is goed genoeg voor uw organisatie. Daarom nodigen wij van VDL Industrial Products u uit voor een nadere kennismaking

Nadere informatie

Waarom Myrrha geen duurzame investering is voor de Kempen

Waarom Myrrha geen duurzame investering is voor de Kempen Waarom Myrrha geen duurzame investering is voor de Kempen Persconferentie Dinsdag 9 februari De Auberge, Mol met Tinne Van der Straeten Kamerlid Groen! tinne.vanderstraeten@groen.be 0494 33 74 35 Dirk

Nadere informatie

MCS. Het baanbrekende systeem voor ongeëvenaarde veiligheid

MCS. Het baanbrekende systeem voor ongeëvenaarde veiligheid MCS Het baanbrekende systeem voor ongeëvenaarde veiligheid MCS unieke technologie & complexe toepassingen Magn De veiligheidstechniek van MCS werd in nauwe samenwerking met technische universiteiten ontwikkeld

Nadere informatie

De toekomst voorbereiden

De toekomst voorbereiden Het milieu beschermen. Afdrukken dit document alleen indien nodig De toekomst voorbereiden Partner in duurzaam vertrouwen SPIE is Europees leider wat betreft diensten in de domeinen van elektriciteit,

Nadere informatie

Klaar voor de 21 ste eeuw. Het Studiecentrum voor Kernenergie

Klaar voor de 21 ste eeuw. Het Studiecentrum voor Kernenergie Klaar voor de 21 ste eeuw Het Studiecentrum voor Kernenergie Klaar voor de 21ste eeuw Nederland ADONIS Accelerator Driven Operated New Irradiation System DOEL 1 2 3 4 ANTWERPEN SCK CEN MOL ALARA As Low

Nadere informatie

Innoveren in de topsectoren chemie en energie. InnovatieLink biedt MKB ers praktische oplossingen en ondersteuning

Innoveren in de topsectoren chemie en energie. InnovatieLink biedt MKB ers praktische oplossingen en ondersteuning Innoveren in de topsectoren chemie en energie InnovatieLink biedt MKB ers praktische oplossingen en ondersteuning Om innovaties in de topsectoren chemie en energie kansrijker te maken helpt InnovatieLink

Nadere informatie

Franck Wtb Advies 1 jaar!

Franck Wtb Advies 1 jaar! 1 s e p t e m b e r 2 0 07 Franck Wtb Advies 1 jaar! Het is inmiddels een jaar geleden dat ik, Rowald Franck, ben gestart met mijn adviesbureau. Vanuit Franck Wtb Advies worden met name sterkteberekeningen

Nadere informatie

Cleantech Markt Nederland 2008

Cleantech Markt Nederland 2008 Cleantech Markt Nederland 2008 Baken Adviesgroep November 2008 Laurens van Graafeiland 06 285 65 175 1 Definitie en drivers van cleantech 1.1. Inleiding Cleantech is een nieuwe markt. Sinds 2000 heeft

Nadere informatie

Uitvoeringskader Watertechnologie 2014-2020. Bijlage Succesvolle watertechnologieprojecten

Uitvoeringskader Watertechnologie 2014-2020. Bijlage Succesvolle watertechnologieprojecten Uitvoeringskader Watertechnologie 2014-2020 Bijlage Succesvolle watertechnologieprojecten Overzicht succesvolle waterprojecten Vanaf 2000 wordt in Fryslân gewerkt aan de ontwikkeling van het watertechnologiecluster

Nadere informatie

Radioactief afval van de categorieën B en C in een notendop

Radioactief afval van de categorieën B en C in een notendop fiche 1 Radioactief afval van de categorieën B en C in een notendop Wat is radioactief afval van de categorieën B en C precies? Hoe ziet het eruit? Waar komt het vandaan? Wat gebeurt ermee? Op deze vragen

Nadere informatie

Evaluatie Fonds voor Wetenschappelijk Onderzoek-Vlaanderen

Evaluatie Fonds voor Wetenschappelijk Onderzoek-Vlaanderen Naam evaluatie Volledige naam Aanleiding evaluatie FWO Evaluatie Fonds voor Wetenschappelijk Onderzoek-Vlaanderen In de beheersovereenkomst 2002-2007 tussen de Vlaamse Gemeenschap en het Fonds voor Wetenschappelijk

Nadere informatie

Presentatie Climalife Groep Dehon

Presentatie Climalife Groep Dehon Presentatie Climalife Groep Dehon Samenvatting 1. Groep Dehon De kracht van de groep in dienst van het merk Climalife 2. Climalife Samensteller van duurzame en vernieuwende oplossingen voor thermische

Nadere informatie

3KSplus. Het uitstekende systeem voor optimale beveiliging

3KSplus. Het uitstekende systeem voor optimale beveiliging 3KSplus Het uitstekende systeem voor optimale beveiliging 3KSplus gepatenteerde technologie & gebruik onder de zwaarste omstandigheden 3KSplus is het mechanische sluitsysteem met de hoogste weerstand.

Nadere informatie

Kortom, van visie naar werkelijkheid!

Kortom, van visie naar werkelijkheid! Wie zijn wij Scopeworks is een internationaal bureau wat zich richt op executive search, interim management en consulting. Ons kantoor is gevestigd in Nederland en vanuit hier worden onze diensten wereldwijd

Nadere informatie

Ingekapselde of nietingekapselde. bronnen. bronnen Installatie kl. II 8 uur 8 uur 8 uur 8 uur Installatie kl. III 8 uur 8 uur - -

Ingekapselde of nietingekapselde. bronnen. bronnen Installatie kl. II 8 uur 8 uur 8 uur 8 uur Installatie kl. III 8 uur 8 uur - - Besluit van het Federaal Agentschap voor Nucleaire Controle van XXX 2018 betreffende de opleidingsprogramma's van de verantwoordelijken voor de stralingsbescherming Gelet op het koninklijk besluit van

Nadere informatie

Deze perskit bevat informatie over Ecofys, de geschiedenis van het bedrijf, de kenmerken, enkele feiten en cijfers en de belangrijkste activiteiten.

Deze perskit bevat informatie over Ecofys, de geschiedenis van het bedrijf, de kenmerken, enkele feiten en cijfers en de belangrijkste activiteiten. Ecofys Perskit Ecofys Experts in Energy Inleiding Ecofys is al meer dan 25 jaar een toonaangevend internationaal consultancybedrijf in energie en klimaatbeleid. De visie van Ecofys is "sustainable energy

Nadere informatie

Eerste Snapshot: tussentijdse analyse van de Vlaamse deelname aan het Europese Zesde Kaderprogramma voor Onderzoek (7 november 2005)

Eerste Snapshot: tussentijdse analyse van de Vlaamse deelname aan het Europese Zesde Kaderprogramma voor Onderzoek (7 november 2005) Eerste Snapshot: tussentijdse analyse van de Vlaamse deelname aan het Europese Zesde Kaderprogramma voor Onderzoek (7 november 2005) 1. Inleiding Deze snapshot is een momentopname die in een oogopslag

Nadere informatie

Meet the global leader with the personal touch

Meet the global leader with the personal touch Meet the global leader with the personal touch Wereldwijd toonaangevend op het gebied van werving & selectie Sinds Michael Page in 1976 in Londen werd opgericht, heeft zij zich ontwikkeld tot een toonaangevende

Nadere informatie

Ons nieuwe laboratoriuminrichtingssysteem

Ons nieuwe laboratoriuminrichtingssysteem Ons nieuwe laboratoriuminrichtingssysteem Als een ideale werking en een goed design elkaar innovatief aanvullen, hebben wij alles goed gedaan. Esthetische eisen vertalen in een goed design is één ding

Nadere informatie

De Octrooicellen. Bescherm en valoriseer uw uitvindingen. Gratis sectorale ondersteuning rond intellectuele eigendom op maat van uw onderneming

De Octrooicellen. Bescherm en valoriseer uw uitvindingen. Gratis sectorale ondersteuning rond intellectuele eigendom op maat van uw onderneming De Octrooicellen Bescherm en valoriseer uw uitvindingen Gratis sectorale ondersteuning rond intellectuele eigendom op maat van uw onderneming De octrooicellen Bescherm en valoriseer uw uitvindingen Gratis

Nadere informatie

Storingscontract. HVL Service, Onderhoud en Beheer

Storingscontract. HVL Service, Onderhoud en Beheer Uw samenwerking met HVL Service, Onderhoud en Beheer kan in verschillende contractvormen worden vastgelegd. Samen stellen wij een gedetailleerd onderhoudsplan op en formuleren wij een overeenkomst op maat,

Nadere informatie

Drinkwater wij voegen er iets aan toe

Drinkwater wij voegen er iets aan toe Drinkwater wij voegen er iets aan toe Samen met u... Drinkwater is van levensbelang voor de maatschappij. Als de drinkwatervoorziening wegvalt, komt ons dagelijks leven vrijwel tot stilstand. Als drinkwaterbedrijf

Nadere informatie

Feeding the world with solar power.

Feeding the world with solar power. Feeding the world with solar power. inteqnion-solar.com Zonne-energie. Duurzame energiebron van de toekomst. De markt voor energievoorziening is volop in beweging. Fossiele brandstoffen als gas en olie

Nadere informatie

INNOVATIEVE PROCESSEN in de voertuigindustrie in Vlaanderen

INNOVATIEVE PROCESSEN in de voertuigindustrie in Vlaanderen INNOVATIEVE PROCESSEN in de voertuigindustrie in Vlaanderen Prof.dr.ir.. Hendrik Van Landeghem Onderzoekscentrum voor In-Plant Logistics (AoG) Lean Enterprise Research Center Vakgroep Industrieel Beheer

Nadere informatie

Les Kernenergie. Werkblad

Les Kernenergie. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Kernenergie Werkblad Les Kernenergie Werkblad Wat is kernenergie? Het Griekse woord atomos betekent ondeelbaar. Het woord atoom is hiervan afgeleid. Ooit dachten wetenschappers

Nadere informatie

Het nucleaire Dessel, wat denkt u erover?

Het nucleaire Dessel, wat denkt u erover? EXTERNAL REPORT SCK CEN-ER-253 Het nucleaire Dessel, wat denkt u erover? Een online bevraging bij de bevolking in Dessel C. Turcanu T. Perko Nuclear Science and Technology Studies (NST) Programme for Integration

Nadere informatie

FAQ - Risico op een tekort aan bepaalde isotopen voor medisch gebruik

FAQ - Risico op een tekort aan bepaalde isotopen voor medisch gebruik FAQ - Risico op een tekort aan bepaalde isotopen voor medisch gebruik 1. Wat zijn radio-isotopen? Een radio-isotoop is een atoomkern die niet stabiel is, maar volgens een proces van radioactief verval

Nadere informatie

Service en onderhoud. Eén telefoontje is genoeg.

Service en onderhoud. Eén telefoontje is genoeg. Service en onderhoud Onze projectmatige werkwijze garandeert snelle en adequate oplossingen. HB Group voert wereldwijd, 24 uur per dag, 7 dagen per week, service en onderhoud uit. Eén telefoontje is genoeg.

Nadere informatie

L 294/74 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen BESCHIKKING VAN DE RAAD. van 30 september 2002

L 294/74 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen BESCHIKKING VAN DE RAAD. van 30 september 2002 L 294/74 NL Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen 29.10.2002 BESCHIKKING VAN DE RAAD van 30 september 2002 tot vaststelling van een specifiek programma (Euratom) voor onderzoek en opleiding op

Nadere informatie

Warmtenetten. Agenda. Wat is een warmtenet. Technologie. Projecten. Regulering. Rol Eandis. Visie van een netbeheerder Energik - 28/5/2015

Warmtenetten. Agenda. Wat is een warmtenet. Technologie. Projecten. Regulering. Rol Eandis. Visie van een netbeheerder Energik - 28/5/2015 Warmtenetten Visie van een netbeheerder Energik - 28/5/2015 Agenda Wat is een warmtenet Technologie Projecten Regulering Rol Eandis 2 2015 Studiedag Energik - Warmtenetten 1 Wat zijn warmtenetten? Ondergronds

Nadere informatie

Van. naar I Do. Kempense InnovatieRaad

Van. naar I Do. Kempense InnovatieRaad Van naar I Do Kempense InnovatieRaad Ideeën genereren Elke mens is een vat vol ideeën. Als je bedrijf op wieltjes loopt is het wellicht de moeite eens stil te staan en alles te herdenken. Net dan zijn

Nadere informatie

Hoofdstuk 9: Radioactiviteit

Hoofdstuk 9: Radioactiviteit Hoofdstuk 9: Radioactiviteit Natuurkunde VWO 2011/2012 www.lyceo.nl Hoofdstuk 9: Radioactiviteit Natuurkunde 1. Mechanica 2. Golven en straling 3. Elektriciteit en magnetisme 4. Warmteleer Rechtlijnige

Nadere informatie

Persbericht TEWATERLATING. FlanSea WAVE PIONEER Golfenergieconvertor

Persbericht TEWATERLATING. FlanSea WAVE PIONEER Golfenergieconvertor TEWATERLATING FlanSea WAVE PIONEER Golfenergieconvertor DINSDAG 23 APRIL 2013 VLIZ - Vlaams Intstituut voor de Zee WANDELAARKAAI 7, B-8400 OOSTENDE BELGIË Persbericht FlanSea WAVE PIONEER DE KRACHT VAN

Nadere informatie

Technologie en maatschappij vragen om nieuwe oplossingen in bouwconstructies Schöck ComBAR

Technologie en maatschappij vragen om nieuwe oplossingen in bouwconstructies Schöck ComBAR Welcome to ComBAR 2 Technologie en maatschappij vragen om nieuwe oplossingen in bouwconstructies Schöck ComBAR Wapeningstaal in betonconstructies is sinds 100 jaar de standaard in utiliteits- en woningbouw,

Nadere informatie

Voorsprong in kabels, met de juiste oplossing voor ieder segment en elke omgeving

Voorsprong in kabels, met de juiste oplossing voor ieder segment en elke omgeving Voorsprong in kabels, met de juiste oplossing voor ieder segment en elke omgeving Welkom bij Voltec Kabels, componenten en complete systemen: Klanten van Voltec profiteren al jaren van innovatieve, betrouwbare

Nadere informatie

TNO Early morning Toast Biogas trends and technology development. Leon Stille Leon.stille@tno.nl +31652779011

TNO Early morning Toast Biogas trends and technology development. Leon Stille Leon.stille@tno.nl +31652779011 TNO Early morning Toast Biogas trends and technology development Leon Stille Leon.stille@tno.nl +31652779011 TNO Partners TNO is een onafhankelijk kennis instituut met meer dan 80 jaar ervaring in technologie

Nadere informatie

ULCOS, Ultra Low CO 2 Steelmaking. Koen Meijer, TATA Steel

ULCOS, Ultra Low CO 2 Steelmaking. Koen Meijer, TATA Steel ULCOS, Ultra Low CO 2 Steelmaking Koen Meijer, TATA Steel ULCOS, Ultra Low CO 2 Steelmaking Het ULCOS project Het ULCOS project is een initiatief van de Europese staalindustrie Doel: 50% reductie van CO

Nadere informatie

PERSCONFERENTIE MET DE HEREN MINISTERS ERIC TOMAS EN PHILIPPE COURARD REDDEN VAN ONDERNEMINGEN DE WEG VOOR OVERNAME DOOR DE WERKNEMERS

PERSCONFERENTIE MET DE HEREN MINISTERS ERIC TOMAS EN PHILIPPE COURARD REDDEN VAN ONDERNEMINGEN DE WEG VOOR OVERNAME DOOR DE WERKNEMERS PERSCONFERENTIE MET DE HEREN MINISTERS ERIC TOMAS EN PHILIPPE COURARD Woensdag 18 februari 2004 op 11 uur Voltaire Centrum, Voltairelaan 135 te 1030 Brussel DE WEG VOOR OVERNAME DOOR DE WERKNEMERS Sobelair,

Nadere informatie

Visie op crisismanagement in de zorgsector en de toegevoegde waarde van een Integraal Crisisplan. All hazard voorbereid zijn (1 van 3)

Visie op crisismanagement in de zorgsector en de toegevoegde waarde van een Integraal Crisisplan. All hazard voorbereid zijn (1 van 3) Visie op crisismanagement in de zorgsector en de toegevoegde waarde van een Integraal Crisisplan All hazard voorbereid zijn (1 van 3) Versie 1.0 11 november 2014 Voorwoord Zorginstellingen zijn vanuit

Nadere informatie

ZWEMBADEN. Zorgeloos waterplezier. vandorp.eu

ZWEMBADEN. Zorgeloos waterplezier. vandorp.eu ZWEMBADEN Zorgeloos waterplezier DUURZAME KWALITEIT Van Dorp is al meer dan 35 jaar specialist op het gebied van o.a. zwembaden, sauna s, stoomcabines en waterattracties. Onze activiteiten zijn ontwerpen,

Nadere informatie

Salespresentatie Colorex

Salespresentatie Colorex praktijkgerichte emissiebeoordeling van cleanroomvloeren Inleiding Oprichting van een alliantie Cleanroom geschikte materialen CSM alliantie: Cleanroom geschikte materialen Machines en materialen De huidige

Nadere informatie

natuurkunde 1,2 Compex

natuurkunde 1,2 Compex Examen HAVO 2007 tijdvak 1 woensdag 23 mei totale examentijd 3,5 uur natuurkunde 1,2 Compex Vragen 1 tot en met 17 In dit deel van het examen staan de vragen waarbij de computer niet wordt gebruikt. Bij

Nadere informatie

E P D M. E x c e l l e n c e. Sure-Seal AFX-programme

E P D M. E x c e l l e n c e. Sure-Seal AFX-programme E P D M E x c e l l e n c e Sure-Seal AFX-programme INDUSTRIE-DAKEN PRIVE-DAKEN ENERGIE-DAKEN TERRAS-DAKEN GROEN-DAKEN SecuOne Excellence in EPDM I.R.S-Btech Aantrekkelijk en vernieuwend van geest, net

Nadere informatie

40 jaar onderzoek maakt een beleidsbeslissing voor geologische berging van hoogactief en/of langlevend afval mogelijk

40 jaar onderzoek maakt een beleidsbeslissing voor geologische berging van hoogactief en/of langlevend afval mogelijk Persdossier Mol, 20 maart 2015 40 jaar onderzoek maakt een beleidsbeslissing voor geologische berging van hoogactief en/of langlevend afval mogelijk PRACLAY-verwarmingsexperiment is volgende stap in onderzoek

Nadere informatie

Spanningsvelden bij toegankelijkheid van zorg : We hebben gezocht naar een titel die meteen naar de kern van de zaak gaat en die omvattend is voor de

Spanningsvelden bij toegankelijkheid van zorg : We hebben gezocht naar een titel die meteen naar de kern van de zaak gaat en die omvattend is voor de 1 Inleiding door dr. Walter Krikilion, voorzitter Werkgroep Ethiek in de Kliniek van ICURO - Symposium Spanningsvelden bij toegankelijkheid van zorg 19 oktober 2012 - Hasselt Beste deelnemers, Als Werkgroep

Nadere informatie

Bouwtechnologische aspecten van kernreactoren

Bouwtechnologische aspecten van kernreactoren Bouwtechnologische aspecten van kernreactoren J.L. Kloosterman Technische Universiteit Delft Interfacultair Reactor Instituut Mekelweg 15, 2629 JB Delft J.L.Kloosterman@iri.tudelft.nl In een kernreactor

Nadere informatie

Maak optimaal gebruik van uw dak. lnvesteer in zonne-energie met SunPower

Maak optimaal gebruik van uw dak. lnvesteer in zonne-energie met SunPower Maak optimaal gebruik van uw dak lnvesteer in zonne-energie met SunPower Hoe werkt het? Verhoog uw inkomsten met zonne-energie 1 SunPower-zonnepanelen Tot voor enkele jaren was een investering met het

Nadere informatie

Inhoud. Waar vind je ons? Contacteer Ons. Wie zijn we? Onze Referenties. Hoe werken we?

Inhoud. Waar vind je ons? Contacteer Ons. Wie zijn we? Onze Referenties. Hoe werken we? Inhoud Waar vind je ons? Contacteer Ons Wie zijn we? Onze Referenties Hoe werken we? Wie zijn we? Wil de meest GERENOMMEERDE naam zijn in Marketing & Sales Recruitment and Interim Management. Onze klanten

Nadere informatie

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec)

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec) Kernenergie En dan is er nog de kernenergie! Kernenergie is energie opgewekt door kernreacties, de reacties waarbij atoomkernen zijn betrokken. In een kerncentrale splitst men uraniumkernen in kleinere

Nadere informatie

Specialist in maatwerk oplossingen

Specialist in maatwerk oplossingen Specialist in maatwerk oplossingen ontwerpt, produceert en levert pneumatische producten Dé expert voor pneumatische oplossingen Inhoudsopgave 1 Corrosiebestendige gebufferde cilinder, T-415 / T-416 2

Nadere informatie

Digital human measurement technology

Digital human measurement technology Digital human measurement technology Philip J. Wijers - 27-3-2002 Samenvatting Digital human measurement technology is sterk in opkomst in Japan. Zoals wel vaker het geval is bij de ontwikkeling van industriële

Nadere informatie

Een nieuwe kijk op houtenergie

Een nieuwe kijk op houtenergie Een nieuwe kijk op houtenergie HOUT EEN MODERNE ENERGIEBRON AUTHENTIEK EN TOEKOMSTGERICHT In Europa is hout de primaire bron van duurzame energie. Duizenden gezinnen hebben een houtkachel ter beschikking.

Nadere informatie

: Camiel De Roover Student nummer : 177553 : Fashion Management : INDIVIDUALS. Begeleiders : Mikki Engelsbel en Miriam Goedkoop

: Camiel De Roover Student nummer : 177553 : Fashion Management : INDIVIDUALS. Begeleiders : Mikki Engelsbel en Miriam Goedkoop INDIVIDUALS Door : Camiel De Roover Student nummer : 177553 Afdeling : Fashion Management Bedrijf : INDIVIDUALS Begeleiders : Mikki Engelsbel en Miriam Goedkoop VOORWOORD Dit afstudeeronderzoek is gemaakt

Nadere informatie

Om onze patiënten een duurzame zorg te garanderen.

Om onze patiënten een duurzame zorg te garanderen. Om onze patiënten een duurzame zorg te garanderen. Janssen Janssen België maakt deel uit van Janssen Pharmaceutical Companies of Johnson & Johnson (J&J). Kernactiviteiten zijn het creëren, ontwikkelen

Nadere informatie